Skip to main content

Full text of "Monumenta Germaniae historica inde ab anno Christi quingentesimo usque ad annum millesimum et quingentesimum. Scriptorum rerum Merovingicarum"

See other formats 


Digitized 

in  201 

Uni 


Internet  Archive 


http://www.archive.org/details/monumentagerman04hann 


MONYMENTA 


GERMANIAE 


HISTORICA 


INDE  AB  ANNO  CHRISTI  QVINGENTESIMO 

VSQVE  AD  ANNVM  MILLESIMVM 

ET  QVINGENTESIMVM 


EDIDIT 


80CIETAS  APERIENDIS  FONTIBVS 

RERVM  GERMANICARVM  MEDII  AEVI. 


SCRIPTORVM  RERVM  MEROVINGICARVM 

TOMVS  IV. 


HANNOVERAE  ET  LIPSIAE 
IMPENSIS   BIBLIOPOLII   HAHNIANI 
MDCCCCTL 


PASSIOMS 
VITAEQUE  SANCTOMM 


AEVI  MEROVINGICL 


EDIDIT 


BRVNO  KRVSCH. 


HANNOVERAE  ET  LIPSIAE 
IMPENSIS  BIBLIOPOLII   HAHNIANI 
MDCCCCIL 


M-4 

697  5~ 


HANNOVERAE.     TYPIS  CULEMANNORUM. 


HOC  VOLUMINE  CONTINENTUR. 

Pagg. 

Praefatio  auctore  E.  Duemmler VII.  VIII. 

/.     Vitae  Columbani  abbatis  discipulorumque  eius  libri  duo  auctore  Iona  1 

Epistula  (id  Waldebertum  et  Bobolenum 01—63 

Liber  I,   Vita  Columbani 04 — 108 

Versus  ad  mensam  canendi 109 — 110 

Hymnus 111 — 112 

Liber  II 112—152 

Vita  Athalae  (II,   1—6; 113—119 

Vita  Eustasii  (II,  7—1  o; 119—130 

MiracidaEvoriacensia(=  VitaBurgundofarae,  11,11 — 22;  130 — 143 

Vita  Berhdfi  (II,  23) 143—147 

Miracula  Bobiensia  (II,  24.  25; 147—152 

Appendix.     Versus  de  Bobuteno  abbate  Bobiensi 153 — 156 

II.      Vita  Walarici  abbatis  Leuconaensis 157 — 175 

/27.      Vita  Lupi  episcopi  Senonici 176 — 187 

IV.      Vita  et  Miracida  Austrigisiti  episcopi  Biturigi 188 

1.  Vita 191—200 

2.  Liber  miraadorum 200 — 208 

V.     Vitae  Amati,  Bomarici,  Adelphii  abbatum  Habendensium  ....  208 

1.  Vita  Amati 215—221 

2.  Vita  Romarici 221—225 

3.  Vita  Adelphii 225—228 

VI.     Vita  Galli  confessoris  triplex 229 

1.  Vitae  vetustissimae  fragmentum 251 — 256 

2.  Vita  auctore  Wettino 256—280 

3.  Vita  auctore  Walahfrido 280—337 

VII.      Vita  Rusticulae  sive  Marciae  abbatissae  Arelatensis 337 — 351 

VIII.     Passio  Tlirndperti  martyris  Brisgoviensis 352 — 363 

De  translatione  eius 363 

IX.      Vita  Sulpicii  episcopi  Biturigi 364 — 380 

X.     Vita  Richarii  confessoris  Centulensis  auctore  Alcuino 381 — 401 

XI.     Vita  Goaris  confessoris  Rhenani 402 — 423 

XII.     Vita  virtutesque  Fursei  abbatis  Latiniacensis  et  de  Fuilano  addita- 

mentum  Nivialense 423 

1.  Vita 434—440 

2.  Virtutes 440—449 

3.  Additamentum  Nivialense  de  Fuilano 449 — 451 


VI 


.  Poffff. 

XIII.  Vita   vel  passio  Haimhrammi  cpiscopi  et  martyris  Ratisbonensis 

auctore  Arbeone  episcopo  Frisingensi 452 — 524 

Antiphonae  et  responsoria  de  Haimhrammo 524 — 526 

XIV.  Vitae  Bavonis  confessoris  Gandavensis 527 

1.  Vita  prior 534—545 

2.  Ex  Vita  auctore  Theoderico 546 

XV.     Vita  Desiderii  Cadurcae  urbis  episcopi 547- — 602 

XVI.     Vita  Sigiramni  abbatis  Longoretensis 603 — 625 

XVII.     Vita  Geremari  abbatis  Flaviacensis 626 — 633 

XVIII.     Vita  Eligii  episcopi  Noviomagensis 634 

1.  Vitae  libri  duo 663—741 

2.  Epistulae  Dadonis  et  Chrodoberti 741 

3.  Ex  libro  tertio 742 

Appendix  I.    Eligii  charta  cessionis  Solemniacensis    .     .     .  743 — 749 

i7.    Praedicatio  Eligii  de  supremo  indicio    .     .     .  749 — 761 

Epilogus  editoris 762 — 763 

Addenda  et  emendanda 763 

Ad  tomum  III.       763  -774 

Ad  tomum  IV.        774—781 

Index.     Scripsit  W.  Levison 782 — 796 

Lexica  et  grammatica.     Scripsit  W.  Levison 797 — 817 

Corrigenda 817 


Se 


^exennio  post    iertium    Scriptorum    Merovingicorum    tornum    nondum 

completo  quartum  studiorum  nostrorum  fautoribus  iam  praebemus,  qui  tem- 
porum  ordine  item,  servato  a  saeculo  VII.  ineunte  usque  ad  annum  660. 
circiter  progreditur.  Bestat  etiamnunc  ad  aevum  Merovingorum  consum- 
mandum  tanta  tamque  gravis  vitarum  copia,  ut  non  uno,  ut  olim  speravimus, 
volumine,  sed  duobus  ad  omnia  eadem  qua  antea  ratione  complectenda  opus 
sit.  Crescit  vero  paulatim  auspiciis  laetioribus  earum  vitarum  numerus,  quae 
ab  aequalibus  compositae  fructum  utilem  historiae  neque  tempore  posteriore 
fictae  vel  adulteratae  solum  laborem  aerumnae  plenum  editori  attulerunt. 

Magni  momenti  sunt  igitur  in  hoc  volumine  ritae  Columbani  abbatis 
successorumque  eius  a  Iona  monacho  compositae  necnon  Sidpicii  Bituricensis, 
Desiderii  CadurcensU  episcoporum,  Fursei  abbatis  Scotti,  Haimhrammi  ab 
Arbeone  Frisingensi  condita,  Eligii  Noviomensis  episcopi  denique  ex  parte 
tantum  genuina  ex  parte  confcta.  Ilis  monumenta  illa  proxime  accedunt,  quae 
inter  fabidas  quidem  numeranda  sunt,  sed  veneranda  canitie  aut  auctoritate  /<><■/'. 
ad  cuius  primordia  spectant,  inter  reliquas  lon.ge  praestant,  vita  sciiicet  Goaris 
in  priscam  rusticitatem  iam  restituta  atque  sancti  Galli  discipuli  Columbani 
triplex,    de    cuius   indole   iam    rectius   iudicari   licet,    vetustissimae    recensionis 


DD 
3 


VIII 

erutis  fragmentis.  Inter  acta  apocrypha  alia,  ut  passio  Thrudperti  Brisi- 
gavensis  mariyris,  iamdudum  dubiae  jidei  esse  credebantur,  alia  non  pauca 
ut  vitae  abbatum  Habendensium  auctoritatem  iusto  maiorem  sibi  huc  usque 
vindicabant.  Sed  quomodocumque  de  jide  historica  earum  iudicetur,  textus 
omnium,  subsidiis  codicum  manuscriptorum  multis  optimisque  adhibitis,  ita 
purgati  sunt,  ut  quibuscumque  dein  has  res  rimari  cordi  sit,  ab  hac  nostra 
editione,  veteribus  penitus  antiquatis,  ordiri  oporteat. 

Editoris  officium  laboriosissimum  in  hoc  quoque  volumine  Bruno  Krusch 
nunc  Vratislaviensis  suscepit  vitasque  singulas  commentario  tam  amplo  quam 
acuto  instruxit.  In  plagulis  corrigendis  atque  in  indicibus  componendis 
W.  Levison  socius  strenue  eum  adiuvit. 

Dabam  Berolini,  Iunio  mense  a.  1902. 

ERNESTUS  DUEMMLER. 


VITAE  COLUMBANI 

ABBATIS  DISCIPULORUMQUE  EIUS  LIBRI  DUO 

AUCTORE  IONA. 

Ecclesiae  Gallicanae  instituta  eo  magis  aevo  Merovingico  senescere  videbantur, 
5  quo  populi  decrepiti  in  deterius  mutabantur  mores,  neque  cupiditates  humanas  concilia 
episcopive  coercere  valebant,  sed  inulta  pierumque  patiebantur  flagitia  foedissima.  Disci- 
plina  igitur  ecclesiastica  fere  dissoluta  erat,  neque  neglegentes  timorem  habebant  neque 
studiosi  incitabantur1.  Sedes  episcqpales  senatoriis  tantum  nobilioribusque  familiis  pate- 
hant,  pecunia    data    haud   raro    acquisitae    ah    iis,    qui    ad    ordinem    quemlibet   magis 

10  praeparati  erant  quam  ad  ecclesiasticum.  Episcopi  igitur  creati  quam  antea  degerant 
continuabant  vitam  neque,  sicut  canonibus  statutum  crat,  uxoribus  semper  abstinebant 
neque  stupro  flagitiisque  eiusmodi :  clericos  autem  subditos  exempli  pessimi  diligentissimos 
fttisse  sectatores  non  est  quod  mireris.  Sane  honesti  quoque  laudabilesque  inter  episcopos 
aevi   illius   reperiuntur,   de  re  ecclesiastica  optime  meriti,   sed  minus  idonei  aut  indigni 

1 1  praevalebant,  quorum  pluris  intererat  fructus  praebendae  capere,  quam  cura  animarum 
fungi  delictorumque  coercitione.  'Neglegentia  igitur  praesulum  religionis  virtus  paene 
abolita  habebatur'2,  atque  vitae  christianae  exemplum  imitandum  neque  inter  clericos 
neque  inter  laicos  reperiebatur  nisi  perraro.  Res  coenobialis  eodem  modo  neglecta  iace- 
hat,  ita  ut  ne  Lerinum  quidem  monasterium  illud  celeberrimum  quam   per  longum   tem- 

80  poris  spatium  obtinuerat  conservasset  auctoritatem,  disciplina  laxata  regulari3.  Littera- 
ni >))  liberalium  studium,  quod  ex  urbibus  Gallicanis  decedere  cum  Gregorio  Turonensi 
conquerebantur  plerique1,  vertente  saeculo  VI.  nondum  plane  extinctum  erat,  sicut  ex 
V.  Desiderii  episcopi  Vicnnensis  colligi  licet5,  etsi  componendi  facultas  paene  exaruerat. 
Eeclesiae  Gallicanae  senescenti  novus  sureulus  insitus  est  niox  late  diffusus  immigran- 

25   tihtlX    Scottis. 

1)  Columham  ep.  II,    MG.  Ep.  III,  p.  160.  2)  V.   Columb.  I,  5.  3)  Ih.  II,  1; 

cf.  SS.  B.  Meroving.  III,  p.   434.  4)   Greg.,  Pruef.  Jilst.  Fr.,    SS.  B.  Merov.  I,  p.  31 ; 

cf.  G.  Kaufmann,  ' Bhetorenschulen  und  Klosterschulen  oder  heidnische  und  christliche  Cultur 
in  Gallien  wtihrend  des  5.  und  6.  Jahrh.'  (v.  Baumer,  'Histor.  Taschenbuch'  1869,  p.  79). 
30  5)  Cf.  SS.  B.  Merov.  III,  p.  620.  Artes  Bomanorum  urbanas  inprimis  in  Gallia  meridiana 
diutius  perdtirasse  monuit  H.  Zimmer,  'Uber  clie  Bedeutung  des  irischen  Elements  fiir  die 
mittelalterliche  Cultur'  CPreussische  Jahrhiicher'   1887,  LIX,   p.   27 — 59). 

SS.  R.  Meroving.   IV.  1 


2  VITAE  COLUMBANI   ABBATIS  DISCIPULORUMQUE  EIUS  LIBRI  DUO. 

Columbano  duce  vel  Columba1  duodecim  monachi2  natione  Scotti3,  quae  gens  non 
tam  legibus 4  quam  fidei  christianae  fervore  reliquas  tunc  longe  praestabat,  viri  admodum 
provectae  aetatis  cx  Hibernia  profecti  ad  Britanniam  Gallicam  appulerunt,  ibique  paidis- 
per  remorati,  tandem  Gallias  adire  constituerunt  ad  mores  hominum  inquirendos,  ut  si 
ingenia  repperissent  ad  salutem  recipiendam  habilia,  ibidem  consisterent,  sin  aliter,  ad  5 
vicinas  nationes  transirent5.  Erat  autem  Columbanus  in  Lagenorum  finibus  natus, 
liberalibus  litteris  a  pueritia  usque  ad  virilem  aetatem  institutus,  i.  e.  grammatica, 
rhetorica,  geometria,  utque  in  sacrarum  scripturarum  scientia  magis  proficeret,  relicto 
solo  natali,  Sinilis  cuiusdam  viri  venerabilis  scholas  adierat^ ;  regularem  autem  mona- 
chorum  disciplinam  in  monasterio  didicerat  quod  in  Ultonia  situm  Bangor  appellatur  10 
apud  Comgellum  et  abbatem  et  conditorem  eiusdem.  Is  egregio  discipido,  qui  iugum 
Christi  magna  cum  humilitate  susceperat  seque  ipsum  abnegando  mortiftcationem  corporis 
libenter  perfciebat,  non  sine  maestitia  licentiam  peregrinandi  dederat  primo  denegatam 
comitesque  itineris  addiderat,  duplici,  nisi  fatlor,  ratione  ductus,  scilicet  ut  aliorum  utili- 
tati  consideret  neve  proprii  monaslerii  et  regidae  et  familiae  propagationi  obsisteret.  15 
Egressi  aidem  coloni,  quamvis  longe  a  matre  remoti  in  extremo  oceano  sita,  non  minore 
tamen  ipsam  colebant  pietate,  'versicidos  ittos  familiae  Benchuir' : 

Benchuir  bona  regula, 

Recta  atque  divina, 

Stricta,  sancta,  sedula,  20 

Summa,  iusta  ac  mira, 

et  infra:  Virgo  valde  foecunda 

Haec  et  mater  intacta, 
Laeta  ac  tremebunda, 
Verbo  Dei  subacta,  25 

1)  Vtroque  nomine  Ionas  in  V.  Gol.  I,  2:  Columbanus  qui  et  Columba  et  I,  17: 
beatus  igitur  Columbanus,  isdem  Columba,  alias  modo  hoc,  modo  illo  utitur.  Sanctus  ipse 
in  epistulis  suis  nomen  Columbae  anteposuit,  quod  Ionas  hebraice,  Peristera  graece  reddidit 
(MG.  Ep.  III,  p.  176^  latineque  immutavit  in  Palumbum  (ib.  p.  170),  sed  in  una  earum 
eaque  vetustissima  nomen  convertitur  fib.  p.  156J>  'Bargoma  vitis  columba',  i.  e.  Bariona  30 
filius  Columbae,  neque  Ionas,  ita  ut  pater  ipsius  Columbae  nomen  tulisse  videatur,  versu  que 
qui  ei  iusto  iure  attribuuntur  (ib.  p.  182)  acrostichon  efficiunt:  Columbanus  Hunaldo.  Cum 
igitur  non  solum  biographus,  sed  etiam  sanctus  ipse  utrumque  nomen  adhibuerint,  cumque  hic  Columba 
nuncupari  nequeat  nisi  adclito  vocabulo  iuniore,  ut  ab  abbate  Hyensi  seniore  distinguatur,  ne- 
glectis  recentiorum  rebus  novis,  nomen  Columbani  ante  hos  annos  solum  usitatum  servare  visum  35 
est  et  Funliio  ('Zur  Gesch.  der  altbritischen  Kirche',  ' Kirchengesch.  Abhandl.  und  Untersuch.' 
I,  430^    et   mihi.  2)   E  quibus   solus    notus   est   alter  Columbanus,    quem   ex   eodem   genere 

unoque  commeatu  et  nomine  ex  Hibernia  processisse  Ionas,  V.  Colunib.  I,  17,  rettulit.  Prae- 
terea  Scottos  nominavit  e  Fontanensibus  monachis  hos  Comininum,  Eunocum,  Equonanum,  dum 
quartum  Gurganum  genere  Brittonem  fuisse  affirmat  (c.  13).  E  sodalibus  Columbani  longe  40 
clarissimus  Gallus  ille  est,  cuius  vitam  infra  edituri  sumus.  Denique  ipsius  comites  enumerandi 
sunt  Autiernus  (c.  llj,  Lua  et  Potentinus  (c.  21),  sive  Scotti  erant,  sive  non.  3)  Cf.  Adami 
Gesta  Hammab.  eccl.  pontif.  IV,  10:  Hyberniam  Scotorum  patriam,  quae  nunc  Irland  dicitur. 
4)  V.  Cotumb.  I,  2.  5)  Ib.  I,  4.      Quaeritur,  utrum  vicinae  nationes  intellegendae  sunt  Ala- 

manni  aliique  pagani  an  Itali,  sicut  A.  Hauck,  ' Kirchengesch.  Deutschlands'  I,  p.  253  2,  statuit.  4& 
Certe    Columbanus,    antequam   Italiam    adeundi   consilium  cepit  (V.   Columb.    I,  25),   'gentes'  se 
visitaturum   voverat   (MG.  Ep.  III,  p.  1§1),    cumque  'proximas   nationes'   Theudebertus   ei   ad 
praedicandum  obtulisset  (V.  Columb.  I,  21),  ad  conatum  rediit,  si  forte  'gentes  vicinas'  convertere 
valeret,  scilicet  Alamannos.  6)   V.   Columb.  I,  3. 


VITAE  COLUMBANl   ABBATI8  DISCIPULORUMQUE  EIU8  LIBRl   1)1*0.  3 

reliquosque  hymnos  pairios  concinentes,  quos  antiphonarium  vetustissimi  codicis  Bobiensis 
servavit  in  aevum  '. 

Scotti   illi  pro  Ghristo  salvatore  peregrinantes  nudos  se  facilius  quam  divites  ser- 
monem  Domini  posse  complere  existimabant,  mundoque  semel  renuntiantes,  sitnul  et  causas 

5  vitiorum  et  fomites  iurgiorum  amputarcrant-.  Secfabantur  enim  Domini  exevn/plum  illud* : 
Qui  vult  post  me  venire,  abneget  semet  Lpsum  sibi,  tollat  crucem  suam  et  sequatur 
me  (Luc.  9,  23).  Mordficationis  amore  ducti  humilitatem  perfectam  omnes  ostentabant 
mortemque  perennem  evitari  non  posse  docebant  nisi  paenitentiae  medicameu/is  '  eam- 
que  salutem  praedicabant,   guocumque  perveniebant.     Columbanus  cum  gentes  se  visita- 

io  turum  eisque  evangelium  praedicaturum  vovissetr°,  tamen  salutem  seri  non  posse  inteJJexit 
nisi  certis  coJJocatis  domicUiis.  Manifestum  enim  erat  peregrinantis  praedicationem 
effectum  promereri  parum  stabilem,  quamquam  ea  quae  praedicabat  proprio  quoque 
exemplo  confirmabat.  Urbes  autem,  qnae  ad  novas  disciplinas  propagandas  hodie  visi- 
tari  solent,  contemptori  huius  mundi  neque  conveniebant  neque  propter  episcopos  patebant 

io  ex  causis,  de  quibus  infra  disserendum  est,  sed  deserti  quies  ei  qui  saecido  renuntiaverat 
aptius  eligenda  erat,  ut  exemplo  et  opere  sectatores  acquireret,  nec  ipsum  fefellisse  ex 
effectu  colligi  potest.  Igitur  in  Burgundiam  profectus  peregrinationem  suam  intefrupit 
atque  in  eremo  Vosagi  moutis  anno  591.  cellula  constructa6  consedit,  scilicet  in  castro 
olim  diruto  nomine  Anagrates 7  haud  procid  a  finibus  Suevorum,  qui  latrocinantes  nsque 

20  in  ea  Joca  progrediebantur8.  Cibus  in  locis  asperis  ac  scopidosis  initio  satis  tenuis  erat, 
seilicet  cortices  arborum  herbaeque  sattus  et  inprimis  parvula  iJJa  poma,  quae  frutices 
rubique  ferebant  quaeque  buJJugas  vulgo  appeJJabantd ;  sed  inopia  maxima  instante,  piis 
peregrinatoribus  vicini  fideles  alimenta  necessaria  equis  vehentibus  afferebant,  veJut  Carau- 
tocus10  abbas  monasterii  SaJicis  et  ipse  alicnigena,   sciiicet  Britto11.     Cum  omnes  parco 

25  ciho  aut  fame  carnem  voluptatesque  contererent  Deoque  mortificata  membra  offerrent, 
tamen  Columbanus  ipse  adhuc  severiorem  vitae  rationem  ingressus,  diebus  dominicis  aJiis- 
que  festis  apprqpinquantibus,  de  media  sodaJium  societate  recedebat  atque  in  secretam 
eremi  specum  se  recipiebat  ab  Anagrate  circa  septem  milia  distantem,  ut  absque  curis 
soJus  ieiunio  orationique  vacaret  religionique   se   dederet;   cum   fratribus   autem   commer- 

80  cium  per  ministrum  qui  ipsum  comitabatur  DomoaJem12  nomine  exercebat.  In  saJtibus 
(triis  cum  feris  saepe  congrediebatur  neque  vero  veJ  rapaciores  ei  nocebant,  sed  qui 
jirope  specus  quas  frequentare  soJebat  commorabantur  ursi  Jupique  ipsius  iussis  potius 
oboedjebantiz;  amicissime  enim  cum  bestiis  silvestribus  vixisse  videtur,  ad  cuius  imperium 
ferae    avesque    testante    ChagnoaJdo    ministro    discipuloque   statim   venerint,    quas    manu 

35  blandiens  attrectabat,  quique  sciuros  ex  arduis  arborum  culminibus  arcessere  potuerit,  quos 
coJJo  imponebat  aut  sinu  recipiebat  u. 

Vita  solitaria  Scottorum  piorum  ubi  in  vicinia  percrebruit,  vuJgus  undique  eo  con- 
fluere  coepit  et  inprimis  aegri  infirmique  ob  sanitatem  recuperandam  Columbanum  fre- 
quentabant,   qui   orationibus   suis   omnes   curasse   dicitur15.     Cumque  etiam  monachorum 

•io  societas  in  diem  cresceret  muJtitudinemque  locus  fere  capere  nequiret,  sanctus  ad  mona- 
sterium   construendum  Luxovium 16  castrum   eJegit  circa  octo  miJia  ab  Anagrate  distans, 

1)  Ecl.  Muratorius,  Anecdota  IV,  p.  156.  Cf.  Manitius ,  'Gescli.  der  christUch-lat. 
Poesie'  p.  482  sqq.  2)  Columbani  ep.  II,  MG.  Ep.  III,    p.  163.  3)   V.   Columb.  I,  6. 

4)   Ib.    I,  5.   10.  5)   Columbani   ep.  IV,  MG.  Ep.  III,   p.  167.  6)  Cf.    V.   Columb. 

45  I,  8:  secessit  a  cellula.  7)  Ib.  1,6.  8)  Ib.  1,8.  9)  Ib.  I,  9;  cf.  c.27.  10)  Ib. 

I,  7.  11)    De    eius    nomine    v.   Zimmer    apucl    A.    HaucJc ,     ' Kirchengesch.    Deutschlands' 

I,  256  2.  12)  7.  Columb.  I,  9.  13)  Ib.  I,  8.  27.  14)  Ib.  I,  17.  15)  lb.  I,  7. 

16)  Ib.  I,  10. 


1*       /S$^'  °F     ' 


4  VITAE  COLUMBANI  ABBATIS  DISCIPULORUMQUE  EIUS  LIBRI  DUO. 

locum  scilicet  opporhmiorem,  ubi  aquae  calidae  cultu  eximio  constructae  extahant,  quae 
usque  in  hodiernum  diem  frequentantur.  Novum  monasterium  vel  nobilium  libcri,  con- 
temptis  honoribus  pompaque  saeculi,  undique  petebant,  tantusque  factus  est  discipidorum 
concursus,  qui  cultui  religionis  se  dedere  desiderabant,  ut  unum  monachorum  collrgium 
iam  minime  sufficeret.  Quare  loco  aquis  irriguo  Columbanus  alterum  construxit  mona-  5 
sterium  Fontanas  nomine  mox  adeo  celebre,  id  per  60  fratres l  agri  colerentur.  Utrumque 
cum  iam  unus  gubernare  nequiret,  praepositos  instituit  religione  conspicuos;  ipse  aidem 
administrationi  supremae  invigilabat,  modo  hic  modo  illic  versatus,  regtdamque  ad  disci- 
plinam  stabiliendam  condidit,  quae  adlmc  extat2. 

Scotti  illi  piscatui  insistebant  in  fluviis  rivisque  e  Vosago  decurrentibus  Moselta,  10 
JBrusca,  Lignone,  neque  Columbanus  eremum  solito  more  et  nonnumquam  per  50  dies 
frequentans  tenuem  victum  piscibus  aliquo  modo  condire  praetermittehat,  occasione  data 3. 
Cum  aidem  maior  monachorum  numerus  in  silvis  aviis  sustentari  nequiret,  solum  incid- 
tum,  caesis  arboribus,  a  radicibus  lapidibusque  purgandum  atque  agriculturae  aptandum 
erat.  Quercus  vetustas,  immissis  cuneis  arietibusque,  fratres  in  saltu  magna  vi  par-  15 
tiebantur,  ita  ut  mirarentur  adstantes 4.  Manus,  ne  duro  labore  laederentur,  Columbanus 
tegumentis  operiebat,  quae  Galli  ivantos  vocabant;  calceamenta  autem  e  corio  facta  ferebat 
cervino :  alioque.  Terram  fratres  sarcido  excolebant  glebasque  magno  labore  scindebant,  ut 
arva  semini  futuro  praepararent1.  Agri  frumentarii  quos  prope  monasteria  instituebant 
saepibus  muniti  et  fortasse  paucis  casulis  instructi  a  Iona  calmina  appellantur,  iisque  20 
vel  nomina  indita  erant  talia  qualia  Baniaritia^,  Fredemungiacas1.  Ad  segetem  meten- 
dam  fratres  ipsi  duce  Columbano  se  eo  conferebant,  victum  secum  ferentes,  neque  semper 
feliciter  messem  cessisse  exemplo  monachi  edocemur,  qui  digitum  falce  absciderat,,ut  non 
haereret,  nisi  parva  retinente  pelle.  Novus  ager  si  messium  copiam  locupletem  dederat, 
soles  assidui  exoptandi  erant,  ne,  emisso  germine,  in  stipida  messis  periret,  atque  Colum-  25 
banus  ipse  labori  suo  non  pepercit,  ut  seges  quam  celerrime  horreis  conderetur5.  Quod 
cum  factum  esset,  messis  in  area  a  fratribus  virga  caedenda  erate.  Horreo  cuique  suus 
custos  vel  claviger  praeerat1,  eaque  admodum  referta  esse  opus  erat,  id  tanta  multitudo 
pane  aleretur.  Monachi  autem  vel  laborantes  angustius  reficiebantur ,  nam  duo  panes 
paidulumque  cerevisiae  sexaginta  hominibus  vix  sujfecisset,  nisi  more  Domini  sanctus  30 
illa  oratione  sua  multiplicare  potuisset l.  Potus,  ut  dixi,  cerevisia  erat,  artemque  eam 
ex  frumenti  vel  hordei  suco  decoquendi,  adsumpta  brace,  Scotti  ex  patria  athderant.  Cura 
autem  ministro  refectorii  vel  cellerario  mandata  erat,  isque  hora  refectionis  ex  vase  quo 
ca  condebatur  tracto  ducicido  ampullam  in  cellario  replebat1.  Operi  rustico  faciundo 
Columbanus  in  utroque  monasterio  per  vices  intererat  et  Luxovii  et  Fontanis.  35 

Consederat  autem  in  territorio  Sequanorum,  cuius  caput  erat  Vesontio,  atque  in  dioe- 
cesi  Vesontionensi.  Auctoritatis  quam  intra  paucos  annos  vel  apud  nobilissimos  sibi 
acquisierat  testis  est  qui  Vesontione  tunc  residebat  dux  Waldelenus  nomine  cum  Flavia 
coniuge.  Qui  cum  prole  carerent,  ad  ipsum  se  conferebant  in  desertum,  ut  precibus  eius 
sibi  succurreretur,  neque  intercessionem  suam .  denegavit,  ea  condicione,  ut  Domino  nasci-  40 
turum  consecrarent  sibique  ex  lavacro  suscipiendum  eum  traderent.  Duos  iam  uxor 
filios  peperit  Donatum  et  Chramelenum,  quorum  alter  in  monastsrio  Luxoviensi  edu- 
catus  sedi  Vesontionensi  episcopus  postea  praeerat,  alter  pafre  mortuo  ducatum  meruit. 
Uterque  ad  sancti  regulam  monasterium  construxit,  alter  unum  Palatium  nomine  in  urbe 
episcopali,  ubi  et  mater  post  mariti  obitum  monasterium  puellarum  condidit,  alter  alterum  45 
in   saltu  Iurensi  ad  Novisonam  fluviolum  situms.     Ducalem   igitur  familiam  adeo  sibi 

1)   V.   Columb.    I,  17.  2)   V.  infra.  3)   V.   Columb.    I,  11.  4)   Ib.  I,  15. 

5)  Ib.  I,  13.  6)  Ib.  I,  12.  7)  Ib.  I,  16.  8)  Ib.  I,  14. 


VITAE  COLUMBANI  ABBATIS  DISCIPULORUMQUE  EIUS  LIBRI  DUO.  5 

devinxerat,  ut  scctatorcs  stttdiosissimi  ex  ipsa  sibi  surgerent,  neque  vero  ei  qui  sedem  Veeon 

tioncnsnn  titnc  occupabat  episcopo  loci  prarsentia  ipsius  rodrm  modo  accepta  erat,  totusque 
Burgundiae  episcopatus  prospero  eius  successu  laetari  minime  poterat.  Tantutn  enim 
aberat,  ut  iurisdictioni  diorccsanae  sese  subiceret,  ut  contra  propriis  legibue  viveret. 

5  Scotti  in  Christum  credentes,  postquam  episcopum  primum  a  Caelestino  papa  a.  431. 

acceperunt  Palladium l,  citm  ecclesiam  suam  monasteriis  conditis  crescrrr  vidissent,  iis- 
drm  de  propaganda  fide  christiana  qptime  meritis  principatum  ecclesiasticum  iam  con- 
cessere,  ita  at  non  sohmi  in  subdita  monasteria  dominarentur,  sed  etiam  per  totam  pro- 
vinriam  acquisitam  iurisdictionem  ecclesiasticam  exercerent.     Cum  igitur  monachi  officia 

io  cleri  saecularis  implerent,  factum  est,  ut  et  ipsius  honores  ambirent.  Monasterio  princi- 
pali  presbyter  et  abbas  praeerat,  qui  humilitatis  causa  superiorem  ordincm  respuebat; 
munera  autem  illa  quae  ordini  episcopali  conveniebant,  velut  consecrationem  altarium 
cetera,  ablxdi  subditi  exequebantur  et  monachi  et  cpiscopi2.  Monasteria  deducta  firmo 
necessitwlinis    vinculo    cum    matrc    coniuncta    perstabant,    totaque   societas    ecclesiastica 

i5  praesidente  abbate  presbytero  magnam  familiam  efficere  videbatur.  Tantum  autem  mona- 
choruni  numerum  monastcria  illa  nonnumquam  capiebant,  ut  velut  Bancorenscs  Walliae 
in  septem  turmas  dispositi  essent,  quaruni  nulla  minus  300  hominibus  comprehenderet ; 
turmae  a  praepositis  regcbantur  omnesque  de  labore  manuum  suarum  vivere  solebant3. 
Scotti  in  multis  consuetudini  ecclesiae  Gallicanae  Romanaeque  contraria  gerentes,  a  moribus 

20  utriusque  desciscebant  in  his  tribus,  ut  pascha  suo  tempore  non  celebrarent  neque  missas  more 
solito  comamque  aliter  tonderent.  Galli  enim  Victorii  Aquitani  cursum  paschalem  in  con- 
cilio  Aurelianensi  a.  541.  sanxerant*  calcidatoris  UJius  scrupulosi,  qui  iussu  Hilari  archi- 
diaconi  a.  457.  cyclum  Aegyptiorum  decemnovennalem  Latinorum  usui  adaptare  conatus 
erat5,  leges  utriusque  partis  ita  inter  se  concilians:  cum  die  dominico  luna  XV.  primi 

25  mensis  proveniente  Graeci  pascha  celebrarent,  Latini  autem  in  subsequentem  dominicum 
illtid  differrent,  ita  ut  illi  lunam  XV — XXI,  hi  XVI — XXII.  observarent,  ipse 
utrumque  pascha  adnotaverat,  electioni  papali  decisionem  totam  reservans.  Scotti  cum 
Brittonibus  utraque  ratione  improbata  pascha  a  luna  XIV.  usque  ad  XX.  celebrabant, 
cumque   in  aequinoctio    vernali    etiamtunc  haererent   Caesariano,    dominicum  paschalcm 

30  non  admittebant  ante  diem  25.  Martii,  aestimantes  se  in  hac  observatione  sancti  ac 
laude  digni  patris  Anatolii  scripta  secidos  esse6;  Anatolii  vero  nitebantar  non  libro 
genuino,  sed  falso,  quem  sectator  quidam  eorum  ad  doctrinam  domesticam  confirmandam 
finxerat1.  Ab  adversariis  id  maxime  ipsis  crimini  dabatur,  quod  luna  XIV.  cum  Iudaeis 
pascha    celebrarent ;    cum    autem    resurrectionem    dominicam    semper    observarent    neqttc 

35  lunam  XIV.  approbarent  nisi  dominico  die  p^rovenientem,  ab  imperitis  tantum  pro  quarto- 
decimanis  habcri  poterant  iustoque  iure  huic  opinioni  iam  Beda  contradixerat8.  Ad  diem 
paschalem  computandum  cyclo  L XXXIV  annorum  utebantur,  qui  ante  Victorium  apud 
Latinos  in  usu  fuerat,  legesque  in  quibus  haerebant  paschales  Romae  a.  312  —  342. 
viguerant.    Missarum  sollemnia  insimidabantur  midtiplicatione  orationum  vel  collectarum 

40  celebrare9.  Missalia  quae  extant  originis  Hibernicae,  scilicet  Stowense  aliaque,  ritum 
missae  repraesentant  eundem,    qui   ante    Gregorium  M.   etiam   Romae   observatus   est10. 

1)  Prosperi  Chron.,  Auct.  antiq.  IX,  p.  473.        2)  Beda,  H.  eccl.  III,  4.        3)  Ib.  II,  2. 
4)  Concilia   ed.  Maassen  I,  87.  5)  De  quaestione  paschali  in  annalibus  nostris  plenius  dis- 

serui  CDie  Einfiihrung  des  griechischen  Paschalritus  im  Abendlande' ,  (N.  Arch.'  IX,  101  sqq.). 
45  6)  Beda,  H.  eccl.  III,  3.  7)  Librum  Anatholi  de  ratione  paschali  spurium  edidi  'Studien 

zur  christlich  -  mittelalterlichen  Chronologie'  p.  311  sqq.  8)  Beda,  H.  eccl.  III,  4.  9)  V.  Columb. 
II,  9.  10)  Cf.  C.  Scholl,  'Keltische  Kirche'  (Herzog,  'Bealencyklop.'  VIII,  352  2);  F.  Probst, 
'Die  abendlandische  Messe  vom  5. —  8.  Jahrh.',  Monasterii  1896,   p.  34  sqq. 


6  VITAE  COLUMBANI  ABBATIS  DISCIPULORUMQUE  EIUS  LIBRI  DUO. 

Denique,  ut  alia  praetermittam,  Scotti  capitis  comam  aliter  tondebant  alium  characterem 
exprimentes  l,  Capillus  enim  eorum  ab  aure  ad  aurem  per  frontem  in  coronae  modum 
incisus  erat,  per  occipitium  autem  intonsus  dependebat 2,  ita  ut  in  frontis  quidem  super- 
fi.de  coronae  videretur  speciem  praeferre,  sed  in  cervice  ea  decurtata  esset3.  Tonsura 
haec  ab  adversariis  Simoniaca  appellabatur,  qui  ipsi  coronam  exemplo  spineae  illius  5 
Domini  in  capite  portabant.  In  universum  ecclesia  Scottorum  in  eo  statu  perseveraverat, 
quem  ecclesia  Romana  saeculo  IV.  ineunte  obtinuerat,  eaeque  quae  postea  in  hanc  intro- 
ductae  erant  consuetudines  omnes  ipsos  fugerant  in  extremo  oceani  sitos^. 

Potestati  ordinis  episcopi  dioecesani  Columbanus  se  omnino  subtraxerat,  ita  ut  altare 
in  monasterio  Luxoviensi  episcopus  Scottus  Aidus5  nomine  consecravisset.    Diversa  autem  10 
paschatis  celebratione  tota  dioecesis  quam  maxime  perturbabatur.     Ptcrumque  Scotti  re- 
surrectionem   dominicam   iam   septimana   ante   celebraverant,   quam  episcopus  GaUicanus 
cum  suis  subsequcrctur,  nonnumquam  utraque  pars  mense  integro  disiuncta  erat.    Magnum 
autcm  odium  iis  annis  Scotti  subibant,  quibus  Victorii  sectatores  propter  lunam  quartam 
decimam  in  diem  dominicum  subsequentem  pascha  dishderant ;   tunc  enim  septem  diebus  15 
illud  anticipantes  oculis  adversariorum  videbantur  esse  quartodecimani.     Id  anno  600. 
p.  Chr.  accidit,  quo  Scottis  d.  3.  Aprilis  l.  XVIII,   Gallis  aidem  d.  10.  A^irilis  l.  XXI 
pascha  celebrandum  erat.     Episcopi  cum  qitartodecimanos  deprehendisse  sibi  viderentur, 
convenerunt  sententiamque  unanimam  dixerunt:  'Cum  Iudaeis  facere  pascha  non  debemus'. 
Columbanus  autem  hanc  frivolam  inpolitamque  iudicans,    Candidum  rectorem  patrimonii  20 
sedis  apostolicae  ex  a.  595.  in  Galliis  versantem  primo  adiisse  videtur,   sed  responsum 
minus  favorabile  accepit,   scilicet   temporis   antiquitate   roborata  mutari  non  posse.    Iam 
totam   causam   ad   Gregorium  papam   detulit^,  'Petri   cathedram   apostoli   et  clavicularii 
legitime  insidentem',  ut  ipsius  sententia  aut  excusaretur  aut  damnaretur  schismaticus  ille 
Victorius,   non  receptus   ab  Hibernicis  antiquis  philosophis  et  sapientissimis  componendi  25 
calcidi  computariis.  Ipsius  paschale  Romae  quidem  iam  diu  abolitum  erat,  sed  quem  tunc  ibi 
adhibebant  cyclus  Dionysii  Exigui   eo   magis   distabat   a  vetere   Scottorum  supputatione. 
Columbanus  luna  XXI.  et  XXII.  contendit  pascha  non  esse,  Anatolii  allegans  de  pascha 
opus,  utque  Victorium  eo  magis  refelleret,  per  librum  qui  in  Gallis  tunc  circumferebatur 
dogmatis  probavit,  resurrectionem  dominicam  ante  aequinoctium  vernum  celebrandam  non  30 
esse;  ignoravit  autem   de  ipso   aequinoctio   utramque   discrepare  partem,   cumque  adver- 
sarii  Nicaenum  accepissent,  scilicet  diem  21.  Martii,  eos  opinabatur  resurrectionem  ante 
passionem  celebrare,  quam  item  die  25.  Martii  factam  esse  tradebant.     Gravissimos  igitur 
errores  in  cyclo  Victorii  deprehendisse  sibi  visus  est,   ipseque  mirabatur  schismatica  illa 
apapa  non  iam  diu  esse  rasa.  Praeterea  in  episcopis  illis  Gallicanis  canonibus  contraria  haud  35 
pauca  offenderat.   Multi  inter  eos  reperiebantur,  qui  contra  canones  quaestus  causa  ordinati 
erant  simoniaci,  aliique,  qui  in  diaconatu  cum  uxoribus  quas  antea  habuerant,  —  clientelas 

1)   V.   Columb.    II,  9.  2)  Ducange   s.  v.    'tonsura'.  3)  Beda,   H.  ecct.   V,  21. 

4)  Ita  recte  Zimmer  i.  I.  p.  35.  5)  Cf.   Columb.  epist.  IV.   (MG.  Ep.  III,  167,).     Aidus, 

quem   Scottum    fuisse  primus,    quoad   sciam,  perspexit   A.  Hauck,    ' Kirchengeschichte    Deidsch-  40 
lands'  I,  256 2,    idem  fortasse  est,    cuius   memoria  fastis  Luxoviensibus  Martyrologii  Hierony- 
miani  illata  est  (cod.  Eptern.) :  II.  Non.  Ian.  Aedui  episcopi  (cf.  'N.  ArcliJ  XXIV,  p.  31 19- 
Aedeus    appellabatur   abbas   Benchorensis   tertius ;   cf.    Antiphon.    Benchor.    (Muratori,   Anecdot. 
IV,  159):  Domnum  ornavit  (scil.   Christus)  Aedeum.  6)  Epistula  Columbani   ad  Grego- 

rium  (ed.    W.   Gundlach,   MG.  Ep.    III,  156  sqq.)    anno  data  est,    quo  pascha  Scottorum  cum  45 
luna  XIV.  cycli  Victoriani  conveniebat,  id  quod  post  a.  595.  annis  tantum  600  et  603  accidit, 
cumque   ex   epistula   insequenti   intellegatur ,   eandem   quaestionem   triennio    ante   ventilatam    esse, 
cumque  haec  a.  603.  conscripia  sit,  illam  a.  600.  attribuendam  esse  patet. 


VITAE  COLUMBANI  ABBATIS  DISCIPULORUMQUE   KIUS   LIBRI  DUO.  7 

eas  vocitdbat,  —  adulterium  commiserant,  Magistri  Hibemici,  e  quibus  GUdam  protulit, 
de  eiusmodi  deliciis  satis  severe  iudicaverant,  ipsique  dubium  erat,  quin  cum  talibus 
( /liseopis  communicandum  esset.  Tantam  autem  auctoritatem  per  Gallias  iam  comjxira- 
verat,  ut  vel  istorum  nonnulli  conscientius  suas  percf/rino  illi  ajxruisscnt,   intcrroguntes, 

5  utrum  post  talia  delicta  iam  episcopi  esse  possent  unnon,  ipseqne  et  hanc  quaestionem 
papae  diiudicandam  proposuit.  Tertio,  quid  de  monachis  faciendum  esset,  eundem  inter- 
rogavit,  qui  perfectioris  vitae  desiderio  accensi,  neglectis  votis  suis,  primae  conversionis 
locu  relinquerent  et  invitis  abbatibus,  fervore  cogente,  aut  lassurentur  uut  ad  deserta  con- 
fugerent.     Tepori  igitur  episcopatus  Gallicani  suoritm  ardorem  opposuit,  quem  iam  vix 

10  solus  coercere  poterat. 

Uterque  cyclus  paschalis  anno  603.  denuo  ita  inter  se  discrepabat,  ut  Gallis  dies 
7.  Apriiis  luna  XXI.  paschalis  esset,  cum  Scotti  die  31.  Martii  hma  XVIII.  cycli 
LXXXIV  unnorum,  Victoriani  aAttcm  ipsa  luna  XIV.  cum  Iudaeis  pascha  celebrarent. 
Quu  de  causa  episcopi  in  ttnum  congregati,   de  fidei  et  bonorum  operum  veritate  tracta- 

i6  turi  et  de  consuetudine  diversa  iudicio  iudicaturi  cranf.  Constat  autem  inter  omnes, 
synodum  illam  fuisse  Cabillonensem  a.  603.  celebratam  \  eundem  scilicet,  in  qnu  Desiderius 
episcopns  Viennensis  de  stnpro  condemnatus  est.  Columbanus  ipsc  comparere  non  uusus, 
ne  forte  conienderet  praesens,  litterus 2  ud  episcopos  presbyterosque  suu  cuusu  congreyatos 
misit,  in  quibus  tomum  responsionis  ante  tricnnium  scriptum  inclusit,  quo  demonstraverut 

20  omnes  totius  occidentis  ecclesias  consentire,  resurrectionem  ante  passionem  fieri  non  debere  3 
neqite  unte  aequinoctium  neque  ultra  lunum  XX.  paschu  celebrandum  esse.  Pruetereu  tradi- 
tionem  suampapae  per  tres  tomos  exposuerat  brevemque  libellum  eudem  de  re  ad  Arigium  modo 
scripserat  episcoporum  illorum  principem,  qui  putdo  ante  sedem  Lugdunensem  nactus  erut4. 
Culculo  LXXXIV  unnorum  Anutolioque  stto  pertinuciter  maiorem  fidem  attribuit  quum 

25  Victorio  illi  nitper  duhie  scribenti  et,  ubi  necesse  erut,  nihil  definienti,  fiducium  vero 
non  adeo  magnam  habuisse  vidctur,  ut  adversuriorum  animos  converteret,  nam  conten- 
tionem  iam  omnino  evitare  voluit,  idque  solum  petiit,  ut  sibi,  qui  diversitatis  anctor  non 
esset,  in  silvis  ittis  silere  et  vivere  liceret  iuxta  ossu  17  frutrum  defunctorum,  sicut  per 
12  annos  ibidem  vixisset.  Ex  his  verbis  cottigi  licet,  a.  591.   Vosagi  sultum  udiisse  veterunos 

30  pauperes  et  peregrinos  senes  ittos,  sicut  se  snosque  ipse  uppelluvit.  Metuens,  ne  in  suu 
opinione  perseverantes  Scotti  expetterentur  ex  deserto  itto,  utramque  traditionem  bonam 
esse  posse  iam  non  omnino  denegavit  totisque  viribus  conventioni  pacificue  institit :  'unius 
enim  sumus  corporis  commembru,  sive  Gutti  sive  Britanni  sive  Iberi  sive  quueque  gentes'. 
Attumen  iudicibus  suis  haudquaquam  pepercit.      Tantum    ecclesiue    Gutticunue    corrup- 

35  tionem  deprehenderut,  ut  ipse  exoptaret,  ut  episcopi  saepius  convenirent,  ut  neglegentes 
timorem  haberent  studiosique  incitarentur.  Deo  autem  gratias  egit,  ut  vel  sua  causu 
synodus  effectu  essct,  etsi  non  tum  de  puschatis  negotio,  quod  iam  diu  ventilatum  esset 
diuque  a  diversis  auctoribus  iudicutum,  tructuri  voluit  quum  de  universis  observutionibus 
canonicis,  a  niuttis,  quod  gravius  esset,  depravatis. 

io  Synodus  iterum  sententiam  dixit  Scottis  contrarium  iterumque  Columbunus  ud  sedem 

upostolicum  appellare  constituit,  sed  'tumultuosis  gentium  interiacentium  seditionibus'  uli- 

1)  SS.  R.  Merov.  III,  620;  cf.  Hertel,  'Anmerkung  zur  Gesch.  Columba's'  ('Zeitschr. 
f.  Kirchengesch.'  III }  145  sqq.) ;  'N.  Arch.'  IX,  146;  W.  Gundlach,  'N.  Arch.'  XV,  510; 
Hauck  l.  I.  p.  584  2.  2)  MG.  Ep.  III,  160.  3)  Idem  in  epistula  ad  Gregorium  demon- 

45  straverat  (p.   157,    Z.   15^    eodem    fere   quo   responsio  tempore  conscripta.  4)  Noli  Arigiwm 

episcopum  Lugdunensem,  acl  cuius  decessorem  a.  602,  m.  Nov.,  Gregorius  papa  litteras  dedenif 
fJaffe,  Reg.  n.  1872  ^  cum  Vapincensi  confundere ;  cf.  Hertel,  'Zeitschr.  fiir  Kirchengesch .' 
III,  p.  145  sqq.;  'N  Arch.'  IX,  p.  146. 


8  VITAE  COLUMBANI  ABBATIS  DISCIPULORUMQUE  EIUS  LIBRI  DUO. 

quamdiu  impeditus  est.  In  Italia  cnim  Langobardis  Bomani  bellum  inferentes  devicti 
sunt,  hostesque  iam  ad  obsidionem  urbis  Bomae  perrexerant,  cum  Gregorius  papa  occurrens 
precibus  eos  amovit,  tributoque  imposito  abscesserunt1.  Pax  a.  603,  mense  Nov.,  inter 
utramque  partem  facta  est,  de  qua  et  papa  Agilulfo  regi  gratias  rettidit2.  Interim 
semel  et  bis  tabellarii  a  Columbano  missi  ad  Gregorium  pervenire  nequiverant,  mortuoque  s 
demum  ipso,  ad  successorem  a.  604.  litteras  dare  contigit  ita  incipientes:  Iam  diu 
omnes  (scr.  vos3^  sedi  apostolicae  praesidentes  dulcissimos  omnibus  praesules  fidelibus 
ac  merito  apostolici  honoris  reverendissimos  patres  visitare  spiritu  et  consolari 
cupiens,  nunc  usque  votis  —  satisfacere  non  potui.  Ne  eadem  iteraret,  epistulas 
priores  Gregorio  non  traditas  successori  examinandas  Columbanus  obtidit  una  cum  epishda  io 
ad  episcoporum  Gallicanorum  synodum  data.  Tumultuantibus  potius  quam  ratiocinantibus 
adversariis,  auctoritatis  papalis  sententiam  ambivit,  ut  sibi  laborantibus  subveniret  senio- 
rumque  suorum  traditionem  confirmaret,  id  ritum  paschae,  sicut  acccpissent,  iudicante 
eodem  observare  possent  in  peregrinatione  sua.  Contendit  autem  in  patria  se  vivere 
in  desertis  sedentes  neque  idlas  Gallorum  regulas  recipientes,  nullique  molesti  in  regulis  is 
seniorum  suorum  perturbari  nolebant.  Salva  igitur  ecclesiasticae  pace  unitatis  iam  inter 
Gallos  degere  desiderabant,  id  quocl  etiam  ab  ipsis  episcopis  Columbanus  in  epistula  prae- 
cedente  petiverat 4.  Denique  actis  concilii  Constantinopolitani  II.  innititur,  ut  suis  legibus, 
sicut  a  patribus  edoctae  essent,  vivere  liceret  ecclesiis  in  barbaris  gentibus  constitutis, 
etsi  de  suis  legibus  nihil  ibidem  legitur 5,  nimiumque  arroganter  ad  canonem  illum  papam  20 
delegavit,  quasi  barbari  fuissent  episcopi  Gallicani  una  cum  Victorio  suo. 

Denique  a.  607.  Scotti  tertio  luna  XIV.  cycli  Victoriani,  die  scilicet  16.  Aprilis, 
pascha  celebrabant,  Galli  autem  insequenti  die  dominico.  Episcopi  synodis  celebratis 
contra  peregrinos  a  conprovincialium  moribus  desciscentes  eo  usque  haud  multum  effecerant, 
nisi  fallor,  eo  quod  praesidio  regis  illi  fruebantur.  Theudericus 6  enim  rex  Burgundiae  25 
tantum  aberat,  ut  viro  sancto  iniurias  inferens  iram  Dei  provocaret,  ut  contra  frequenter 
ipsum  visitans  orationes  eius  humiliter  ambiret.  Ipso  enim  intercedente  in  regnum  cae- 
lorum  intrare  cogitabat,  quam  maxime  gratulatus,  tam  efficacem  servum  Dei  in  finibus 
suis  consedisse.  Interim  vitam  angelicam  minime  degerat,  peccatisque  contractis  haud 
paucis,  de  salute  sua  paene  desperare  poterat.  Inde  ex  quarto  decimo  aetatis  anno  30 
quattuor  e  concubinis  filios  genuerat  ultimumque  a.  606/7.  p.  Chr.  Columbanus  regem 
se  frequentantem  luxuriae  vehementissime  increpabat,  admonens,  ut  legitimo  potius  coniugio 
contracto  ex  honorabili  regina  liberos  procrearet.  Discipidus  magistri  praeceptis  obtemperans 
se  id  facturum  esse  promisit  promissisque  stetit,  nam  Ermenbergam,  filiam  Betterici  regis 
Wisigothorum,  mox  in  matrimonium  duxif.  Begina  legitima  in  palatium  introducta,  35 
ea  quam  Brunechildis  avia  et  Teudila  soror  apud  regem  eo  usque  obtinuerant  auctoritas 
periclitabatur ,  quare  idraque  ipsam  invisam  reddere  laborabat.  Praeterea  quam  Colum- 
banus  habebat  vis  frangcnda  erat,   ne   rex   amplius  secundis  auribus  acciperet  monitus 

1)    Contin.  Prosperi  Havn.,    Auct.   antiq.  IX,    p,  339;    Paulus,   Hist.  Langob.   IV,  28. 
2)  Jaff6   n.   1925 2.  3)    Scilicet    diu    uos  pro    diu    os    (=■  omnes) ;    cf.    MG.,    Ep.  III,  40 

p.  165^  l.  22:  ad  vos,  \\t  dixi,  apostolicos  patres.  4)  Confer  p.  165,  l.  27.  cum  p.  162, 
l.  21.  Epistulam  III.  ad  Bonifacium  IV.  a.  609/610.  datam  esse  malirit  quam  ad  Sabinia- 
num,  Hauck,  ' Kirchengesch.'  I,  585  2,  vix  recte.  Cum  enim  in  ipsa  Columbanus  causam  apud 
sedem  apostolicam  persecutus  sit  Gregorio  sedente  inceptam,  de  intervallo  multorum  annorum 
cogitari  minime  licet.  5)  Canones  gr. :  xara.  rt]v  xQarr]oaoav  ovv^&eiav  naqa  xebv  nareQOiv ;  45 
lat. :  secundum  patrum  quae  servata  est  consuetudinem  (Mansi,  Conc.  III,  559J;  cf. 
Maassen,  'Gesch.  d.  Quellen  d.  canonischen  Bechts'  I,  944:  secundum  hanc"quae  apud  patres 
consuetudo  optinuit.  6)    V.   Columb.  I,  18.  7)  Fred.  IV,  30. 


VITAE  COLUMHANI   ABBATIS   DISCIPULORUMQUE   EIUS   LIBRl    DUO. 

salutares.  •s»»c/»s  autem  ipse  adversa/riorum  labores  totis  viHbus  promovebat,  importu- 
nissimam  in  </<n»s  regium  pass-im  se  gerens,  Filios  enim  regis  «  Bruneehilde  />r<> 
duetos  benedicere  noktit,  quasi  <■  lupanaribus  emersissent.  I rnde  <<>i»i»<>/<t  regina  imperavit, 
)/<■  monachis  extra  monasterium  iter  pateret  neve  subsidiis  a  vicinis  relevarentur.     Quod 

5  ut  tolleretur  mandatum,  Columbanus  </</  regem  «j>»<t  Spissiam  villam  publicam  residentem 
se  conttdit  negue  vero  ullam  eius  hospitalitatem  accepit,  sed  contemptor  gratiae  regiae  ex- 
titit.  NihUominus  rex  praesagiis  quibusdam  futuri  periculi  commotus  sanctum  ipsum 
</D»  <tri</  risi/t/ri/.  veniam  petiturus.  Sed  mox  neglectis  r/>lis  suis  </</  vitam  />ri<>rc»>  rediit, 
<i)/»<n{/t<-  post  (a.  601/8)  Ermenbergam  thesauris  spoliatam  i»  Hispanias  remisit.    Quibus 

10  auditis,  Columbanus  litteras  minurum  verbis  />/<j»tts  <»/  regem  </<■<///,  excommunicationem 
comminatus,  si  peccata  emendare  differret. 

Interim  diversa  paschatis  celebratione  eccJesiae  Gallicanae  sl<il»s  «</<><>  perturbabatur, 
tt/  videndum  esset,  »<■  <j/ti</  res  publica  detrimenti  caperet,  €»»»/»<'  «/>  cpiscojyis  Columbanus 
itn»  delatus  esset,  tamguam  a!>  cc<'/csi<ic  Gatticanae  i»<>ri/>»s  descisceret,  rex  ipse  Luxovium 

ib  /iro/icisci  constituit,  ut  religionem  ipsius  examinaret.  Monasterium  visitaturus  iam 
refectorium  ingressus  erat,  cum  terribilibus  sancti  dictis  «</  redeundum  commotus  est. 
Periculum  imminens  ut  averteret  sibigue  consuleret,  augurem  nefastum  ea  qita  venerat 
via  remeare  maluisset,  uisi  ille  pertinaciter  restitisset,  numquam  sua  sponte  monasterio 
se  egressnrum  esse  spondens.    Maturo  i</itur  consi/io  sententia  dicenda  erat,  ne  in  auctorcm 

211  iUa  recideret,  et  interim  i»  oppidum  Vesontionense  ad  exulandum  sanctum  perdud  visum 
tsf.  Comitabatur  atttci»  ipsum  minister  cuius  supra  memini  Domoalis.  Cum  nullis  ibi 
custodiis  circumdaretur  molestiamque  nullam  a  quoquam pateretur,  cumque  montetn  ascendens, 
ri<ti»  «</  monasterium  redeundi  a  nullo  impediri  videret,  urbe  relicta  domum  rediit.  Quod 
citi»  Theudericus  atque  Brunechildis  audissent,  missa  militum  cohorte  eum  in  exilium  re- 

25  vocari  iusserunt,  'i//is<j»<>  infccta  re  redeuntibus,  alios  miserunt,  cjtti  eum  ex  regno  pulsum 
in  patriam  dirigerent.  Custodibus  instantissime  precantibus,  ut  inde  recederet,  ipse  im- 
mobilis  persistebat,  se  numquam  discessurum  testatus,  nisi  vi  absiraheretur.  I//i  gemino 
vallati  periculo,  cum  d/icto  non  parentes  mortis  periculum  ineurrerent  sanctoque  vim  in- 
ferre  vererentur,  ad  ipsius  genua  provoluti,  veniam  petebant,  quibus  rcgis  imperio  ob/crn- 

80  perandum  esset.  Tunc  demum  sanctus,  ne  ministris  periculum  faceret,  severitatem  suam 
remisit,  cunctisque  eiulantibus  atque  maerentibus,  e  monasterio  cessit.  Ex  fratribus  ii 
so/i  eum  sequi  permissi  sunt,  qui  in  Brifanniis  nati  erant;  reliquos  in  Galliis  ortos  rex 
remanere  iusserat.  Is  igitur  iure  suo  utebatur,  ut  qui  pacem  publicam  turbassent  sibique 
molestias  contraxissent  peregrinos  <■  finibus  suis  removeret.    Anno  vicesimo,  postquam  i» 

36  deserto  Vosagi  saltus  consedit,  i.  e.  a.  610.  p.  Chr.,  Columbanus  custodibus  regiis  conti- 
tantibus  «d  Namnetensem  deductus  est  portum,  quo  naves  Hibernicae  appelli  solebant. 
Iter  primo  terrestre  faciebant  per  Vesontionem,  Ava/I <>»<■)»,  Autissiodorum  urbes,  deinde 
ad  alteram  viam  declinantes  apud  Nivernensem  urbem  scapham  conscenderunt  IAgerimgue 
navigantes  Aurelianos  <■/  Turonos  attigerunt,   antequam   quo  tendebant  portum  ceperunt. 

40  Navale  iter  fortasse  praeferendum  er«f,  quo  »/«gis  sanctus  «  vulgo  separaretur;  gravissimas 
enim  iniurias  in  regem  spargere  solebat !  tristeque  praesagium  </<■  <■<>  pervulgabat,  scilicet 
intra  triennium  (1813  p.  Chr.)  ij>sius  regnum  periturum  atque  Chlotharium  dominaturum 
esse2.  Itaquc  custodibus  antecedentibus  ac  subsequentibus  Columbanus  <t</  Nivemensem 
urbem  advenerat,  iussuque  regis  aditu  quoque  ecclesiarum  prohibebatur,  ne  tranquillum  tur- 

45  haret.  Victtts  cotidianus  ei  publice  non  praebebatur,  sed  ipse  eum  quo  poterat  modo  sibi 
comparare  coactus  erat.    Episcopi  aliique  misericordia  commoti   res  quibus  indigebat  ei 

1)  Qua  de  causa  rediret,  interrogatus,  respondisse  fertur:  'Canis  me  Theuderieus  meis  a 
fratribits  abegit';  cf.  V.  Colnmb.  I,  22.  2)   V.   Columb.  I,  20.  22. 

SS.  R.  Meroving.    IV.  2 


10  VITAE  COLUMBANI  ABBATIS  DISCIPULORUMQUE  EIUS  LIBRI  DUO. 

libenter  offerebant,  cumque  Namnetis  positus  penuriam  pateretur,  Procula  matrona  alteraque 
Doda  nomine  ei  permultos  modios  vini,  frumenti,  braces  miseruni.  Sophronius  autem 
loci  episcopus  se  a  muneribus  dandis  abstinuit  neque  commutando  ei  quicquam  tradidit; 
habebat  enim  cum  Theudoaldo  comite  a  rege  mandatum,  ut  adveniente  navi  Hibernica 
traiectui  eius  consulerent l.  5 

Columhano  abducto,  fratrcs  Luxovii   relicti  gubernaculo  omnino  carebant,   cum    m 
alteri  quidem  curam  monasterii   contmittendi  magistro  occasio  data  esset,    antequam   abs- 
cederet.     Verebatur  autem,   ne  se  absente  monachi   a  prisco  Scottorum  ritu  alienarentur. 
Namnetis  demum  constitutus,  dum  navis  expectatur,  otium  litteras  ad  fratres  dandi  nactus 
est,  quae  adhuc  supersunt-  historiaeque  Columbani  Jumen  clarius  afferunt.    Persecutionem  10 
quam  patiebatur  ipse  ronfessus  est  'propter  verbum'  exortam  esse  pericidaquc  etiam  domi 
relictis  imminere  discordia  paschali  mota;  pax  enim  cum  adversariis  nondum  fac.ta  erat 
insidiasque  ah  eis  perpetuo  metuebat,   suis  iam  infirmioribus  factis.     Itaque  vix  dubium 
esse  potest,  quin  Cohimbanus  propter  diversam  paschatis  supputationem  episcopis  GaJJicanis 
insidiantibus  e  Theuderici  regno   expulsus   sit.     Ex    eadem    epistula    coJJigi    licet,    ipsos  15 
monachos  in  Jrinas  partes  divisos  esse  unamque  rebeUem  ad  advcrsarios  decJinasse,  unde 
plus,  inquit,    nobis  nocuerunt,    qui  apud  nos  unanimes  non  fuerunt.     BebeJJes  foras 
exire  itissit  solosque  oboedientes  heredes  voJuit  esse.     Imperium  AthaJae  vero  sequaci  suo 
tradidit,  cui  reliquos  oboedire  iussit ;  quod  si  ipsum  subsequi  iJJe  mallet,   WaJdeJenum  desi- 
gnavit  praepositum.   Sin  a  perfectionis  norma  se  magis  removerent  quam  ante  neque  Athala  20 
congregationi  gubernandae  sufficeret,  fratres  omnes,  veJ  eos  qui  ipsumin  riciniam  Brittonum 
semti  essent,  Joco  iJJo  relicto,  in  opportuniorem  convenire  permisit  simulque  qui  eis  prae- 
esset  eum  interim  elegere,  summam  sibi  reservans  potestatem,   si  sua  iterum  usurus  esset 
voJuntate.     Inprimis   unitati  studendwm   erat  regulaeque  firmitas  retinenda,   ne   votorum 
(liversitas  profecfui  noceret,   omnesque,   quamvis  iiru/ti  essent,   ad  eum  deJegavit,  qui  Deo  25 
iuxta  aJfare  serviturus  esset  ab  Aido  episcopo  benedictum.     Causam  propriae  ruinae  iam 
perspexit  eam  fuisse,  quod  omnes  adiuvare  voluisset  veJ  invitos,  unde  undique  impugnatus 
csset:  successorem  voluit prudentiorem  se  diversitatis  morum  quaJitatumve  hominum  rationem 
habiturum,  cum  non  omnia  omnibus  convenire  mouifa  didicisset:  esto,  inquit,  multiplex 
ad  curam  eorum,    qui  tibi  oboedierint.      Cavit   igitur.    ne   quo   una   eademque    ratione  30 
omnes  tractaverat  errore   eodem  successores  implicarentur:     Loca   autem   si  pJacerent,  ut 
in  miJJe  miha  fratres  crescerent,  vehementissime  exoptavit. 

Scribenti  iJli  nuntius  supervenit  navem  paratam  esse  narrans,  qua  iuvifus  in  Hiber- 
niam  reportarctur.  Navis  quaedam,  quae  Scottorum  merces  advexerat,  omnem  ipsius 
supellectilem  comitesque  receperat ;  undis  vero  ad  litus  reiecta  per  triduum  ibi  detinebatur  35 
neque  vela  in  aJfum  dare  poterat,  priusquam  nauta  quae  ad  sanctum  pertinebant  res 
exposuisset3.  Is  in  hospitium  suum  iam  rediens,  nuJJo  obstante,  pauJo  post  ad  ChJotharium 
Neustrasiorum  regem  transiit.  Custodes  aufem  sibi  gratulabantur  potentissimum  iJlum 
Dei  servum  illaesum  evasisse,  diuque  iam  fugam  eius  expectaverant,  id  quod  ipse  testatus 
esti%.  Si,  inquit,  fugero,  nullus  vetat  custos;  nam  hoc  videntur  velle,  ut  ego  10 
fugiam. 

Columbanus  peregrinationem   suam    iterum   suscipiens  neque   in    ChJotharii  regno 
consistere  voJens,  castigatis  quos  in  aula  regia  deprehenderat  erroribus,  commeatum  a  regc 
petiit.   ut  ad  Theudebertum  perduceretur.     Expulsus  primo  gentes  visitare  eisque  evan- 
gelium  praedicare  desideraverat,  sed  de  earum  tepore  certior  factus  consilium  illud  paene  45 
abiecerat5;  tunc  in  Italiam  transcendere  cupiebat,   quo  papam  consuJturus  iam  diu  ab- 

1)   V.   Colunib.  I,  23.  2)  MG.  Ep.  III,  166.         3)  V.  Cohimb.  I,  23.         4)  Colum- 

bani  epistula  l.  I.  p.  169.  5)  Ib.  p.  167. 


VITAE  COLUMBAN]    AUiATIs  DISGIPULORUMQUE   EIU8  LIBRl    DUO.  II 

iisset,  nisi  corporis  infirmitas  et  cura  contubemalium  suorum  ipsum  retinuisset1.  //<>■ 
per  Parisios  faciens  in  oppido  Meldensi  et  in  villa  Vulciaco  domus  nobilissimas  adeo  sibi 
fideique  suae  devinciebat,  ut  non  solum  magnis  honoribus  ipsum  reciperent,  sed  etiam 
Wberos  ei  ad  benedicendum  offerrent,  qui  postea  novis  conditis  monasteriis  doctrinam  re- 

6  gulamque  eius  et  ipsi  propagaverunt.  Theudebertus  rex,  ad  quem  post  eius  abitum  multi 
iam  fratres  Luxovio  se  contulerant,  et  loca  opportuna  ad  consistendum  et  nationes  pro- 
ximas  ad  praedicandum  ei  obtulit.  Quare  Columbanus  permotus,  mutato  comilio,  pere- 
grinationem  suam  iterum  interrumpere  constituit,  si  forte  'in  cordibus  gentium  vicinarum 
fidem  serere  valeret'2.    Elegit  oppidum  vetustum,  olim  vero  dirutum,  cui  Brigantia  nomen 

10  erat,  quod  a</  lacum  eiusdem  nominis  situm  binas  tangebat  vias  celeberrimas.  Exinde  A/a 
mannis  paganis  fides  christiana  praedicari  coepta  est. 

Rhenum  fluvium  navigans  per  urbem  Magontiacum  profectus  est,  ubi  Lesio  episcopus 
alimentis  eum  instruxit.  Denique  ad  locum  quem  elegerat  «/>/>«/i/.  sed  ille  minime  pla- 
ce/>«/.   quamquam   <>/>  fidem   in  gentibus  serendam   paulisper   il>i  se   commoraturum  esse 

in  spopondit.  Sueviqui  i/>i  habitabant  <■/  pagani  <•/  nomine  tenus  christiani  simul  omnes  deo  suo 

Wodano  il«  sacrificare  solebant,  «t  vas  magnum  cerevisia  plenum  in  medio  positum  esset. 

Columbanus  cum   agros  eorum  perlustrans  sacrificantes   deprehendisset .   ligamina    vasis 

dissolvi  cerevisiamque  profluere   iussit;    barbari  autem   evangelicis  eius   dictis  castigati 

multi  tunc  ad  fidem  christianam  conversi   sunt    aliique    qui    baptizati   iam   erant  ipsius 

ae  monitis  superstitionibus  se  abstinucrunt*.  Victu  necessario  monachi  Scotti  egentes  per 
triduum  avibus  vescebantur,  quarto  autem  </'<<■  episcopus  quidam  vicinus  frummti  copiam 
eis  misit.  Cellulam  quam  sihi  construxerat  Columbanus  more  suo  ccrtis  temporibus  relifi- 
quebat,  desertumque  adicns,  si</>  scopulo  quodam  delitescebat,  comitante  ministro  suo,  quo 
munere  Chagnoaldus  tunc  fungebatur.    Ibi  ieiunio  corpus  conficiens  cibum  sumpsit  poma 

25  illa  si/ces/ria,  </<•  quibus  dixi. 

Prope  Brigantiam  Columhanus  vix  per  biennium  restitit.  Cum  apud  Chlotharium 
versaretur,  lis  inter  Theudericum  et  Theudebertum  a.  610/1.  exorta  est  atque  uterque 
Chlotharii  societatem  ambisse  videtur^.  Anno  insequenti,  antequam  ad  pugnam  ventum 
est,  Columbanus  ad  Theudebertum  accessit  suasitque,   /i/  sua  spon/c  clericus  fieret,   ne  et 

30  regnum  <•/  vitam  aetemam  perderet.  Quod  consilium  sane  inauditum  regi  <■/  circumstan- 
tibus  risum  >»<>rif ;  non  enim  Merovingorum  fuerat,  regno  dimisso,  ultro  vestem  mutare. 
Be//«»<  igitur  prope  Tullum  a.  612.  mcnsc  Maio  commissum  est  alterumque  apud  Tulbia- 
cense  castrum;  in  utroque  Theudebertus  superatus  fugam  iniit,  sed  captus  et  clerieatum 
,1  mortem   subiit5.     Denique  mortuo   Theuderico    Chlotharius  «.  613.   trium   regnorum 

35  monarchia  potitus  est,  sicut  Columbanus  praedixerat. 

Is  post  cladem  Theudeberti,  i.  c.  a.  612,  cum  Theuderico  Brigantia  «rl>s  cessisset, 
relicta  Gallia  Germaniaque  i»  Italiam  ingressus  erat.  Citm  Alamannorum  terra  ei 
displiceret,  primo  Winidorum  vel  Sclavorum  fines  adire  cogitaverat3,  «/  evangelium  prae- 
dicaret  viamque  veritatis  errantibus  monstraret,  sed  visione  commotus,  iterum  <<</  Italiam 

40  animum  converterat,  expectansque,  donec  aditus  pateret,  consilium  quod  ceperat  iam  exe- 
cutus  est.  In  regnum  gentis  Langobardorum  ingressum  <•«>»  Agilulfus  rcx  non  solum 
honorifice  recepit,  sed  etiam  optione  affecit,  quocumque  in  loco  voluisset,  intra  Italiae 
fnies  habitandi.  Erat  quidem  rex  fidei  Arianae  addictus,  etsi  filium  Adaloaldum  in- 
sfanfe  Theudelinda  uxore  more  catholico   />«\>/i::«ri   consenserat6.     Mediolani,    ubi   tunc 

45  residebat,   etiam  Columbanus  primo  constitit,   »/  adversarios  fidei  <'<i//«>/ir«<-  impugnaret, 

1)  Golumbani  epistula  l.  I.  p.  159.  2)  V.  Columb.  I,  27.  3)  Ib.  I,  27.  4)  Ib. 
I,  24;   cf.  Fred.   IV,  37.  5)   V.   Columb.  I,  28;  cf.  Frerf.  IV,  38.  6)  Cf.   Greg,  ep. 

«.  603  (Jaffe,  Reg.  1925  9;  Paulus,  H.  Langob.  IV,  27. 


12  VITAE  COLUMBANI  ABBATIS  DISCIPULORUMQUE  EIUS  LIBRI  DUO. 

scilicet  et  Arianos  haereticos,   contra  qnos  libellum  'florenti  scientiu'   cdidif ',   <t  papam 
ipsum. 

De    damnatione    trium    capitulorum,    scilicet   epistulae  Ibae    cpiscopi  Edesseni    ad 
Marim   Persam   scriptae,    Theodori   cpiscopi   Mopsuesteni   cum   scriptis   cius,   scriptorum 
Theodoreti  episcqpi  Cyrensis,  in  ipsa  ecclesia  catholica  schisma  exortum  erat.     Instante  5 
Iustiniano  imperatore  et  in  synodo  Constantinopolitana  V.  a.  553.  ct  a  Vigilio  papa  illa 
damnata   crant,   licet   auctores   eorum  per   concilium  Chalcedonense  a.  451.  in   ecclesiam 
recepti  essent.     Attamen  complnres  Italiae  superioris  ecclesiae'2  et  inprimis  Aquileienses 
liuius  concilii   auctoritatem   inminui   non  passi   damnationi  non   consenserunt   et  a  com- 
munione  damnantium  se  abstinuerunt:K     Cum   tanta   eo  certamine   confusio  in  ecclesiam  10 
Italicam  irrepsisset,   ut  utra  pars   eligenda  esset  multi  ignorarent,  Gregorius  M.  summis 
riribus  Idborans.    ut   abstinentes   ad   communionem  compclteret,    Constantium   episcopum 
Mediolanensem  a.  593.  obligasse  videtur,   ut  facta  cautione  damnationi  consentirct,   cum 
subito  tres  suffraganei  cum  ipsa  Theudelinda  regina  ab  ipsius  communione  recesserunt*. 
Auctoritas  ecclesiae  catholicae  hac  disscnsione   ita   imminuta  est,    ut  Constantio  defuncto  15 
Langobardi  proprium  candidatum  Arianum  a.  600.  eligcrent  soioque  Gregorii  interventu 
a  Mediolanensibus   catholicis   electus  Deusdedit  episcopus  ordinaretur'0.    Inter  defensores 
trium    capitulorum   spargebatur,   haercticos   illos   antiquos,   scilicet  Eutychen,    Nestorium. 
Dioscorum,  a  Vigilio  in  synodo  quam  dixi  Constantinopolitana  reccptos  esse.    Sedi  igitur 
apostolicae  tuitio    hacrcticorum   imputabatur  corum,   qui   anathemati  subiciendi   fuissent.  ao 
Columbanus  Italiam   adiens  pacne   in  primo  ingrcssu  litteris  admonitus  erat,    ut  papam 
caveret  in  Nestorii  sectam  coUapsum.     Quod  ut  attonitus  primo  minime  credidit,    ita   re 
accuratius  considerata  postea  veritatem  diligentius  explorare  constituit  responsumque  com- 
ponens  papae  ad  relegendum  ac  concertandum   misit.     Omnes   enim  Hibcri   solam   evan- 
gelicam   et  apostolicam   doctrinam    admittere  sibi  vidcbantur  atque  in  eo  multum  gJoriari  25 
solebant,    nullum  haereticum,    nultum  Iudacum,    nuJIum  schismaticum  inter  se  fuisse,   sed 
f/dem  caiholicam,   sicut   <d>   apostolorum  successoribus  tradita  esset,   ita  ab  ipsis  ut  Petri 
et  Pauli   discipulis   inconcussam    feneri.     Praeterea   rex  ipse   Langobardorum   una   cum 
regina  Columbanum   rogaverat,    ut  ad  papam  causam  dcfcrrct,  ut  schisma  tollcrctur  tota- 
que  ecclesia  catholica  quam  celerrime   in  unum   cogeretur.     Agilulfum   fortasse   diutinae  30 
discordiae  taedebat   aut   ad  fidem   catholicam  iam  propensior  factus  erat,  postquam  hae- 
resim  Arianam  reges  Langobardorum  eo  usque  ftrmaverunt;  dixisse  enim  fertur,  si  certum 
sciret,  se  et  ipsum  crediturum  csse.     Columbanus  peregrinus  iam  Bonifacium  papam  epi- 
stula  data  in  arma  suscitare  conabatur,   ut  vigilaret,  omni  postposita  securitate,  causam- 
quc  schismatis   cultello  S.  Petri,   id  est  vera  in   synodo   fidei  professione,   incidi  voluit.  35 
Ipse   enim   totus   ad  partem   adversam  transierat   eosque   laudavit  qui  papae   resisterent 
ncque  cum  ipso  communicarcnt  iuniorcs :   fdios  contcndit  in  caput  conversos  esse,  si  vera 
essent  ea  quae  vidgarentur,  papam  autem  in  caudam.    Ei  maiorem  auctoritatem  vindicare 
noluit,  dissentiente  se  ipso;  suam  autem  qpinionem  solam  veritati  respondere  imperterritus 
satisque  imporfunus  dcmoustrare  nitcbatur:   Non  enim,    inquit,    apud  nos  persona,   sed  40 
ratio  valet. 

Hanc  epistulam  Mediolani  annisque  612/3.  conscriptam  esse  patet6,  cum  apud 
Agilulfum  regem  sanctus  versabatur.  Is  dcnique  solitudinem  more  suo  iterum  adire  desi- 
dcrabat,  cumque  cognoscerct  locum  ubertate  fecundum,  aquis  irriguum,  piscium  copia  in- 

1)   V.    Columb.    I,  30.  2)    Cf.    Harnack,    'LeJirbuch   der   Dogmengesch.'    II,  399 2.  45 

3)  Suggestio    episcoporum   Istriensium  provinciarum    a.   591,    Gregorii  M.    Registr.  I,    p.   18. 

4)  Greg.  Reg.  IV,  2—4;  Jaffe  n.  1273— 1275 2.  5)  Greg.  Reg.  XI,  6;  Jaffe  n.  1796  2. 
6)  MG.  Ep.  III,  p.  172,  /.  30:  Ecce  conturbantur  gentes,  inclinantur  regna,  quae  verba 
ad  res   a.   612/3.    gestas  referenda   esse  perspexit  G.  Hertel,  'Uber  des  h.   Columba  Leben  und 


VITAE  COLl  Mli.WI    \i:i:.\Tls   DISCIPULORUMQUE   EIUS  LIBRl    DUO.  13 

signem  Bobium1  nomine  in  Apennino2  situm  esse  ad  rivum  eiusdem  nominis,  haud  pi'o 
cttl  Trebia  illa  perfida  fluente,  eo  se  contulit  basilicamque  quae  ibi  extabat  S.  Petri  semi 
rutam  prisco  decori  restituens  monasterium  SS.  Vetri  et  Pauli  construere  paravit.  Magna 
ibi  monachorum  congregatio  coniuncta  est,  de  litteris  liumaniorttms  optime  merita,  mona 

5  steriumque  celeberrimum  a  principibus  nobilibusque  Langobardis  possessionibus  large  d\ 
tatum,  denique  uel  episcopii  nomen  meruit '. 

Chlotharius  rex  postquam   prophetiam  sancti  viri  impletam   esse  intellexit,   ut  eum 
recuperaret,    Eustasium  qui  monasterium  Luxoviense   iam  gubernandum  susceperat  aliot 
que  legatos  sumptibus  publicis  post  eum  misit.     Columbanus  peregrinationem   suam   iam 

10  fere  concluserat  nuUoque  modo  ad  tantum  iter  faciendum  commoveri  poterat,  sed  id  solum 
ii  rege  poposcit,  ut  socios  Luxovii  relictos  in  suam  tutelam  reciperet.  Qui  licet  a  sancto 
viro  per  litteras  vehementer  castigatus  esset,  tamen  supremam  ipsius  voluntatem  diligen- 
tissime  executus  Luxovienses  et  annuis  censibus  ditabat  et  dilatatis  terminis  omnique  conatu 
ipsis  auxilium  providebat,  ita  ut  monasterii  regii  privilegio  iam  fruerentur.    Anno  autem 

16  transacto  in  monasterio  Bobiensi  Columbanus  defunctus  est,  scilicet  a.  615.  p.  Chr.,  die 
23.  Novembris.  ExpUtus  anni  circulus,  cuius  Ionas  meminit5,  sive  a  monasterio  Bobiensi 
condito  seu  potius  a  legatione  Chlotharii  regis  colligendus  est,  a.  614.  interpositus 
fuisse  videtur;  dies  autem  testimonio  et  Ionae  et  Martyrologii  Hieronymiani  auctoris 
aequalis  confirmatus  est6.     Dics  emortualis  a.  G15.   in  dominicum  incidit,   id  quod  non 

20  fugit  Wettinum,  V.  Galli  c.  29.  Sanctus  extremam  fere  aetatem  attigit,  quam  homines 
degere  fas  est.  Peregrinos  illos  Scoffos  aetate  iam  provectos  patria  relicta  in  Gallias 
advenisse  incle  colligi  licet,  quod  duodecim  annis  post,  scilicet  a.  6037  veterani  senesque 
erant,  sicut  supra  diximus,  fratresque  decem  et  septem  iam  lugebant  defunctos.  Versibus 
Adoniis  quos  Fidolio  fratri  mutui  officii  causa    Columbanus  misit   vigore  animi  fere 

25  iuvenili  conscriptis  hos  subiecit  hexametros1: 

Haec  tibi  dictaram  morbis  oppressus  acervis, 

Corpore  quos  fragili  patior  tristique  senecta, 

Nam  cluui  praecipiti  labuntur  terapora  cursu, 

Nunc  ad  olympiadis  ter  senos  (senae  rccfc  S2.  P2)  veirimus  annos. 

30  Orania  praetereunt,  fugit  inreparabile  tempus, 

Vive,  vale  laetus  tristisque  memento  senectae. 
Cum  olympias  cum  spatio  quattuor  annorum   apud  Graecos  conveniat,  plerique   ex   hoc 
carmirtc  concluserunt,   Columbanum  72  annos  tunc  natum  fuisse*.     Constat  vero  a  poetis 
latinis  eam  pro  histro  accipi  solere9,   sicut  utrumque  coaequavit  Ausonius  XXII,  4,  6: 

35  Fors  erit.  ut,  lustrum  cum  se  cumulaverit  istis, 

Confectam   Proculus  signet  olympiadem, 
eoque  modo  ct  Columbanum  poetam  interpretatus  est  3IabitIoititis10.    Nec  ille  errasse  mihi 
videtur,  nisi  qaod  18  olympiades plenas  lapsas  esse  credidit,  dum  <lc  initio  duodevicesimae 
agitur,  quae  inter  a.  86 — 90  vertitur.     Sanctum  igitur  verisimile  est  paulo  ante  a.  530. 

40  natum  esse. 

Schriften,   besonders  Uber   seine   KlosterregeV   (Illgen   und  Niedner,    cZeitschrift  filr  die  histor. 
Theologie',  Gothae  1875,  p.  396  —  454J).  1)   V.   Columb.  I,  30.  2)  Bobium  ad  pro- 

vinciam   Alpes    Gottias  pertinebat   teste   Paulo,    Hist.    Langob.    IV,  41:    coenobiumque    quod 
Bobium  appellatur  in  Alpibus  Cottiis  aedificavit,   quod  quadraginta    milibus  ab  urbe  divi- 
45  ditur    Ticinensi;    cf.    Mommsen ,    eX.   Arch.'    V,  87.  3)    Patdtts ,    Hist.    Langob.    IV,  41. 

4)  Ughellus,  Italia  sacra  IV,  col.  925 2.         5)  V.   Columb.  I,  30.         6)  Cf.  eN.  ArchJ  XX, 
p.  338;  XXIV,  p,  314.  7)  MG.  Ep.  III.  188.         8)  E.  gr.    Ebert,  'Gesch.  d.  christJ.- 

lat.  Literatur'  7,583;    Hauck,  ' Kirchengesch.'  I,   p.   584-.  9)   Locos   citavit    Forcellinus 

s.  v.  olympias.  10)  Annales  ord.  S.  Benedicti  I,  p.  308. 


14  VITAE  COLUMBANI   ABBATIS  DISCIPULORUMQUE  EIUS  LIBRI  DUO. 

Tantam  omnium  fere  rerum  labem  ruinamque  homines  iUius  aevi  inspectabant, 
quocumque  oculos  verterent,  ut  mirtim  non  sit.  quod  finem  mundi  appropmquare  crede- 
bant1.  Confessio  autem  et  paenitentia  Columbano  praedicante  morte  liberant  atque  vel 
parva  peccata  confiteri  opus  est.  In  Galliis  eousque  excessus  tantum  graviores  disciplina 
ecclesiastica  vindicabantur,  ita  ut  peccatores  excommunicarentur  factaque  paenitentia  5 
publica  in  communionem  reciperentur.  Monachis  vero  ubique  vel  minutiora  peccata  nna  cum 
ipsis  cogitationibus  seniori  celare  non  licebat,  eaque  quam  maxime  cavenda  erant,  nam 
ut  maioribus  certisque  culpis  sanctos  maculare  non  valet  diabolus,  ita  minorihus  occultis- 
que  eos  polluere  studet2.  Cum  tola  Scottorum  ecclesia  more  coenobiali  instituta  esset, 
etiani  privata  haec  confitendi  ratio  in  usum  recepta  est.  atque  Colwmbanus  eandem,  sieui  10 
apud  magistros3  saos  Hibernicos  usitata  erat,  in  Galliam  Italiamque  introduxit,  unde 
ipse  iusto  iure  hodie  ut  institutor  confessionis  secretae  in  ecclesia  continentis  catholica 
celebratur .*.  Doctrina  eius  in  concilio  Cabillonensi  a.  650.  primum  sancta  est,  episcopis 
consentientihus,  paenitentiam  peccatorum  omnibus  utilem  paenitentiamque  data  confessiow 
a  sacerdotibus  indicendam  esse 5.  Monachis  quoque  suis  confessionem  atque  paenitentiam  15 
primo  loco  imposuit  aliasque  ab  eis  leges  observari  voluit,  quas  ex  ipsius  regula  colligi 
licet;  peccantibus  vero  vel  leviter  gravissimas  poenas  constituit.  Begnlam ,  quae 
coenobialis  a  biographo  Desiderii  Cadurcensis  iam  appellata  est6,  Ionas  ipse  et 
citarit  et  expilavit7  atque  de  auctoritate  et  fide  ipsius  luculentum  testimonium  praebet  de 
qno  supra  clixi  Donatus  episeopus  Vesontionensis.  Cum  enim  rogatu  Gauthstrudae  20 
omnisque  congregationis  monasterii  a  matre  conditi,  exploratis  regnlis  vetustioribus, 
enchiridion  virginibus  aptum  componeret,  praeter  regulas  Caesarii  virginum  atque 
Benedicti  monachorum  hanc  ipsam  Columbani  excerpsits,  sicut  in  praefatione  testatus 
est,  excerptaque  cum  ea  quae  superest  ita  convenit,  ut  textus  ad  illam  optime  emendari 
possit.  Monachi  niJi.il  proprium  possidebant  ne  minimas  quidem  res,  sed  omnibus  omnia  26 
communia  erant9.  Confessio  bis  ad  minimum  danda  erat  et  ante  mensam  et  ante  lec- 
torum  aditum.  Ad  mensam  henedictionem  custodiehant  amenque  respondebant  neque  vero 
inter  se  loquebantur.  Cochleari  non  utebantw,  nisi  id  ante  signaverant,  neque  cultello 
mensam  pertundebant ;  cavehant,  ne  micas  perderent  neve  cerevisiam  effunderent,  quae 
potui  sola  dabatur.  Mensa  hora  nona  parabatur,  i.  e.  tertia  pomeridiana,  post  quam  30 
nulli  in  coquinam  ire  licebat.  Cura  coquendi  vel  ministrandi  fratrihus  quibusdam  com- 
missa  erat  providis,  ne  paululum  effunderent.  Orationem  ante  opus  et  post  opus  per- 
ficiebant.  Ea  de  causa  egredientes  domo,  i.  e.  cellula 10,  aui  eo  regredientes  se  humiliabant 
aiit  curvabant;  accepta  benedictione  se  signabant.    Humiliatio  etiam  in  cursu  post  finem 

1)  Cf.  Greg.  M.  Reg.  IX,  232   (a.  599;,    Jaffe,  Beg.  n.  1759'-;    Columbani  ep.  a.  612/3  35 
(MG.  Ep.  III,  p.  \1\):  Mundus  iam   declinat,  princeps  pastorum  appropinquat.  2)  Cf. 

V.  Columh.  II,  2.  3)  Eos  et  inprimis  Vennianum  Columbanus  citavit,  MG.  Ep.  III,  p.  159. 

4)  Cf.  Lmiing,  ' ' Kirchenrecht '  II,  p.  471  sqq. ;  Hauck,  'Kirchengesch.  Deutschlands'  I,  p.  264  2; 
A.  Malnory,  Quid  Luxovienses  monachi  discipuli  S.  Columhani  ad  regulam  monasteriorum  atque 
ad  communem  ecclesiae  profectum  contulerint,  Parisiis  1894,  p.  62.         5)  Concilia  ed.  Maassen  40 

I,  210;  Loening,  ' Kirchenrecht'  II,  476.  6)  V.  Desiderii  Cadurc.  c.  13:  Nullus  —  habi- 
tum  religionis  aut  regulae  cenobialis  iter  intraverat;  secta  Colnmbani  procul  aberant,  in- 
stituta  beati  Benedicti  longe  distabant.  7)  Kegulae  in  V.  Columh.  I,  10,  meminit :  regu- 
lamque  quam  tenerent  Spiritu  sancto  repletus  condedit,  ipsamque  eandem  esse  quam  hahe- 
mus  cum  ex  V.  Columb.  I,  5.  Kh  tum  ex  iis  concludi  licet,  quae  Agrestius  ib.  II,  9,  contra  45 
Columbani  regulam  obiecit  quaeque  ad  regulam  coenobialem  c.  1.  3.  spectant.  8)  Quos  in  uno- 
quoque    capite  Donatus   expilaverit    fontes    diligentissime  investigavit  Cohdius,    Ann.  eccl.  Franc. 

II,  p.  758  sqq.  9)   V.   Columb.  I,  5.  10)  Ih.  II,  9. 


VITAK  COLUMBAN]    ABBATIS  DI8CIPUL0RUMQUE  EIU8  LIBRl    DUO.  15 

uniuscuiusque  psalmi  facienda  erat;  fmitis  psalmis  omnibus  genua  flectebantur.  Tussim 
in  exordio  psabni  evitabant  bene  cantantes.  Sacrificii  ordo  omnimodo  custodiendus  erat. 
Calicem  salutarem  dentibus  non  pertundebant  neque  eulogias  im/nmndi  accipiebant;  anxit 
cavebant,  ne  chrismal  caderet,   scilicet  vas  illud,   in  guo  species  consecratas  monachi  cir 

b  cumferebant,  neve  oblationis  faciundae  ante  offidum  obliviscerentur.  Fabulis  otiosis 
minime  vacabant.  Praeterea  conversationem  inter  se  ita  instituebant,  ut  humititati 
studerent  neque  contradictioni  verbaque  superba  omnino  evitarent  neque  voce  uterentur 
nisi  suppressa.  Correcti  veniam  postulabant  neque  se  excusabant,  si  forte  examinarentur. 
Fratribus  non  detrahebant  neque  audiebant  detrahentem ;   opera   cum  ostiarii,   qui  horas 

10  custodiebat,  tum  aliorum  fratrum  reprehendere  non  licebat.  Sine  permissu  neque  fratres 
in  cellulis  visitare  neque  saepta  monasterii  relinquere  fas  erat.  Monachi  in  seniores  et 
i/uniores  dividebantur,  quos  pater  senior,  pater  monasterii,  scilicet  Columbanus,  vel  potius 
praepositus  gubernabat.  Seniores  maiore  auctoritate  fruebantur  iunioribttsquc  cou/ra- 
dicentes  his  verbis:  'Non  ita  est,  ttl  dicis',  impuniti  permanebant;  ipsi  artes  docebant  <>i>cr<t 

i5  qt«'  imponebant.  Iurisdictionem  totam  Columbanus  praeposito  mandaverat  i/<<j>«'  iiK>u<t<-lns 
eo  praetermisso  patreni  appellare  lieebat.  Si  qttis  leges  <i«<is  constituerat  vel  levissimas 
laeserat,  ad  paenitentiam  agendam  'percussionibus ',  i.  e.  verberibus,  castigabatur,  eorum- 
que  numerum  ratione  delictorum  immoderatius  augeri  iussil ,  multo  severior  Caesario l. 
Alia  paenitentiae  genera  Columbanus  pauca  tantum    admisit,   scilicet   ut   monachi   delin- 

20  quentes  in  ecclesia  starent  nullum  membrum  moventes  aut  aquam  biberent  loco  cerevisiae 
<(ttt  in  cellula  separarentur.  Paenitentias  minutas  mensam  accumbentibus  etiam  prae- 
posito  ipsius  imponere  licebat.  Fratribus  paenitentibus,  <ju<tutris  <>j>cra  difficilia  et  sor- 
dida  perficerent,  tamen  capita  /<irau<l<t  non  erant,  nisi  die  dominico2. 

1)  SS.  R.  Merov.  III,  448.         2)  Regula  coenobialis  cum  Donato  (ecl.  Holstenius,  God. 

25  Regul.,  1759,  VI,  377  sqq.,  c.  23  —  34}  concordat  ad  c.  9.  tanftiiit,  eaque  qtute  subsequuntur 
c.  10 — 15.  Coluiiibani  esse  nou  jmse  ex  sermone  intellegitur,  cum  auctor  dbbatem  oeconomumque 
(c.  11.  \2)  noverit,  qui  'patris  senioris'  tempore  in  monasterio  certe  non  reperiebantur,  cumque 
poenam  'verberum'  constituerit  loco  'percussionum' \  sicut  sanctus.  Extttt  etiam  regulae  recensio 
prolixior  in  coUectione   regularum  Benedicti  Anianensis   (cf.  Seebass,    'Regelbuch  Benedikts   von 

30  Aniaiie',  'Zeitscl/r.  f.  Kirchengesch.'  XV,  p.  244  sqq.J,  ubi  germana  Golumbani  verba  'senior', 
'pater  monasterii'  in  'abttatcm'  imiittitata  (c.  8)  multaque  ex  aliis  fontibus  interpolata  deprehen- 
duntur.  Utramque  eclitor  recens  (Seebass,  'Zeitschr.  f.  Kirchengesch'  XVII,  p.  218  —  234^ 
in  unum  confudi/,  additamenta  alterius  litteris  minutioribus  exprimens,  parumque  ex  Donato 
profecisse  mihi  videtur,  qui  veram  lectionem  persaepe  solus  scrvavi/,  e.  <jr. : 

35       c.  7.  Qui  aliquam  contemptionem  cum  tristitia  promitj   fa/so  codd.;  lege  qui  aliquid  cum 
contradictione  aut  tr.   pr.   cum  Dona/o ; 
c.  8.  extra  sepem]  fa/so  codd. ;    extra  septa  rec/e  Donatus. 
Novissimis  autem    eiusdem    auctoris    studiis   (' Zeitsehr.    f.  Kirchengesch.'  XVIII,    p.   58  sqq.) 
me  asscntiri  non  jwsse  ingenue  fateor.    Sane  regula  cuius  ipse  finem  eruit  virginum  ('Zeitschr.  f. 

40  Kirchengesch.'  XVI,  p.  4(34  sqq.)  initio  cum  regula  Goiumbani  genuina  ad  c.  9,  sicut  Donatus, 
deinde  autem  cum  interpolationibus  alterius  recensionis  (c.  9.  15  cx.)  consentit  locosque  duos  ex- 
hibet,  qui  e/iam  apud  Dona/um  (c.  19.  75J  extant  neque  extant  in  regulis  Benedicti  aut 
Caesarii,  sed  inde  minime  sequitur  eos  ex  ter/io  auctore  depromptos  esse  novaque  regula  Golum- 
banianae  posteriorem  quandam  partem  contineri,  immo  contraria  potius  opinio  admittenda  est,  cum 

45  Columbanus  meridianam  ct  vespcrtinam  confessiones  statucrit,  Donatus  autem  in  capite  ex- 
pdato  19.  tertiam,  scilicct  matutiiuiin,  addiderit  trinamque  etiam  in  monasterio  virginum  Wvoria- 
censi  soli/am  fuisse  cons/et.     Loci   igitur  quibus  Seebassius    nititur   cum  Donato    congruentes   ab 


16  VITAE  COLUMBANI  ABBATIS  DISCIPULORUMQUE  EIUS  LIBRI  DUO. 

Ilci/ula  /i/Kiii/  examinavi  coenobialis  poenas  fratrum  deJinquentiuni  continet;  prae- 
cepta  autem  institutaque  communia  a  monachis  dbservanda  CoJumhanus  in  regula  mona- 
chorum  l  collegit,  quae  in  uno  Benedicti  Anianensis  codicc  cnm  altera  ita  coniuncta  est,  vt 
c.  10  (praescr.  De  diversitate  culparnm^  totius  corporis  efficiat.  Maxima  pars  regulae 
monachorum  mortificatio  crat,  scilicct  spiritualis,  ita  ut  suum  quisque  liberum  arhitrium  b 
concatcans  de  ore  penderet  alterius  neqne  cogitarct  neque  loqueretur  propria  neque  irct 
quoquam  libere.  Dura  hac  disciplina  securitatem  mentis  scrrari  auctor  ratus  est,  cum 
qm  semper  interrogavisset  numqnam  ipse  erraturus  cssct.  Monachis  igitur  ut  superba 
libcrtas  cavenda,  ita  rera  humilitas  discenda  crat.  Ad  primum  rcrbum  senioris  omnes 
ad  oboediendum  surgere  oportebat;  oboedientia,  enim  usque  ad  mortem  praecepta  erat.  io 
Praeterea  abstincntia,  castitas  non  solum  corporis,  sed  etiam  mentis,  taciturnitas  inter 
virtutes  monachorum  reccnscntur.  Paupertate  et  facultatum  contemptu  monachi  a<t  priman/ 
perfectionem  progrediebantur,  ad  atteram  vero  purgatione  vitiorum.  Satietas  atque  ebrietas 
fugiendae  erant,  cibusque  vilis  ex  oleribus,  Jcguminibus,  farina  aquis  mi.rta  consistebat 
cum  parvo  pane  paximatio  (Gcrm.  '  Zwiehacl;' ) ,  ne  vcnter  oneraretur  et  mens  suffbcaretnr.  15 
Dc  carne  igitur  Cotumbanus  ne  verbum  quidem  fecit;  cum  autem  constet  Scottos  piscatui 
admodum  deditos  fuisse,  non  sine  causa  conclusum  est,  maiorem  victus  eorum  partem 
piscibus  constitisse 2.  Cotidie  ieiunandum  erat,  sed  cavendum,  ne  abstinentia  modum 
excedens  profectum  spiritualem  impediret.  Inter  vitia ,  de  quibus  octo  principalibus 
Columbanus  scrmonem  pecidiarem  edidit,  q-uem  tertio  loco  'Ordo  sancti  Columbani  abbatis  20 
de  vita  ct  actione  monachorum'  continet3,  quam  maxime  abl/orrebantur,  quihus  bona 
omnia  interimerentur,  vanitas  et  gloriatio  etata.  Ad  discernenda  bona  et  mala  discrimen 
monachis  necessarium  erat  et  inprimis  cavendum,  ne  rebus  aut  sccundis  nimium  extolte- 
rentur  aut  adversis  nimium  deprimerentur.  Denique  synaxim  vel  cursum  psaimorum  ct 
orationum  modum  canonicum  ritu  scniorum  suorum  Cotumbanus  ita  instituerat,  ut  primo  25 
intcr  reverendissimos  dominicos  sabbatave  atque  off/cium  cotidianum  distingueret,  deinde 
etiam  temporum  qualitatis  rationem  haberet.  Cursus  enim  longior  per  tongas  noctes, 
brevior  per  breves  esse  ei  visus  erat.  Quare  ex  VIII.  lai.  Iul.  cum  noctis  augmento 
sensim  crescere  coepit,  finita  autem  hieme  ex  VIII  Tcal.  Apr.  per  ver  sensim  decrescere. 
Origo  cursus  Scottorum  proprii  ad  beatum  Marcum  saeculis  posterioribus  relata  est,  30 
sicut  auctor  ignotus  lihri  de  cursuum  ecclemasticorum  origine  testafur  his  verbis4-: 

ipso  neque  a  Columbano  compositi  sunt,  id  q/iod  ducentis  annis  ante  optimus  Le  Cointe,  Ami. 
ecd.  Franc.  II,  76 1,  iam  probaverat:  ex  Donato  auctor  regulae  novae  pendet,  ex  lioc.  inter- 
polator  Columbanianae.  1)  Megulam  monachorum,  cui  in  codicibus  Bobiensibus  c.  10.  De  per- 
fectione  monachi  ex  Hieronymo  additum  est,  edidit  Seebass,  'Zeitschr.  f.  Kirchengesch.'  XV,  35 
p.  366  sqq.  Cf.  eiusdem  auctoris  disscrtationem,  quae  inscrihitur :  'tlber  Columba  von  Luxeuils 
Klosterregel    und   Bussbuch',    Dresdae  1883.  2)    Cf.  Bettherg,    ' Kirchengesch.  Deutschlands' 

II,  680.  3)  Ita  quattuor  Columbani  sermones  inscripsit  editor  novissimus  Seebass  ('Zeitschr. 
f.  Kirchengesch.'  XIV,  p.  78  sqq.).  Collectionem  sermonum  quae  titulo  'Instructiones  Colum- 
bani'  circumferebatur  ipsi  male  attributam  esse  statuerat  A.  Hauck  fZeitsclir.  f.  kircJ/l.  Wissensch.  40 
und  kirchliches  Leben',  ed.  LutJiardt,  Lipsiae  1885,  p.  357 — 364j,  bene  animaclvertens,  qui 
in  instructione  secunda  (Migne  LXXX,  col.  233)  celebratur  Faustum  non  esse  Comgallum 
Columbani  praeceptorem,  scd  Rciensem  illum  celeberrimum.  Attamen  per  Seebassium  (' ZeitscJir. 
f.  Kirchengesch.'  XIII,  p.  513  sqq.)  quattuor  quos  dixi  sermones  Columbano  nostro  iterum 
vindicati  sunt,  assentiente  eodem  A.  Hauck,  'KircJiengesch.'  I,  p.   251  2.  4)  Ed.  Haddan  et  45 

Stubbs,  'Coitncits  and  ccclesiastical  documents  relating  to  Great  Britain  and  Ireland'  I,  p.  138. 
Auctor,  qui  vitas  Germani,  Lupi,  Columbani,  Eustasii,  Athatae  legerat,  monacJ/us  erat  ritui 
Hibernico  addictus  aevoque  Karotiugico  degebat  in   Gatliis. 


VITAE  COLUMBAN!    ABBATIS  DI8CIPULORUMQUE   EIU8  LIBRl    l)LT0.  17 

Beatus  Hieronimus  affirmat,  ipsum  cursum,  qui  dicitur  praesente  tempore 
Scotorum,  beatus  Marcus  decantavit.  Patricius  a  Lupo  et  Germano  archiepiscopus 
in  Scotiis  ac  Brittanniis  positus  ipsum  cursuin  ibidem  decantavit  et  posl  ipsum 
beatus  Wandilochus  senex  et  beatus  Gomogillus,  qui  habuerunt  in  eorum  monaBterio 
5  monachos  circiter  tria  milia.  Inde  beatus  Wandiloclms  in  praedicationis  ministerium 
a  beato  Gomogillo  missus  est  et  beatus  Columbanus  partibus  Galliarum  destinati 
Bunt  Luxoo-ilum  monasterium  et  ibidem  ipsum  cursum  decantaverunt  et  inde 
postea  percrebuit  forma  sanctitatis  eorum  per  universum  orbem  terrarum  et  multa 
coenobia  ex  eorum  doctrina  tam  virorum  quam  puellarum  stmt  con<>reg-ata.  Et 
10  postea  inde  sumpsit  exordium  sub  beato  Columbano,  quod  ante  beatus  Marcus 
euangelista  decantavit. 

Erul  episcopi  vel  sacerdoHs,  i.  e.  presbyteri,  cui  hac  in  reparem  auctoritatem  Columbanus 
attribuerat,  peccatorem  paenitentia  imposita  ecclesiae  reconciliare.  Munere  igitur  fungeba- 
tur  medici  spiritualis,  diversosque  morbos  diversis  medicinae  generibus  curans,  quas  quisque 

i5  commiserat  culpis  diversis  diversas  adhibebat  paenitentias.  Si  delicta  parva  vel  minima 
erant,  parum  referebat,  quomodo  expiarentur;  graviora  autem  ut  perfecte  et  cognoscerentur 
et  sanarentur,  vel  publica  ecclesiae  salus  postulabat.  Haec  ars  ut  parum  communis  erat, 
ita  Columbano  necessaria  visa  est  ad  morcs  hominum  reformandos,  cumque  ante  eum 
statuta  paenitentialia  in  Gallia  nulla  existerent,  ipse  primus  ea  intulit,  traditiones  seni- 

20  orttm.  suorum  secutus.  Agitur  autem  maximam  partem  de  criminibus  capitalibus,  quae 
vel  poenam  legibus  sanctam  subibant.  Paenitentiale  Columbani  in  binas  partes  divisum 
clericorum  monachorumque  paenitentias  a  laicorum  distinctas  exhibet,  neque  eodem  modo 
in  utroque  genere  excessus  vindicabantur  graviores,  utputa  homicidia,  vulnera,  sodomia, 
adulterium,   fornicatio,  periurium,   malcftcium,  furtum,   sed  illi  severiorem  paenitentiam 

25  subibant  quam  hi.  Adulteris  clericus  quoque  adnumerabatur,  qui  clientelam,  i.  e.  uxorem, 
u/iam  laicus  habuerat, post  conversioncm  voto  suo  irrito  facto  cognoscebat  filiumque  exea  gigne- 
bat1.  Gulae  utrumque  ordinem  aeque  deditum  fuisse  et  clericus  testatur  sacrificium  per  ebrie- 
/utem  aut  voracitatem  evomens  neglegenterque  dimittens  et  laicus  se  inebrians  aut  usque 
inl  vomitum  manducans  aut  bibens.    Convivia   cnm    alibi  tum   iuxta   fana   a<l  daemones 

so  colendos  aut  simulacra  honcranda  celebrabantur,  in  quibus  laici  quantum  poterant  <•/ 
manducabant  et  bibebant,  mensaeque  daemoniorum  vel  christiani  interfuisse  videntur 
ipiluc  ri/io  commoti2.  Denique  etiam  haeretici  Columbano  impugnandi  erant,  inprimis 
Bonosiaci,  erroresque  eimmodi  una  cum  idololatria  inter  Warascos  haud  procul  a  Luxovio 
sitos  floriiisse  constatK    Paenitentia  iniungebatur  per  dies  7  vel  40  aut  per  annos  unum 

35  vel  plures,  et  erat  cum  pane  et  aqua  et  sale  aut  absque  vino  et  carne.  Ad  eam  aggra- 
vandam  exilium  vel  peregrinatio  ailcli  poterant.  Homicidii  reum  praeterea  parentibus 
perempti  satisfactionem  reddere  opus  erat,  furtumque  frequenter  faciens  laicus  non  ante 
reconciliabatur,  quam  pauperibus  eleemosynam  epulasque  sacerdoti  paenitentiam  indicenti 
dedisset.     Si  quis  iaicus  cupiditatis  causa  peierasset,  gravissimam  sententiam  subibat,   ul 

40  res  ipsius  venderentur  pauperibusque  donarentur,  ipse  a/utem  saeculo  dimisso  tonsus  usque 
ad  mortem  in  monasterio  serviret.  Laicis  tempore  paenitentiae  uxores  cognoscere  non 
licebat.  Paenitentibus  in  ecclesia  extremus  christianorum  ordo  reservabatur  aut  sicut 
communicantes  cum  Bonosiacis  inter  catechumenos  stare  cogebantur,  separati  ab  aliis. 
Absoluta  paenitentia,    iudicio  sacerdotis  in  communionem  recipiebantur  vel  altari  iunge- 

45  bantur '. 

1)  V.  supra  p.  6.        2)  De   sacrificio   Suevorum   daenwniaco    v.  supra  p.   11.        3)  V. 
Columl).  II,  8.         4)  Paenitentialis  quod  Columbani    nomine  circumfertur  maximam    partem   re 
vera  ipsius  auctoris  esse  inter  saniores  criticos  iam  constat,   ommsque  contrariam  Schmitzii  opi- 
SS.  R.  Meroving.    IV.  3 


18  VITAE  COLUMBANI  ABBATIS  DISCIPULORUMQUE  EIUS  LIBRI  DUO. 

Librum  Tiumero  ferens  Cohtmbanus  per  opaca  saltus  ambulabat1  tegensque  librwm 
reperiebatur  et  in  atrio  ecclesiae2  et  in  eremo,  quercus  putrefacto  truncos  sedens.  Inprimis 
commentarios  in  scripturam  sacram  sibi  comparare  laborans  Gregorium  M.,  cuins  etiam 
regulam  pastoralem  a.  591.  compositam^  legerat,  a.  600.  adiit,  ut  et  homilias  in 
Ezecliielem 5  sibi  mitteret,  scilicet  extrema  libri  exposita,  et  Cantica  canticorum,  ipsumque  5 
adhortatus  est,  ut  totam  Zachariae  obscuritatem  exponerel.  Ipse  adolesccns  huic  litterarum 
generi  se  dederat,  psalmorum  librum  elimato  sermone  exponens^,  eaque  expositio  in 
vetustis  catalogis  bibliothecarum  et  Sangallensis 7  (saec.  IX) : 

Expositio  S.  Columbani  super  omnes  psalmos  vol.  I, 
et  Bobiensiss  (saec.  X) :  10 

libros  sancti  Columbani  in  psalmos  II, 
commemoratur.     Codices  ipsos  iam  Patricius  Flemingus  frustra  in  his  bibliothecis  quae- 
siverat  nec   eos  alibi  facile  inveniri   contendit;    vidit  autem  in   monasterio   Luxoviensi 
commentarium   super  psahnos,   in   quo   verba   obsoleta,    Columbano   usitata   deprehendisse 
sibi   visus  est,    sed  aeque  alterius   vetusti   auctoris  ea   esse  posse   concessit,    unde    nihil  15 
certi  de  praefati  operis  auctore  afferre  poterat.     Attamen   Columbani  expositionem  adhue 
extare  hodie  communis  opinio  est  et  creditur  esse  ea  quam  Muratorius  e  codice  Bobiensi, 
iam  Mediolanensi   bibliothecae  Ambrosianae  C.  301,  saec.  VIII,   fol.  14 — 146,   eruerat'J 
praescriptione  et  fortasse  etiam  praefatione 10  destitutam,  cum  folia  praecedentia  perierint. 
Germana  Hieronymi   scripta  priori   codicis  parti  insunt,   unde   librarius  saec.  XV.   et  20 
expositionem  eiusdem  auctoris  esse   coniecit,    recentiores  autem   omnes   Vallarsii  vestigia 
secuti  Columbano  potius  eam  attribuerunt.      Codex  propter  glossas  Hibernicas  saec.  IX. 
adscriptas  apud  linguae  illius  peritos  magna  auctoritate  non  immerito  floret,   ita  ut  iam 
ab  uno  eorum  ad  unguem  expressus  in  publicum  prodierit11,  neque  vero  adhnc  quisquam 
operam   dedit,   ut  certis   argumentis  verum   auctorem    investigaret.     Antiquarii  nonnalli  25 
leviores    argumentationem    qiiam    maxime    temerariam    ex    hac  expositione    concluserunt, 
scilicct  Columbanum  linguarum  von  solum  graecae,   sed  etiam   hebraicae  peritum  fuisse, 
immo  ex  hac  lingua psalterium  in  latinam  transtulisse  Vi,  unde  litterarum  scientiam  Scottorum 

nionem  (cf.  e.  gr.  'Arch.  f.  kathol.  Kirchenrecht'  XLIX,  p.  3  sqq. ;  LXXI,  p.  436  sqq.)  impro- 
baverunt ;  cf.  Malnorij  I.  I.  p.  70  sqq.  Neque  vero  totus  liber,  quem  Seebass,  'Zeitschr.  fllr  30 
Kircliengesch.'  XIV,  p.  441 — 448,  ultimus  edidit,  Colmnbano  attribuendus  est,  sed  complures 
partes  distinguendae  sunt  a  compilatore  posteriore  in  unum  redactae.  Albertus  Hauck,  qui  in 
historia  Germaniae  ecclesiastica  I,  p.  264 2,  quaestionem  perite  retractavit,  partem  mediam  a 
Seebassio  littera  B  signatam  ad  c.  25.  omnino  germanam  esse  recte  mihi  statuisse  videtur. 
1)  V.  Columb.  I,  8.  2)  Ib.  I,  20.  3)  Ib.  I,  28.  4)  Cf.  Jaffe  n.  1094  2.         5)  Eas  35 

a.  595/6.  conscriptas  esse  statuit  P.  Ewald,  Jaffi  n.  1401 2.  6)   V.   Cotumb.  I,  3.         7)  Cf. 

G.  Becker,  Catalogi  bibliothecarum  antiqui  p.  48,  n.  229.  8)  Ib.  p.  67,  n.  216/7.  9)  Mura- 
torii  Antiquitates  Itaticae  medii  aevi  III,  857.  Codicem  descripserunt  A.  Beifferscheid,  Bibl. 
patrum  Latinorum  Italica  II,  p.  43;  Nigra,  'Les  gloses  irtandaises  de  Milan'  ('Bevue  celtique' 
ecl.   Gaidoz  I,  p.   60  —  65).  10)  Eiusdem   ad  Ps.  15.  his  verbis  auctor   meminisse  videtur:  40 

Mnlta  namque  apud  Ebreos  inveniuntur,  quae  ex  rebus  sibi  insitis  accipiunt  nomen, 
quod  quidem  inter  proprietatum  collectiones  in  praefatione  signavimus,  ut  est  hoc 
de    quo    sermo    versatur.  11)    Ed.    G.  I.  Ascoli,    'II  codice  Irlandese   dell'  Ambrosiana' 

('Archivio   glottologico   Italiano' ,  Bomae   1878,   vol.  V).     Particulas   expositionis  post  Murato- 
rium  Vallarsiumque  (Migne,  Patrologia  tat.  XXVI,  col.  863)  publici  iuris  fecerat  Zeuss,  Gram-  45 
matica  celtica  (ed.  Ebel    1871 2),   in  Appendice  p.  1043 — 1048,   una    cum  epistula  Hieronymi 
ad  Sophronium,    quae  in  priore  codicis  parte  (fol.   2)  legitur.  12)  Ebrard,  'Die  iroschot- 

tische  Missionskirche'  p.  83,  cum  sectatoribus  suis. 


VITAE  COLUMBANI  ABBATTS  DI8CIPULORUMQUE   EIU8  LIBKI   DUO.  1!» 

co  allius  effcrre  potuerunt ;  sed  praefatio  qua  nituntur  potius  Hieronymi  interpretis 
est,  scilicet  epistula  a<t  Sophronium  data1.  Auctor  contra  expositionis  tantum  aberat, 
monente  A.  Peyron  '.  ut  hebraice  doctus  esset,  uf  eam  Unguam  cum  syriaca  perpetuo  con- 
fuderit  atque  primigenium  textum  commemorans  non  assecutus  sit  germanum  eius  sensum. 

5  Columbauum  ipsum  peritiorcui  fuisse  ex  interpretatione  vocabulorum  nonnullorum  mini-mc 
concludendum  est,  quippe  quae  ex  onomasHcis  Hieronymi  aliorumque  facile  coUigere 
potuisset3.  At  linguae  graecae  auctor  itte  incognitus  scientiam  quandam  habuisse  videtur 
graeeamque  Symmachi  interpretationem  saepe  cifaril.  Erat  quoque  iuris  consultus,  nam 
sub  lcijc  usurae  non  ignoravit  exactionem  prohibitam  esse,   atque   valde  graviter  dolebat, 

10  quod  iuslilia  suo  tempore  facta  esset  venalis:  vitmm,  inquit,  quod  nostris  praecipue 
diebus  increbruit.  Victui  humano  necessaria  esse  existimabat  praeter  frumentwn  etiam 
vinum  ct  olciim.  Constat  autcm  Scottos  nostros  absque  reliquarum  gentium  legibus ' 
fuisse  locoque  vini  oleique  cerevisiam  butyrumque  consumpsisse,  dum  ea  quae  protuli 
argumentu  polius  in  auctorem plagae  australis  convenire  videntur.    DUigentius  quidem  in 

i5  rem  me  non  inquisivisse  confiteor  et  spero  fore  ut  cultor  quidam  sancti  viri  quaestionem 
retractct  iamque  tandem  absolvat.  Interim  certe  dubitare  licet,  quin  Columbani  expositio 
psalmorum  ailhuc  supersit.  Vractcrca  ipsum  n/iilta  alia  vel  ad  cantum  digna  vel  a</ 
docendum  utilia  condidisse  dicta  auctor  est  Ionas5.  Hymni  quidem,  ad  quos  haec  verba 
inprimis  referenda  videntur  esse,   a  Co/umbano  compositi  minime   noti   sunt,   sed  extant 

20  epistulae  versibus  hexametris  vel  adoniis  satis  eleganter  conditae,  quibus  antiquorum 
poetarum  flosculos  passim  intexuit.  Doctrinam  in  iis  Columbanus  profiictur  semper 
eandcm,  scilicet  labente  vita  hunc  mundum  cum  illecebris  suis,  deiiciis  divitiisque 
nihili  aestimandum  esse1',  poetamque  Fidelio  fratri  rescribentem  versibusque  ludentem 
ad  extremam  crevisse  senectutem  iam   dixi.     Novum   quod    nuper    iu   publicum   prodiit 

25  carmen  more  celeusmatis  antiqui  ita  compositum,  ut  eodem  modo  quo  nautae  ad  resisten- 
(lum  proceliis  imbribusque  sese  adhortabantur  et  christiani  fide  firma  diabolo  resisterent 
ipsumque  superarent,  vivido  certandi  ardore  dictatum  est  al>  homine  periculis  pelagi 
assiteto,  et  licet  nomen  poetae  exceptis  litteris  banus  iam  abscissum  sit,  tamen  nullus  dubito, 
quin   idem1  sit  qui  in  epistula   ad  Bonifacium   scripsit8:    Vigilate,   inquit,   quia  mare 

30  procellosum  est  et  flabris  exasperatur  feralibus;  ideo  audeo  timidus  nauta  clamare: 
Vigilate,  quia  aqua  iam  intravit  in  ecclesiae  navem,  et  navis  periclitatur.  Ex 
commemoratione  Rheni  fortasse  conici  licet  poema  a.  611.  conditum  esse,  quo  ex  Theuderici 
regno  expulsus  flumen  illud  Columbanus  navigabat.  JBellatorem  eum  vehementissimum 
fuisse  ex  cpistulis  quas  supra  perlustravi   intellegitur.     Dolendum    autem    est    magnam 

35  earum  partem  iniuria  temporum  periisse.  Ad  Gregorium  M.  non  solum  quae  superest 
scripsit  epistulam,  iu  qua  eius  regulam  pastoralem  se  iefjisse  affirmat,  sed  etiam  scripta, 
si  biographo  Salabergae9  credi  fas  est,  dedit,   'quae  <ic  pervigili  pastorum  cura  elicuit', 

1)  Psalterium    iuxta  Hebraeos  Hieronymi   ed.  de  Lagarde  p.  1  sqq.  2)   A.   Peyron, 

Giceronis  orationum  fragmenta  inedita  p.  189.         3)   E.  gr.    Columbani    interpretamentum   hoc 

40  (MG.  Ep.  III,  p.  156,  uij)  Bargoma  vilis  columba  manifesto  pendet  ex  Hieronymi  libro  inter- 
/netationis  hebraicorum  nominum  (Onomastica  sacra  ed.  de  Lagarde  p.  60j:  Bariona  filius 
columbae.  4)  V.  Columb.  I,  2.  5)  Ib.  I,  3.  6)  Columbani  carmina  ed.  W.  Gund- 
iach,  MG.  Ep.  III,  p.  182  srpp,  qui  G.  H&rtelii  dubitationem  de  auctore  bene  refellisse  mihi 
videtur,    'N.  Arch.'  XV,   p.   514  sqq.      Artificium    poetae    examinavit    Manitius,    'Zu    spUtern 

45  lateinischen  Dichtern'  ('Bheinisches  Museum'  1889,  XLIV,  p.  552^;  'Gesch.  der  christlich- 
lateinischen    Poesie'  p.  390  sqq.  7)    Carmen    E.   Diiininier,  'X.  Arch.'  VI,  191,    princeps 

edidit,  qui  de  Columbano  ni«>d<ou  iuniore  cogitavit,  at  mecum  convenit    W.  Gundlach,  'X.  Arch.' 
XV,  514.         8)  MG.  Ep.  III,  p.  170.         9)  V.  Salabergae  c.  3. 

3* 


20  VITAE  COLUMBANI  ABBATIS  DISCIPULORUMQUE  EIUS  LIBRI   DUO. 

atque  etiam  responsum  papae  idem  auctor  legisse  vult.  Praeterea  complura  ipsius  de 
paschate  scripta  \  epistulae  ad  Theudericum  CMothariumque  reges  castigaforiae,  contra 
Agrippinum  dc  damnatione  trium  capitulorum,  deniquc  libellus  contra  Arianos  adhuc  latent. 

Columbanus  in  codice  quodam  SangaUensi2  traditionum  Scoticarum  tenacissimus 
consectator  non  immerito  existimatur.  Ordines  in  catalogo  sanctorum  Hiberniae*  tres  e 
sibi  inviccm  succedentes  distincti  sunt,  cum  unitas  ordinis  primi  servata  ct  in  missis 
et  m  tonsura  et  in  paschate  desciscentibus  his  vel  illis  paulatim  decresceret.  Secundus 
ordo  (a.  543 —  599^;  ad  quem  Columbanus  ratione  temporis  potissimum  pertinet,  paucos 
episcopos  midtosque  presbyteros  comprehendens,  varias  celcbrahat  et  missas  et  regulas, 
sed  unum  pascha  XIV.  luna  post  aequinoctium,  unam  tonsuram  ab  aure  ad  aurem  10 
servabat  mulieresque  separabat  a  monasteriis ;  tertius  (a.  599  —  %bh),  cui  extremi  ipsius 
anni  adnumerandi  sunt,  in  locis  desertis  habitabat  et  oleribus,  aqua,  eleemosynis  vivcbat 
et  propria  devitabat;  diversitatem  autem  extendebat  in  tonsuram,  aliis  coronam,  aliis 
caesariem  habentibus,  atque  etiam  in  soUemnitatem  paschalem,  cum  aiii  XIV.  lunam, 
alii  XVI.  cum  duris  contentionibus  observarent.  Columbanus  aidem  a  prisco  quem  a  15 
maioribus  suis  acceperat  ritu  ne  unguem  quidem  transversum  discessit.  Scotti 
cum  rectam  fidem  soli  conservasse  sibi  visi  essent,  conversationem  cum  aliter  cre- 
dentibus  effugiebant.  Ut  Daganus4  Scottorum  episcopus  ad  episcopos  Anglorum  Ro- 
manos  veniens  cibum  cum  iis  nec  in  eoclem  hospitio  quo  veseebantur  sumere  voluit, 
ita  Columhanus  non  cum  omnibus  sociabatur  atque  Theuderici  regis  et  domum  et  20 
dapes  respuens'0  fortasse  non  solum  impietatem,  sed  etiam  fidem  diversam  abhorrebat. 
Hac  separatione  Romani  laedebantur  epistulaque  ad  episcopos  abbatesque  Scotticos  data 
Dagani  Columbanique  abbatis  in  Gallias  vcnientis  exemplum protulerunt,  ut  demonstrarent 
Scottos  Bretfonibus  non  esse  meliores,  quippe  qui  utrique  iuxta  morem  universalis  eccle- 
siae  non  ingredercntur.  25 

Erat  autem  Cotumbanus  homo  vehemens  feroxque  natura  neque  quam  passim 
praedicabat  humititati  longius  insistebat,  si  quis  ipsius  opinioni  non  acquievismt,  immo 
summis  potestatibus  vel  papae,  etsi  eius  suprcmum  in  causis  ecclesiasticis  iudicium 
ipse  agnovit ,  imperfcrritus  obsistebat  rerbisquc  non  parcebat  iustoque  iure  adversarii 
snperbam  in  ipso  scribendi  praesumptionem6  offendebant.  Sermone  aidem  Hertelio  30 
monente  utebatur  triplici,  scilicet  vivido  in  epistulis.  pio  in  paraeneticis,  sicco  in  scriptis 

1)  Epistulam  paschalem  nd  venerabilem  papam  quendam  datam,  quam  e  codice  Parisiensi 
n.   16  361.    erutam    sermonis   ratione   habita    Golumbano    attribui    ('N.  Arch.'  X,  88^    meisque 

1 

argumentis   seductus   W.   Gundlach   inter    i.llius   scripta    admisit    (MG.    Ep.  III,  177  sqq .),    re 
iterum  perpensa,   cum  Seebassio  CZeitschr.  f.  Kirchengesch .'  XIV,  93^    iam    consentio  potius  a  35 
sectatore   Victorii  compositam  esse,  quippe    qui  immolationem  agni,  i.  e.   passionem  Domini,  ante 
lunam  XIV.  ideoque  resurrectionem  ante  lunaui  XVI  non  passus  sit  cetebrari,  auctoritatem  sedis 
apostolicae   secutus.     Eadem   monente   Seebassio    (Herzog,   ' Real  -  Encydopadie'  IV,  246^    int&r 
Hieronymi    opera    a  Vallarsio    (Migne,    Patrol.    Lat.  XXII,    col.   1220  sqq.J    iam   edita   erat  e 
codice   Vaticano  n.   642,    foi.   89,  idn  Hieronymo    item  falso  attributa  est.     Neque  quae  Colum-  -to 
bani    nomine   extat    brevis   de   saltu    lunae  expositio,    incipiens  ita:    Sanctus  Columbanus  haec 
de    saltu   lunae   ait,    quam    P.   Gabriel  Meier,    ' Jahresbericht   iiber    die  Lehr-  und  Erziehungs- 
Anstalt  des  Benedictiner ■  Stiftes  Maria-Einsiedeln'  1886/7,  p.  30,  e  codice  Sangallensi  n.  250, 
saec.  IX,  princeps  edidit,  germanis  ipsius  scriptis  addi  potest,  ticet  eam  Nofgerus  Labeo  in  com- 
/uifo    suo   Columbani    nomine  citaverif,  uam  auctor  ctjchim  decemnovenalcm  adhibens  multis  annis  to 
post  et  procul  dubio  saec.  VIII.  ex.  vei  IX.  in.  degit.  2)  Cf.   Greith,  'Gesch.  der  altirischcn 

Kirc.he'    p.   295.  3)  Ed.  Haddan  et  Stubbs    l.  1.  II,  2,   p.  292.  4)  Beda,  Hist.  eccl. 

II,  4.  5)  V.   Coiumb.  I,  19.  6)  MG.  Ep.  III,  162. 


VITAK  COLUMBANl   ABBATI8  DISCIPULORUMQUE  EIUS  LlBRl   DUO.         21 

legiferis.  In  epistulis  exquisitius  dicendi  genus  colebat,  argutiis  vocabuUsque  peregrinis 
adhibitis,  ita  ut  et  graecis  litteris  et  hebraicis  doctus  crederetur,  dictioque  florida  speciem 
praebet  parum  communem,  ne  dicam  mirdbUem.  Carminibus  Vergilii,  Horatii,  Ovidii  ita 
studuerat,   ut  ea  haud  timide  passim  expilare  posset.     Ex   liforis   auctorum    classieorum 

i  latinas  litteras  Scottus  didicerat  eo  melius,  quo  minus  patrii  sermonis  affinitate  ad 
soloecismos  seduceretur,  scholisque  ipsius  pueri  francogallici  non  solum  ad  paenitentiam, 
sed  etiam  ad  puriorem  latinitatem  educari  poterant.  T)e  emendandis  ecclesiae  GaUicanae 
moribus  corruptis  atque  de  Germanis  fide  christiana  imbucndis  opiime  meritus  est.  Eo 
quod  Scottis  insUum  est  peregrinandi '   studio  actus  consilium  duplex  ceperat,   ut  primo 

10  Gallos  christianos  temptaret,  num  humilitati  paenitentiaeque  paterent,  si  minus,  gentes 
vicinas2;  easdem  expulsus  e  Theuderici  regno  visitavit,  sicut  ipse  sibi  proposuerat9, 
easdem  ut  visitarent  successores,  praeceptum  reliquit  ultimum\  Itaque  concedendwm  est, 
eum  ad  paganos  convertendos  a  patria  minime  exisse,  sed  postea  in  propositum  illud 
declinasse,   neque  vero  propterea  locum  primarium  inter  praedicatores  gentium  perdere 

io  mihi  videtur.  Iustiore  de  causa  id  vitio  ipsi  vertitur,  quod  in  inceptis  suis  persequendis 
parum  praestiterit  constantiae 5.  Monasteria  autem,  quorum  ipse  vel  discipuli  eius  fun- 
damenta  iecerant,  hunc  quem  habemus  humanum  cultum  civilemque  per  longum  tempus  fere 
sola  conservasse  posterisque  tradidisse  constat,  ct  quaeritur,  unde  hanc  litterarum  scientiam 
artesque  quas  colebant  acceperint  Scotti  in   extremo  orbe  degentes.     Fides  christiana   eis 

20  certo  Boma  allata  e.st,  caerimoniaeque  quibus  utcbantur  obsoletae  multis  saeculis  ante 
ihidem  colebantur.  Cyclum  paschalem  quem  observabant  inter  a.  312 —  342.  Romae  ui 
legitimum  receptum  esse  demonstravi^,  eumque  retinebant,  licet  ratio  modusque  interim 
non  semel  ibi  mutata  essent.  De  artis  picturaeque  ratione  qua  ad  codices  exornandos 
utebantur,    monente    harum  rerum  viro 7  peritissimo,    idem  dicendum  est,    scilicet  etiam 

25  hanc  a  Bomanis  Scottos  didicisse,  sed  deftcientibus  exemplis  magistrisque  postea  aberrasse, 
fortiterque  quae  nunc  iterum  pidlulare  incipit  opinioni  vesanae  auctor  meus  obstitit, 
quasi  ex  Aegypto  originem  illa  traxisset.  Chirurgiae  quoque  peritiam  quandam  Colum- 
banus  habuisse  videtur,  si  ipsius  biographo  credi  fas  est,  digitum  monachi  falce  dbsciswn 
frontemque  alterius   cuneo   laesam   ab  eo   curata   esse*.     Dcniquc   ipse   sociique   eius   de 

30  societate  humana  optime  meriti  sunt,  silvas  caedentes  locaque  deserta  colentes,  ut  culta 
necessitatibus  humanis  terra  iam  serviret.  Luxovium,  Bobium,  S.  Galli  monasteria  flo- 
rentissima  quid  ante  Scottos  fuerint,  iusto  iure  quaeri  potest,  responsumque  optinmm 
reddidisse  mihi  videtur  vir  ille  doctissimus  ex  eadem  gente  prognatus9:  Quid.  inquit,  nisi 
latibula  ferarum,  quae  postea  amoena  erant  bumani  consortii  diversoriu,  postquam 

36  ea  nostri  labore  et  industria  excoluere !  Quippe  Hibernorum  labor  et  parsimonia 
et  pietas  bominum  traxere  frequentiam ;  scholae  amorem  auxerunt,  disciplinae 
reverentiam ;  unde  eis  eorumque  discipulis  commissi  sunt  agri  excolendi  et  silvae 
excidendae ;  extructae  sunt  domus  monasteriis  propinquae ;  deinde  villae  paulatim 
crevere;  et  demum  immunitatibus  regiis  opitulantibus,  ad  civitatum  iura  et  digni- 

40  tates  evectae  sunt. 

1)  Cf.  V.  S.  Galli  attct.  Walahfrido  II,  46;  de   natione  Scottornm,   quibus  consuetudo 
peregrinandi  iain  paene  in  naturam  conversa  est.  2)   V.   Coluntb.   I,  4.  3)  MG.    Ep. 

III,  P.  167;   cf.   V.  Columb.    1,27.  4)  V.  Coluntb.    11,8.  5)  Malnory   I.  I.  p.    15. 

6)  'N.  Arch.'  IX,  167.         7)  Springer  apud  Loofs,  De  antiqua  Britomm  Scotorumque  ecclesia 
45  1882,  p.  119.     Inter   artem    Scotticam   et   Romanam    necessitudinem    quandam    intercedere    vel 
F.  W.   Utiger,    'La   miniature   Irlandaise'  ('Revtie    celtique'  ed.   Qaidoz    L870,   p.   8  sqq.)    non 
omnino   negavit.  8)  V.  Columb.    I,  15.  9)    0'Conor,    Eerwn    Hibernicarum    scriptores 

veteres,  Buckinghamiae  1814,  /,  p.  225. 


22  VITAE  COLUMBANI  ABBATIS  DISCIPULORUMQUE  EIUS   LIBRI  DUO. 

Bella  Columbano  gerenda  fuerant  et  intestina  cam  sociis  et  externa  cum  epir 
scopis,  quaeque  sub  ipso  exarserant  eadem  in  successores  una  cum  reliqua  hereditate 
transfudit.  Qui  cum  difficultatibus  non  eodem  modo  pares  essent,  traditiones  a  con- 
ditore  acceptas  integras  posteris  servare  nequiverunt. 

In  monasterio  Bobiensi,   Columbano  mortuo,  pater  suffectus   est  Athala1,    cui   ex  5 
Theude.rici  regno  expulsus  sanctus  monasterii  Luxoviensis  primo  commiserat  imperium. 
Is  e  Burgundionum  genere  nobili  prognatus  liberalibus  litteris  a  patre  imbutus,   deinde 
Arigio  episcopo  Lugdunensi  commendatus  erat,   ut  cum  sodalibus  ad  saeculares  ecclesiae 
honores  praepararetur ;  acl  vitam  autem  coenobialem  aspirans  cum  duobus  pueris  ad  Le- 
rinense  monasterium  se  conhderat,   cumque  disciplinam  ibi  laxatam  esse  animadvertisset,  10 
Columhanum  Luxovii  adierat,  qui  suo  ministerio  adiunctum  cum  disciplinis  ecclesiasticis 
instruere  studebat.     Iam   abbas   creatus   exemplo   magistri  disciplinam  regularem  fortiter 
exercebat.    Subditi  nimium  novi  patris  fervorem  vix  aegreque  sustinebant,  animoque  com- 
moti,  cum  ab  ipso  diu  castigarentur,   libertatem   desideratam  quaesiere,   atque  monasterio 
relicto,  alii  sinus  maritimos   adiere,   alii  eremiticam  anteposuere  vitam,   sive   commerciis  15 
sive  natura  magis  delectabantur ;    abbati  vero   detrahere   non   cessabant.     Interim  obiur- 
gator    vehementissimus    mortem    occubuit.       Quo    signo    tacti   plurimi    ad    se    redierunt, 
praemissaque    confessione  paenitentiaque ,    abbati    reconciliati    sunt,     quique    verecundia 
tunc   retinebantur,   aliorum  morte  perterriti  postea  in  gratiam  successere.    Monachi  Bo- 
bienses   sicut  Luxovienses   agri   culturae    racabant   teUuremque    ad  frumenta  suscipienda  20 
vomere    excolebant.      Cum    frater    quidam    in    reparanda    stiva   glebae    asperitate    con- 
fracta  pollicem    abscidisset,    ipsum    quamvis    terra    iam    conditum    Athala    mamii    ad- 
iunxit  moreque  magistri  sanavit.     Frumentum  horreis   conditum,    ut   in   farinam   mu- 
tatum    victui    humano    adaptaretur ,     in    molendinum    tradendum    erat.      Erat    autem 
molendinum  monasterii  ad  Bobium  torrentem  situm,  eique  unus  ex  fratribus  custos  prae-  25 
positus   munere   satis  periadoso  fungebatur   tempore,    quo    aquarum  moles   ex   montibus 
delapsae  rupibus  arboribusque   congestis   totam   officinam   demergere   nitebantur.     Athala 
non  solum  singulari  fervore  eminebat,  sed  etiam  quaestiones  difficiliores  et  solvere  et  op- 
ponere  poterat,   ita  ut  Arianis  haereticis  fortiter  resistere  valeret.     Qui  cum  praecedente 
rege   quantis  poterant  viribus  monasterium   sublevarent  omnemque  fratribus  reverentiam  30 
impenderent,  hi  insolentiis  respondere  solebant,    unde  Arioivaldus   dux  Taurinensis  pres- 
bytero  cuidam  Bobiensi  ab  Athcda  Ticinum  misso  occurrens,   'iste',   inquit,  'e  Columbani 
monachis  est,   qui  nobis  salutantibus   denegat  apta  respondere' 2.     In  quaestione    trium 
capitulorum,    in   qua  papae    Columbanus    fortiter    restiterat,    sedis    apostolicae    voluntati 
Athala  se  subiecit,   sublata   communione   cum   defendentibus,    qiia   de   causa  ab  Agrestio  35 
monacho   Luxoviensi   epistula  per    Aureum   Adahvaldi    regis   Langobardorum    notarium 
missa  ipse  vehementissime  increpabatur3.    Idololatria  autem  ne  in  Italia  quidem  tunc  extir- 
pata   erat,   fanumque  arboribus  intersitis   haud  procul   a  monasterio   in   villa  ad  Iram 
fluvium  situm  erat,  cui  Meroveus  monachus  Dertonam   missus  ignem  supponebat^.     Bie 
vitae  supremo  instante  Athala  saepta  monasterii  densdbat,   tecta   sarciebat,   equos  quiete  ^o 
fovebat,    libros   ligaminibus  firmabat,    supeUectiJes   ablui,    calccamenta   parari   omniaque 
quae   corrupta    erant    restaurari   hd>ebat,    quasi  iter  quoddam   suscepturus  esset.     Obiit 
aidem  die  10.  Martii  c.  a.  627. 5     Socio  moribundo  fratrum  caterva  adstare  solebat,   ut 
animae  de  vita  exeunti  supremos  honores  psallentes  tribuerent*. 

1)  V.  Columb.  II,  1 — 6.    Nomen  Germanicum  ut  Athala  apud  Cassiodortoit   (Var.  XI,  1),  45 
Athal   apud  Iordanem    (Auct.    antiq.    V,  \,  p.  \4t3j    audit,    ita    in    melioribus  Ionae    codicibus 
Athala   ct  Atala  scriptum  est.  2)   V.   Columb.  II,  24.  3)  Ib.  II,  9.  4)  Ib.  II,  25. 

5)   Vide  ea  quae  ad  II,  6.  adnotavi. 


VITAE  COIAIMKANI   ABBATIS   DISOIPULORUMQUE   EIUS   LIBRl    DUO.  23 

Eustasius,  item  e  Burgundionum  genere  nobili  ortus,  ut  erat  indigena,  «  comitatu 
sancti  Luxovio  abscedentis,   ut   remaneret,    avulsus  erat}   laborante   Mietio  ipsius  avu/n 
culo,  qui  ecclesiae  Lingonicae  episcopus  tunc  praeerat ' ;   sed  postea  cum  multis  fratribm 
Luxoviensibus  ad  Theudebertum  regem  confugisse  '  videtur,  cum  inter  eos  esset,  qui  prope 

5  Brigantiam  cum  sancto  versarentur.  Tdem  loco  magistri,  cum  Athala  ipsum  subseqm 
maluisset,  neque  quem  item  designaverat  Walddenus  praepositus  factus  esset,  monasterium 
Luxoviense  gubernabat,  patreque  defuncto,  etiam  abbatis  nomen  meruit.  Ex  Italia  rc 
versus8,  quo  legatum  eum  a  Chlothario  missum  esse  supra  enarravi,  pro  commum  necessi- 
tate  <t  fortasse  pro  Leudemundo  episcopo  Sedunensi  deprecaturus,   qui  perduellionis  reus 

10  Luxovium  ad  ipsum  a.  013/4.  confugerat '.  ad  eundem  regem  se  contulit  in  Neustria 
rfsidentem.  Domum  regressus  praeceptum  sancti  implere  studebat,  ut  gentes  vicir/as  fide 
catholica  imbueret.  Eo  autem  consilio  haud  ita  longe  a  monasterio  progredi  ei  opus 
erat.  Ad  utramque  Dubis  fluvii  ripam  Warasci,  qui  inter  Germaniae  populos  nume- 
rantur,    incolebant  partim    haeretici,    sdlicet    Photini   Sirmiensis  aut  Bonosi   Narsitani 

i5  erroribus  dediti,  alii  pagani.  Quibus  ad  fidem  conversis,  cum  Suevis  magister  evange- 
lium  praedicasset  sociusque  eius  Gallus  in  eo  negotio  persisteret,  ultra  eos  a<l  Baioarios 
tetendit  multoque  labore  plurimos  eorum  christianos  fecit.  Ubi  aliquamdiu  versatus, 
re/icfis  viris  sagacibus,  qui  opus  inceptum  continuarent,  Luxovium  rediit.  Ibi  exemplo 
Columbani  tam  monachos  quam   vicinos  ad  peculiarem  Scottorum  paenitendi  modum  ex- 

20  citare  studebat  multosque  facundia  sua  erudiebat,  qui  postea  sedes  episcopales  meriti  sunt. 
scilicet  Chagnoaldus  Columbani  quondam  minister  Lugduni  Clavati,  Acharius  Vero- 
mandorian  et  Noviomi  et  Tornaci,  Bagnacharius  Augustae  Rauracorum  et  Basileae, 
Audemarus  Bononiae  et  Tarvanae  oppidorum  episcopi.  Cum  igitur  instituta  magistri 
quani  maximis  viribus  propagaret  et  non  solum  apud  Franeorum  proceres,   sed  rliam 

25  apud  regem  honore  atque  veneratione  frueretur,  diversitas  ritus  episcopos  ecclesiae  Gal/i- 
canae  ad  novum  vehementemque  impetum  incitabat,  quibus  ex  ipsius  monachis  socius 
optatissimus  surrexit.  Agrestius  postquam  apud  Theudericum  regem  notarii  munere  functus 
est,  compunctione  quadam  tactus  Luxovium  pervenerat  atque  se  suaque  omnia  Eustasio 
patri  tradiderat.     Qui   cum  gentium  praedicator  esse  vellet  neque  in  religione  satis  pro- 

30  fecisset,  idoneum  ad  tale  opus  eum  minime  esse  abbas  existimans  consensum  dare  noluit : 
pertinacem  vero  retinere  nequibat,  Pi-imo  ad  Baioarios  progressus,  paululum  apud  eos 
moratus  est,  deinde  Aquileiam  transiit.  Aquileienses  a  communione  sedis  apostolicae 
trium  capitulorum  quaestionis  causa  se  separasse  supra  commemoravi,  eorumque  partibus 
Agrestius  adhaesit,  epistulam  veneno  conviciisque  plenam  «d  Athalam  conscribens  eandem, 

35  cuius  supra  memini.  Luxovium  reversus,  cum  doctrinas  suas  profiteretur,  ab  Eustasio 
primo  admonitus,  deinde  cum  resipiscere  noUet,  a  collegio  segregatus  est.  Iam  per  Abe- 
lenum  episcopum  Genavcnsem  ad  episcoporum  societatem  accessit,  iique  coniuncti  apud 
Chlothariuni  conquesti  sunt,  quibus  quantisve  molestiis  per  sectatores  religionis  regulaeque 
Columbani  ecclesia  turbaretur.     Bex  autem    ad   causam    examinandam    decidendamqui 

40  synodum  convocari  iussit,  «t  tandem  aliquando  pax  ecclesiae  repararetur.  Itaque  epv 
scopi  Burgundiae,  praesidente  Tretico  Lugdunensi,  assistente  Wamachario  maiore  </<»>//(.< 
Eiistasii  adversario,  eodem  quo  concilium  Clippiacense  celebratum  est  anno  XLIII.  regis, 
i.  e.  a.  626/7.  p.  Chr.,  in  suburbano  Matisconensis  urbis  consederant  die  stahito,  cum 
subito  maior  domus  morte  praeventus  interiit5.     Quo  omine  fiduciam  adversariorum  et 

45  inprimis  Agrestii  imminutam    esse  credibile  est.     Accusator  enim  surgens  ea  quae  ad- 

1)  V.  Golumb.  I,  20.        2)  Ib.  I,  27.  3)  Ib.  II,  7— 10.  4)  Apud  Frecl.  IV,  44, 

nomen  Austasius   scriptum   est.  5)  Ex  loco  Fredegariano  IV,  54,    annus  concilii  Matisco- 

nensis  accurate  determinandus  est,  id  quod  fugit  F.  Maassen,  Concilia  I,  206. 


24  VITAE  COLUMBANI  ABBATIS  DISCIPULORUMQUE  EIUS  LIBRI  DUO. 

versus  Columbani  regulam  sibi  obidenda  erant  trementibus  Jabiis  edisseruit,  scilicet  super- 
flua  et  canonicae  institutioni  aliena  illa  contineri,  veluti  frequentem  et  signandi  cochlearis 
et  benedictionis  quaerendae  consuetudinem  \  sanctumque  a  cetcrorum  moribus  desciscere 
diversa  et  missarum  celebratione  et  tonsura.  Quaestio  igitur  maxima,  qua  publicus  rerum 
ordo  turbaretur,  paschalis  scilicet,  a  Iona  consulto  silentio  praetermissa  est,  dum  tota  quae  & 
hic  castigatur  discrepantia  inter  utrumque  ritum  levioris  momenti  est,  ad  intestinas  tantum 
pertinens  res.  Idem  de  reconciliatione  dicendum  est,  quam  lonas  ita  factam  esse  statuit, 
ut  Agrestium  disciplinam  institutaque  magistri  detrectantem  Eustasius  haudquaquam 
patienter  ferens  intra  praesentem  annum  in  divinum  iudicium  citavisset,  quo  praesagio 
terribili  partis  Agrcstianae  fautores  perculsi  concordiam  restituissent.  Manifestnm  enim  10 
est,  quaestione  paschali  neglecta,  episcopos  cum  monachis  Luxoviensibus  numquam  con- 
cordare  potuisse,  ideoque,  si  pax  tunc  facta  est,  id  quod  non  negarim,  tamen  condiciones 
a  parte  adversa  dictatas  eaque  occasione  non  solum  regidam  reformatam,  sed  etiam  anti- 
quam  Scottorum  supputationem  abrogatam  esse  necesse  est.  Quo  facto,  cum  reliqui 
Galliarum  episcopi  tum  Abelenus  monachis  non  solum  non  dbstiterunt,  sed  etiam  ad  con-  15 
firmanda  Columbani  instituta  operam  contulerunt.  Eustasius  autem  disciplinam  coeno- 
bialem  minime  remittens,  qui  Agrestio  aliisqne  secedentibus  sibi  remanserant  eos  colligere 
studebat.  Maxima  monachorum  multitudo  ipso  gubemante  Luxoviwn  confluxit,  ita,  ut 
locus  vix  suffceret  aliaque  in  vicinis  locis  monasteria  construenda  essent,  quae  sicut 
Grandivallense  Waldebertus  eius  successor2  (a.  629  —  670,)  aedificavit.  Eustasius  ipse.  20 
postquam  per  triginta  dies  aegrotavit,  a.  629,  die  2.  ApriJis,  animam  exspiravit3. 

Ipso  sedente  Bertulfus^  vitam  regularem  in  monasterio  Luxoviensi  diu  degit  vir 
genere  nobiJis,  qui  ex  gentili  christianus  factus,  dimissis  rebus  omnibus,  Arnulfi  episcopi 
Mettensis  consanguinei  vestigia  primo  secutus  erat.  AthaJa  cmtem  cum  ex  Italia  pro- 
fectus  Luxovium  quondam  acJvenisset,  ipsum  socium  sibi  coqptavit,  neque  Eustasius  con-  25 
sensum  detrectavit,  cum  concordissimi  ut  erant  coJJegae  subiectos  sibi  invicem  commvutarent, 
sive  hic  sive  iJJe  desiderabatur.  Monasterio  Bobiensi  iam  adscriptus  Bertulfus  praecepta 
magistri  tam  strenue  impJebat,  ut  mortuo  Athala  tota  congregatio  consensu  omnium  eum 
in  paternam  dignitatcm  subJimaret,  primumque  ea  occasione  conventus  ius  abbatis  eligendi 
liberum  exercuisse  videtur.  Attamen  Probus  episcopus  Dertonensis  abbatem  cum  mo-  30 
nasterio  suae  iurisdictioni  subigere  intendens,  eo  consiJio  aidicos  pontificesque  vicinos  sibi 
coneiliavit,  per  quos  Ariowaldum  regem  Langobardorum  capere  vellet;  is  autem  iure 
ecclesiastico  probandum  esse  non  ignoravit,  utrum  monasteria  procul  ab  urbilnts  sita  epi- 
scopali  dominio  subiacerent  annon,  causamque  alienam  attingere  noluit.  Bertulfus  cum, 
quid  in  se  suosque  moveretnr,  ab  aulico  quodam  certior  factus  esset,  et  ipse  regem  ambiens,  35 
ad  iudicium  synodale  remissus  est.  Illud  non  sine  causa  perhorrescens  Jitem  ad  sedem 
apostoJicam  deferre  maluit;  rex  vero  quamvis  sectae  Arianae  deditus  esset,  tamen  mo- 
nachis  magis  quam  adversariis  eorum  favens  sumptu  publico  enm  cum  obsequiis  Romam 
perducendnm  curavit.  Honorius  papa  examinata  regulari  disciplina  ipsum  cotidie  ad- 
hortatus,  ut  pestem  Arianam  extingueret,  tandem  privilegium  optatum  a.  628,  d.  11.  Iunii,  40 
ei  Jargitus  est,  quo  monasterium  iurisdictioni  episcopali  exemplum  dominio  papali  suhdidit. 
episcopis  vel  introitum  interdicens,  nisi  a  praeposito  invitati  ad  missarum  sollemnitatem 
celebrandam  asciti  essent5.  Fratres  sub  Bertulfo  colendis  non  sotum  agris  sed  etiam 
vitibus  vacabant,   vineaeque  saeptis  munitae   unus  eorum   custos   tempore  vindemiae  prae- 

1)    Begula  coenob.    c.   1.   3.  2)   V.  Miracula   Waldeberti    et   Eustasii    auct.    Adsone,  « 

88.   XV,  1193.  :J>)    Vide  ea  quae  infra  ad  V.  Columb.  II,  10,  adnotavi.         4)   V.   Columb. 

II,  23.  5)  Privilegium  ed.    in    Hist.   patriae   monum.   Chart.    tom.  I,   col.  5;    cf.    Jaffe 

nr.   2017-. 


VITAE  COLUMBAN]   A.BBATTS   DISCIPULORUMQUE   EIU8  LIBRl    DUO.  25 

ponebatur,  ne  avium  bestiarumve  incursus  damnum  inferrent.  Saepta  autem  quotannis 
arboribus  densanda  erant,  in  guod  negotium  tramigendum  .'{0  monachi  iussu  abbatis 
quondam  incubuerunt1.  Bertulfus  postquam  trededm  annos  monasterium  gubemavit, 
defunctus  est  c.  «■  040. 

5  Winiocus   presbyter    ex   paroecianis   «<i    Columbanum    visitandum    Luxovii   saepe 

aderat,  sive  vim  artificii  admirabatur,  qua  ScotH  arbores  in  silvis  caederent2,  sive  mira 
culo  stupebat,  quo  horreum   frumento  noctu   repleretur*.     Eius  filius  Bobolenus  post 
Berhdfum   abbas  monasterii  Bobiensis  electus  est,    quod  centum   quinquaginta   monachi 
tunc  occupasse  feruntur.     Is  maximam   curam   privilegii  confirmandi  amp/iandiqne  egit 

to  illius,  quod  ab  Honorio  papa  decessor  acceperat,  eaque  de  causa  Botharium  regem  Lango- 
bardorum  <l  Gundibergam,  sub  quorum  defensione  monasterium  positum  erat,  adiit,  ut 
apud  sedem  apostolicam  sibi  suffragarentur.  Eorum  intercessione  Theodorus  papa  </.  <'>43, 
die  -1.  Maii,  Boboleno  'presbytero  et  abbati'  optatam  privilegii  confirmationem  concessit. 
Patri  monasterii  totiqm  congregationi  episcopum  eligere  licebat,  per  quem  missarum  sol- 

16  lemnia  cehbrarentur  aut  presbyteri  diaconique  vel  tabulae  in  quibus  missae  celebrandae 
essent  consecrarentur,  eumque  monasterium  ingressum,  officio  sacro  absoluto,  statim  abire 
nec  quicquam  pretii  postulare  fas  erat.  Etiam  secretis  monasterii  ipse  prohibebatur, 
ne  quieta  monachorum  vita  turbaretur.  Praeterea  sacerdotibus,  nisi  essent  vocati,  potestas 
oninino  nulla  in  monasterio  exercenda  erat  neque  in  rebus  neque  in  personis  ordinandis ; 

•>o  abbas  vero  post  mortem  patris  is  ordinandus  erat,  quem  tota  congregatio  elegisset.  In- 
primis  episcopo  dioecesano  int&rdictum  erat,  ne  privilegium  infringeret  a/ut  ecclesias  deci- 
masque  monasterii  usurparet.  Disciplina  intra  monasterium  patri  conveniebat,  cui  mo- 
nachi  tepidi  ad  regulam  corrigendi  erant;  sin  ipse  eam  neglexisset,  sedis  apostolicae  iuris- 
dictionem  subibat*.    Bobolenus,  si  poetae  nndto  posteriori  credere  fas  est,  ab  ipso  Colum- 

28  bano  edoctus  inter  fratres  fortiter  manibr.s  operabatur  similique  curandi  gratia  pollebat, 
ita  ut  monachi  artus  lapide  praecisos  restituere  posset5. 

Columbanus  Theudeberti  regnum  ingressus  pagum  Briegium  villamque  Pipimisia- 
cum  circa  duobus  milibus  «b  opptido  Meldensi  distantem  attigerat,  quam  Chagnericus*  con- 
viva    regis  cum  Leudegunde  uxore   inhabitabat.     Ah    eis    summo    cum   gaudio  receptus 

30  omnique  subsidio  instructus  benedixerat  totam  domum  liberosque  sibi  ita  conciliaverat,  «t 
omnes  postea  ordinem  ecclesiasticum  elegerint.  Chagnoaldus  enim,  quem  ministrum 
ipsi  apud  Brigantiam  servisse  supra  commemoravi,  ex  monacho  Luxoviensi  postea 
Laudunensem  episcopatum  adeptus  est;  Burgundofaro1  autem  sedem  Meldensem  occu- 
pavit.     Denique  Burgundofaram,    qnae    vulgo  Fara    appellatur,    i.   e.    "<jenc«lo<i\<i. 

36  generatio's,  filiam  Columbanus  benedicens  Domino  voverat,  sed  pater  votum  minime 
curans  eam  invitam  alicui  desponderat.  Factum  est  autem,  ut  Eustasius  abbas  ad 
Chlotharium  regem  pergens  Chagnoaldo  comite  Chagnerici  domum  visitaret.  Ubi  cnm 
in  puellam  incidisset  oculorum  dolore  febribusque  laborantem,  in  patrem  vehementer 
invectus,    quasi   sancti   interdictum    violaturus    esset ,    iUo  promittente    fore,    ut    votis 

10  1)  V.  Columb.  II,  25.  2)  Ib.  I,  15.  3)  Ib.  I,  17.  4)  Ea  quae  praeterea 

in  priviiegio  papali  fed.  in  Hist.  patriae  monum.  Chart.  I,  col.  0;  cf.  Jaffi  n.  2053  -J  enar- 
mntur,  scilicet  mitram  aliaque  pontificalia  abbati  concessa  esse,  suspectae  fidei  sunt ;  cf.  Mura- 
tori,  'Amiali  cVItalia'  IV,  92.  Apographon  enim  a.  1172.  exaratum  adulteratum  est  neque 
vero  suppositicium,    cum  formula   comparata  cum  genuina  Buryundofaronis  chartn  in  universum 

15  fidem  mereatur.  5)  Cf.  Versus  de  Bobuleno  abbatc  in  appendice  edendos.  6)   V.  Columb. 

I,  26.  II,  7.  7)   Burgundofaro  pontifex  Meldensis  urbis  una  cum  Waldeberto  abbate  Luxo- 

viensis  coenobii  testis  aderat  miraculi  in  monasterio  Evoriacensi  patrati,  neque  vero  eum  fratrem 
Burgundofarae  fuisse  Ionas  II,  21,  meminit.  8)   V.  Waitz,  'VG.'  I,  81  3. 

SS.  R.  Merovine-.    IV.  4 


26  VITAE  COLUMBANI  ABBATIS  DISCIPULORUMQUE  EIUS  LIBRI  DUO. 

puellae  non  amplius  obsisteret,  ipsam  facile  ad  sanitatem  revocasse  dicitur  sospitemque 
matri  commendavit,  donec  a  Chlothario  rediens  religiosis  vestibus  eam  indueret.  Pctfer 
vero  poUicitationis  mox  oblitus  nuptias  iam  parare  decrevit.  Quod  pueJJa  comperta  cwm 
socia  ad  basilicam  S.  Petri  MeJdcnsem  confugit ,  cumque  et  ibi  pueri  a  patre  missi 
mortem  in  ipsam  intenderent,  Eustasius  regressus  eam  liberavit  atque  per  Gundoaldum  .-, 
urbis  illius  pontificem  sacris  vestibus  induendam  cttravit.  Tunc  monastcrium  virginum 
Evoriacas  vel  Brigense x,  postea  ex  sanctae  nomine  Farae  monasterium,  hodie  Faremonticr.- 
appellatum,  in  soto  paterno  aedificatum  est  curamque  aedificandi  Eustasius  monachis 
duobus,  Chagnoaldo  scilicet  fratri  puetlae  et  Waldeberto ,  commisit  nna  cum  regula 
docenda.  Domus2,  quo  triJnts  ostiis  aditus  patebat,  et  ceJJas  et  dormitorium  commune  10 
comprehendebat  neque  horttts  deerat,  in  quo  olera  coquinae  necessaria  ab  ipsis  virginibus 
coJebantur ;  totum  autem  monasterium  saeptis  vel  vallo  cingebatur,  quae  transiliendo  violari 
non  licebat.  Burgundofara  mater  virginibus  praeerat  aliaque  ceUariae  munere  fungebatur. 
Cum  abbatissae  fama  passim  per  Gallias  atque  etiam  per  Britannias  celebraretur,  pro- 
ceres  non  solum  Francorum,  sed  etiam  Anglosaxonum  filias  erudiendas  ac  sponso  caetesti  15 
copulandas  ipsi  tradebant3,  ita  ut  virgines  midtae  eo  confluerent,  inprimis  e  familiis  no- 
bilihus  ortae.  Instituta  coenobialia  a  praeceptis  quae  monachis  suis  Columbanus  dederat 
parum  differebant.  Confessionem  apud  matrem  virgines  expromebant,  quae  paenitentiam 
ad  regulam  peccantibus  irrogabat  a  corpore  Domini  iam  segregatis.  Etiam  cotidiana 
delicta  in  cogifatione,  in  sermone,  in  opere  commissa  confiteri  oportebat,  terque  cotidie,  20 
sicut  erat  et  monasterii  et  regulae  consuetudo,  per  confessionem  mens  purgabatur 4.  Cum 
Columbano  bina  confessio  suffecisset  tertiaque  a  Donato  addita  esset,  huius  regulam  in 
monasterio  Evoriacensi  a  virginibus  observatam  esse  ex  hoc  loco  concludi  licet.  Missarum 
sollemnia  a  monacho  celebrabantur ,  quo  munere  Ionas  quondam  fungebafur,  eisque 
Burgundofarn  cnm  famularum  coUegio  intererat.  Virgini  moribundae  reliquae  cum  25 
matre  ad  supremos  hono^es  praestandos  aderant  psallentesque  animam  exeuntem  comita- 
bantur ;  tricesimo  autem  die  commemoratio  defunctae  cum  missarum  soUemnitate  in 
ecclesia  celebranda  erat.  Puellae  tam  diligenti  matris  custodia  intra  coenobium  educa- 
bantur,  ut  una  earum  inter  sexuum  naturam  diiudicare  nequiret,  marem  feminamqm 
idem  esse  existimans.  Parentes  nobiles  filias  in  universum  nuptum  dare  quam  monasterio  30 
tradere  matebant  consensumque  non  dabant,  nisi  postquam  omnes  eas  retinendi  conatus 
frustrati  sunt.  Intrantibus  autem  monasterium  nobiliJms  puellis  neque  diciplina  neque 
tenuis  victus  vcdde  arridebat.  Complures  furtivo  cibo  gulae  aviditatem  esuriemquc 
scdiare  aggressae  sunt ;  aliae  autem  et  inprimis  noviciae  illnts  vitae  pertaesae  saeculiqm 
desiderio  arreptae  fugam  iniebant  saeptaque  per  scalam  transiliebant,  cum  diabolo  con-  35 
versari  praefcrentes  quam  cum  sancta  matrc,  neque  vero  inccptum  semper  prospere  pro- 
gedebat,  sed  in  ipso  vallo  transiliendo  deprehensae  libertatis  amorcm  confessione  paeniten- 
tiaque  luebant.  Agrestium  rebus  novis  sfudcntem,  qni  post  synodum  Matisconensem  eo  se 
contulerat,  refelfens5,  Burgundofara  magna  cum  constantia  fraudibus  ipsius  obstitit. 
Alonastcrii  tcrminos  violabat  omnemque  eius  familiam  perseq/ichafur  Aega  maior  domus,  w 
cuius  mors  a.  641.  virgines  ex  aliqua  parte  relevabat,  Burgundofara  quot  annis  post 
rucrit.  minime  constat.  Inter  sanctas  relata  die  7.  Decembris  colitur  apud  Usuardum6: 
In  pago  Meldicensi  sanctae  Farae  virginis,  quoeum  epitapltium  qmddam   Caroti  Catri 

1)  Beda,  Hisf.   eccl.   III,   8:   in   monasterio,   quod  in  regione  Francorum  constructum 
est  ab  abbatissa  nobilissima  vocabulo  Fara  in  loco  qui  dicitur  in  Brige.  2)  V.  Golumb.   1  > 

II,  11 — 22.  3)  Beda,  Hisf.  eccl.   III,  8.     WiUesuindae  ex  genere  Saxonorum  Ionas  II,  17, 

meminit.  4)   V.   Colnmb.  II,  19.  5)  II.  II,  10.  6)  Ed.  BouiJlart  p.  197. 


VITAK  COUMHANI  ABBATI8  DI8CIPUL0RUMQUE  EIU8  LIBBJ   DUO.  27 

tempore  compositum*  <■/  Martyrologium  Evoriacense*  c.  a.  1200.  conveniunt,  dum  dies 
III.  Non.  Apr.  in  praescriptionibus  codicum  inferioris  nofae  A  lb*'4  lonae  legitur. 
Abbatissae  Burgundofarae  successere  mrgines  stirpis  regiae  Anglorum,  scilicet  Saethryd, 
Annae  regis  Anglorum  orientalium  filia  privigna,  et  Aedilberg,   eiusdem  filda  naturalis; 

6  praeterea  earum  neptis  Earcongota  eidem  monasterio  adscripta  erat*.  Oum  fratres  per- 
nuilli  ibidem  consedissent,  separatis  quidem  aedibus,  monasterium  altera  saeculi  VII 
parte  factum  est  duplex,  idemque  cuiu  Habcudcnsi  coniunctionis  eiusmodi  prima  fuere 
exempla.  Quae  licet  cum  Columbani  institutis  parum  conveniret,  tamen  ex  ipsis  exorta  est. 
Piis  puellis  unus  alterve  ex  probatissimis  fratribus  ab  abbate  Luxoviemi  aggregabantur, 

io  ut  curam  in  spiritualibus  gererent,  sexus  muliebris  mox  alios  attrahebat,  itaque  marum 
mpnasteria  surrexere  iuxta  puellarum. 

Extat   Burgundofarae  testamentum4  a.   V.  Dagoberti,   i.  e.  627.  p.   Chr.,   <i.  VII. 

Kai.  Nov.   datum,  actum   autem   d.   VII.   Id.   Octobr.,    <j/to   monasterio    Evoriacensi  in 

honorem   Mariae  et  Petri  aedificato,   cum   ibi   residens  diem  supremum  expectaret,   quas 

i6  cx  hereditate  paterna  antea  tradiderat  possessiones  confirmasse  fertur.     Formula  quidem 

rcris  testamentis  non  absimilis  cst,  constructionesque  tatcs  quales:  visa  sum  aedificasse, 
visa  suin  accepisse,  locum,  quod  est  constructum,  illius  aevi  consuetudini  optime  r<- 
spondere  videiitur  neque  cum  charta  JBurgundofaronis5  omnino  falsa  testamentum  com- 
parari  licet,   abi  Faro  Faraque  appeUantur   Burgundofaro   Burgundofaraque.     Sigilla 

20  quae  ab  utroque  documento  pendent  chartae  ijuoquc  genuinae  postea  affixa  esse  possunt. 
Aiiar  autem  suspicionis  causae  haud  ita  facile  removendae  sunt,  scilicet  virginem  a.  610/1. 
ui/ra  infantiae  annos  constitutam  et  jtost  a.  641.  defunctam  respectu  dissolutionis  suae 
a.  627,  vix  plus  quam  27  annis  natam  testamentum  condidisse,  deinde  distinctionem 
inter  <l«/tui/   et   actum   in   testamentis  inusitatam.     Chagnulfi  notnen  fratri  sanctae   in- 

25  ditum  comitis  Meldensis  csse  potcst,  cttius  in  privilegio  Resbacensi  a.  635.  mentio  fit6. 

A  Meldorum  oppido  haud  ita  multum  progressus  Columbanus  in  vilta  Vulciaco 
<t</  Matronam  sita  a/>  Authario  eiusque  uxore  Aiga  receptus  erat  materque  fdios  teneros 
benedicendos  ci  obtulerat.  Hi  adulti  apud  Chlotharium  et  Dagobertum  reges  summam 
</ratiaiit    iuirrnnt   itcqtie   vero  gloriam   saeculi   consecttti  acfcrnac  obliti  sunt.     Ado  enim 

so  maior  natu  monasterium  virginum  Iotrensc,  alter  Dado  referendarius  regius  creatus  cum 
fratribus,  e  quibus  Rado  tertius  a  lona  praetermissus  cst,  in  saltu  Briegensi  Resbacense 
(id  regulam  Columbani  construxerunt1  ,  quae  monasteria  liaud  longe  ct  inter  se  ct  ab 
Evoriacensi  distant.  Ex  eis  maximam  auctgritatem,  quod  ad  ius  ecclesiasticum  pertinet, 
monasterium    liesbacense    consecutum    est,    cuius  privilegia    inter   formulas    admissa 

se  posteris  exempla  imitandi  facta  sunt.  Locus,  ubi  monasterium  situm  erat,  ad  fiscum 
regium  spectans  conditoribus  largitate  Dagoberti  regis  conccssus  crat,  qui  conditum  ex 
eodcut  fisco  partim  ditaverat,  cttm  alia  fratres  una  cum  patre  contulissent.  Monasterio, 
quod  in  honorem  Petri,  Pauli,  Antonii  constructum  primo  Ierusalem  appellabatur,  Agilus 
abbas  praeerat,  qui  monachus  Luxoviensis  Eustasium  quondam  in  Baioariam  comitatus 

Lo  erat*.  Rogatu  conditorum  privilegium9  plenissimae  libertatis,  scilicet  et  immunitatis 
■I  exemptionis  ex  iurisdictione  dioecesana,  rex  monasterio  a.  635,  dic  1.  Qctobris,  con- 
cessit,  qitod  ad  episcopos,  duccs,  Chanulfum  comitem  Meldensem  datum  Dado  ipse  olitulil. 
Singtdas  autem  quas  monachis,  ut  quiete  ibi  residere  possent,  attrihuit  libertates  ita  ple- 
uitis  decripsit, 

u>  1)   Mdbillon,  AA.  SS.  Saec.  II,  449.  2)    Cf.  Mabillon,    Annales   ord.    S.  Benedicti 

I,  434.  3)  Beda,  Hist.  ecci.  III,  8.        4)  Ed.  Pardessus,  Dipl.  II,  15.         5)  Ib.   I,  193. 

6)  K.  Pertz,  Dipt.  I,  p.  10.  7)  V.  Columb.  I,  26.         8)  Ib.  II,  8.         9)  Ed.  Pertz,   Dipl 

I,  p.  16. 

4* 


28  VITAE  COLUMBANI  ABBATI8  BISCIPULORUMQUE  EIUS  LIBRI  DUO. 

1)  ut  episcopo  nidli  quicquam  de  rebus  monasterii  tollere  liceret  neque  potestateiu 
quandam  in  eo  exercere, 

2)  neque  illud  intrare  nisi  voluntate  abbatis  aut  congregationis, 

3)  ut  abbate  defuncto,  quem  ex  semet  ipsis  ipsa  congregatio  elegisset,  sibi  eum 
seniorem  institueret,  5 

4)  nt  ne  iudicibus  quidem  res  usurpare  liceret  aut  ad  exercendam  potestatem  iudi- 
ciariam  monasterium  possessionesque  eiusdem  ingredi,  sed  omni  immunitate  illud  cum 
congregatione  sua  frueretur. 

Hoc  privilegio  tota  iurisdictio  dioecesana  episcopo  Joci  extorta   est   neque  quicquam 
ei  remansit,  ne  summum  quidem  ius  instituendi1  abbatis   libere  electi;  pofestatem   aidem  io 
non  solum  saecularem,  sed  etiam  ecclesiasticam  rex  removit  iure  fisci,  dum,  inquit,  super 
nostra  est  largitate  constructum.    Erat  igitur  monasterium  regium,  de  quo  disponendi 
facidtatem   sibi   soli   reservavit.      Verebatur   autem   ipse,   ne   quis  detrahendo   aestimaret, 
eum   'in  id  nova   decrevisse',   quare   affirmare  festinabat  de  canonica   auctoritate   nihil 
eo    imminutum   esse,    exempla   insuper   afferens   monasteria    Acaunensium,    Lerinensium,  16 
Luxoviensium,  S.  Marcelli  Cabillonensis,   quae  et  ipsa  iam  inde  antiquitus  per  regalem 
sanctionem   sub   libertatis  privilegio   constitissent.     JEtsi  privilegiis   his   deficientibus2,  de 
qualitate  libertatis  singulis  concessae  iudicari  nequit,  tamen  ex  historia  ecclesiastica  com- 
pertum  habemus,   vel   celeberrimum  Lerinensium  monasterium  ex  itirisdictione  dioecesana 
minime  exemptum  fuisse3,   neque  ante   Columbanum  vestigium  illius   libertatis  coenobialis  20 
in   Galliis  deprehenditur,   qualem  ipse  suo  Luxoviensi   monasterio   asseruerat,  qualisque 
Resbacensi  competere  videbatur  'ad  modum  Luxoviensis' l  instituto.    Lnterim  cum  reliquo- 
rum   episcoporum   tum  Meldensis   auctoritatem  canonicam  rex  re  vera  imminuerat  neque 
ipsis  invitis  priviJegium  regium   ad  ejfectum  adduci  poterat.      Unde  Dado   referendarius 
cum  fratribus  a  Burgundofarone  qui  Meldicae   ecclesiae   tunc  praeerat  postulabat  atque  25 
rex  una  cum  Canderico  patriarcha  Galliarum,  scilicet  episcopo  Lugdunensi,  aliisque  epi- 
scopis  parti  Scottorum  addictis   eidem  supplicabant,   ut  simili   benefcio   monasterium   in- 
strueret,  isque  constitutionem  suam^  a.  638  (vel  637?)  d.  1.  Martii  et  comprovincialibus 
suis   confirmandam   obtulit.     Lam  ipse   episcopus   dioecesanus   non   soJ/im    i/is  instituendi 
al>batis   congregationi   conhdit  verbis  hisce:    quem  unanimiter  omnis  congregatio  illa  30 
monachorum   ex   semet   ipsis   optime    regulam   compertum    elegerint,  sibi  seniorem 
instituant,    sed  etiam  iuri   suo   circa  pontificaJia   renuntians,   eidem   concessit,   ut  bene- 
dictiones,  consecrationes,  sacros  ordines  a  quovis  spirituali  pontifice  perciperent,  ut  si  quis 
e  monachis  more  Scottico  ordinem  episcopalem  nactus  esset,  is  ea  perficere  posset,  atquc 
verbis   apertis  professus   est,   nidlam   se  potestatem   neque   in  rebus  neque  in  ordinandis  35 
personis  monasterii  habere,  discipJinam  quoque  monachorum  totam  abbati  cedens.    Mona- 
steria  Jicet  compJura.  usque   ad  KaroJi  M.5  tempora  exempJo  Lerinensium,  Acaunensiun/. 

1)  Contrariam  opinionem  tuitus  est  qui  in  has  res  ea  qua  callet  sagacitate  inquisivit 
TJ/eodorus  de  SicJcel,  'Beitrage  zur  Dijrfomatik'  IV  ('SB.  der  phil.-hist.  Classe  der  Wiener 
Akad.'  1864,  p.  571  sqq.J,  verbo  instituat  (Pertz  l.  I.  p.  17, 2%)  subiectum  attribuens  episco-  40 
pum  loco  congregationis,  idemque  iurisdictionem  moderatam  episcopis  semper  reservatam  esse 
statuit,  vel  contradicentibus  privilegiis.  Institutis  enim  Scottorum  non  eam  quam  par  est  aucto- 
ritatem  vindicasse  videtur,  unde  libertatem  monachorum  iusto  minorem  fuisse  credidit,  postea 
quidem  per    episcopos   coercitan/.  2)  In  binis  Chlotharii  regis    (a.   613  —  629j  privilegiis, 

quorum  chronographus  Acaunensis  a.  830.  meminit  (Gremaud,  'Origines'  p.  26j,  sanctum  erat,  45 
ne   consuetudo   monacJiorum  Acaunensium   immutaretur ,   neve   abbas    constitueretur,   nisi   ex  ipsis 
quem    fratres    elegissent.  3)    Cf.  Auct.  antiq.  VIII,  p.  LIV.  4)  Pardessus  l.  I.  II,  p.  39. 

5)  Cf.  privilegium  monasterio  Acutiano   in  territorio  Sabinensi  sito    a  Karolo  M.    a.  775.  con- 


VITAE  COLUMBANl   ABBATIS  DISCIITLOKI  .M<t)i'K  KIls  LIBRl   DUO.  29 

Luxoviensium  monachorum  instituta  sint,  libertates  tamen  non  eaedem  ab  episcopis  eis 
concedebantur,  sicut  Besbacensi,  atque  iura  potiora  iam  Marculfus  episcopo  dioecesano 
reservavit,  eraso  loco  <«/  institutionem  perHnente  \  uuiu  dbbatem  a  nutto  promoveri  voluit 
nisi  db  episcopo*. 

Tnstituta  coenobialia  Scottorum  «  discipulis  sectatoribusque  Columbani  per  totas 
Gallias  pervulgata  sunt,  matrique  Luxoviensi  filiae  surrexere  fere  innumerae,  in  quas 
ius  coercitionis  competebat  abbati  Luxoviensi3.  Potentinus  Luxovio  discedentem  iu«</i- 
strum  comitatus,  in  regione  Armoricana,  scilicet  in  diocccsi  Consl«ntiensi,  monasterium 
condidit*.     Complura   in   dioecesi   Bituricensi   «</   Columbani  regulam    monasteria   con- 

,o  structa  sunt,  scilicet  «  Berthoara  femina   nobili  mulierum  unum  in  urbe  ipsa,   «   Theu- 
dulfo    cognomento    Babeleno    virorum    <//<<>    in    insida   Milmandrae    fluvii    et    Gaudiaci 
tertiumque  mulierum  loco  qui  Carantomus  vocatur  ad  eundem  fluvium  sito.    Prope  urbem 
Nivernensem   idem  quarbum  adiecit   item   mulierum "'.     Mitto  Sadalbergam,   filiam   Gun 
doeni,   quam   caecam  Eustasius   in   villa  Mosa  sanaverat6,   Romaricum5   e  nobilioribus 

,5  Theudeberti  regis  ministris,  amicum  Arnulfi  episcopi  Mettensis1,  cum  Amato,  Elegium5 
postea  Viromandensem  episcopum  reliquosque  monasteriorum  conditores  ritui  Scottico  «<l- 
dictos,  quorum  vitas  infra  edituri  sumus. 

Interim  instituta  illa,  qualia  Columbanus  reliquerat,  eadem  minime  permanserant, 
reformata  cum  supputatione paschali  tum  regula.  Multaenim  in  huc  reprehendenda  essevisa 

20  sin/l  cuin  Agrestio  tum  aliis,  inprimis  nimia  severitas  vel  in  rebus  minimis  constitutio- 
ijiic  parum  definitiva.  Percussionibus  duris,  quibus  peccata  levia  vel  potius  nulla  coer- 
ceri  voluerat  Columbanus,  monachi  monasteriis  expeUebantur,  caerimoniasque  superfluas 
puerilesque  constituens  fere  derisui  habebatur  magister.  E  contrario  de  monasterio  ad- 
ministrando  atque  de  disponenda  vita  coenobiali  pauca  aut  nulla  in  ipsius  regida  definita 

se  erant.  Saec  omnia  Benedictus  optime  ordinaverat,  cuius  regula  praeterea  humana  mode- 
raiione  eminebats.  Sicut  in  usum  virginum  auctore  Donato  episcopo  Vesontionensi  ex 
reguUs  Columbani,  Benedicti,  Caesarii  enchiridion  compactum  est,  ifa  cfium  monachis 
<  'olumbani  instituta  dilatanda  erant,  assumpta  regula  Benedicti.  Iona.s  vero  regulae 
neque  Donati  neque  Benedicti  mentionem  ullani  fccit,  ipsiqne  si  credere  fas  esset,  Colum- 

bo  Ixo/i  instituta  usque  ad  sua  tempora  intemerata  perstitissent.  Monasterium  autem 
Eesbacense,  quod  ipso  tcste  'ex  Columbani  regula'9  constructum  esse  fertur,  'secundum 
regulam  ipsius  beati  Benedicti  vel  beati  Columbani'  ct  ad  modum  Luxoviensis  monasterii 
gubemabatur,  sicut  ex  charta  Burgundofaronis  colligi  licet,  atque  in  monasterio  Evoria- 
rri/si,  cui  regulam  Columbani10  expressis  >■<■)■/«&■  attribuit,  potius  Donati  regulam  viguisse 

;;.-,  suis  ipsis  verbis  prodidit  trinam  confessionem  commemorans.  Complura  postea  monasteria 
ad  regulam  Benedicti  vel  Columbani  instituta  sunt,  quae  enumerare  longum  est11,  atque 
inter  codices  monasterii  FontaneUensis  per  Wandonem  abbatem  (ex  a.  742)  comparatos 
nnus  extabat,  'in  quo  continebatur  regula  sancti  Benedicti  et  sancti  Columbani  et  mar- 
tyrologium' 12,  sci/icet  Hicronymianum,  cuius  originem  item  ad  Scottorum  sectatores  rcfe- 

iii  rendam  esse  nuper  demonstravi 18.    Denique  Co/umbanum  Benedictus  propter  virtutes  quas 

cessum  (Diulwsne,  Script.  III,  652,! :  privilegium,  sicut  cetera  monasteria  Lirinensium, 
Agaunensium  et  Luxoviensium,  ubi  prisca  patrum  Basilii,  Beneclicti,  Columbani  vel  cetero- 
rum  patrum  regula  custodiri  videtur.  1)  Privilegium  regium  apad  Marculfum  I,  2.  2)  Pri- 
vilegium    episcopdle  ib.  1,1.  3)    Correc.tionem  Eustasii  Romaricus   et  Amatus   subiere;   cf. 

45  V.  Columb.  II,  10;  Huuck  /.  /.  p.  28t52;  C.  Fr.  Weiss,  'Die  Mrchlichen  Exemtionen  der  Kloster', 
ilissert.  Bem.  (1893),  p.  18.  4)  V.  Co/umb.  I,  21.  5)  Ib.  II,  10.  6)  Ib.  II,  8.  7)  Cf. 
V.  Armi/fi  c.  6.  8)  Gf.  Rettberg  l.  I.  p.  678  sqq.  9)  V.  Columb.  I,  2(5.  10)  Ib.  11,11. 
•11)  Loning  /.1.11,4:4:2.  12)  Gesta  abb.   Fontan.  ed.  lowenfeld  p.  38.  13)  'X.  Areh.' 

XXIV,  p.  294  sqq. 


30  VITAE  COLUMBANI  ABBATIS  DISCIPULORUMQUE  EIUS  LIBRI  DUO. 

dixi  victor  penitus  fugabat,  primusque  Leudegarius  ordinem  vel  regulam  Benedicti  abba- 
tibus  monachisque  solam  praescripsit1,  ex  qua  monasteriorum  salutem  expectabat  omnem, 
in  GaUiis  incipiens  id  quod  saeculo  insequenti  perfecit  Bonifatius. 

Columbani  discipulorumque  eius  gesta   descripsit   qui   inter    historicos   Gallicanos 
saec.  VII.  post  Fredegarium  faciie  primum  locum  obtinet  Ionas  nationis  neque  Scot-  5 
ticae  neque  Francogallicae,   sed  in  summis  Italiae  f/nibus  sub   ipsis  Alpium  iugis  natus 
Segusione-  in  urbe  nobili,  quae  ex  sede  regali  regni  Cottiani  redacta  erat  in  municipium. 
Monasterio  Bobiensi  teneris  adhuc  annis  post  Columbani  mortem  et  c.  a.  618.  p.   Chr. 
adscriptus  per  novem   annos  ibidem  conversatus  erat  neque  vero  parentibus  saepe  postu- 
lantibus  permissum  domum  visendi  impetraverat,  cum  quondam  mense  Februario  Athala  10 
abbas  sua  spontc  ipsi   imperavit,   ut   in  patriam  proficisceretur   nullaque  mora   reverte- 
retur.     Itaque  tempore  nimii  frigoris,  presbytero   diaconoque   comitibus  additis  a<l  custo- 
diendam    iuvenis  sanctimoniam,   longum  iter  suscepit,   cuius  media  pars  triduo  absoluta 
videtur  esse,   atque  summo  gaudio  a  matre  fratreque  receptus  est,   sed  ha/ud  diu  optato 
aspectu  illi  fruebantur,    nam   noctu   febribus  correptns  Ionas  vehementissime  desiderabat,  10 
ut  quam  citissime  ad  monasterium  rediret.    Quo  cum  advenisset,  abbatem  iam  in  extrema 
morte  positum  repperit,  qui  die  10.  Martii  c.  a.  627.  diem  supremum  obiit.    Erat  autem 
Ionas  ministerio  Athalae   addictus3,   quem   locum   apud  Golumbanum   olim  Domoalis  et 
Chagnoaldus  occupaverant,  epistulaeque  ab  abbate  perlectae  eidem  asservandae  iradehantur, 
sicut  Agrestii  litterae*,  quas  post  multos  annos  neglegentia  perdidit,  atque  etiam  responsa  20 
fortasse  scribebat   eaque   omnia   quae  in   commercio   epistularum    coenobiali   occurrebant 
scribenda.     FAecto  Bertulfo   abbate,   idem  munus   retinebat  eratqne  in  ipsius  comitatu5, 
cum  privilegii   causa   a.  628,    mense   Iunio,    Bomam    ad  Honorium  papam  ille  accessit. 
Abbas  aeger  ex   TJrbe  progressus,   cum  rediens  prope  Bismantum   castrum   iam  dirutum 
vi  febrium  opprimerelur,  cumque  tensis  tentoriis  in  locis  asperis  pernoctaret,    Ionam  ar-  25 
cessivit,    curisque   officii   sui    occupatus,    de   vigiliis   nocturnis   eum  interrogavit,    cumque 
omnia  iam  disposita  esse  audisset,   ante  stratum  suum  per  totam  noctem  ipsum  excubare 
iussit.     Etiam  cum  Eustasio  abbate  Luxoviensi  (f  629)  Ionas  conversatus  videtur  essef, 
sive    ille  Bobium   visitavit,   sive,   quod  malim,   ipse  Luxovium   translatus   est:   monachos 
enim  inter  abbates  utriusque  monasterii  commutatos  esse  ipse  testatur1.     Ante  Bcrtulf  30 
obitum  et  fortasse  c.  a.  639.   apud  fratres  Bobienses   commorabaturs,   donec  ab  Amando 
episcopo  adiutor  evocatus  est,  ut  in  convertendis  Francis  paganis  ipsi  assistcret.    Mox  in 
Galliam  Belgicam  profectus,  prope  Elnonem   rivum  constitisse    videtur,    eo  procul   dubio 
loco,    qucm    monasterium   a  sancto   constructum  posteaque   ex   ipso  appellatum  occupabat, 
indeque   excurrentes  praedicatores  gentium  per  Scarpim  Scaidimquc   tintribus   usque  ad  35 
oceani   ora   navigabant.     Quo   in   negoiio  gravissimo  minimum   triennium  perseverabat. 
Praeterea  etiam  in  monasterio  Evoriacensi  diutius  constitisse  videtur.  ubi  virgine  quadam 
defuncta  missarum  sotlemnia  memoriae  causa  tricesimo  die  more  ecclesiastico  celebrabat^. 
Denique   abbas   creatus   a.  659.    mense  Novembri    iussu   Chlotharii   regis   eiusque   matris 
Balthildis  ad  urbem   Cabillonensem  missus  est,   itinerisque  labore  fessus  per  paucos  dies  "> 
in  monasterio  S.  Iohannis  Beomaensi  requiescebat10. 

Itaque  Ionas  monasterio  Bobiensi  relicto  huc  illuc  passim  vagatus  est,  ubique  eo 
gratius  receptus,  quo  minus  litterarum  periti  in  Galliis  tunc  repefirentur.  Desiderio 
enim  eodem,  quocumque  aocessit,  ecclesiae  monasteriaque  tenebanlur,  vitae  scilicet patroni 

1)  Concil.  Aiujmtodun.,  ed.  Maassen  I,  221.  2)   V.   Columb.  II,  5.  3)  Ib.  II,  2.  15 

4)  Ib.  II,  9.  5)  Ib.  II,  23.  6)  Cf.  epistulam  V.  Columbani  praemissam.  7)  V.  Columb. 
II,  23.         8)  Cf.  epistulam  V.  Columbani  praemissam.  9)  V.  Columb.  II,  12.  10)  Cf. 

SS.  R.  Meroving.  III,  505. 


VITAE  COLUMBANl  ABBATIS  DISCIPULORUMQUE  EIUS  LIBRl   DUO.  31 

possidendae,  eique  rogatus  libenter  satisfecit  auctor,  de  quo  agitur.  Scarpim  adverso 
flumine  navigans  «d  Atrebatum  urbem  pervenit,  ubi  Vedastes  episcopus  colitur,  huius 
<l«<'  vitam,  guae  auctori  saec.  VI.  ante  ««■  attribuebatur,  /to/i/is  lonac  scrmouc  <ompositam 
esse  f«>u    certis  argumentis  probavi,    xt   vel  acerbissimi   studiorum    meorum    adversarii 

.,  quamvis   inviii  facere   non  potuissent,    quin   opusculu/m   incerti  auctoris   auctori  si<<>  « 

me    recte   restitutum    esse    consentirent.      Deinde  in  monasterio  Reomaensi  commoratus 

Vitam  Iohannis  abbatis  «.  659.  condidit,   cuius  textum  primigenium  e  codicibus  erutu/m 

princeps  edidi.    Quibus  </<■  ritis  cum  satis  superque  in  tomo  praecedente1  actum  sit,  iam 

<«l  celeberrimum  eiusdem    auctoris  qpus  transeamus,   Vitam  scilicet  Columbam  discipulo- 

10  rumque  eius. 

Fratres  Bohienses  cum  c.  a.  639.  reviseret,  Ionas  iussu  Bcrt/df/  rogatuque  eorum 
pollicitus  <'st-  sc  Columbani  patris  texturum  esse  gesta  neque  vero  antc  Iricnnium  «<l 
sohenda  vota  pervenit,  cuni  Amando  adiunctus  fluctibusque  agitatus  vix  otio  studioque 
abundaverit.    Interim  propositum  suum   etiam  «<f  discipulos  magistri  eosque  extenderat, 

i6  qui  inter  sectatores  eiusdem  eminere  sibi  visi  erant,  ncque  quae  in  monasteriis  et  Il<>- 
biensi  et  Evoriaccnsi  gesta  erant  miracula  singula  memoriae  tradere  praetermisit.  Opus 
abbatibus  Luxoviensi  Bobiensique,  scilicet  Waldeberto  et  qui  Bertulfo  interim  successerat 
Bohohno,  dicatum  in  duos  Jihros  disfin.rit:  primus,  inquit,  beati  Columbae  gesta  per- 
stringit,    secundus  discipulorum  eius   Atbalae,    Eustbasi  vel  ceterorum  quos  memi- 

•20  nimus  vitam  edisserit.  Columbani  historiam  in  priore  libri  I.  parte  (c.  1 — -11)  usque 
<«f  monasteria  in  Vosago  condita  perduxit,  additis  miraculis  quae  sanctus  ibidem  patra- 
verat;  posterior  eaque  tongior  huius  libri  pars  (c.  18 — 30j  historiam  relegationis  novaeque 
peregrinationis  per  Alamanniam  in  Italiam  usque  ad  obitum  felicem,  i.  e.  intra  paucos 
«nnos  607 — 615.  gesta  comprehendit.     Procedente  enim  tempore  fonhs  eo  uberius  fluere 

85  coeperunt,  quo  minus  de  sancti  primordiis  et  conversatione  Hibernica  abundantia  fideque 
praestabant,  perpauca  tantum  parumque  certa,  ne  dicam  fabidosa  replicantes.  Ionas 
utriusque  monasterii  <■/  Bobiensis  ct  Luxoviensis  proximos  sancti  successores  et  Athalam 
<■/  Eustasium  testes  citare  poterat  atque  etiamtunc  superstites  quam  plurimos  eorum  esse 
«fjirmavit,  qui  miracula  apud  sanctum  patrata  et  vidissent  et  ipsi  enarravissent3.    Auc- 

:io  tores,  a  quibus  miracula  acceperat,  saepe  nominavit,  velut  qui  Cohimbanum  in  desertnm 
comitati  piscibus  capiendis  vacaverant,  Sonicharium  tunc  adolescentem  adkuc  superstitem 
atque  celeberrimum  Gallum  iftnm,  quocnm  diutius  conversatus  videtur  csscK  Tlicnde- 
gisilus  digitum  in  metendo  abscisum  atque  saliva  sancti  sanafnm  ci  ipse  monstraverat5, 
idemque  etiam  de  morte  alterius  Columbani,  qui  una  cum  sancto  ex  Hibernia  advenerat, 

■:.-.,  ci  rettulisse  videtur6,  quippe  qui  minister  illius  fuerit.  Ea  quae  Winiocus  presbyter 
viderat  miracula1  fortassc  ftlins  ipsius  Bobolenus  abbas  enarravit.  Donatus  episcopus 
Vesontionensis,  dc  cuius  origine  et  famitia  /,  14.  rettulit,  etiamfunc  inter  vivos  erat. 
Inter  auctores  alterius  partis,  quae  maioris  momenti  est  atque  etiam  ad  historiam  poli- 
ticam  scribendam  materiam  utilem  exhibet,  primum  procul  dubio  focuni  Athala  ct  Eustasius 

io  occupant,  quos  Luxovii  relictos  de  causis  exilii  optime  instructos  fuisse  oportet.  E  quibus 
unus  ministerio  Columbani  adiunctus  fuerat,  alter,  scilicet  Eustasius8,  ipsum  in  Theudeberti 
regnum  subsecutus  miraculum  prope  Brigantiam  patratum  rettulit,  deinde  i-icc  sancti  Lnxo- 
viense  monasterium  gubernans  iussu  Chlotharii  legationem  illam  suscepit,  de  qua  in  calce 
libri  relatum  cs/u.    Comes  autem  itineris  illius,  quo  Columbanus  e  Theuderici  regno  reporta- 

i.,  l)    SS.  B.  Meroving.    III,  399.   502.  2)  Cf.   epistulam   V.  Columbani   praemissam. 

3)  Ibid.  4)    V.   Columb,   /,11:    Haec    nobis    supra    dictus  Gallus    sepe  narravit.      Locus 

in  editione  Mabilloniana  desideratur.  5)   V.  Columb.   I,  15.  6)  Ib.   I,  17.  7)  Ih. 

I,  15.    17.  8)  Ih.   I,  27.  9)   Ih.  I,  30. 


32  VITAE  COLUMBANI  ABBATIS  DISCIPULORUMQUE  EIUS  LIBRI  DUO. 

batur,  c/iamtunc  degebat  Potentinus1,  qui  in  dioecesi  Constantiae  wrbis  monasterium  con- 
diderat.  Inter  clericos  ecclesiac  Magontiacensis  Ionas  familiares  hdbuisse  videtur,  qui 
ipsum  de  cottoquiis  Lesionis2  episcopi  certiorcm  facerent.  Denique  liberi  Ghagnerici  illius 
Theudeberti  regis  convivae,  in  cuius  domo  per  Meldensc  tcrriforium  pro/icisccus  mnctus 
requieverat,  commemorandi  sunt,  scilicet  Chagnoaldus,  Burgundofara  et  sine  dubio  Burgun-  b 
dofaro.  Ex  his  Chagnoaldus,  qui  minister  Columbani  in  locum  Domoalis8  successerat, 
eius  conversationem  in  deserto  Alamannico  expertus  erat ',  et  praedpue  quae  sancto 
blanditiae  pcr  animalia  silvestria  exhibitae  essent,  Ionae  turioso  enarravitb,  antequam 
c  a.  632/3.  mortuus  est. 

Itaque  biographus,   licet  Columbanum  ipsc  non  vidisset,   tamen   de  rebus  ab  eo  in  10 
Gattia   Italiaque  gestis  per    testes   ocnlatos  optime  instructus  esse  poterat.     Discipulos 
autem  sectatoresque  sancti,   de  quibus  in  altero  libro  rettulit,  plerosque  non   solum  ipse 
viderat,    sed   etiam    diutina    conversatione   expertus    erat.      Matcriam    huius    libri   ita 
disposuit,  ut 

c.  \  —  6.  de  AthaJa  abbate  Bobiensi,  15 

c.  7 — 10.  de  Enstasio  abbate  Luxoviensi, 

c.  11 — 22.  de  miraculis  Evoriacensibus, 

c.  23.  de  Bcrtutfo  abbate  Bobiensi, 

c.  21.  25.  de  miraculis  a  monachis  Bobiensibus  gestis 

disputaret.     Sub  Athala  monasterio  adscriptus  ministerioque  abbatis  adiunctus  historiam  20 
Bobiensem  usque  ad  a.  628.  per  decennium   testis  oculatus  memoriae  tradidit,  ipseque 
cum  fratrum  reliquorum  tum  sui  ipsius  testimonium  ad  confirmanda  miracula  quaedam 
attulit6.    Ultimam  Athalae  visionemper  Blidemundum1  monachum  cognoverat,  moribundo 
autem  abbati  ipse  adstitisse  vidctur.     Plura  primis  Bertulfi  annjs  monasterium  passum 
erat,  episcopo  dioecesano  insidias  moliente,   conatum    autem   ope  Ionae  abbas  feliciter  re-  25 
pulerat.     Haec  acquisiti  prividegii  papalis  historia  ut  rei  coenobialis  cognitioni  magnam 
lucem  affert,    ita  accuratam  biographi  descriptionem  pergratam  haberi  existimamus.     In 
calce  libri  cum  virtutes,  quibus  monachos  Bobienses  sub  utroque  abbate  abundare  viderat, 
tum  extremos  halitus  fratrum   feliciter  decedentium   diligenter  descripsit;  mortis  autem 
Bertutfl  mentionem  nullam  fecit,  nisi  fallor,  quia  interim  in  Galtiis  vagabatur.    Fntio-  30 
sissimam  procul   dubio   libri   alterius  partem  historia  Eustasii  effwit.     Haec  a  Burgun- 
dofara,   de  qua   in  subsequentibus  se  narraturum  esse   auctor  I,  26.  promiserat,   et  ab 
originc  monasterii  Evoriacensis  incipit;  sequuntur  c.rpeditiones  ad  propagandam  fidem 
christianam    in  Baioarios  aliasque  gentes  factae;  denique  discordiae  Agrestianae  fusius 
relatae.     Synodi  ittius  celeberrimae  Matisconensis   a.  626/7.    in    qna   clerus   Gatlicanus  35 
ultima  ausus   est  contra  Columbani  sectam,   quae,   nisi  vehementer  erro,  victori  cessit, 
acta  nulla  supersunt  neque  quisquam  meminit  praeter  lonam  nostrum.     Qui  cum  paulo 
post  Luxovium  advenisse  videatur,  memoriam  earum  rcrum  etiamtunc  recentem  reppererat 
mortique  Eustasii  (a.  629,)  fortasse  ipse  interfucrat,  cum  pJuribus  cam  descripserit.  Dcnique 
ad  virtutes   in    monasterio   Evoriacensi  patratas  transeamus ,   ad  quas   Jectorem   auctor  40 
(II,  1)  his  verbis  delegaverat:  In  quo  (scil.  monastcrio)  quantae  virtutes  postea  factae 
fuerint,    si  vita    comes   fuerit,    prosequi  nitimur.     Sunt  ipso  teste  signa,  quae  ad  ex- 
hortandas  veJ  consoJandas  virgines  Dominus  demonstrare  dignahis  est,  inprimis  visiones, 
quas  virgines  in  extremis  positae  vidisse  siJn  visae  erant,  iuvenibus  ipsoque  creatore  appa- 
rentibus,  caeJis  apertis,    choris   angelicis  auditis,   eaqne   quae  post  mortem  in  ceJJuJis  de-  15 
functarum  vel  in   eccJcsia   observata  sunt,    odoribus  suavibus   balsamoque   fragrantribus 

1)   V.   Columb.  I,  21.  2)  Ib.   I,  27.  3)  Ib.    I,  9.   19.  4)  Ib.  I.   27.   28. 

5)  Ib.  I,  17.  6)  Ib.  II,  2.  7)  Ib.  II,  6. 


VITAE  COLUMBANI  ABBATIS   DI8CIPULORUMQUE   EIUS  LIBR]    DUO.         38 

luminibusque  visis.  Haec  miracula  ea  quam  apud  virgines  Evoriacenses  deprehenderat 
mente  parum  sana  lonas  diligentissime  Utteris  mandavit  ipseque  obiurgationi  eorum  iam 
occurrebat,  qui  eum  Wes  non  necessarias  compilare'  iudicarent '.  Certe  haec  operis  pa 
infimum  locum  obtinet,  etsi  negare  nolim,  ea  quae  de  usu,  vita,  moribus  virginum  in 
,  monasterio  degentium  testis  oculatus  attulit  haud  parvi  momenti  esse  ad  cognoscend/um 
illius  aevi  non  solum  ecclesiasticum,  sed  etidm  intestinum  rerum  statum. 

Sane,  ne  auctori  iniuriam  inferamus,  ityonendum  est,  vitas  sanctorum  eo  tantum 
consilio  ab  ipso  compositas  esse,  ut  quomoda  «  vetmtioribus  hagiographis^  priscorum 
exempla  imitanda  suis  temporibus  praestita  essent,   ita   ipse   recentiorum  et  vitam  lauda- 

10  bilem  et  miracula  posteritati  ad  imitandum  traderet.  Consilium  igitur  adhortativum  per- 
secufus  est  ad  profectum  perfectorum  emendaHonemque  delinquentium.  Cum  miracula 
nonnulla  evangelicis  simillima  Columbano  attribuerit,  eo  magis  fortasse  exemplo  magistri 
peccatores  ad  perfectionem  incitare  sibi  videbatur. 

Historiae  Francorum  Tonas  ut  erat  peregrinus  non  adeo  magna  peritia  praestabat. 

is  Columbanum  enim,  qui  vicesimo  anno  (=  610.  p.  Chr.)  desertum  Vosagi  reliquerat,  eo 
advenisse  statuit  Sigiberto  regnante,  cui  <l»o  regna  et  Austrasiorum  et  Burgundionum 
attribuit'A;  eo  autem  interfecto  in  utrumque  regnum  Childebertum  filium  successisse  voluit*. 
Tgnoravit  igitur  Sigiberti  dicioni  Austrasios  solos  subditos  fuisse  sanctumque  in  Vosa</»ni 
advenisse  circa  15  annis  post  mortem  regis;  tunc  <t»t<>»>   Gunthramnum  Burgundionum 

20  regnum  tenuisse  idque  Childeberto  </<'»>ttni  regnante  Austrasiorum  r<><j»<>  accessisse  vipacti 
Andelavensis.  Cum  de  Sigiberti  nece  et  Childeberti  primordiis  accurate  instructus  <sset, 
nisi  fallor,  <>  Gregorii  Hist.  Fr.  IV,  50.  51.  V,  1,  codicem  quem  hdbuit  suspicor  haud- 
tltt«(jiiti»)  i»/<></r/ii»  fuisse,  sed  sex  tantum  priores  Historiae  Fr.  libros  continuisse  cum 
<l<iss<>  B.     Ea   quae  </<>   bellis  regum  Francorum  d.  610  —  613.  gestis  enarravit  in  uni- 

25  versum  cum  Fredegario  conveniunt,  <jui  consensus  in  hac  fontium  penuria  maximi 
momenti  cst :  ubi  autem  discrepant5,  ibi  fidem  chronicorum  anteponendam  esse  censeo  hagio- 
grapho  Italico. 

Situm  locorum  multipliciter  determinare  solebat  eaque  quae  ipse  visitaverat  optime 
descripsit.     Victoriacum1  villam  publicam   i»   suburbano  Atrabatensis   urbis  sitam   esse 

30  n<>»  ignoravit,  quippe  qui  haud  procul  ab  ea  apud  Amandum  tunc  commoraretur,  situsque 

Vesontionis6  urbis  natura  fortiter  munitus  ei  notissimus  erat.    Attamen  errore  fere  in- 

ccusabili  Iotrense  monasterium  'intra  Iorani  saltusn  situm  esse  credidit,  licet  ip§e  haud 

procul  db  eo  in  monasterio  Evoriacensi  conversatus  esset,  et  monasterium  Sollemniacum 

'super  fluvium    Vincennam'8  posuit,  /juod  re  vera   rivo  eundem   influente  alluitur,   /j»i 

35  Briance  appellatur. 

Vraeterea  de  aetate  sancti  s»i  biographus  toto  <■<»■/<>  erravit.  Credidit  c»i»i  Colum- 
laii/ti»  vicesimum  (tricesimum  A4.  B)  aetatis  annum  agentem9  in  Gallias  advenisse 
iterumque  vicesimo  anno  Luxovio  abscessisse,  ita  ut  circa  45  annos  natus  diem  supremum 
obiisset,  »<><i»e  /<>c/io»<>  aliorum  codicum  medela  adhibetur,  c/tn/  s<ti/<-/»s  se  ipsum  a.  603. 

40  in/<  r  veteranos  senesque  numeraverit10  eumque  ad  summam  senectutem  pervenisse  ex  car- 
-winc  <nl  Fit/o/i»»>  colligatur.  Falsa  illa  opinione  deceptus  imaginem  delineavit  a  veri- 
tate  adco  distantem,  ut  in  restauranda  ecctcsia  Bohicnsiu  trabes  immensi  ponderis  <■»»> 
duobus  rcl  tribus  sociis  humeris  suis  portasse  cret/i  voluerit  senem  decrepitum. 

Inprimis    autem    i<!  Ionae   vitio    dandum    est,    quod    ea    quae   non   recte  sensisse 

i5  patronum  s»»»>  credidit  a»l  quae  </<>  institutis  <>i»s  interim  i»i>»»t<<t«  erant  omnia  consulto 

1)   V.   Golumh.  II,  16.  2)  Ih.   1,1.  3)  Ih.  I,  6.  4)  Jh.    /,18.  5)  16. 

I,  24.  29.  6)  Ib.  I,  20.  7)  Ih.  I,  26.  8)  Ih.  II,  10.         9)  Ih.  I,  4.        10)  MG. 

Ep.  III,  162.         11)  7.  Colwmb.  I,  30. 
SS.  R.  Meroving.    IV. 


34  VITAE  COLUMBANI  ABBATIS  DISCIPULORUMQUE  EIUS  LIBRI  DUO. 

practermisit.  Itaque  quaestionis  paschalis,  quam  causam  principalem  relegationis  sancti 
fuisse  supra  demonstravi,  in  vita  eius  ne  verbo  quidem  mentionem  fecit  neque  inter 
obiecta  Agrestii  cam  admisit;  interim  enim  et  Bobienses  et  Luxovienses  ad  Victorii 
cursum  paschalcm  conversi  erant,  Ionamque  ipsum  hanc  supputationem  secutum  esse  ex 
V.  Iohannis  Beom. *  colJigi  licet.  lam  aliam  ei  causam  fingere  necesse  erat,  cumque  in  5 
V.Desideriilegisset,  quantae  crudelitatis  BrunechiJdis  fuisset,  eidem  totam  culpam  attribuit: 
db  ipsa  enim  contendit  regis  animum  in  sanctum  instigatum,  proceres  cpiscoposque,  ut 
idem  facerent,  sollicitatos  esse.  Manifesta  haec  eius  figmenta  ipsius  sancti  epistulis,  quas 
ad  nos  pervenisse  gratuJamur,  facile  redarguuntur.  Sancfum  autem  a  rege,  regina, 
custodibus  Jenissime  habitum  esse,  vel  ex  Ionae  enarratione  inteJJegitur,  unde  comparatio  10 
ipsius  cum  Desiderio2  Viennensi  risum  movet.  Suppressit  etiam,  quomodo  in  quaestione 
trium  capituJorum  opinionem  suam  sanctus  papac  opposuisset,  dum  ipsum  non  reJinquif 
haeresim  Arianam  impugnantem3:  Bobienses  enim  sententia  mutata  in  gratiam  secJis 
apostolicae  interim  redierant,  ut  Agrestii  communionem  cum  Aquileiensibus  iam  impro- 
barent 4.  Denique  Trebia  commemorato  Hannibalis  quidem  quae  post  pugnam  ibi  com-  15 
missam  ex  hibernis  profectus  pertiderat  damna 5  meminit,  Bomanorum  vero  notissimam 
cladem  silentio  praeteriit,  patriae,  nisi  fallor,  amore  cluctus. 

Exempla  Ionas  sibi  pvoposuerat  vitas  sanctorum  celebriores,  scilicet  Antonii  auctore 
Athanasio,  Pauli  et  Hilarionis  auctore  Hieronymo,  Martini  a  Sulpicio  Severo  in  dialogis 
descriptam,  quos  tribus  auctoribus  Postumiano,  Severo,  GalJo  attribuit,  HiJarii,  Ambrosii,  20 
Augustini  auctoribus  Fortunato,  PauJino,  Possidio''.  Vitam  Desiderii  Viennensis  auctore 
Sisebuto  et  citavit1  et  adhibuit8.  Gregorii  Historiae  Francorum  codicc  cJassis  B  ipsum 
fortasse  usum  esse  supra  exposui.  BeguJam  aJiaque  magistri  scripta  ritusque  Scottorum 
Jibros,  veJuti  antiphonarium  Benchorense'\  ei  praeterea  prae  manibus  fuisse  vix  comme- 
morare  necesse  est.  25 

Auctorum  latinorum  tantam  scientiam  Ionas  in  schoJis  Bobiensibus  sibi  paraverat. 
quantam  vix  in  aJio  illius  aevi  scriptore  deprehenderis.  Livii  sententiam  e  Jibro  deper- 
dito  depromptam  iu  V.  CoJumb.  I,  3  citavit,  beJJique  Punici  aJterius  descriptionem  ab  ipso 
Jectam  esse  vidimus.  Inter  poetas  inprimis  VergiJium  coJuisse  videtur,  cuius  et  locum 
citavit10  et  dictis  nonnuUis  sermonem  suum  exomavit11.  Fx  Iuvenci  evangeJiis  versum  30 
unum  in  V.  Columb.  /,14  attulit. 

Ipse  quoque  poetis  adnumerandus  est.     Nam   non   soJum   vitam  patroni  a.  versibvs 
exorsus  est,   sed  etiam   versus  in  eius  festo  ad  mensam  canendos 12  Jibro  priori  sidnecif. 
quibus  hymnum1B   in  eius  fransitu   canendum   subdidit,   rirtutes  sancti  celebrans.     T> 
carmina  qua  arte  quibusve  praeceptis  ordinata  sint,  me  petente  examinavit,  qui  sua  artis  35 
metricae  peritia  saepe  milii  amicissime  succurrerat,  Ludowicus  Traube.    Primum  versib 
compositum   est,   qui   Jicet  hexametri   esse  videantur,   tamen   metri   Jegibus  minime   coer- 
centur ;   alterum  ex  heptasylldbis  trochaice  desinentiJms,   quorum  Jocum  etiani  hexasytlabi 

1)  SS.  R.  Merov.  III,  505.  2)  V.  Columb.  I,  27.  3)  Ib.  I,  30.        4)  Ib.  II,  9. 

5)  Ib.  I,  30.  6)  Ib.   1,1.  7)  Ib.  I,  27:    cuius  gesta  scripta  habentur,   quibus  et  40 

quantis  adversitatibus  gloriosus  apud  Dominum  meruit  habere  triumphos.        8)  Ib.  1,29; 
cf.  SS.  R.  Merov.  III,  p.   626.  9)   V.   Columb.    II,  16.  10)   Verg.  Eclog.  I,  80.    in 

V.  Columb.  epistnla  praevia.  11)  Verg.  Georg.  II,  117  (Ionae  carmen  I.  post  V.  Columb.) ; 
Aen,  IV,  584  (V.  Columb.  II,  2),  XII,  829  (ib.  II,  h).  12)  In  codice  Bruxellensi  n.  7460, 
saec.  XIII,  ad  quem  Bollandiani,  Catalogus  Bruxell.  I,  2,  p.  \2,  eos  ediderunt,  lemma  ferunt  15 
parum  consentaneum :  Laus  sancti  Galli  abbatis  in  beatum  Columbanum  rithmice. 
13)  Hymnum  e  codice  Mnsidlensi  n.  257  fnobis  A  \a*)  edidit  F.  J.  Mone,  ' Lateinisdie 
Hymnen  des  Mittelalters'  III,  p.   255.,  qui  poetam  Scottorum  genti  attribuit. 


YTTAE  COLUMBANI  AHBATIS  DISCTPULORUMQUE  EIU8  LIBEl    DUO.  85 

occupant,  tertium  ex  octosylldbis  iambicia  constat1,  quae  metra  inprimis  a  Scottis  cole- 
bantur.  Unde  dubitari  licet,  quin  ad  Tonam  nostrum  carmina  iure  referantwr.  Et 
primum  de  insula  Hibernia  re  vera  alius  auctoris  esse  elocutionemque  obscuram  nimiumqui 
contortam  Scottico  potius  poetae  cuidam  tribuendam  esse  et  mihi  persuasum  est,  sed  in 
5  capite  V.  Columbdni  a  biographo  ipso  illud  positum  csse  existimem,  qui  duos  versus 
extremos  addens  ad  propositum  suum  transiit.  Hos  enim  a  reliquis  longe  distare 
L.  Traube  recte  monuisse  mihi  videtur.  Alterum  autem  carmen  tanta  sermonis  affini- 
tate  cum  Vita  Columbani  et  inprimis  cum  epistula  prologi  loco  praemissa  cohaeret: 


Ionae  V.  Columbani  Ep. 
cluant 

poma  palmarum 
balsami  lacrimam  ex  Engaddi 


Carmen  II. 

10      r.   1.    clues 

v.  21.    palmaque  poma 

v.  24.    balsama  sudas,  virga  Engaddi 

nl  facere  non  possim,   quin   eidem   auctori  et  illud  attribuam.     Cum  denique  in  tertio 
virtutes  ita  enumerentur,  sicut  in  vita  ipsa  relatae  sunt,  non  est,  cur  praescriptioni  unius 

15  codicis  11  \h  diffidamus,  scilicet  eam  transmittendi  fuisse  causam,  quod  in  praecedente 
auctor  eas  praeteriissei 

Sermo  lonae  quomodo  ex  vocabulis  floribusque  auctorum  classicorum  compositus 
sit,  alio  toco  exposui2.  Etiam  Graecis  vocabulis  nonnuUis  utebatur  (e.  yr.  agapis, 
reuinaj,  ut  suam  quam  operose  nactus  erat  ostentaret  scientiam  litterarum.    In  gramma- 

20  ticis  autem  parum  exercitatus  erat,  ipseque  ritae  describendae  imparem  sc  in  epistula 
praevia  confessus  imperitiam  eloquii  sui  excusavit  neque  'doctorum  gressibtis  coaequari' 
rotuit,  nisi  forte  hae  aliaeque  modestiae  ostentationes  potius  ad  laudcs  excitandas  desti- 
natae  erant.     Iam  consuetudinis  quam  habebat  scribendi  exempla  nomiulla  afferam: 

activum  part.  futuri  loco  passivi  passim. 
25      casus  non  recte  adhibiti,  scilicet 

acc.    loco    d(tt.  post   detrabere,    imperare,    oboedire,    persolvere,    suadere,    vale- 

dicere, 
(tat.    ioco  ptraep.  ab  post  impetrare,  poscere,  postulare,  precari, 
gen.    loco  abl.  post  ditare,  privare, 
30  gen.    ioco  dat.  post  gratus,   incongruus   et  post  adunare,  commendare,  inserere, 

iungere,  praebere,  prodesse,  subiacere, 
coniug.  3.  praes.  act.  per  ent,   accedent,  aient,   annent  (==  annuunt),    conpellent, 
dicent,  incolent,  poscent,  prorumpent,  aliaeque  inaequalitates  deferto  (=delato), 
meminisceret  et  imperat.  meminiscere,  obstasset,  recollexit,  cetera, 
35      constructionis  ad  sensum  numerorumque  imparium  usus  frequens, 

decl.  4.  dat.  sing.  — u  moreantiquo:  nexu,  portu,  sinu,  indeclinabilia  sol  (e.  gr.  sol 

occumbentej,  vir  (=  viri,  virum,  a  riro), 
genera  passim  inter  se  permutata 

1)  masc.  pro  fem.:  aegritudo,  arbor,  cohors,  conpes,  (h)eremus,  frons,  gens, 
40                     natio,  ops,  salivo  vel  salibo  abl.  (=  saliva),  synodus,  trabs,  villa, 

2)  masc.  pro  neutr.:  curriculus,  furtum,  legumentum,  lumen,  margaritus, 
meritus,  monasterium,  munus,  oppidum,  psallentium,  rete,  salum, 
solum,     vas, 

3)  fem.pro  masc:  ardor,  amor,  auligae  (=  aulici),  gcn.  auligum,  acc.  auligas, 
finis,  fomes,  fons,  honor,  ignis,  latex,  sapor,  truncus, 

1)  Metjer,  'Ludus   de  Antichristo   und   iiher   lat.  Rijtlimen'    ('SB.    der    haijer.  Akad.   der 
Wissensch.,   philos.-philologische   Classe'   1882,   p-  95.    97J.  2)    'Mitth.    des  Instituts    fiir 

Gsterreich.   Geschichtsforsch.'  XIV,  437. 

5* 


36  VITAE  COLUMBANI  ABBATIS  DISCIPULORUMQUE  EIUS  LIBKI  DUO. 

4)  fcm.  pro  neutr.:  confectam  arvam,  corpus,  ostia  per  quas, 
oratio    obliqua    frequenter    adhibita,    practermisso    verbo    sentiendi    vel   declarandi, 
atque  cum  directa  constanter  permista,  pronominibus  primae  et  secundae  per- 
sonae   (mihi,   tibi,   te,   tuus)  positis  neque   reftexivis,    denique   una   alterwe 
interrupta,  ita  ut  ex  obliqua  in  directam  transitus  fiat  et  vice  versa,  b 

acc.  c.  inf.  post  cur,  quantus, 

praepositiones   casui  postpositae:   se    conti-a,    se    coram,    se    inter,    semet  intra, 
semet  ipsum  intra,  fine  sine. 
In  tot  soloecismis  aequum   arbitrum   sinceri  illius   auctoris    labores    non    fugient. 
Sane  manifestum   est ,    Ionam   sermoni   excolendo   summam   operam   dcdisse   auctoresque  10 
classicos  ditigenter  imitatum  esse,  ita  ut  vel  more  Liviano  mcntes  sanctorum  suorum  ora- 
tione  obiiqua  exponere  aggrederetur,   neque  studiis  ipsius  successum   defuisse  conatumque 
et  ipsum  laudandum  esse,   quamvis  perfectionem  non  attigisset.     Igitnr  in  eodem  auctore 
et  dictiones  linguae  optimae  et  exempla  pessimae  (e.  gr.  limitem  =  limen,  ut  ne  =  ne) 
vocabidaque   barbara   (barriditas,   faciditas,   gavisio)   leguntur.     Hagiographis  posterio-  15 
rihus   oratio   haec  variata   artificioque   quodam   distincta   imitanda   apparuit,    ita   ut   in 
multis  sanctorum  vitis  vel  midto  post  conscriptis  dictiones  Ionae  propriae  deprehendantur. 
Sane   de  litterarum   statu  in  Galliis  ex  medio  saec.  VII.  aliquo  modo  revirescente  non 
solum  magister  optime  meritus   est,   sed  etiam    biographus  ipsius,   cui  et  gloriae  partew 
reservari  ittstum  aequumque  esse  existumo.  20 

Eo  tempore  quo  Vitae  Columbani  librum  alterum  Ionas  exarabat  et  Honorius 
papa1  (f  638)  et  Dagobertus  rex2  et  Acga  maior  domus  (f  641)  mortui  erant  sedique 
Viromandensi  Eligius  episcopus  praeerat3;  triennio  autem,  antequam  mandatum  susce- 
perat,  Bertidfus  abbas  etiamtunc  vivebat,  quem  c.  a.  640.  mortuum  esse  conieci.  Itaque 
hunc  librum  verisimile  est  c.  a.  642.  compositum  esse,  eodemque  auctor  Chronicarum  25 
quae  Fredegarii  nomine  circumferuntur  de  Columbano  IV,  SQ,  disputa/ns  libri  prioris 
c.  18  —  20.  magnam  partem  ad  verbum  exscripsit.  Hic  autcm  liber  ut  ante  atterum  dbso- 
lutus  sit  necesse  est,  ita  seorsum  editus  esse  potest.  Capita  libro  demum  absoluto  Ionas 
inscripsisse  videtur,  laterculumque  capitum  ex  ipsis  praescriptionibns  componens  eosdem 
utroque  toco  commisit  errores.  Itaque  ad  Sinilem  abbatem  Columbanum  advenisse  30 
in  titulo  c.  4.  contendit,  dum  potius  Commogelli  nomen  in  textu  legitur,  —  in  caput 
enim  praecedcns  aberraverat,  —  ultimumque  c.  30.  omnino  praetermisisse  videtur,  cum 
diversa  in  singulis  codicibus  praescripta  sint.  Denique  carmina  quae  librum  primum 
subsequuntur  monachis  aut  Bobiensibus  aut  Luxoviensibus  aut  idrisque  unumque  post 
alterum  ab  auctore  transmissa  esse,  ex  praescriptionibus  codicis  B  \b  colligitur.  35 

Totum  Ionae  opus  haud  multi  codices  exhibent  nullusque  ita,  ut  auctor  illud  dispo- 
suerat,  duobus  libris  distinctum.  Vita  Columbani  in plurimis  codicibus  optime  tradita  est; 
alterum  autem  librum  pauci  tantum  perfectum  continent  iique  proxima  affinitate  inter 
se  coniuncti  ab  haud  ita  multiplici  origine  orti  videntur  esse.  Integrae  huius  tibri  con- 
servationi  id  obstitisse  existimem,  quod  res  a  compluribus  sanctis  gestas  miraculaque  divcrs>s  40 
locis  patrata  in  ipso  coniunxerat  auctor.  Ita  enim  factum  est,  ut  quem  quisque  maxime 
colebat  sanctum  eum  sibi  etigeret  singulasque  sanctorum  Vitas,  scilicet  Athalae,  Eustasii, 
Burgundofarae,  vet  potius  miracula  Evoriacensia,  Berhdfi,  iibrani  seorsum  describerent, 
dissohdo  libro.  Vita  denique  Columbani  retractationem  subiit  tevem,  unde  binae  codicum 
ciasscs  distinguendae  sunt,  retractataeque  optimi  apud  Itatos  asservantur.  45 

A  Ui)  Codex  Sangallensis  n.  553,  formae  octavae,  p.  227,  a  pluribus  iibrariis 
saec.  X.  in.  exaratus,  e  duobus  partibus  constat,  quarum  prior  Coiumbano  discipidisquc 
eius,  posterior  S.  Gallo  (v.  infra)  dicata  est.     Illi  autem  insunt  haec: 

1)   V.   Golumb.  II,  23.  2)  Ib.  II,  17.  3)  Ib.  II,  10. 


VITAE  COLUMBANl    AI5IJATIS   l)]SCIPULOin'Moi'K   EIUS  LIBRI  DUO.         37 

/>.  2—118.  V.  Columbani  cwn  carminibus,  quorum  alterwm  folio  exciso  imper 
fectum  est, 

p.  119—132.    V.Athalae  (II,  l— 6), 

p.  132—139.   V.  Berkdfi  (II,  23), 
5  ]>.  139 — 150.  De  monachis  Ebobiensibus  (II,  24.  25;,  subsequente  subscriptione : 

Explicit  libellus  de  vita  sanctorum  patrum  Columbani,  Atalae,  Bertolfi  vel 
monacborum  eorum. 

Alterius  igitur  libri  pars  media  desideratur  (II,  7 — 22; ,  scilicet  V.  Eustasii  cum 
miraculis  Evoriacensibus,  cum  <■<></<:/■  ad  solos  Bobienses  abbates  monachosque  spectet. 

io  A  \a\)    Codex   Einsidlensis   n.  257,   saec.  X.   de   cuius  fatis   SS.    II.   Merov. 

III,  629.  <li*s<>nii.  j>.  237 — 290,  V.  Columbani  cum  carminibus  continet,  sed  laterculus 
capitum  spatio  relicto  desideratur.  Liber  tam  accurate  cum  A  \a  cot/renit,  ut  )«>>/ 
solum  eadem  verba  omiserit,  sed  etiam  vocabula  ipsi  postea  ab  interpolatore  illata  in 
textum  admiserit. 

15  A  \a**)    Codex  bibliothecae   Li « </<*i « » ael  iti   rico   Haigh    Ha/I  prope  l\'i</«>> 

(Lancashire)  asservatae  «.  101,  *«<■<■.  X  (Libri),  V.  Columbani  textwm  praecedenti  «/'- 
/ii/cti/  exhibet,  i</  quod  <■  duobus  locis  intellegi  licet,  quos  litteris  datis  officiosissiii/-' 
mecum  communicavit  J.  Edmond  bibliothecarius,  scilicet  his: 

c.  17.    Quomodo    autem  bestiae    ac  volucres  viri  Dei  parent  imperio,   non  est 
20  silendum.     Nam  Chagnoaldus  Luo-duno  Cloatis  pontificem,  qui  eius  et  minister  et 
discipulus  postea  fuit,  quem  novimus  referentem, 

c.  20.  Inter  quos  primus  Ragamundus  erat,  qui  cum  universis  fratribus 
et  q.  s.     Eodcm  aut  persimili  codice  editor  Bc</<inus  usus  est  (v.  infra). 

A  \b)    Cot/ex  Bruxeliensis  u.  8518 — 20,  saec.  X,  antea  Molsheimensis,   tum 
as  Musei  Bollandianorum  Antverpiensis  (f  ms.  86),  continet 

fol.  1 — 33'.  V.  Columbani  cum  carminibus  initio  mutilam,  cum  dudbus  quatcrnio- 
nibiis  deperclitis  textus  a  verbis  (ve)hwA.  At  ille  cur  inquit  (c.  1  \)  incipiat  neqite  quae 
initio  extant  fo/ia  bene  conservafa  sint, 

fol.  33'— 43'.    V.  Eustasii  (II,  7—10;, 
3°  fol.  43'— 58'.    V.  Burgmidofarac  (II,  11—22;, 

fol.  58' — 67.  V.  Bertulfi  cum  miraculis  Bobiensibus  (II,  23 — 25^),  cui  verba  silentia 
—  corde  me  (II,  23)  desunt,  cum  folium  excisum  sit. 

Libro  igitur  a/tcri  so/a  V.  Athalae  (II,  1  —  Q)  deest. 

A  \b*)   Codex  Heidelbergensis  universitatis  inter  libros  monasterii  B.  Mariae 
35  in  Salem  n.  9,  21,   saec.  XIII,  praetermissa  V.  Athalae,   eadem  fere   atque   liber  prae- 
cedens  exhibet,  sed  liber  primus  integer  ibi  conservatus  est  neque  desiderantur  nisi  car- 
mina  laterculique  capitum  utriusque  libri. 

Fol.  2 — 19.    V.  Columbani  textus  arta  quidem  necessitudine  cum  A  \b  coniunctus 
est,  omitfens 
40      i",  22.  communem,    /,  28.  clericatus, 
immutansque  haec: 

I,  11.  laboravit]  laborabat  A  lb.b* ; 
ib.        vade  cito]  cito  vade  A  lb.b* ; 
I,  14.  praefectus]  factus  A  \b* ;  actus  A  \h : 
45      jT   26.  abdicavit]  Deo  dicavit  A\b.b*, 
sed  ex  ipso  minime  pendet,  supplens  hiatus  complures  codicis  vetustioris.    Locum   Chag- 

1)  Cf.  'N.  Arck:  XXII,  699. 


38  VITAE  COLUMBANI  ABBATIS  DISCIPULORUMQUE  EIUS  LIBRI  DUO. 

noaldi  Magnoaldus  ille  fabulosus  iam  oecupavit,   initiumque  c.  17,  verba  scilicet  Cui  — 
imperio,  desidcrantur. 

Fol.   19  —  23.    Incipit  vita  sancti  Eustasii  abbatis  (II,  7 — 10,). 
Fol.   23  —  29.    Incipiunt  revelationes,    que   in  cenobio  Burgundofore  abbatisse 
vise  sunt  (II,   11 — 22).  5 

Fol.  29  —  32'.  Incipit  relatio  de  beato  Bertbolfo  abbate  in  Bobio  et  quorundam 
fratrum  miraculum  ibidem  (II,  23  —  2h). 

A  lb1)  Codex  Bruxellensis  n.  7984,  saec.  X,  olim  Weissenburgensis ,  deinde 
MoJsheimensis,  tum  Musei  BoJJandianorum  Antverpiensis  (P.  ms.  20),  ipsam  quae  in  codi- 
cibus praecedentibus  desideratur  Vitam  AthaJae  fol.  67' — 71'.  continet  ex  fonto  optimo  haustam.  10 

Codices  subsequentes  A  \b  omnes  V.  Eustasii  (II,  7 — 10),  vetustiores  praeterea 
finem  Jibri  (II,  11 — 25^)  ita  continent,  ut  a  miraculis  Evoriacensibus  V.  Bertulfi  minim 
distincta  sit,  sed  haec  illa  in  eodem  versu  excipiat,  subiuncta  clausula:  Explicit  vita 
sanctae  (sanctae  om.  A  \b4)  Burgundafor(a)e  virginis  A  1&3-4/  in  recentissimo  (A  lb'°) 
autem  potius  V.  Athalae  (II,  1 — 6)  cum  Eustasii  coniuncta  est,  exscripta  c  codice  per-  15 
simili  A  lb1.  Quae  inter  hos  codices  plcnioresque  A  Ib.b*  intercedat  neccssitudo,  ex 
locis  his  colligitur: 

II,  7.     regebat]  rell. ;  recepit  A  162-4-0  cum  A  lb.b* ; 

ib.  pro  communi]  pre  cum  A  1?>2-4  cum  A  lb.b* ; 

ib.  arrepti]  aperti  A  H2-4-5  cum  A  lb.b* ;  20 

ib.  patre  matreque]  patre  et  matre  A  lb2,3' 3** 4* 5  cnm  A  lb.b* ; 

iam]  vita  A  lb2-  3-'s*- 4  cum  A  Ib.b* ; 
II,  11.  ut  omnes   —  vitae  exitum]  om.  A  lb2-3  (pr.  m.).^  cum  A  lb.b* ; 
II,  25.  patratas  virtutes]  paucis  A  162,3-4  cum  A  lb.b*. 
Perpauca  tantum   menda  codicum  Alb.  b*  in  exemplari   non  redibant,   ex  quo  breviores  25 
pendent  omnes. 

A  lb2)  Codex  Turicensis  bibliothecae  urbanae  C,  10,  i,  formae  maximae,  saec.  X.  ex., 
olim  monasterii  Sangallensis,  cuius  arma  intus  adhuc  ridentur,  nisi  fallor,  passionarium 
illud  maius  est,  cuius  librarius  saec.  X.  in  calendario  codicis  Sangallensis  n.  566.  men- 
tionem  fecit,  adnotans,  quem  quaeque  vita  codicem  bibliothecae  monasterii  occuparet1.  Ut  30 
codices  Sangallenses  in  universum  traditionem  meliorem  libris  Bavaricis  Austriacisque 
exhibent,  etsi  GaJlicos  aequiparare  neqneunt,  ita  et  hic  subsequcntibus  anteponendus  est, 
quare  doleo,  quod  absoluto  demum  tertio  huius  seriei  volumine  in  cum  incidi,  neque  vero 
textus  primi  ordinis  ei  insunt  nisi  pauci  atque  ad  Ionae  opera  recensenda  codex  inutilis  est, 
melioribus  libris  extantibus,  unde  eum  non  contuli.  Iam  singulas  quas  continet  vitas  ad  35 
propositum  nostrum  spectantes  enumerare  visum  est,  quibus  numcros  ordinis  adscripsi, 
quem  in  codice  occupant;  folia  enim  minime  numerata  sunt. 

Fol.  1'.    Incipiunt  capitula  sequentis  libri. 

I.    Vita  sancti  Areleffi  abbatis  et  presbyteri,  cuius    depositio  Kal.  Iulias  cele- 
bratur.  —  —  10 

XXXIII.    Epistola  de  sanctis  pueris  septem  dormientibus. 

1)  Omnes  passionarii  maioris  vitae  in  A  lb2  adsunt,  excepta  V.  Atlialae,  de  qua  librarius 
codicis  566.   haec  adnotavit: 

6.  Id.  Mar.  Attale  confessoris  in  passionario  maiore  [addente  m.  al. :  libro  sancti  Columbani], 
eaque  re  vera  in  libro  Columbani  (=  cod.  553,  nobis  A  \a)  legitur.    Codex  in  catalogo  a.  1712.  45 
Turicum   translatorum   neque   redditorum   librorum   Sangallensium  ita   descriptus  est:    Martyria 
plurirnorum  sanctorum,    quo    nomine   et   Weidmannus,    'Gesch.  der  Bibliothek   von    St.   Gatleii ' 
p.  433,  coniecit  passionarium  maius  intellegi. 


VITAE  COLUMBANl  ABBATIS  DISCIPULORUMQUE  EIUS  LIBRl   DUO.         39 

Laterculus  capitum  vetustm  imperfectus  est,  foliis  deperditis,  eademque  decausa  V.  Cari 
leffi  initio  caret. 

I.   V.  Carileffi  a   verMs  refugii  •  f ugiens   (SS.  R.  Meroving.  III,  891,  2Z),   cui 
eadem  verba  atque  codici  Bruxettensi  n.  7984  (—  \)  desunt  p.  373,  11.  19. 
5  77.    Incipit  vita  sancti  Eustasii  discipuli  sancti  Columbani  abbatis  (et  aliorum 

condiscipulorum    eius  postea  add.)  Explicit   vita    beati    Eustasii   (II,  7 — 10). 

Textum  non  ex  ipso  codice  A  \b  depromptum  esse,  ex  hiatu  II,  9.  intettegitur: 

Cain   qui    om.   A  \b2;    Cain    qui    fratrem   zelo    velit    extinguere,    vel    etiam 
novum  oiii.  A  \b. 
io  777.    Incipit  vita  beatissimae  Burgundaforae  —  —  Explicit  vita  sc(i  Eustasii 

et  aliorum   discipulorum  beati  Columbani  abbatis  in  litura  scr.)  (II,   11  —  25,). 

XI.    Incipit   passio    Floriani   martyris,    quod    est    IIII.    nonas   Maias.      Codex 
vetustior  iis  quos   SS.   B.  Merov.  III,  68,   adhibui    etiam   sermonem   genuinum    magis 
conservasse  videtur,  unde  discrepantiam  lectionum  in  calce  huius  tomi  adieci. 
is  XIV.   V.  ServaHi  II,  ed.  SS.  R.  Merov.  III,  89  (similis  codd.  \). 

XX.    V.  Medardi,  ed.  Attct.  antiq.  IV,  2,  67  (similis  cod.  Vindob.  n.  430,  s.  XI), 
quam  Fortunati  carmen  II,  16.  insequitur  una  cum  hymnis: 

Ss  mirande  virtus  alma  et 
Yninum  laudis  Medarde  tibi. 
20  XX77.   V.  Aviti,  ed.  SS.  R.  Merov.  III,  383  (similis  codd.  A  \). 

XXV.   V.  Germani,  ed.  Aitct.  antiq.  IV,  2,  11  (similis  cod.   Trev.  n.  \\b\). 
XXXVII.   V.  Arnulfi,  ed.  SS.  R.  Merov.  II,  432  (similis  cod.  Vindob.  n.  430^. 
XLII.   V.  Lupi,  ed.  SS.  R.  Merov.  III,   120  (similis  cod.  \a). 
LI.   Acta  Afrae,  ed.  ib.  p.  55  (similis  cod.  A  \a). 
25  LIII.   V.  Gaugerici,  ed.  ib.  p.  652  (similis  Bruxett.  n.  7984  =  2a). 

LV.    V.  Radegundis  auct.  Fortunato,  ed.  SS.  R.  Merov.  II,  364  (similis  codd.  3). 
LXII.    Passio  Iuliani,  ed.  SS.  R.  Merov.  I,  879. 
LXXXL.   V.  Aniani,  ed.  SS.  R.  Merov.  III,  108  (optimus  e  codd.  <\). 
LXXXVLIII.   V.  Landeberti  Traiectensis. 
so  XC.   V.  Elegii  liber  L,  praefatione  destitutus,  bonae  notae. 

XCL.   Homilia  in  S.  Elegium  imperfecta,  folio  paenitltimo  exciso. 
Codex  igitur  fere  ubique  affinitate  coniunctus  est  ciim  iis  quos  adhibui  libris  Bruxel- 
lensi  n.  7984,    Vindobonensi  n.  430,    Monacensibus  n.  18546  et  22  240  —  44,   Treverensi 
ii.  1151. 
35  A  \b3J   Codex  Monacensis  n.  18546  (Teg.  546.  2)   saec.  X.  et  XI.  a  pluribus 

/ibrariis  exaratus,  inter  cetera  haec  continet: 

fol.  !&'■ — 90'.    V.  Eustasii  (II,  7 — \0)  saec.  X/XI.  scriptam,  cni  m.  s.  XI.  prae- 
fationem  interpolatam   (fol.  78' — 81 9  praefixit,   folio  exciso,   ita  ut  textus  vetustior  a 
vt  rbis  II,  7.  (Leu)degunde,  nomine  christiana  iam  incipiat, 
40  fol.  116' — 135'.  alteram  libri  secundi  partem  (II,  11 — 25j,  his  verbis  praescriptis: 

Incipiunt  miracula,  quae  gesta  sunt  in  monasterio  virginum,  quod  est  Evoriacis.  Incipit 
vita  Burgundafore  virginis,  quod  est  III.  Nonis  Aprilis. 

A  \b'A*J   Codex  Monacensis  n.  22240,  saec.  XII,   legendarii  Windbergensis   vo- 
lumen  I,  fol.  146 — 150'.   V.  Eustasii  cx  Jibro  praecedente  exscriptam  exhibet. 
45  A  \bl)   Codex  Vindobonensis  n.  430  (olim  Salisb.  404J,  saec.  XI, 

fol.  76' — 83.   V.  Eusiasii  praefatione  interpolata  non  auctam  (II,  7 — \0), 
fol.  83  —  98'.    alteram   libri   secundi  partem    (II,  11 — 25)    (pracxcr.    Incipit   vita 
beatissimae  Burgundafore  virginis,  quod  est  III.  N.  April.)  continet. 

A  \b'°)  Legendarium  S.  Maximini  Trevericum  saec.  XIII,  cui  etiam  V.  Colum- 
50  baui  inest  (v.  infra  A  3*),  praeterea  priorem  Jibri  II.  partem  contiwJ,   scilicet  in  voJtt- 


40  VITAE  COLUMBANI  ABBATIS  DISCIPULORUMQUE  EIUS  LIBRI  DUO. 

mine  altero,   codice  Treverico  bibliothecae  urbanae  Cat.  mss.  1151,    Num.  Loc.  453, 

(antea  n.  962,), 

f.  71.  72.    V.  Athalae  (II,  1 — (S)  non  integram,  cum  verba  II.  1.  beatum  Atalam 

venire  velle  —  II,  4.  ut  potuero  medio  in  rers/i  exciderint, 

in  quarto  autem  vohimine  Num.  Loc.  455  (antea  n.  964,)  5 

fol.  52'.    V.  Eustasii  non  interpolatam  (II,  7 — 10,). 
A  \c)    Codex  Wir ziburgensis   universitatis  Mj>.   th.   /".139,   olim  S.  Stephani 

monasterii    ibidem    siti,    saec.   XII.   in.    exaratus   a  Lamberto,    qui    ipse    nomcn  suum 

posteris  tradidit  opere  absoluto  fol.  127' : 

Hoc  Lambertus  ego  descripto  quosque  libello  10 

Supplico  lectores  esse  mei  memores, 

atque  quicquid  descripserit,  versibus  comprehendit  hisce: 

Cum  Stepbano  Petri  designo  ligamine  metri 

Librum  presentem,  capitella  per  haec  gradientem 

Ordine  non  vili :  Stas  primus,  magne  Basili;  is 

Bis  caput  ast  sanctis  ostenditur  inde  Iobannis. 

Remigii  miram  retinet  sors  tertia  Vitam ; 

Pontifices  summam  tres  quarta  catenat  in  unam 

Agmen  ad  hoc  vinctam.    Tu  metam  posside  quintam, 

Binis  discipulis  te,  sancte  Columba,  secutis,  20 

Attala  quis  unus,  Eustasius  est  comes  huius. 

Virgineas  bacas,  quas  protulit  Evoriacas, 

Querere  scriptoris  in  fine  memento  laboris, 

inter  cetera  haec  continet : 

fol.lA — 102.   V.  Cblumbam  cum  carminibus;  absunt  autem  praeseriptiones  capitum  25 
et  totum  c.  16,    folio  post  94.  exciso,  praeterea  verba  c.  22.   repedaret  respondit  —  in 
omnibus  famulos; 

fol.  102'.    Laterculos  capitum  vitarum  insequenfium,  scilicet  libri  sccundi. 

fol.  103—107'.   V.  Athalae  (II,  1—6,), 

fol.  107' — 116'.   V.  Eustasii  cum  praefatione  interpolaia  (II,  7 — 10^,  30 

fot.  116— 127'.    Miracida  Evoriacensia  (II,    Ll  — 22^. 
Cum  qui  praecedit  index  metficus  ad  eosdcm  sanctos  pertineat,   alteram  partem  inde  a 
fol.  128.  codici  postea  agglutinatam   esse   manifestum  est.     Continet   Jiber  quae  a  codice 
A  \a  abest  mediam   libri  II.  partem,   dum  qui   ibi  adcst,    finis  libri  (II,  23  —  25^  hic 
desideratur:  alter  igitur  codex  alterum  quodammodo  supplet.  35 


A  \c*j   Codex  Monacensis  «.[1087    4628  (Bcned.  128^,  saec.  XI,  continct 

fol.  73' — 108.   V.  Columbani,  exceptis  carminibus, 

fol.  108—113'.   V.  Athalae  (II,  1— 6j. 
Artae  quae  inter  hunc  librum   et  praecedentem   intercedit  necessitudinis  argumento  est 
c.  16.   V.  Columbani  in  utroque  praetermissum.  40 

A  2)  Codcx  Parisiensis  n.  5600,  saec.  XI.  in.,  olim  S.  Martialis  Lemovicensis, 
continet 

fol.  2' — 45'.    V.  Columbani   exceptis  carminibus  integram,   nisi  quod  scriptura  pri- 
maria  paginae  primae  et  insequentis  evanuit,  manu  posteriore  restaurata, 

foL  45'.  laterculum  capitum  II,  1  — 10,  45 

fol.  45'— 53.    V.  Athalae  (II,  \—§), 

fol.  53  —  62'.    V.  Eustasii  (II,  7— 10). 
Desideratur  igitur  libri  II.  pars  posterior  (II,  11 — 25^. 


VITAE  COLUMBANl   ABBATIS  DI8CIPULORUMQUE  EIUS   LIBEB   I.  4  1 

A  2*)  Codex  Parisiensis  n.  5365  (olivn  Lemov.  204,  deinde  Beg.  8594 b), 
saec.  XII, 

fol.  137— 138'.    144.    140  —  14:5'.    145.    139.    146— 146'.     V.    Columbani    textum 

libro  praecedente  multo   quidem   peiorem  exhibet,   sed  ex  exemplari  persimili  pendentem, 

5  nam  uttrique  verba  eadem  desunt  (e.  gr.  in  epistula  praevia  omnium,  etemm),   uterque 

eodem  modo  immutatus  est  (praef.  micantem]  radiantem  A  2.  A  2*,  nostrorum  arbiter] 

commissi  operis  A  2.  A  2*).     Laterculus  capitum  desideratur. 

A  2a)  Codex  Hagae-  Comitum  X.  73  (antea  n.  284/,  olim  S.  Bertini,  saec.  XI, 
cui  post  argumenti  su/mmarium  manu  antiqua  exaratum  (fol.  I)  insunt  haec: 
io  fol.  1' — 12'.    TAbellus  de  Eustasii  atque  Waldeberti  abb.  Luxov.  virtutibus  auctore 

Adsone,  quem  hoc  <■<><//<■<'  usus  edidit  0.  Holder - Egger,  SS.  XV,  p.  1171 V- 

fol.  13' — 10'.  V.  Eusiasii  (II,  7  sq.)  cum  praefatione  interpolata,  sed  quaternione 
deperdito  textus  ultra  verba  vidisset  Eustasium  (II,  8)  non  pervenit, 

fo/.  17 — 52'.     V.  Columbani   una   cum   carminibus,   sed  absque   laterculo  capitum, 
i5  fol.  53  —  58'.    V.  Athalae  (II,  1—6;, 

fol.  58' — 79.  libri  secundi  pars  posterior  (II,  11 — 25),  quae  tertium  hic  librum 
</'/ <<■'</.  sed  c.  22.  finis  inde  a  verbis:  Similiter  alia  puella  desideratur. 

Codex  ex  libris  classis  A  perfectissimus  quidem  est  neque  vero  ordinem  debitum  ser- 
vavit,  excedente  V.  Eustasii. 
20  A  2a*)    Codex  Compendiensis,   quo  MabUlonius   usus  est ,   omnia   fere  tribus 

libris  distincta  continebat  quae  praecedens,  scilicet  libro  primo  V.  Columbani,  secun</<> 
V.  Athalae,  tertio  miracula  Evoriacensia  cum  V.  Bertulfi  miraculisque  Bobiensibus,  sed 
V.  Eustasii  desiderabatur.  Etiam  finis  c.  22.  librill.  ei  deerat,  praeterea  quod  in  illo  extat 
c.  25.  Quod  autem  uterque  locum  II,  23:  undique  vallati  maestitia praetermisit,  is  libra- 
•25  rium A 2a in transitu a pagina  adpaginam  fugit,  unde manifestum  est  A2a*  exhocpendere.' 

A  2a**)  Codex  Antverpiensis,  domus  professae  Soc.  Iesu ,  quo  Henschenius 
usus  est,  ad  diem  21.  Noremhris  item  tres  libros  ita  exhibebat,  ut  A  2a* ;  v.  infra  p.  60. 

A2a***J   Codex  Parisiensis  n.  5308    (antea  Colb.  et  Regius  3593J,   saec.  XII, 

olim  Chesnianus,  foh  281 — 287',  V.  Columbani  continet  mu/i/am  a  verbis  c.  11.  tantum 

30  e  fratribus,  locum  c.  20.  ad  Ragumundum  spectantem  ita  transponens,  sicut  in  A  legitur, 

immutansque  perduxit  (ib.)  in  perducunt  cum  A  2a.    Sequitur  foh  287' — 292.    V.  Colum- 

Ixnii  Hyensis,  quam  etiam  A  3  continet. 

A2bx)   Codices  Bruxellensis   n.   18  018,   saec.  XII,   olim   S.  Petri  Laubiensis, 
qui  V.  Columbani  ad  c.  28.  ministrum  vocavit  continet,  folio  ultimo  exciso,  et 
35  A  2b-)  Rotomagensis   II  2,  saec.  XII,  foh  181 — 185',   qui  propter  defectum  in 

c.  15.  V.  Columbani  omnium  mutilus  desinit,  praemissa  praescriptione :  Incipit  prologus 
in  (super  A  2bx)  vita  sancti  Columbani  abbatis  (et  confessoris  add.  A  2b2),  a  verbis 
Rutilans  atque  —  micans  —  monachorum  doctrina  patrumque  s.  nobilium  virorum 
condidit  v.  incipiunt,  ita  ut  et  epistula  et  /aterculus  capitum  desiderentur,  textumque 
40  V.  Columbani  eodem  modo  interpolatum  e.rhibent,   qui   in   c(/i/ione  Mabittoniana   legitur. 

A  2cl)  Codex  Divionensis  n.  383,  legendarium  monasterii  Cisterciensis  com- 
prehendens,  cuius  volumina  IV.  et  V.  saec.  XII,  rcliqua  autem  saec.  XIII.  exarata 
sttnt,  eadcm  quae  A  2  continet,  scilicet 

volumine  II,  foh  70' — 72',   V.  Athalae  (praescr.:  Incipit  vita  sancti  Attali  abbatis 
45  XIX.),  praecedente  laterculo  capitum  II,   1  — 10, 

foh  79  —  82.  V.  Eustasii  (praescr.  Incipit  vita  sancti  Eustasii  abbatis  XXII^ 
absque  praefatione  interpolata, 

vohtmine  V,  foh  7 — 11.    V.  Co/umbani. 

1)  P.    1171,  l.   20.  pro  Hermiricus  in  codice  legitur  Heimiricus. 
SS.  R.  Meroving.    IV.  6 


42  VITAE  COLUMBANI  ABBATIS  DISCIPULORUMQUE  EIUS  LIBER  I. 

Huic  codici  interpolationes  A  2.  2*  insunt,  scilicet  I,  2:  insula  (quae  in)  extremo 
Oceano  sita  (est)  verba  uncinis  inclusa,  unaque  cum  insequenti  lectiones  A  2.  2a  in 
libro  II.  exhibet,  e.  gr.:  II,  1.  patre  nobili]  patris  studio  nobili  A2cU2  (patris 
studio  A  2.  2a).    Praeterea  liber  II.  in  utroque  ita  interpolatus  est 

II,  4.  eum   privet    ab    auras]    ne  isdem   languidus,    eo   abscedente,    vitalibus  pri-  5 
vetur  auris  A  2cU2, 
hiatibusque   (e.  gr.  II,  9)   deformatus,   sicut  Mabillonius   ipsum   ad  A  2cl   'emendasse' 
sibi  visus  erat. 

A  2c2)    Codex   Remensis   n.   1144    (1§2.    768),    saec.   XIII.   in.,   fol.  52  —  55, 

V.  Athalae    continet    (praesc:    Incipit    vita    sancti    Attali,    cuius    festuni    colitur  10 

VI.  Idus  Maiij. 

A  2c3)  Codex  Parisiensis  n.  5297  (Colb.  512,  Regius  3593;,  saec.  XIII, 
fol.  164 — 166.  V.  Eustasii  continet  (praescr.:  Incipit  vita  sancti  Eustasii  abbatis, 
cuius  transitus  colitur  quarto  Kl.  Aprilis  XXX). 

A  B)  Codex  Mettensis  n.  523,  saec.  XI.  ex.,  formae  octavae,  V.  Columbani  exhibet  ia 
laterculo  capitum  et  praescriptionibus  destitutam.  Cum  folia  quaedam  in  exemplari,  ex 
quo  liber  pendet,  transposita  essent,  locus  epistulae  cum  —  ergo  in  altera  praefatione 
aliusque  c.  3.  (et  om.)  pubertas  —  adolescentem  in  c.  4.  legitur.  Columbani  vitam 
a  Iona  compositam  altera  excipit  (praescr.  Vita  sancti  Columbani  abbatis  genere 
Scotici,  qui  in  Britannia  requiescit;  incip.:  Sanctus  Columbanus  de  nobilissima  20 
Scottorum  ortus  progenie,  volens  exulare  propter  Deum  in  Brittanniam  transnavi- 
gavit,  ubi  paganum  usque  tunc  temporis  Pictorum  populum  per  suam  industriam 
divinis  virtutibus  et  maximis  prodigiis  roboratam  Domino  lucratus  servus  fidelis 
adeptus  est),  quae  licet  sancti  nostri  verbis  (MG.  Ep.  III,  176,  l.  37)  de  Columbani 
nomine  abutatur,  tamen  ad  ipsum  minime  spectat,  sed  ad  Hyensem.  25 

A  3*)  Codex  Trevericus  seminarii  archiepiscopalis  n.  36  (antea  R  n.  I,  \2), 
saec.  XIII,  legendarii  S.  Maximini  tomus  mensem  Novembrem  comprehendens,  fol.  116 
— 132'.  eundem  V.  Columbani  textum  eodem  modo  transpositum  exhibet1  atque  liber  prae- 
cedens,  sed  differt  ab  eo,  inserto  initio  c.  16.  loco  quod  —  referam. 

Ex  hoc  codice  editio  Flemingi  pendet,  de  qua  v.  infra  p.  60.  30 

A  4)  Codex  Bernensis  n.  48,  saec.  XI,  olim  Floriacensis  teste  M.  Petschenig2, 
fol.  184' — 191'.  V.  Columbani  inde  a  praefatione  (I,  1)  Rutilantem,  ad  c.  17.  proces- 
serat  exhibet,  ita  ut  fol.  191'.  minime  consumptum  sit.  Latercidus  capitum,  qui  prae- 
fationem  subsequitur  neque  praecedit  sicut  in  reliquis  libris,  eodem  modo  atque  in  A  \a 
desinit.  Praescriptiones  capitmn  pleraeque  adsunt  neque  vero  scriptura  atramentove  35 
distinctae  sunt. 

Codices  A  5  mendis  propriis  inter  se  coniuncti: 
I,   1.     praeterita]  per  certa  A  ba;  pro  certo  A  bb.  bb* ; 
I,  2.     pepulit]  reppulit  A  ba.  bb.  bb* ; 
ib.         celebrae]  crebre  A  ba.  b;    I.   17.  processerant]  processit  A  ba.  b,  *o 

modo  cum  codice  A  3: 

Z,  3.     pilis]  A  ba  cum  A  3.  B  \a.  b.  2;   bellis  A  bb;   telis  A  4  cum  A  \a.  c.  2; 
I,   12.  longitudo]  longitate  A  bb;  longitas  A  3.  B  \a; 

modo  cum  A  4  faciunt: 

1,  2.     quo  truces]  A  3  cum  rell.;  quod  cruces  A  ba  (deficit  A  bb) ;  quot  cruces  A  4;  45 

2,  4.     vicesinmm]  A  3  cum  rell. ;  tricesimum  A  ba.  b  cum  A  4.  B  \a.  2; 
I,   14.  Dei]  intercessione  add.  A  bb  cum  A  4.  B  \a.  2. 

1)  Cf.  'N.  Arch.'  XVIII,  p.  628.        2)  Ed.  Victoris  Vitensis,  Corpus  scr.  eccl.  lat.  VII,  p.  III. 


VITAE  COLUMIiANI   ABBATIS   DISCIPULORUMQUE  EIU8  LIBER  I.  1 3 

Locus  ad  Chagnoaldi  relationem  spectans  c.  17.  ex.  praetermissus  neque  sicut  in  A  3  in 
calce  c.  15.  suppletus  est. 

Aba)  Codex  Suerinensis  bibliothecae gentis  Kadea.  1204,  utvidetur,  exaratus 
inter  alias  legendas,  fol.  55' — 81'.    I'.  Columbani  a  c.  1.   Rutilantem  continet1,  capitwm 
5  distinctione  praescriptionibusque  destitutam. 

Inspexit  0.  Holder-Egger  v.  c. 

A  bb)  Codcx  Coloniensis  archivi  urbani  n.  170  (antea  bibliothecae  Wallrafianae 

VI,  II).  saec  X  I.  passionalis sanctorum  volumen  quartum  <tics  IV.  /</.  Nov.  «</  II.  Kal. 

/)<■<■.  comprehendens,  /'<>/.  49' — 07.    V.  Columbani  a  c.  1.  Rutilantem  exhibet. 

i.  A  56*)    Codex    Traiectinus    bibliothecae    universitatis  283  h,   a.  1403.   Traiecti 

/>;  r  manus  Ghysberti  Berchmaker  exaratus  iisdcm  <■/  mcndis  <■/  hiatibus  laborat  atque  A  56. 

Librum  L.  Bcihmann  b.  m.  inspexit. 

Classis  Italica  licet  modice  retractata  sit,    aliis  tamen  locis  lectionem   veram  /'«/<- 
lissime  conservasse  videtur  magnaque  eidem  auctoritas  in  rebus  grammaticis  <■/  orthogra- 
ig phicis  attribuenda   est.     Huius   <tiim  recensionis  codiccs  supersunt  et  antiquitate  prae-. 
stantes  ct  accurate  scripti. 

B  lfl.)  Codex  Taurinensis  bibliothecae  nationalis  F IV,  26  (antea  n.  20),  saec.  X. 
in.,   olim  Liber   sancti  jjjVlJ2  Columbani  de  Bobio,   sicut  m.  saec.  XIV.   in  superiore 
marg.  fol.  1.  adno/arit,    utrumque  Ionae  librum  omnibus  fere  numeris  perfectum  con- 
20  tiitct.     Insunt  eniin: 

fo/.   1 — 36'.    V.  Columbani,  cni  laterculus  capitum  et  hymnus  posterior  desunt, 

fol.  36'— 42.    V.  Athalae  (II,  1—6;, 

fol.  42  —  49'.     V.  Bcrtu/fi  (II,  23  —  25;, 

fdl.  49'— 58.     V.  Eustasii  (II,  7— \0), 
25  fol.  58  —  70'.    Miracula  Evoriacensia  (II,   11 — 22;, 

fol.  70' — 72.    Versus  dc  Bobuleno  ad  hunc  librum  in  appendice  edendi, 

fol.  72  — 125.     V.  S.  Ga/li  auctore  Wa/ahfrido,  quam  versus  subsequuntur  hi: 
Aeterni  genitrix  regis,  tibi,  virgo  Maria, 
Hunc  Amalfredus  librum  sanctoque  Columbae 
30  Offert,  salvari  deprecans  munere  vestro. 

Scriptura  paginae  primae  evanida  manu  recentiore  restaurata  est. 

B  \b)  Codex  Taurinensis  bibliothecae  nationalis  F  IV,  12,  saec.  X.  ex.  opulen- 
tissime  exaratus  in  monasterio  Bobiensi,  nbi  n.  150.  signatus  erats,  primo  fo/.  la.  I1' 
—  51'.  Vitam  Columbani  solam  continebat,  textum  scilicet  cum  B  \a  arte  coniunctum  neque 
35  vero  ex  ipso  descriptum,  atque  qui  ibi  desiderantur  laterculus  capitum  hymnusque  alter 
hic  adsunt.  Etsi  libcr  eandem  fidem  atque  gemellus  non  mcretur,  hic  i/tic  non  sine 
licentia    imnrutatusi,    tamcn    ultimum    a/fcrius   carminis   versum   solus  exhibet,    qui   db 

1)  Codicem  descripsit  Reinhardus  Kadc,  'N.  Arch.'  VIII,  365;  SS.  XV,  709.        2)  Nuuic- 
rus  ad  inventarium  a.  1461.  pertinet ;    cf.   Ottino,  'I  codici  Bobbiesi    nelta  Bibtioteca    nazioriale 
40  di  Torino',   Taurini   1890,  p.   37.  3)  Fotio  praefixo   haec  adscripta  sunt:    Anno  Domini 

1620mo  domnus  Stephanus  Martin    religiosus    in    celebri    abbatia    sancti  Petri  de  Luxovio 
et  Guilielmus  Valot    presbyter    eius    comes,    dicti  Luxovii    familiaris,    in  Bobium  expresse 
peregrinati  sunt,    ut    corpus  divi   Columbani    inviserent.     Huc  autem  apulerunt  die  domi- 
nica  undecima  mensis  Octobris  ut  supra. 
45  Felix  Luxovium  servans  documenta  Columbae, 

Felicior  Bobium  corporis  ossa  tenens. 
4)   V.   Columb.  c.  19.  inlaturam]    rell. ;    inferendam  B  \b ;    c.  20.   revertisset]    re/l.,    reversus 
fuisset  B  \b. 

G* 


44  VITAE  COLUMBANI  ABBATIS  DISCIPULORUMQUE  EIUS  LIBER  I. 

omnibus  quos  vidi  codicibus  A  ubest.  Librarius  saec.  XI.  alterwn  quoque  lonae  librum 
eo  ordine  quo  in  B  la  continctur  addidit  una  cum  versibus  de  Bobideno,  ita  ut  codex 
iam  eadem  comprehendat  ac  praecedens,  ex  quo  pars  posterior  pendere  videtur l,  aliique 
alia  Jibro  intulerunt  de  Columbano  scripta: 

fol.  64  —  70.     V.  Athalae  {II,  1  —  6),  5 

fol.  70—78'.     V.  Bertulfi  [II,  23  —  25), 

fol.  79  —  88.     V.  Eustasii  [II,  7—10), 

fol.  88 — 101'.    Miracula  Evoriacensia  [II,  11 — 22), 

fol.  102 — 103.    Versus  de  Bobideno. 
Sequuntur  miracuJa  Columbani  m.  s.  XI / XII.  exarata,   quorum  prior  pars   (fol.  103'  io 
— 107^  ad  c.  7.  m.  s.  XIV.  [praescr.    Incipiunt  capitula  libri  secundi  de  virtutibus  et 
miraculis  sancti  Columbani  —  — .   Incipit  praefaciuncula  de  virtutibus  sancti  Colum- 
bani,  inc.  Quoniam  gesta  et  miracula),  finis  [fol.  206)  a  verbis  c.  26.  paululum  aque 
m.  s.  XV.  suppleta  sunt,    cJausuJa   subscripta  hac:   Explicit   translatio    corporis    beati 
-Columbani  a  Bobio  in  Papia  et  relatio    ipsius  corporis  a  (Papia  in  Bo  evanuerunt]  15 
bio,    ubi   per   ipsius   virtutes,    domino   nostro   Yesu   Christo   concedente,    multa   et 
magna  sunt  perpetrata  miracula 2. 

B  lb*  et  B  \b**)  Codices  Taurinenses3  bibliothecae  nationalis  alter  F  III,  15, 
saec.  XI,  oJim  Bobiensis  n.  169,  fol.  29,  V.  Columbani  solam,  alter  F  II,  10,  saec.  XI, 
olim  Bobiensis  n.  7,  breviarium  monasticum  comprehendens,  fol.  45.  V.  Athalae,  fol.  68.  20 
V.  Eustasii,  fol.  145.  V.  Berhdfi,  fol.  145.  Translationem  corporis  Columbani,  fol.  147. 
Historias  varias  de  primis  Bobiensibus  monachis,  fol.  232.  V.  Columbani  continent. 
Utrumque  L.  Bethmann  b.  m.  quondam  inspexit. 

B  \c)   Codex  Londiniensis  Musei  Britannici  inter  Add.  mss.  n.  21917,  saec.  X, 
initio  fineque  destitutus,   a  verbis  c.  10.  ex.   V.   Columbani  fuerit   prudens   auctor   vel  25 
auditor   incipit,    in   verbis   c.  30.    a  Theodorico  Theodbertum    desinit.     E  Jectionibus, 
quas  rogatu  meo  I.  H.  Jeayes  Londiniensis  officiosissime  exscripsit,   certo  certius  inteJle- 
(litur  librum  ad  hanc  classem  pertinere,  e.  gr.: 

c.  20.  Inter  quos  primus  R.  erat,  qui  eum  Metis  (Memetis  B  lb)  u.  p.,  u.  fr. ; 
c.  30.  praescr.    De    ingressu   eius   in   Italia   et    Agilulfi   regis    honorifica   suscep-  30 
tione,  immo  Arriane  perfidia(l)  penes  Mediolanium  superatione  ac  monasterii 
Bobiensis  in  sicno  et  virtute  miraculi  constructione  et  de  legatione  venera- 
bilis  Eusthasii   a   rege    Clothario    cum    supplemento    publico    post    beatum 
Columbanum  cum  omni  honore  est  directa. 

B  ld)  Codex  Admontensis  n.  2,  saec.  XI,  Jitteris  initiatibus  puJclierrime  pictis,  35 
cum  summa  diJigentia  exaratus,   fol.  236 — 247.   V.  CoJumbani  continet  a  c.  2  (praescr. 
VIII.  Kl.  Decb.    Incipit  vita  beati  Columbani  abbatis,  incip.  C.  etenim  qui)  ad  verJja 
c.  21.  ruit  atque  discerpens. 

B  le)   Codices  Monacenses  n.  22245,  saec.  XII,  Jegendarii  Windbergensis  voJ.  VI. 
menses  Novembrem  et  Decembrem  comprehendens,  foi.  12' — 28,  et  40 

B  \e*)  n.  9506  (Ober-AJt.  &)  saec.  XII,  foJ.  109—120,  V.  CoJumbani  textum 
eundem  continent  ad  cJassem  B  pertinentem,  exemplarque  unde  pendent  Jectionem  Jibrorum 
B  la.  b.  d.  ululatu  pro  eiulatu  (ita  B  2  cum  A)  c.  20.  exhibebai,  sed  Jocis  nonnuJlis 
etiam  cum  codicibus  Bavaricis  A  lc.  c*  conveniebat: 

1)   Id  quod   ex   Jiis    locis   concludi    licet:    II,  22.    aggressus  antiqims  anguis  denuo   per  45 
transgressionis  vitium]  aggressus  vitium  (antiqus  anguis  d.  per  tr.  vitium  pr.  m.  in  marg. 
suppl.)  B\a;    aggr.   vicium  antiquus  a.   d.  per  tr.  vicium  B  \b ;  II,  25.  dedisset  osculum] 
(pacem    m.  al.  suppl.)    d.    B\a;   pacem    d.    B  \b.  2)   Ed.  Rossetti,    'Bobbio    illustrato' 

II,  149 — 181,   ubi  prior  pars  ad  c.  7.  desideratur.  3)  Cf.   Ottino  I.  I.  p.  11.   20. 


\ ITAE  COLUMHANI  ABBATIS  DISCIPULORUMQUE   EIUS  LIBEE   I  10 

Epist.  plerumque]  plerorumque  B  le.  <■'  cum  A  \c.  c* ; 

ib.         quae]  qui  B  \e.  <■'   cum  A  \c  c"  : 
ib.        exuberari]  superare  B  le.  <■'  cum  A  \c.  c* ; 
ib.         scribere]  aliquid  scribere  B  le.  <■'   cum  A  \c.  <■' . 
:>      il).        molles  castaueae  poma]    poina  mollesque  castaue(a)e  B  le.  e"  cum  A  \c  c*. 
Laterculus  capitum,  quem  solus  codex  I!  ie  conU.net,  est  classis  B. 

B  \f)  Codex  Parisiensis  n.  3788  (antea  Colb.  801,    Begius  3863;,  saec.  XII, 
fol.  8 — 15'.    V.  Columbani  imperfectam  continet,  incipiens  a  c.  1.  Butilautem,  (tcsinens 
in  c.  30  vellet  coutra  quos,  foliis  nonnullis  )>cr<li(is.     Liber  <//i<iih   maxime  immutatus 
io  interpolatusque  item  c.  20.  ululatu  pro  eiulatu  <:>■// //><■/  cum  lil>ris  praecedentibus. 

B  \g)  Codex  M ediolanensis  bibliothecae  Ambrosianae  B  55  inf,  saecX.II.ex., 

inter   alias   sanctorum    vitas    fol.   242 —  243'.    V.  Columbani  particulas   continet    has: 

VIII.  Deceiub.  Incipit  vita  sancti  Columbani  abbatis.    Rutilantem  —  coronam  (7,  1). 

Natus   ergo    hic    —    roborant   (I,  2).     De    ingressu   eius   in    Italiam    ad    Ag-ilulfum 

i '  regem.     Beatus  ergo  —  Ainen.  (/,  30). 

Inspexit  0.  Holder-Egger  v.  d. 

B  2)  Codex  Romanus  bibliothecae  Vaticanac  c  Ii/»is  reginae  Christinae  n.  1025, 

saec.  X.  ex.,    olim  S.  Trinitatis  Vindocinensis,   sicut  m.  s.  XIII.  fol.  1.  adnotavit,   inter 

/Hissiones  vitasque  sanctorum  fol.  157  sqq.   V.  Columbani  continet,   quam  in  usum  socie- 

so  tatis   nostrae  H.  Pabst  b.  m.  a.  1869.   diligcntissime   contulerat1.     In   laterctdo  capitum 

tituli  11 — 17.  desiderantur,  sed  2  — 17.  ante  vitam  ipsam  fol.  150'.  iterati  sitnt. 

Cum  idem  apparatus  in  singulis  libris  recensendis  minime  permaneat  neque  codices 
iidcm  eandem  per  totum  opus  indolem  servare  videantur,  seorsum  dc  unaquaque  parte 
inquirere  visum  est,  quae  intcr  codices  intercedat  ratio,  quove  consilio  editio  instituenda  sit. 
86  Ut  ad  Vitam  Columbani  transeamus,  classis  A  et  B  ut  plerumque  vel  in  rehus  minimis 
inter  se  congruunt,  ita  gravi  lectionum  discrepantia  haud  raro  in  duas  partes  discedunt, 
sermoque  tam  diversus  locis  nonmdlis  in  utraque  Jegitur,  ut,  utri  maior  fides  accedat, 
non  facile  decidendum  sit.  Item  in  controversiam  adducentibus  nobis  tertius  occurrit 
testis  Fredegarius,  quem  maximam  c.  18  —  20.  V.  Columbani  partem  in  chron.  IV,  36. 
so  cxpilasse  monui.  Utraque  autem  classis  eo  inprimis  inter  se  diffcrt,  quod  orationem 
obliquam,  cuius  Ionam  quam  maxime  studiosum  fuisse  dixi,  praetermissis  verbis  sen- 
tiendi  vel  declarandi  A  tradidit,  admissis  iis,  B  : 

c.  6.     Coepit  —  rex  querere,   ut  —  resederet,  —  omnia   quae    eius  voluntas  po- 
poscisset  se  paraturum  [esse  spopondit  add.  B,  om.  A\, 
35      c.   19.  Vir  Dei  respondit:    'Si  —  conaris,  —  me   fore    a   te    sustentaturum  [scias 
a</d.  B,  om.  A  cum  Fred.}, 
c.  20.  hortantur,  ut  —  consuleret;  qui  si  eum  violenter  non  abstraherent,  mortis 
eos  periculum  incurrere  [pro  certo  sciret  add.  B,  om.  A  cum  Fred.\. 
Verba  igitur  quae  dixi  in  antiquissimo  quod  habebat  V.  Columbani  exemplari  non  legerat 
40  Fredegarius ,    eoque    sane    consensu    classi   A   summa    auctoritas    accedit.     E   contrario 
altera  classis  in   interpo/ationis   suspicionem   venit  atque  re  vera   de   orationis  parti/nts 
agitur,  quas  in  ca/amo  auctoris  haesisse  manifestum  est.    Idem  fere  de  plerisque  reliquis 
additamentis  B  dicendum  est: 

c.  5.     Si   quempiam    his    labere   in    vitiis   repperissent,    [quibus   humanum  genus 
45  solet  astringi  add.  B\, 

c.  18.  reginam  aulae  [regiae  add.  B,  om.  A  cum  Fred.\  praefecisset, 

c.  19.  Evenit  ergo,  ut  [post  add.  B,  om.  A  cum  Fred.\  quadam  die  —  veniret, 

c.  20.  caelos  respicit  [et  ait  add.  B\:  'Aeterne',  inquit,  'conditor', 

1)  Cf.  'N.  Arch.'  II,  34. 


46  VITAE  COLUMBANI  ABBATIS  DISCIPULORUMQUE  EIUS  LIBER  II. 

c.  30.  hortatur,  ut  sui  laboris  [praemio  vires  resumat  add.  B)  meminisceret  [que 
add.  B],  —  erudiret,  —  adunaret  — ,  educaret  [erudire  — ,  adunare  — , 
educare  B]. 
Ultimo  loco  vel  temporis  inaequalitate  verbi  resumat  interpolatio  a  textu  primigenio 
(meminisceret)  facile  distinguenda  est.  Cum  autem  auctor  B  altero  paulo  melius  eruditus  5 
esset,  menda  eius  grammatica  nonnulla  sustulit  vocabidaque  textui  intidit  aut  aptiora 
aut  electiora : 

c.  7.     solitudinis  ora  [s.  vastitatem  B)  adtigit, 

c.   12.  in    supradicto    scopuli    sinu    [speleo   B,    sed   Ionas    ipse    sinus   pro    specus 

accepit,  cf.  c.  8.  concavum  in  caute  sinum],  10 

c.   19.  Aient  [A  cum  Fred.;  fatentur  BJ, 

c.  27.  falangas  imperavit  abire  [abire  iubet  B], 

c.  28.  aientes  [A;  dicentes  B], 

c.  30.  Omni   praesidio    s.  monasterium   munire    studet    [muneribus    ornat   B,   sed 

praesidio    munire    constare  videtur,  praecedente  loco  hoc:  ut  sodales  —  pre-  15 
sidio  foveret]. 
Ab  ipso  incepto  suo  auctor  archetypi  B  loco  insequenti  destitisse  videtur,  ubi  lectio  primi- 
genia  adhuc  iuxta  interpolatam  asservata  est: 

c.   11.  tantaque    piscium    [multitudo   add.  B  2;    9  litt.   ras.  B  la)    copia   est    rete 

impletum,  ut  vix  prae  multitudine  trahi  potuisset.  20 

Emendatam  lianc  V.  Columbani  editionem  aevo  posteriori  neque  biographo  ipsi  attri- 
buendam  esse  ex  hoc  argumento  concludi  licet.  Adveniente  sancto  in  Gallias,  duabus  ex 
causis  religionem  abolitam  esse  Ionas  affirmavit,  scilicet  (c.  b)  vel  ob  frequentia  hostium 
externorum  vel  neglegentia  praesulum  (ita  A ;  priscorum  principum  B).  Pmesules 
ab  eo  intelleguntur  episcopi1,  iisque  religionis  abolitio  in  iibris  A  vitio  vertitur,  dum  B  25 
ipsorum  gratia  'priscos  principes  substituit.  Manifestum  autem  est  reges  Francorum 
saec.  VI.  ex.  regnantes  vix  priscos  appellari  potuisse  a  Iona  quinquaginta  circa  annis 
post  degente  priscosque  ipsos  multo  magis  scriptoribus  Carolingicis  fuisse,  extincta  stirpe 
Meroivingica.  Quare  mihi  persuasum  est,  V.  Columbani  ab  interpolatore  multo  posteriore 
retractatam  esse,  certoque  certius  probasse  mihi  videor  textum  primigenium  in  codicibus  30 
A  asservatum  esse. 

Interpolationes  classis  B  facile  discernendae  essent,  si  adhuc  superesset  quod  auctori 
eiusdem  praesto   fuerai  exemplar   A.     Quod   etsi   reperire   minime   licuit,    tamen   totam 
codicum   congeriem  examinans  in   affines  ipsius  duos  incidi  A  B  et  A  4,   quorum  alter 
priorem  tantum  libri  partem  ad  c.  17.  continet.    Cum  libro  A  3  solo  classis  B  convenit,  35 
assentiente  Fredegario,  locis  his: 

I,   19.  [beatum  add.  A  la.  b.  c.  2;  om.  A  3.  B  \a.  2.  Fr.)  Columbanum; 

ib.         dementiae  [se  add.  A  la.  b.  c.  2 ;  om.  AB.  B  la.  2.  Fr.) ; 

I,  20.  Inter  quos   primus  Ragumundus    erat,    qui    eum  Nametis   usque   perduxit, 

universis]    A  3.  B  la.  2.  Fr. ;    N.  u.  p.    (Nam   solum   habet  A  \b;    haec  om.  w 
A  lc),  i.  q.  p.  R.  e.,  qui  (q.  om.  A  lc)  cum  u.  A  \a.  b.  c.  2. 

Verba  igitur  Nametis  usque  perduxit  in  exemplari  (x),  unde  libri  A  \a.  b.  c.  2  pendent, 
suo  loco  mota  initioque  enuntiati  suppJeta  erant;  in  altero  autem  exemplari  (y)  ordo 
rerum  intactus  relictus  erat,  talisque  condicionis  codex  non  solum  is  erat,  qui  a  Frede- 
gario  librarioque  B  adliibitus  est,  sed  extat  adhuc  A  3,  quocum  facit  imperfectus  A  4.  45 
Eorum  ope  et  classem  B  interpolationibus  purgari  et  in  codicibus  A  \a.  b.  c.  2  menda 
verbaque  singula,  immo  enuntiatum  totum  dubiae  fidei  discerni  Hcuit: 

1)  Cf.  SS.  B.  Meroving.  III,  105,  l.  27. 


VITAE  COLUMBANI  ABBATIS  DI8CIPULORUMQUE   KIUS  LIBER  I.  47 

I,  16.  Patratum   deinceps  aliud   miraculum]   A  3.  4.  B  1«.  2   (praeterndsso   verbo 

ua.riliari,    rclut    II,  23:    Deinde    alia   virtus   subsecuta) ;    quod   per   beatum 
Columbanum  et  eius  cellerario  factuin  fuit  referam  add.  A  \a.  />.  2; 
I,  30.  eo    habentur    in    loco]  A  3.    B  \a.    2;    cohabentur    (A  \a;    quo    habentur 
b  A  \b.  c.  2)  in  loco  rcll . 

Ncque  vero  propria  c.roup/aris  x  omnia  reicienda  sunt.  Exhibet  cnim  in  fine  partis 
/nioris  (c.  17  ex.)  locum  illum  facetum  ad  conversationem  sancti  cum  feris  silvestribus 
spectantem,  quem  auctor  referente  Chagnoaldo  <i>iscopo  Laudunensi  accepisse  voluit.  Is 
postea'  denrnm,  id  est  post  relegationem,  Columbani  ministcr  et  discipulus  erat,  cum  apud 
io  Brigantiam  ille  commorabatur,  itu  ut  relatio  libro  exeuntc  (c.  27.  28^)  potius  collocanda 
fuisset,  eamque  ca»i  praecedentibus  minime  cohaerert  primo  patet  aspecfu.  Sane  ea 
abest  h.  1.  non  solum  a  recensione  B,  sed  etiam  a  codicibus  A  3.  4.  5,  nisi  quod  inAS 
post  c.  15.  locum  iam  occupat,  praetermissis  primis  verbis.  Interim  de  interpolatione 
cogitari  non  licet  mea  quidem  opinione,  nam  verba  ut  mente  Ionae  dictata  sunt,  ita  com- 
i5  parata  cam  a/iis  eiusdem  auctoris  genuina  esse  probantur : 


I,  17.  ex. 

Nam  Chagnoaldum cognovimus 

referentem,  qui 


I,  27. 
Nam    Eusthasium     hoc     cognovimus 


'o 


referentem,  qui 


Relatio  igitur  Chagnoaldi  in  y  omissa  a  Iona  ipso  Vitae  postca  videtur  addita  esse,  idque 
20  eo  contigisse  potest,  quod  Vitam  Columbani  absolutam  auctor  a.  641.  seorsum  ediderit,  toto 
autem  opere  anno  insequenti  perfecto,  suppleverit  et  locuni  quem  dixi.  Tunc  demum 
epistulam  praemissam  esse  opus  sit,  eaque  re  vera  desideratur  in  A  4.  5,  alienae  ori- 
ginis  est  in  A  3. 

Inter  /ibros  A\,  in  quibus  verba  eadem  desunt: 
25      Ep.  Ausoniae]  rell.  (cf.  II,  2%);  om.  A  \a.   \a*.   \b*.  \c.   \c*  cum  A  3; 

ib.    Deo  dicati  aeterno]  re/L;  om.  A  \a.  \a*.    \b*.  \c.   \c*  cum  A  3  (pr.  m.), 
eadem  transposita  sunt: 

I,  2.     et  occiduas  pontum  d.  in  uinbras  jpo.9^  latebras  extant  A  \a.  \a*.  \b*.  \c.  \c*. 
codex  Sangallensis  et  antiquitate  et  eximia  fide  praestat,   isque  cum  A  \b  ex  exemplari 
30  pcndet  eodem  (a),  quod  /icet  accuratissime  scriptum  esset,  tamen  mendis  nonmdiis  levioris 
momenti  laborabat,  e.  gr. : 

c.  20.  Exin]  A  2  cum  rell.;  Et  in  A  \a.  b; 

c.  21.  infit]  A  2.  B  (eodem  verbo  Gregorius  utitur);  inquit  A  \a.  b; 
c.  22.  filo]  A  2  cum  re/L:  filios  A  \a  (corr.  filos^.  b; 
35      c.  27.  visque  rapida  (rabida  A  \c.  2;  rapidam  B  2)]  A  2  cum  re//.;  vasque  rapide 
(rapid::  m.  a/.  corr.  rapido  A  \a)  A  \a.  b. 
Codici  autem  A\c  haud  magnam  auctoritatem  attribuam,  nam  qui  in  priore  tibri  partc 
manifesto  partium  codicum  A  1  erat,  is  in  posteriore  cum  A  2  facit: 
I,  19.  reppererunt  Aspasiumque  nomen]  om.  A  \c  cum  A2; 
40      I,  21.  At]  om.  A  \c  cum  A2; 

I,  22.  metatui  suo]  ad  metas  suas  A  \c  cum  A  2. 
Codices  A  2  mendis  inquinati  sunt  communibus  veluti  hisce: 
c.  17.  esse  sepe  solitum  (sol.  sepe  A  \b)}  A  \a.  b.  3;  (esse  om.  A  2.  A  2a***.  A  261; 
eum  A  2*)  sepe  solituin  A  2.  A  2*.  A  2a***.  A  2bx  (esse  ante  sepe  facile  exci- 
45  dere  poterat), 

ib.         fere  —  laetitia  uberi,    velut    catuli   solent  dominis   adolare,    exultabant] 
A  \a.b.  3;   fere  —  dominis   exultare,    exultabant  A  2.  A  2*.  A  2bl   cum 
A  \c  (at  dominis  magis  adolare  quam  exultare  canes  solent), 
auctorque  huius  familiae  paulo  gravius   quam  A\a  a  vero   textu  discrepuisse  videtur. 


48  VITAE  COLUMBANI  ABBATIS  DISCTPULORUMQUE  EIUS  LIBER  I. 

vocabula  nova  traditis  mbstituens,  nonnuUa  interpolam,  pauca  omiitens.  Cum  igitur 
mferiore  auctoritate  hi  codices  fruantur,  unus  ex  eis,  iclem  anfiquior  et  melior  ad  textum 
recensendum  sufficere  visus  est.  Discrepantibus  autem  alterius  stirpis  y  codicibus  A  3. 
A  4  et  inter  se  et  cum  recensione  B,  ea  omnino  pars  eligenda  erat,  cui  calcuhts  A  3 
accessit:  5 

I,  3.     pilis]  A  3  cum  B  \a.  b;  pliis  B  2;  telis  A  4  cum  A  1«.  b*.  c.  2; 

I,   11.  Aliaque   vice]    A  3  cum  B  \a.  2  (recte;   cf  infra  c.  \bj :   Alia   quoque   vice 

A  4  cum  A\a.  b.  c.  2 ; 
I.  4.     vice(n)simum]  AS  cum  A\a.  b*.  c.  2;  Tricesimum  A  4  cum  B  \a.  2; 
I,   14.  viri  Dei  gratia  flagravit]  A  3  cum  A  \a.  b.  c.  2;  post  Dei  add.  intercessionis  io 
A  4;  intercessione  B  \a.  2. 
Neque  vero  omnes  quae  in  his  libris  occurrunt  lectiones  bonae  notae  sunt,  e  fonte  optimo 
haustae,  sed  multae  in  unoquoque  eorum  deprehenduntur  immutationcs  arbitrariae,  multi 
hiatus,  nequc  interpolationcs  desunt  e.  gr. 

I,  6.     Sigiberti]  rell.;   Childeberti  A  3  e  coniectura;  *  15 

ib.         loca]  horrida  repperisset  add.  A  4. 

Praestantissimus   alterius   classis   codex  B  \a,    quocum   fere   convenit  B  \b,    ab   eodem 
patre  (d)  prognatus,   quani  accuratissime  exemplar  illud  retractatum  (y)  reddere  ridetur : 
peculiaria  autem  ipsius  menda  ope  libri  B  2  tolli  poterant,  qui  alio  stemmate  ad  eundem 
avum  referendus  est,   fidem  vero   non  eandem  meretur,   verborum   inprimis  ordine  saepe  20 
perturbato. 

Optimos  uniuscuiusque  classis  codices  A  \a.  B  \a  non  solum  totos  contuli,  sed 
etiam  totam  lectionum  variantium  discrepantiam  diligenter  adnotavi,  reliquos  aidem  quos 
adhibui  A\b.  c.  2.  3.  4.  B2  non  curavi ,  ubi  unus  eorum  ab  universitate  recedebat. 
Priorem  libri  primi  partem  ad  c.  \\,  deficiente  codice  A  \b,  cum  A  \b*  contuli  atque  in  25 
laterculo  capitum  hymnisque  recensendis,  quorum  ille  in  B  \a,  hi  in  A2.  B  2  deside- 
rantur,  codices  B  \b  et  A  2a.  B  \b  adhibui.  Quo  facilius  quae  inter  singulos  codices 
intercedat  necessitudo  intellegatur,  stemma  delineare  libet  hoc: 

Archeti/pus 


X  ij  30 


cc 


^4  1«     A\b 


P 


A2  A3     A± 


A\b*  B\a  B\b  B2 

In  recensenda  V.  Columbani,  libris  inter  se  comparatis,  lectio  x  et  y  primo  eruenda, 
discrepante   autem   idraque,   exemplar  y  in  universum   anteponendum  erat.     Haec  sane  35 
lex  etiam  in  quaestionibus  grammaticis  saepe  locum  habere  poterat,  cum  usu  Ionae  obser- 
vato  menda  quae,  ad  y  referenda  erant  grammatica  pleraque  genuina  esse  perspexerim : 

I,  6.  14.  17.  castrum  vel  monasterium  vel  munere,  quem]  ita  AB  et  A\  separatim 
aut  coniunctim  cum  B  \a.  2 ;  quod  A  \a.  b.  c.  2 ;  at  castrum,  monasterium 
etiam  alibi  I,  10.  28  et  10.  30.  mascidino  generi  attribuit  idem  auctor :  40 

I,  7.     tanta  ignis]  A  3  fpr.  m.J.  B  \a.  2;  tantus  i.  A\a.  c.  2.  4; 

ib.  aequitibus]  recte  A  4.  B  \a.  2  (eques  pro  equus;  cf.  SS.  R.  Merov.  I,  944); 
(a)equis  A  \a.  c  2.  3; 

I,  14.  se  multorum   opum   esse   ditatosj   recte  A3.  B  \a.  2   (cf.  c.  6 :    se   aliorum 

opum  fore  ditaturum);  se  multis  opibus  e.  d.  A  \a.  b.  c.  2.  4;  45 

i,   17.  nomen]  A  3  (saepe).  4.  B  \a.  2  (et  I,  19.  Fr.) ;   nomine  Ala.b.c.  2; 


VITAE  COLUMBANI  ABBATIS  DI8CIPULORUMQUE  EIUS  LIBRl  DUO.  4'.» 

/.  17.  ultiinus  alitus  carere]  B  \a;  ultimos  alitus  c.  A3.  B  2  (carere  c.  acc.  apud 

Ionam);  ultimo  alitu  e.  A  \a.  I>.  2; 
/.  20.  propter  euin  transirent]  B  \a.  2  (propter  pro  prope  I,  17.  28);  prope  eum 
tr.  A  la.  />.  c.  2.  3. 
.,  Ihiiid   raro  autem,    neglecta   affinitatis   ratione,    cwm   librarii  plerique   uno  consilio  <t<l 
emendandum  sermonem  barbarum  accesserint,  iis  potior  fides  attribuenda  erat,   gwi  robi- 
(n ii< ni  primigeniam  quam  fidelissime  servaverunt.     De  Ionae  opere  hac  in  parte  honam 
laudem  meriti  sunt  Ubrarii  A  la.  B  \a,  iisque  consentientibus  nonnumquam  terHus  testis 
accessit  Fredegarius: 
io      I,   19.  vir  pro  viri  A  \a.  B  \a  cum  Fr.; 
I,  27.  vir  pro  a  viro  A  \a.  />'  \a. 
THssentientibus  autem  iis,   calculum  suum   haud  rar<>  codici  A  \a  adiecit,  cuius  lectiones 
non  paucae  in  textum  admittendae  erant,  neglectis  libris  reliquis: 

1.   18.  ex  honorabilem  regiuam]  pr.  m.  A  \a  cum  Fr.;  ex  honorabili  regina  rcll.; 
lo      I,   19.  intentu  frangatj  .4  1«  cum  Fr.:  intentum  fr.   >■<■//.: 

il>.         ab  conprovincialibus  moribus]  pr.  m.  A  \a  cum  Fr. :  ab  (ad,  a)  conprovin- 
cialium  m.  rell. 

Etiam  A2  lectiones  haud  spernendas  una  cum  Fredegario  exhibet  raro: 
J.   19.  sol  occuinbente]  A2.  B  \a.  2  cum  Fr.;  sole  o.  reli. 
I,  20.  vim]  A  2  (alias  etiam  B  \a.  2)  cum  Fr.  ei  ita  V.  Yedastis  c.  5 ;  vi  rell., 

iicet  cum  ipso  eodem  quoque  loco  lapsus  sit: 

I,   18.  passim]  parsiin  A  2  cum  Fr. ;  sparsim  A  2*. 
Certa  igitur  lege  in  diiudicandis  rebus  grammaticis  uti  non  licet  nisi  ea,  quae  explorato 
auctoris  sermone  constituitnr. 

De  orthographids  idem  fere  dicendum  est.  Praestantia  codicis  A  \a  iis  locis  quos 
expilavit  Fredegarius  certo  certius  comprobatur,  sed  ex  hoc  collatisque  Ionae  scriptis 
intellegitur,  etiam  reliquis  libris  haud  spernenda  inesse,  inprimis  libro  B  \a.  Ducem 
ii/i/ar  A  \a  secutus  sum,  quatenus  auctoritati  ipsius  fides  non  derogabatur,  laterculoque 
composito  uccuratius  explicavi,  quibus  iocis  eum  Fredegariumque  admiserim  aut  alios 
30  libros  praettderim,  uncinis  includens  lectiones  improbatas. 

[a  pro  e:      insaniabant,   nitabantur  pr.  m.   A  \a\; 

[e  pro  a:      copiem  (cf.  cupiem    V.  Ioh.  c.  \3)}  cruentem,   redundebat  pr.   m.  A  \a\; 

ae  pro  e :     voc.  aeterne, 

abl.  formidinae  Fr.,  mentae  A  4, 
35  adv.  aequae, 

[demonstraet,  excitajt  pr.  m.  A  \a], 
conqugstus  A  \a.  B  \a.  b  (conquestus  Fr.), 
aederit  A  \a, 

egestatis  A  \a  (aegentum  V.  Ioh.  c.  8), 
40  aequus  saepe  A  \a.  B  \a, 

aescas  A  2«.  B  \b, 
§sum  (aesuriunt  V.  Ioh.  c.  8), 
[ —  que.,  —  quae  saepe  A  \a\, 
[saeveritas  A  \a.  B  2]; 
45  e  pro  ae  admisi,  sicut  in  A\a  legitur,  scriptaque  sunt  etiam  apud  Fredegarium : 
misere  reginae, 
largitatis  nostre ; 
ae  pro  i :      quae  pro  qui  n.  sing. ; 

SS.  R.  Meroving.   IV.  7 


50  VITAE  COLUMBANI  ABBATIS  DISCIPULORUMQUE  EIUS  LIBRI  DUO. 

assimilatae  sunt  praepositiones : 

ammonitione,  ammonitus, 

[attentius  A  \a.  b,  compagem  A  \a,  optemperaret  A  \a.  b.  2]; 

in  universum  autem  praepositiones  non  assimilatae  sunt,  consentiente  Fredegario: 

adgressa,    adlocuntur,    adtingunt,    conp.,    obtemperare   A\a.    Fr.,  5 

[exconmunicatio  J.la]; 

b  pro  p:      obtio, 

[labides,  poblitibus,  brimi,   stibulam  A  \a\ ; 

p  pro  b:      [palsama  A  \a\, 

vipurna ;  10 

b  pro  v :       exubias  (exuvias  A  3  ;   excubias  rell.), 

salibo  pr.  m.  A\a  cum  V.  Ioh.  c.  10, 

[redundabit  pr.  m.  A  \a] ; 
[v  pro  b:     narravimus  pr.  m.  A  \a\; 

c  inserta:      [dictionis  pr.  m.  A  \a  (dictione  V.  Ioh.  c.  15);  at  ditionis  A  \b.  B  \a.  Fr.],  15 

fructix,  fructices  A  \a  ter,  B  \a  bis,  saepefactus  codd.  meliores  saepe:  menda  falsa 
etymologia  exorta  ad  auctorem  ipsum  referam; 

[c  pro  g:      pervacare  pr.  m.  A  \a]; 

g  pro  c:       auligae  pro    aulici  pr.  m.  A\a   cum  Fr.,   pr.  m.  B  \a   (auli    regiae    Fr.),    gen. 

auligum  pr.  m.  B  \a  cum  Fr.,  20 

[elugubrare,   exegrare,  migare  taliaque  saepe  A\a], 

opaga  A  \a.  B  \a; 

c  pro  qu:     adlocuntur  A  \a.  Fr.; 

qu  pro  c:    querqui  pro  querci  pr.  m.  A\a.  B  \a  et  pr.  m.  B  \a, 

quur  Fr.  et  sic  scripsi,  qur  semper  B  \a  cum  V.  Ioh.  c.  1 ;  25 

[ci  pro  ti:    attencius,  demenciae,  forcior,  pocior  Fr.] ; 

[t  ante  i  loco  c  codicibus  a  librariis  illata  videtur  esse  atque  apud  Fredegarium  legitur : 

pertenaciae,  provincias, 
quare  libros  vel  meliores  ita  errantes  non  curavi]; 

d  pro  t:       adque  pr.  m.  A\a  cum  V.  Ioh.,  30 

inquid  ter  Fr.  cum  V.  Ioh.  et  Ved.,  semel  pr.   m.  A  \a,  ter  A2  et  B  \a, 

idemque, 

reliquid  pr.  m.  A\a  et  B  \a  cum  V.  Ved.  c.  8, 

[detenderint  A  \a]; 
t  pro  d:       repetare  A\a  (ter).  B  \a  (bis)  cum  Fr. ;  at  35 

repedare  semel  A  \a.  b.  B  2.  Fr. ; 

e  pro  i:        [1.  decl.  incoles  pr.  m.  A  \a], 

3. '  decl.   [nom.  sing.:  pingues,  pisces  A  \a,  regales  proles  Fr.]; 
gen.:  dignitates,  pociores  Fr., 

lapides  pr.  m.  A\a.  B  \a,  40 

caritates,    flagrantes,    fratres,    laboies,    pietates,    religiones 

pr.  m.  A  \a, 
multitudines  A  4 ; 
dat. :  conditore  Fr., 

consistente,   modolamine  A\a,  45 

oratione  codd.  cum  Fr.  et  A  \a, 
religione  A  \a.  b.  B  \a  et  A  \a(f).  2, 


VITAE  COLUMBANI  ABBATIS  DI8CIPULORUMQUE  EIU8  LJBRl    DUO.         51 

e  pro  i:  societate  />r.   m.   .1  Lo, 

-c  nonnumquam  .1  .'i  et  A  4 ; 
[«&?.:  singulare  pr.  m.  Ala]; 
itlil.  pl.:  atrociorebus   Fr., 
legebus  A  I ; 
pronom.  [ille  dat.  />r.  m.  A  \a], 

ille  n.  pl.   Fr.  ei  pr.  m.  .1  1", 
[ipse  pr.  m.   A  \a\; 
[1.  coniug.  sotiares  A  1«]; 
[2.  coniug.  vovet  pr.  ni.  A  la]\ 
3.  coniug.  2.  pers. :  canes,  capes, 

cernes,  difEundes  A  la, 
promes, 

[reminisceres  j/r.   m.  Ala]; 
B.pers.:  adtollet,   desinet,   dicet,   inponet  pr.   m.   Ala, 
iuquiret  A  \a  (non  Fr.J, 
occiirret  pr.   m.  A\a, 
pellet  A  1«  cuni  Fr., 
poscet,  tradet,  trahet  pr.  m.  A\a, 
teget  Ala  (pr.  m.  deget).  B  \a; 
[part. :    posetum  Fr.] ; 
[4.   coniug.:  proderet  A  la.  b.   2,  at  prodiret  B  \a.   2  cum  Fr., 
reppereant,  venere  pr.  m.  A  \a, 
venerit  Fr.,  at  veniret  rcll.] ; 
[admenistrata,  altissemus  Fr.], 

in  compositis:  1)  -cidcre,  incedere  A  \a.  2,  2)  -didit ,  condedit  pr.  m.  A  \a, 
ededit  codd.,  indedit  pr.  m.  A  \a,  indederat  Fr.,  3)  -quirere,  con- 
quererent  pr.  m.  A\a,  4)  -sidere,  obsedere  pr.  m.  B  \a,  resedere 
pr.  m.  A\a  et  B  \a,  5)  -stitit,  exstetit,  substetet  pr.  m.  A  \a, 
5)  -tinere,  detenis  pr.   m.  A\a.  B  \a, 

defert  pro  differt  .4  1«.  B  2, 

defundere,   defusa  pro  diff.   A\a, 

delucolo  Fr., 

[deminuere,  demisere  A  \a], 

[evigelasset,  glescentem  pr.  m.  A  \a\, 

[inlicetis  Fr.], 

-iscere,  contremesce, 

itenere  Fr.  et  B  2  bis ;  iteneris  pr.  m.  A  2, 

[menistri  Fr.], 

[munimene  A  \a], 

osteo  pr.  m.  A  \a, 

palleum  A\a  cum  Fr., 

[pertenaciae,  publecam  Fr.], 

relegio  Fr.  cum  V.  Ioh.  et  Ved., 

[seviretate  Fr.], 

[selenti  A\a,  corr.], 

[solamenis  Fr.], 

sterelis  A  \a, 

[undeque?  pr.  m.   A  \a], 

7* 


52  VITAE  COLUMBANI  ABBATIS  DISCIPULORUMQUE  EIUS  LIBRI  DUO. 

e  pro  i:  vademonium  (vadaem.   Fr.)  semper, 

[venerabelis,  vegens  Fr.}, 
vero  A\a;  verum  Fr.; 

i  pro  e:       decl.  nom.  sing.  alis  A  \b.  B  \a, 

milis  pr.  m.  A\a,  5 

prolis  A\a.  B  \a.  2  (proles  Fr.), 
sobolis  A\a.  B  2, 
sospis  A  \a; 
abl.  sing.  cecitati  A  \a, 

crispanti,  10 

imitationi, 
luci  A\a, 
urguenti  Fr. ; 
nom.  et  acc.  pl.   obtemperantis  Fr., 

oportunitatis  pr.   m.  A  \a,  15 

optamatis  omnis  Fr., 
plebis  pr.  m.  A\a, 
proceris  Fr., 
regis  pr.  m.  B  \a, 

veteris  A\a.  B  \a;  20 

[pron.  illi  n.  sing.  Fr., 

si  pro  se  pr.  m.  A  \a] ; 
[1.   coniug.    increpit  A\a, 

perturbarint  Fr.] ; 

2.  coniug.   preberis  A\a.  B  \a  (cf.  indigeris  Y.  Ioh.  c.  8),  25 

[augit,  praepollit,  refulgit,   splendit  pr.  m.  A\a], 
[vidit  codd.], 

[urguitur  pr.  m.  A  \a,  at  urguetur  Fr.], 
delituros  pr.  m.  A\a.  B  \a; 

3.  coniug.   [crederis  pr.  m.  A  \a,  bis],  30 

cerniret  Fr., 
siniret  pr.  m.  A\a, 
poscerit  Fr.  cum  V.  Ioh.  c.  13, 

aederit,  praeciderit,  tenderit,  volverit  pr.  m.  A  \a, 
avellerint  pr.  m.  A\a;  35 

[4.   coniug.    venerit  pro  veniret  ter  Fr.] ; 
vellit  A\a.  Fr.  cum  V.  Ioh.  c.  10, 
velit  pro  vellet  A\a.  B  \a.   2, 
vellint  A  \a.  B  \a.  Fr.  (alias  vellent), 

velint  optimi,  vellent  A\b.   2;  40 

[accideret  pro  accederet  Fr.], 
calciamentorum , 
de-  in  compositis: 

dimersurum  codcl.   cum  Fr. ;  dimersus  A\a.  B\a;  dimergi  B  \a.  b, 

disciscat  A\b.  2.  Fr.;  discisceret  A\a.   2.  B  \b.  Fr.,  4» 

discribere, 

disperantibus  .4  1«.   B  \a, 

[distinare  saepe  A\a,  dest.  Fr.], 

distruas  A\b  cum  Fr., 


VITAE  COLUMBANI  ABBATIS  DISCIPULORUMQUE  EIU8  LIBRI  DUO  53 

i  pro  e:        [doniget,   dinuo  Fr.\, 
[herimi  A  \a], 

-escere:    aduliscens    semper   A  \a.    —    inluciscente  A  \a.  b.     —    pubiscens    pr. 
iii.   A  \a, 
5  [incrimenta  ^V.], 

monastirii  Fr., 
[negligentia  saepe  A  \a\, 
pavifacti  A\a  cum  Fr., 
[signitia  j>r.  m.  A  \a}, 
Ki  [seviretate  Fr.], 

[sini  pro  sine  A  \a], 

supplimontum  A  \a  cum  Fr.,  saepe  A  \a,  semel  A  \a.  B  \a, 
[timerario  Fr.], 
[vicisimo  pr.  m.  A  \a}; 
15  e  pro  y  :       zepherorum  ; 

f  pro  ph:     falangas,  faleramenta,  scafa  plerumque; 

[ff  pro  ph:   scaffa  saepe  A  \a]; 

[ph  pro  f:    prophanum  A  \a.  b.   2,  non  B  \a\; 

g  pro  qu:     ligor  B  \a  cum  V.  Vecl.  c.  7  (licor  et  liquor  A\a); 

20  geminatio  male  omissa: 

[c:  acommodare  B  \a,  acommendare  et  accomodare  A\a,  alias  recte, 

eclesia  Fr.,  at  ecclesia  A\a,  aecclesia  B\a}; 
[d:   redidit  A  \a]; 
f :   dificilium  pr.  m.  A\a.  B  \a, 
25  defert  pro  differt  A\a.  B  2  (difert  B  \a), 

defusa  pro  diffusa  pr.  m.  A\a; 
[1:   pululent  pr.   m.  A  \a, 

solemnis,  solemnitatis  A  \a] ; 
m :  comeatu ; 
Bo  p:   [opidtxm  A  \a  cum  V.  Vedast.  c.  2.  9], 

oportunus  A  \a  cum  Fr., 

[reperit  A\a  et  A  \a.  B  \a;  reperisset  A  \a.  b]; 
[r:   seraculum  B  \a] ; 
[s :   amisione  A  \a,  cf.  V.  Ioh.  c.  4, 

habisent  pro  abissent,   exusit,  fesa,  iusis,  necesarius,  permisuros,  progresu  A  \a}; 

geminatio  mcue  admissa: 

[f:   aedifficasti  J.l«]; 
[1:   exillium  pr.  m.  A  \a}; 
[m:   commites  pr.  m.  A  \a,  cf.  V.  Vedast.  c.  5:  commitari, 
40  reumma  A  \a]; 

p :   inoppinato  A\a, 

repperire  A  \a.  B  2,  repperiunt  A  \a.  B2  cum  Ft\,    repperiebat  A  \a.  2.  B  \a, 

reppertum  A  \a, 
reppetunt  .4  \a.  2.  B  \a, 
45  suppellectilem  A  \a.  B2; 

r:   obserrare  ^4  \a.  4; 
h  omissa:     abenis  A  2.  B  \a.   2  et  B  \a.  b.   2  cum  Fr., 
alitus, 
austu  A  \a.  B  \a  (austa  V.  Ioh.  c.  17), 


54  VITAE  COLUMBANI  ABBATIS  DISCIPULORUMQUE  EIUS  LIBRI  DUO. 


h  omissa:      [erbarum,  is  A  \a], 

[oram,   orreum,  orrida,  ortatur  A  la], 

[anelitu  A  la.  B  \b,  alias  recte], 

debaccans, 

[pulcritudine  A  la\ ; 
h  addita:      [habietibus,  habisent  pr.  m.  A  la], 

habund-  A\a  saepe,  B  \a  nonnumquam, 

hac  Fr.,  bis  A\a,  semel  B\a, 

[hanxius  pr.  m.  A  \a], 

heremus  semper  codd., 

his  Fr.,  alias  A2.  B\a  et  B\a, 

hisdem, 

[abhominatus  A  \a], 

honera  A  \a;  honeratos  (A  \a).  B  \a.   2  (honerari  V.  Ved. 

[hora,   exhorta  A  \a], 

[hostium  A\a  bis,  A2  bis;  hostiarius  A\a.  B  2]; 

n  pro  m:     acc.  calmen  codd.,  alias  B  \a, 
[demun,  menbra  A  \a] ; 

o  pro  u:       decl.    nom.    animos, 

cibos  A  \a; 
abl.  famulato  pr.  m.  A\a, 
porto  A\a.   2, 
rito  pr.  m.  A\a.  B  \a, 
vomito  pr.  m.  A\a; 
[acc.  pl.  sumptos  ylla]; 
[coni.  largitor  pr.  m.  A\a]; 
[commotasti  A  \a], 
[costudiis  Fr.], 
depotatis  Fr., 
edocare  A  \a,  B  \a, 
[fororem,  iobet  Fr.], 
[iocunda  A  \a], 
murmore  A\a.  B  \a, 

[noncupare  pr.  m.  A\a,  alias  pr.  m.  B  2], 
[sulforeos,  tellori  pr.  m.  A  \a], 
-ul-:    adolator  A\a,  alias  A\a.  B  \a, 

cellolam  pr.  m.  A\a  cum  V.  Vedast.  c.  4.  8.   10, 
delucolo,  famolus  Fr., 
modolamen  A  \a.  B  \a, 
parvolus  Fr., 
paulolum  A\a, 
pericolum  Fr., 

presole  pr.  m.  A\a  cum  V.  Ved.  c.  1, 
orbem  pr.  m.   A  \a.  B  \b  cum  V.  Ioh.  prol.; 
orna  codd. ; 
u  pro  o:      2.  decl.  abl.  sing.  adversu  A\a  (pr.  m.).   2, 

dictu, 

furtu  A\a  bis, 
austu  A\a.  B  \a, 


10 


c  5), 


15 


20 


25 


30 


35 


40 


45 


VITAE  COLUMBANI  ABBATIS  DISCIPULORUMQUE  EILS  LIBRI   DUO.  55 

u  pro  o:  peraetu, 

prefatu   siuu  pr.   m.   A  \a.   2, 
visu  A  \a,  corr. ; 
acc.  pl.  ablutue  pr.  m.  A  \a, 
5  candidatus  A  \a, 

castigatus   B  \<t, 
chorus  B  \a.  b, 
episcopus   Fr., 

gloriosus,  necessarius  pr.   m.   A  \a, 
io  medius  A  4.   B  \a, 

uuncius,  parvolus,   permotus  Fr., 
praepositus  A\a,  corr., 
rubus  A\a.  B  \a, 
suus  A  4, 
j5  suseepturus  Fr., 

triumphus  A  2.  B  \a.   2, 
ultimus  alitus  B  \a, 
vicinus  Fr.; 
[abuminatus  Fr.}, 
20  caenubium  B  \a  cum  Fr.  (semel  cinubii)  et  V.  Ioh.  c.  17  (ubi  saepius  coenubium), 

[costudiis  Fr.}, 
[lucum  pr.  m.  A  \a}, 
-ori-:   perfuncturio  B  \a.  b, 

refecturium  A\a  cum  Fr., 
25  [permuta  Fr.}, 

[prestulantur,   scupulorum,  turpere  pr.  m.  A  \a]  ; 
oe  pro  e:     concoepti  A\a;  coepit  A\a.  b.  B  \a, 
loetifera  A  2.  B  \a.  b.  2, 

poenes  Fr.  et  alias  A  \a,  A  \a.   2,  A  \a.  B  \a,  A  4.  B  \a.  b  (poenis  pr.  m.  A  \a; 
30  pgnes  B\a  saepe ;  paenes  V.  Ved.  c.  7); 

[p  wserta:    dampno  A  \a,  corr., 

tempnentes  A  \a.  2}; 
p  omissa:      depromsimus  A  \a.  B  \a; 
ph  pro  v:     stipham   (stip:am  A  \a)  A  \a.  B  \a; 
35  r  addita:      frustra  codd.  cum  Fr.,  alias  A  \b.  2.  B2; 
x  pro  xs:     exilio,  existeret,  expectare, 
[at  exspoliator  A  \a}, 
exulandum ; 
xs  pro  x:     exsequentur  A  \a.  2.   B  \a; 
40  ex  pro  s :     expectaculum, 

exspreta  A  \c  (cf.  exprevit  V.  Ioh.  c.  \0); 
y  pro  i:        [cybus,  ymber  semper  A\a\, 
tyro  .4  1«.  2.   B  2. 

Permutationes  litterarum  e  —  i,  o  —  u  mulio  plures  apud  Freclegarium  quam  in 
45  codicibus  nostris  deprehenduntur}  vcrique  non  dissimile  est  textum,  quem  ad  hos  solos 
formare  potui  quantum  ad  rationcm  scribendi  auctore  ipso  paulo  esse  emendutiorem.  cutn 
qui  extant  codices  saeculum  X.  non  superent.  Attamen  in  universum  liber  I.  ita  tra- 
ditus  est,  sicut  auctor  cum  composuerat,  dubiaque  pauca  relinquuntur.  Discrepantiam 
lectionum  variantium  ad  orthographica  pertinentem  non   attuli  nisi  grariorem.     Nominu 


56  VITAE  COLUMBANI  ABBATIS  DISCTPULORUMQUE  EIUS  LIBRI  DUO. 


V.  Athalae 
(11,1-6) 

A  la 

Alb1 

Alc 

A2 

A2a 

Bla 

V.  Eustasii 
(II,  7-10; 

Alb 

Alc 

A2 

A2a 
ad  c.  8 

Bla 

Mirac.  Evoriac. 
(11,11—22) 

Alb 

Alc 

A2a 

Bla 

V.  Bertulfi 
(II,  23  -  25; 

Ala 

Alb 

A2a 

Bla 

III 


autem  propria  a  textu  discrepantia  apparatui  accurate  intuli,  exceptis  usitatioribus  originis 
Germanicae,  quae  collecta  praefationi  insererc  visum  est,  ne  senvper  eaedem  aut  fere 
eaedem  iterarentur  lectiones.  Dum  in  plerisque  codicihus  nomina  Hild-,  Hilp-  per  H 
scribuntur,  in  uno  A  3  orthographia  Meroivingica  Child-,  Chilp-  adhuc  superest,  ibique 
etiam  -charius  sacpe  legitur,  ubi  reliqui  -harius  vel  -arius  exhibent. 

Brunichildis]    Brunechildis    Fr.;    Brunihildis  Alb.   B  \a    (plerumque) ;    Bruniheldis    raro 

B\a;  Brunnihildis  A\a  (passim).  b;    Brunnehildis  A\a;    Brunhildis  A\b;   Brun- 

hild  A\a;  Brunildis  A  \a.  b;  Brunnildis  A\b. 
Childebertus]   A'6;  Hildibertus  A\a.  b    (semel  Hiltibertusj ;    Hildebertus  passim  B  \a.  2; 

Hildeberthus,  Heldebertus  B  \a. 
Chilpericus]   semel  A  3 ;   alias  Hilpericus,  Helpericus. 
Chlotharius]    Chotharius    non    raro    B  \a;    Clotharius  B  \a  (saepe).  2;    Chlodharius  A\a 

(saepe).b;   Chlodarius,   Clodharius  A\a;  Glotharius  B\a;   Glodharius  A\a. 
Sigibertus]   Sigiberthus  semper  B  \a.  b. 
Theud.]  saepe  A  \a,   nonnumquam   A2.  B\a.b.  2    et  sic  semper  scripsi;  praeterea  Theod. 

vel  Teod.  in  codicibus  legitur,  raro  in  omnibus ;  at  Theud.  et  Teud.  Fr. 
Theudebertus]   A\a  (saepe).  2.  B\b  et  sic  semper  scripsi;  Theudeberthus  B  \a;  Theode- 

bertus  A  \a.  b.  2.  B  \a.  b.  2;    Theodeberthi  A  \a;    Theodeperti  A  16. 
Theudericus]   Theuderichus  nonnumquam,  Theoderichus  passim  A\a. 

In  libro  secundo  recensendo  non  eadem  qua  in  priore  subsidiorum  copia  dbunda-  20 
vimus,  deficiente  exemplari  y,  deficientibus  etiam  codicum  praestantiorum  x  partibus 
magnis.  Nam  in  V.  Athalae  (II,  1 — 6)  codice  A\b  caremus  neque  Luxoviensis  et 
Evoriacensis  historia  (II,  7 — 22J  in  A\a  legitur,  quippe  qui  Bobiensem  tantum  conti- 
neat;  V.  Bertulfi  (II,  23 — 2h)  codici  A\c  deest,  tota  posterior  libri  pars  (II,  11^25^1 
codici  A  2.  Damnum  aidem  quod  A  \b  passus  erat  codice  praestantissimo  A  \bl 
reperto  facile  reparari  poterat,  in  quo  ipsa  quae  ibi  desideratur  V.  Athalae  legitur. 
lam  quibus  in  codicibus  singulae  huius  libri  partes  traditae  sint,  ex  hoc  conspectu 
cognosci  licet. 


15 


25 


Laterculum  capitum  in  plerisque  codicibus  praetermissum  perfectum  solus  A  lc,  priorem 
partem  ad  c.  10.  etiam  A2.  2  c1  continent  atque  in  A  2  subscriptio  legitur  haec:  Expli-  30 
ciunt  capitula  libri  secundi.  Quare  factum  est,  id  A  2a,  addens  quae  ibi  desideratur 
posteriorem  libri  partem  (II,  \\  —  2b),  tertium  librum  statueret,  cui  et  laterctdum  prae- 
posmt  (Incipiunt  capitula)  et  praescriptionem  hanc:  Incipit  liber  tertius.  Cum  titulos 
in  laterculo  cotlectos  eosdem  capitibus  singulis  auctor  praescripserit,  hae  capitum  prae- 
scriptiones  adhuc  multo  neglegentius  a  lihrariis  hahitae  sunt,  e  quihus  A  2  partem  textui  35 
suo  convenientem  ad  c.  10,  ^4  2«  II,  7 — 10,  scilicet  V.  Eustasii,  B  \a  omnium  plenis- 
simus  totam  seriem  ad  c.  22.  exhihet,  dum  in  posteriore  lihro  (II,  23- — 25j  codices  omnes 
deficiunt,  ita  ut  tituli  insequentes  ad  laterculum  supplendi  essent. 


VITAE  COLUMBANI  ABBATIS  DISCIPULORUMQUE   EIU8   LIBRI   DUO.  57 

Codex  autem  B  \a,  indole  sua  mutata,  in  Ubro  II.  negue  retractationis  arbitrariae, 
qua  sermonem  libri  primi  expolitum  esse  dixi,  speciem  prae  se  fert  neque  condicionem 
peculiarem  obtinet,  quam  ei  origo  ab  exemplari  y  deducta  in  libro  I.  asseruerat.  Menda 
enim  iam  in  ipso  deprehenduntur  «j><>i«  familiae  A  1  negue  unum  exemplar  librarius 
5  adhibuisse  videtur,  sed  duo  diversae  originis.  Certe  per  maximam  huius  libri  partem, 
scilicet  per  vitas  trium  abbatum  (II,  1 — 10.  23 — 25j,  B  \a  cum  codice  A  \l>  ><■/  A  \bl 
in  rectis  et  in  falsis  lectionibus  convcnit : 

II,  1.     saeculi]  reU. ;  om.  B  \a  cum  A\bx; 

II,  5.     tempus    [mensis   add.  A\a;    que    add.  A\c\    Februarii    [mensis   add.  B  \u 
io  cum  A  \bl\; 

II,  9.     sed  postea  beatum  add.  A  \c.  2;  om.  B  \a  cum  A  16; 
ib.  tondi]  A  \c ;  totondi  A2;  praecidi  B  \a  cum  A\b; 

II,   10.  ope]  B  \a  cum  A  \b;  om.  A\c.  2; 

II,  24.  patrandum  opus]  recte  A  \a.  2a  (cf.p.  150,  e) ;  patratum  o.  B  la  cum  A  \b ; 
15       II,  25.  large  dapes]  recte  B  1«  cum  A  \b  (infra  auxit  fides  —  dapes);  largitas  opes 
A\a;  larg::post  A2a; 
il>.  quam  —  —  vulgo  vocant]    rccfe   B  \a   cum  A\b    (cf.  I,   17:    quam   vulgo 

bomines  —  —  vocant);  quam  —  —  vulgus  vocat  A  \a.  2«; 
fuit  consilii]  recte  B  \a  cum  A\b  (cf.  V.  Ved.  c.  5;  V.  Ioh.  c.  3);  fuit  con- 
20  silium  A  \a.  2«. 

In  Miraculis  autem  Evoriacensibus  (II,  11 —  22j  codex  B  \a  manifesto  cum  A  \c  facit, 
consentiente  A\b  cum  A2a: 

II,  15.    ducturam]  recte  A  \b.  2a;  ducendam  B  \a  cum  A  \c; 
II,  18.    segregatura]  recte  A  \b.  2a;  segreganda  B  \a  cum  A  \c\ 
25       /2,  19.    Iamque  menses  sex,  quo  functa  corpora  condita  fuerant]  B  \a ;  I.  q.  trans- 
ierant  menses  sex,    ex   quo  defuncta  c.  c.  f.  A  \c :   I.  q.  menses    (mensis 
A2a),  ex  quo  f.  (defuncta  A  \b)  c.  c.  f.  A  \b.  2a ; 
ib.  terrae  residui]  A  \b.  2a;  terrae  om.  B  \a  cum  A\c; 

II,  20.    omnique  anxietatum  mole]  A  \b.  2a;    omnique  anxietate  B\a  cum  A\c; 

30      ib.  Cumque    ergo,   ut    diximus,    extremos  (extremas  A  2a)    expectaret   exitus] 

recte  A\b.  2«  (cf.  supra:   cum   iam    extremas   praesentis  vitae  expectaret 

amittere    boras);    Cum   quo    ergo,    ut  d.,    extremo    (expectaret  om.)    exitu 

B  \a  cum  A\c; 

II,  22.    fecis  quae  (ita  A2a;  feces  quae  A\b;  sucos  qui  B  \a  cum  A\c)  ex  cer- 

35  visae  reliquiis  proiciuntur. 

Librarium  B  \a  compluribus  exemplaribus  usum  esse  vel  ex  turbato  ordine  vitarum  con- 
cludi  licet,  nam  V.  Bertulfi  (II,  23 — 25)  inter  Athalam  (II,  1 — 6)  et  Eustasium  (II,  7 — 10) 
locum  ibi  occupat,  ita  nt  Miracula  Evoriacensia  iam  agmen  claudant. 

Qnae  cum  ita  sint,   totum   libri   secundi  fundamentum  ad  codices  A\  et  A  2  iam 
40  relatum  est.     Ex   his  potiorem  fidem  A  \a.  bl.  B  \a  merentnr,   qui  etiam  grammaticam 
barbardm  aut  omnes  aut  singuli  integram  saepe  servaverunt: 
II,  1.      augi]  ^4  10.  B  \a;  agi  rell. ; 

ib.  intentu]  A\a.  bl.  B  \a;  in  obtentu  A  2  ;  obtectu  corr.  obtecti  A2a; 

ib.  e  luporum  ora]  pr.  m.  A\bx;  e.  1.  ore  reil. ; 

15      II,  5.      post  intervallo]  A  l6l.  B  \a;  post  intervalla  vel  intervallum  rell. ; 

II,  6.      a    caelestia   munera]  pr.  m.  A\bl;   ad    caelestia    munera  pr.  m.  B  \a;  a 

caelesti  munere  rell. ; 
II,  10.    ob  quibusdam  neglectis]  B  \a;  ob  quaedam  neglecta  A2;  pro  quibusdam 
neglectis  A  \b.  c. 
SS.  R.  Meroving.    IV.  8 


58  VITAE  COLUMBANI  ABBATIS  DISCIPULORUMQUE  EIUS  LIBRI  DUO. 

Stme  vera  lectio  nonmtmquam  in  nutto  reperiebatur,  eed  libris  inter  se  discrepantibus 
ita  conicienda  erat: 

II,  9.      a.    c.    moribus    (ita   A\c.   B  \a;    more    A\b.  2)    disciscere]    legae:    a.    c. 

mores   d.,   comparato   loco   hoc  I,  19 :   ab   o.  s.  mores    (ita   B  1«   cum  Fr. : 

moribus  Ala.b.S;  more  A  \c.  2)  disciscat.  5 

Codex  A\a  inter  reliquos  praestare  videtur  h.  I.: 

II,  24.    loetalibus]  pr.   m.   A\a;    loco   e   talibus   (ita   B  \a;    et   alibus   A2a;    et 

talibus  A\b)  rell. 

Etiam.  codex  A\b  licet  magna  cum  licentia  immutatus  sit: 

II,  9.      barriditatis]  A2;  bariditatis  B  \a;  parilitatis  A\c;  vanitati  A\b;  io 

ib.  faciditate]  A2.  B  \a;  felicitate  A\b;  facetia  A\c; 

ib.  Tretecus]  A2.  B\a;  Tritecus  episcopus  A\c;  hereticus  A\b; 

II,  10.    expers]  A\c.  B  \a;  experta   A  \b.  2, 

multisque  hiatibus  laboret,  tamen  inter  paleas  Jectiones  quoque  splendidas  exhibet  inprimis 

in  Miraculis  Evoriacensibus :  15 

II,  19.    praeter  favillae  (ita  A\b.  B  \a;  favillas  rell.)  vestigium  (ita  A\b;  vestium 

rell.) ; 
II,  22.    ratum  ducimus  intimare]  A  \b    (ratum  ducere   elocutio  Ionae  propria  est) : 

intimare  curabimus  (curamus  A  2a)  rell. 

Librum  A  lbl  ad  familiam  A  1  pertinere  e  locis  subsequentibus  intellegitur :  20 

II,  2.      vir]  om.  A\bx.  c; 

II,  4.      opponendis]  conponendis  A  lb1.  c. 
Etiam  codices  A\c.  2a  licet   cum   reliquis   accurata   imitatione   certare  nequeant,   tamen 
lectionem  archetypi  soli  servaverunt  h.  L: 

II,  12.    postulat  patri  matrique]  A  \c.  2a;    p.  patrem    matremque    (que  om.  A\b)  25 
^4lfr.  B\a. 
Exemplaria  ea  quae  B  \a  adhibuit  nostris  codicibus  A  1   ut  antiquiora  ita  etiam  emenda- 
tiora  fuisse,  ex  aetate  et  fide  huius  libri  colligi  licet  atque  in  V.  Bertidfi  idem  cum  socio 
A\b  coUegiu»)  alterum  A  \a.  2a  haud  raro  superare  videtur.    In  universum  vera  lectio 
in   unoquoque  fere   codice   occurrere  poterat  atque   in   Miraculis  Evoriacensibus    fontes  30 
nostri  ita  deficiunt,  ut  non  semel  ad  coniecturam  confugiendum  esset. 

Libri  II  partes  singulas  cum  codicibus  A  \a.  b.  b1.  c.  2.  2a.  B  \a  contuli,  discre- 
pantiam  autem  lectionum  variantium  plenam,  sicut  in  libro  I,  ex  codicibus  tantum  A  \a. 
B  \a  adnotavi,  quibus  in  Miraculis  Evoriacensibus  lectiones  A\b  fere  integras  adieci 
coUatas  cum  A  \b*.  b'-\  Codices  reliquos  singillatim  discrepantes  in  universum  non  curavi.  3& 
Orthograpliica .et  grammatica  coUatis  codicibus  admisi  ea,  quae  consuetudini  auctoris  con- 
gruere  videbantur. 

Ionae  opus  usque  adhuc  ab  editoribus  in  vitas  singulas  dissolutum  neque,  sicut 
auctor  ipse  illud  disposuerat,  in  libros  duos  distinctum,  textus  autem  ad  hunc  illumve 
codicem  interpolatum  obiter  recensitus  aut  ex  editionibus  praecedentibus  repetitus  erat,  40 
partesque  libri  secundi  (c.  22  ex.  et  25)  etiam  nunc  ita  iacebant,  sicid  saeculo  XVI.  more 
Suriano  retractatae  erant.  MabiUonius  ipse  iam  aegre  tulerat,  quod  'ista  Ionae  opus- 
cula  exhibere  continua  serie  sibi  haud  licuit,  qui  sanctorum  acta  quo  quisque  discessit 
anno  referre  propositum  habebat'.  Nunc  demum  libros  illos  in  pristinum  ordinem 
primus  redegi  atque  codicibus  quotquot  nancisci  poteram  examinatis  diligenter  recensui.  45 
Hi  autem  sunt,  qui  ante  me  edendis  vitis  singidis  operam  dederunt: 

Boninus  Mombritius,  Sanctuarium,  Mediolani  1475.  tom.  I,  fol.  207 — 209, 
Vitam  Columhani  excerptam  (incip.  Rutilantemj  e  codice  recensionis  B  edidit  (cf.  I,  1. 
plerique]  rell. :  plurimique  Mombr.  cum  B  \a.  2),  neque 


VITAE  COLUMBANI  ABBATLS  DIKCIIHLORUMQUE   E1U8   LIBRl    DUO.  59 

Capgrave,    Nova   legenda  Angliae  1516,   fol.  65',  plenum   eiusdem  viias  textum 
pubUci   iuris  fecit   (indp.   Beatus   Columbanus   in   Hibemia   insula),    sicut  per   alios 
comperi,   nam   in  eis  quae  mihi  praesto  erani  bibliothecis  Germanicia  editionem  ipsius 
frustra  quaesivi. 
s  Operum    venerabilis    Bedae,    historica,    vitas   aliquot    sanctorum    ac    coUectanea 

quacdam  compiv.ctcns,  quorum  catalogu/m  vefsa  pugina  docet,  tom.  III.  Basileae  1563. 
Editor  Bedanus  cum  tmdta  opera  aliena  collegit,  tum  omnes  quae  hoc  Tonae  opere  conti- 
nentur  vitas  sanctorum  primus  eruit,  compluribus  codicibus  A\  usus,  sed  orationem 
pristinam  in  sohi  V.  Columbani  servavit,  reinractatis  lihri  secundi  partibus  singulis. 
io  Becensuit  autem  cot.  295 —  305.  V.  Columbani,  incipi  Rutilantem  /,  1.  fortasse  ad 
codicem  A  \d"  (v.  supra), 

col.  305 — 310.    V.  Athalae  ad  codices  similes  nostris  aut  A\c,  quocum  hiat  II,  5, 
omisso  loco  ad  patriam  Ionae  spectante  hoc  Erat  —  colonia1,  aut  A  \b\ 
co/.  335  —  342.    V.  Eustasii  ad  codices  similes  nostris  A  \b  et  A  \c, 
U  COl.  342  —  350.    V.  Bcrtulft  et 

col.  350  —  307.  V.  Burgundofarae  ad  codicem  familiae  A  \l>.  cui  in  calce  ad  mortem 
sanctae  pertinens  locus  spurius  additus  erat. 

Laurentius  Surius,  De  probatis  sanctorum  historiis,   Coloniae  1571 — 1575,  vitas 
sanctorum  ad  dies  festos  disponens,   Ionae  scripta  per  plures  tomos  dispersit. 
20  Tom.  VI  (1575J,  p.  484  —  505,  V.  Columbani  'stylum  in  gratiam  lectoris  nonnihU 

expolire  conatus  est',  sed  auctoris  epistulam  'nihil  mutata phrasi'  e  codice  quodam A\c  adiecit. 
Ceterum  Chagnoaldum  I,  27.  primus  restituit,  cuius  in  locum  Magnoaldum  editor  Be- 
danus  substituerat  ope  interpolationis,  quae  etiam  codici  nostro  A  \a  postea  iUata  est. 
Tom.  II  (1571),  p.  92 — 95.  'Vita  S.  Attalae  abbatis,   edita   ab  Iona  Scoto   abbate 
25  ciusquc  discipulo',  codicibus  nullis  adhibitis,   ex  editione  Bcdana   ad  verbum  iterata  est, 
cumque  locus  cuius  supra  memini  ibi  desideretur,   auctorem  pro  Scotto  habere  poterat 
plagiator. 

Ib.  p.  421 — 428.    'Vita   S.  Eustachii  abbatis  Luxoviensis,    quem    alii  Eustasium 
vocant',  ab  editore  more  suo  'plerisque  locis  in  gratiam  lectoris'  ita  retractata,  ut  inter- 
30 pretatio  nonnumquam  cum  verbis   auctoris  coniuncta  sit2,   e  codice  simili  A\c  pendet, 
unde  etiam  praefatio  interpolata  adest,  et  fortasse  ex  altero. 

Tom.  IV  (1573),  p.  752  —  756,    V.  Bertulft    licet    admodum    rctractafa    sit,    tamen 
adhuc  perspici  potest,  praeter  editionem  Bedanam  ctiam  codicem  illum  familiae  A\h  ad- 
hibitum  esse. 
35  Desiderantur  igitur  miracula  Evoriacensia ,   quae    ritae   speciem   minime  prae  se 

ferunt,  quamquam  et  ipsis  V.  Burgundofarae  nomen  postea  inditum  cst.  Haec  demum 
in  editione  posteriore  collectionis  Surianae  (1618)  IV,  45  —  48,  ex  Bedana  sup- 
pleta  sunt. 

Vincentius  Barralis,    Chronologia   sanctorum   ct   aliorum  virorum  illustrium  ac 
40  abbatum  sacrac  insulae  Lerinensis,  Lugduni  1613, 
II,  p.  83  —  110,  V.  Columbani, 
I,  p.  97—101,  V.  Athalae, 
una  cum  notis  marginalibus  ex  editione  Suriana  dcprompsit. 

Thomas  Messinghamus,  Florilegium  insulae  sanctorum  seu  vitae  ct  acta  sanc- 
45  torum   Hiberniae,   Farisiis  1624,  p.  219  —  239,   V.  Columbani   ex   editionibus  prioribus 

1)  Etiam  verba  insequentia  usque  arf  pervenimus  in  A\c  desiderantur.  2)  Cf.  II,  10: 
misticorum  praeconiorum  documcntaj  scripturae  divinae  mysteria,  sive,  ut  author  loquitur, 
mysticorum   praeconiorum  documenta. 

8* 


60  VITAE  COLUMBANI  ABBATIS  DISCIPULORUMQUE  EIUS  LIBRI  DUO. 

iterandam  curavit,  bono  iudicio  textum  Bedanum  anteponens  neque  ad  Surium  recurrens 
nisi  in  epistula  praevia. 

Patricii  Flemingi  Hibemi  Collectanea  sacra  seu  S.  Columbani  Hibemi  abbatis 
necnon  aliorum  aliquot  e  veteri  ibidem  Scotia  seu  Hibernia  antiquorum  sanctorum  acta 
et  opuscida,  per  Thomam  Sirinum  in  Lovaniensi  collegio  S.  Antonii  lectorem  iidrilatum  6 
recens  castigata  et  aucta,  Lovanii  1667  l,  ea  continent  quae  auctor  origine  et  ipse  Hibernus 
partim  in  Italia  collegerat,  morte  vero  praematura  ereptus  ipse  publici  iuris  facere 
nequiverat,  unde  confrater  in  operam  successit.  Flemingo  facultas  codicis  olim  Bobiensis, 
nobis  B  lb,  adhibendi  data  erat,  ex  quo  inter  'elogia  de  S.  Columbano  collecta'  utrumque 
carmen  in  honorem  sancti  a  Iona  compositum  primus  edidit,  sed  ipsam  V.  Columbani  io 
p.  214  —  242.  ad  codicem  'vetustissimum'  monasterii  S.  Maximini  Treverici  (=  A  S*) 
recensuit,  cuius  exemplar  Heribertus  Rosweydus  ipsi  impertiverat,  cumque  editionem 
Bedanam  vix  novisse  videatur,  Surianam  iis  locis  adhibuit,  ubi  codice  destitutus  erat. 
Gommentarios  adiunxit  satis  prolixos. 

Acta  sanctorum  a  Ioanne  Bollando  S.  I.  colligi  feliciter  coepta,  ab  aliis  eiusdem  15 
ordinis  postea  continuata,   cum  calendarium  subsequantur  atque  ultra  primos  Novembris 
dies  usque  adhuc  minime  pervenerint,  neque  Columbani  neque  Burgundofarae  Vitas  con- 
tinent;   reliquae  autem  operis  partes  his  tomis  insunt. 

Martii  tom.  II,  p.  43 — 45,  Antverpiae  1668,  V.  Athalae  ab  Henschenio  edita  'ex 
codicibus  mss.  Trevirensi  S.  Martini,  Audomarensi  ecclesiae  cathedralis,  Rubeae  vallis  cano-  20 
nicorum  regularium  et  Antverpiensi  domus  professae  Soc.  Iesu'  occupat.  Codex  Trevirensis 
S.  Martini  sine  dubio  is  est  qui  in  apparatu  critico  S.  Maximini  dicitur  (nobis  Alb5);  Antver- 
piensis  autem,  qui  ad  diem  2 1 .  Novembris  non  solum  V.  Columbani  ut  primum,  sed  etiam 
V.  Athalae  ut  secundum  atque  V.  Burgundofarae  ut  librum  III.  exhibebat,  similis  eral  nostro 
A  2a  et  ad  hunc  ipsum  eclitio  potissimum  formata  videtur  esse  praeferenda  Mabillonianae.  2b 

Martii  tom.  III,  Antverpiae  1668,  p.  785  —  790,  V.  Eustasii  orationi  primigeniae 
ad  codices  'Bertinianum  et  Trevirensem  S.  Maximini'  (nobis  A  lb'°)  reddita  inest,  cum 
tertius  qui  penes  editores  erat  codex  S.  Salvatoris  Ultraiectinus  eam  non  contineret  nisi 
passim  contractam.  Praecedit  praefatio  interpolata  conveniens  cum  codice  nostro  A  2a ; 
texfus  autem  genuinus  ex  Aibb  pendet.  30 

Augusti  tom.  III,  Antverpiae  1737,  p.  752 — 753,  V.  Bertulfi  (II,  2B)  G.  Cuperus 
ad  'antiquum  Musei  Bollandianorum  codicem,  qui  signatur  'f  Ms.  86'  (nobis  A  Ib),  edidit, 
cuius  menda  ope  editionis  Mabillonianae  tollere  conatus  est. 

Octobris  tom.  IX,   Parisiis   1869,  p.  617,   Beniaminus  Bossue  principium   c.  25. 
libri  II.  ad  Meroveum  monachum   spectans  e  codice  A\b  oratione  primigenia   restituta  35 
primus  publici  iuris  fecit. 

I.  Mabillon,  Acta  sanctorum  ord.  S.  Benedicti,  Saeculum  II,  Parisiis  1669, 
totum  Ionae  opus  in  partes  distributum  edidit,   codices  adhibens  melioris  notae  nidlos. 

P.  5 — 29.  V.  Columbani  'cum  diversis  codicibus'  contulit,  e  quibus  tres  athdit,  sci- 
licet  Compendiensem  (A  2a*),  Conchensem,  Sangermanensem,  textum  vero  ita  depravavit,  40 
sicut  in  codice  nostro  A2b-  legitur.  Praeterea  in  notis  aliam  Columbani  vitam  brevius 
ab  anonymo  quodam  conscriptam  nonnumquam  citavit  pro  narrationis  opportunitate,  ut 
vocabula  obscuriora  Ionae  interpretaretur  aut  solam  discrepantiam  inter  utrumque  auc- 
torem  notaret.  Eandem  codex  Parisiensis  n.  11759,  olim  Sangermanensis,  saec.  XIV, 
fol.  234' — 238',  continet  incipientem  ita:  Beatns  Columbanus,  qui  in  regno  Burgun-  45 
dionum  monasterium  fundavit,  quod  Luxovium  dicitur,   Hybernia  que  est  extrema 

1)  Editionem  quae  in  'Hist.  litt.  de  la  France'  III,  510,  et  alibi  commemoratur  Augu- 
stanam  a.  1621.  paratam  numquam  extitisse,  sed  Flemingi  opus  cum  alio  confusum  esse  de- 
monstravit  0.  Seebass,  'Zeitschr.  f.  Kirchengesch.'  XV,  371. 


VITAE  COLUMBANI   ABBATIS  DISCIPULORUMQUE  EIUS  LIBRI  DUO.  61 

occeani    insula   ortus   fuit.     Quem    cum    mater    utero   gestaret,    per   visionem    vidit 
et  q.  s. 

P.  123 — 127.   V.  Athalae  'ex  Chronologia  Lcrincnsi,  I/cnsc/to/io  ct  codd.  mss.'  edens, 
inprimis  Oistercienscm  (=  A  2cx)  secttttis  vidctttr  cssc.  scd  codicwn  <jt<<></ttc  Compendiensis 
5  (A  2a*)  et  liegniacensis  lectiones  adnotavit. 

P.  116 — 123.    V.  Enstasii  'ad  mss.  codd.   Cisferciensem  (=  A  2cx>   aliosque'  emen- 
dasse  sibi  visus  est. 

P.  438  —  449.    V.  Burgundofarae  'ex  Beda  et  Surio  ad  ms.  codicem  Compendiensem 
(=  A  2a')  emendatis  et  rcsfifutis'  cdidif.  cumque  codici  finis  c.  22.  dcesset,   eum   ex  cdi- 
io  tione  Bedana    deprompsit   ut  subditicium,   dum   locus   ad  mortem  sanctae  pertinens  solus 
falsus  est. 

P.  160  — 166.    V.  Bertidfi  a  Surio  retractatam    ope   codicis  Compendiensis  in  inte- 
grum  restituebat,  sed  eo  deficiente  in  c.  25.  ipsam  retractationem   admittere  coactus  erat. 
Ipsius    editio    in    Mignii    Patrologia    latina    LXXXVII ,    col.    1011  — 1084, 
15  iterata  est. 

Dcnique  Benedictus  Bossetti,    'Bobbio    iUustrato',    Augustae    Taurinornm    1795, 
'codice  signato  E  archivii  monasterii  Bobiensis    (nobis  B  \b)  usus, 

I,  p.  13 — 51.    V.  Columbani,  praetermissis   laterculo  capitum   capitibusque  1.  2  ad 
praepollet,  et 
20  III,  p.  5  —  24.    Vitas  Athalae  (II,  1 — Q)  Bertulfique  (II,  2?>)  cum  omnibus  quibus 

codex  inquinatus  est  mendis  imprimendas  curavit. 

B.  Krusch. 


DOMINISa   EXIMIIS   ET   SACRI   CULMINIS   REGIMINE   DECORATIS 
RELIGIONISQUE  COPIA  FULTIS  WALDEBERTO  ET  BOBOLENObl 
25  PATRIBUS  IONAS  PECCATOR 

Memini  me  ante  hoc  ferme  triennium,  fratrumc  conibentiad-  -  flagitante  vel 
beati  Bertulfi  abbatis  imperio  iubente,  cum  apud  eos  Appenninise  ruribus  vag-ansf 
in  Ebobiensem8  cenobium11  morarer1,  fuisse  pollicitum,  ut  almi  patris  Columbani 
meo  studerem  stilo  texere  gesta;  praesertim  cum  hi  qui  eo  fuerunt  in  tempore  et 
30  poenes  ipsum  patrata  viderunt  quam  plurimi  poenes  vosk  suprestis1  sint,  qui 
nobis  non  audita  sed  visa  narrent,  vel  quae  etiam  nos  per  venerabiles  viros  Athalam™1 

Ep.     A  \a.  b\  c.  2.  3.  B  \a.  2. 

Ep.  a)  praescr/pta  sunt  haec:  Incipit  praefatio  super  librum  qui  de  vita  atque  virtutibus 
sancti  Columbani  abbatis  a  Iona  quondam  preceptore  editus  est  A  \a ;   Incipit  prefacio  in  vitam  sancti 

36  Columbani  abbatis  editam  a  quodam  Iona  preceptore  A  \b* ;  Iucipit  prologus  in  vita  (vitam  A  \c)  sancti 
Columbani  (monachi  et  add.  A  4)  abbatis  A\c.  3.  4  (ubi  epistula  deest);  Incipit  praefatio  A  2 ;  Incipit 
praefatio  in  vita  sancti  Columbani  B  \a.  2.  Scripturam  paginae  primae  fere  evanidam  m.  s.  XV.  restau- 
ravit  B\a;  priore  codicis  parte  perdita,  in  rerbis  liunt.  At  iile  (c.  \\)  incipit  A\b,  cuius  loco  A\b* 
contuli.      b)  Bobolene  A  \a,  corr.;  Bobuleno  B\a;  Bobolino  B\b.  2.       c)  om.  A  \a.  b*.       d)  ita  A\a; 

40  coniventia    A\b*.c\    conventia    A  2 ;    conventione    B\a.  2;    conventu  A  3.  e)    Apenninis  A'2.  B\a. 

f)  ita  A\a.  c;  vacans  rell.  g)  Ebobiensi  A  2.  3.  .5  2;  Ebbobiensi  B  \a  (Ebbob.  etiam  infra) ;  Bobiense 
A  \c;  Bobiensi  A  \b*.  h)  ita  A\a.  B2;  c(o)enobio  A  \b* .  c.  2.  3.  B  \a.  i)  me  add.  B  \a.  2  (non  B  \b). 
k)  nos  B\a  (non  B  \b) ;    suos  A\b*.  1)  ita  pr.  m.  A\a;    superstes    corr.   superstistes  B\a;    super- 

stites  rell.         m)  ita  A\a.  2;  Atalam  B  \a.  2  (item  infra);  Atthalam  A  \b* ;  Attalam  A\c;  Azalam  A  3. 

45  1)   Waldebertus  Eustasii   successor  monasterio  Luxoviensi  a.   629  —  670.  praeerat ;  Bobo- 

lenus  Bobiense  post  Berttdfum  rexit  c.  a.  640.  defunctum.  2)  I.  q.  consensus. 


62  VITAE  COLUMBANI  ABBATIS  DISCIPULORUMQUE  EIUS  LIBRI  DUO. 

et  Eusthasium a   didicimus:    quorum    primus  Ebobiensis,    secundus  Luxoviensis  coe- 
nobii,     quo    vos    praesules    existitis,     eius    successores    fuerunt,    qui    magistri    in- 
stituta   suis    plebibus    servanda   tradiderunt.      Quorum    vitab,    utcumque    quivimus, 
inpostmodum    depromsimus,    seu    plerumque    quos    cluentiac-1    memorabiles   reddit. 
Sed   quae   supradictorumd   fratruin    agapis2   vel    patris    praedicti   praeceptum  coni-  5 
ciens   rebatur    liquido    meatu    exuberari,    multum    me   ego    ad    hoc    opus   inparem 
repperio.     Si  enim  me  in    hoc   opere    nequaquam    indignum   iudicassem,    olim   iam 
ad   ea   texenda   temerario    quamvis    conatu   adgressus   fuissem,    quamquame   me    et 
per  triennium  Oceani  per  ora  vehit  et  Scarbea3  lintris  abacta  ascoque4  Scaldeusf-5 
molles  secando  vias  madefacit  saepe  et  lenta  palus  Elnonis<;  plantas  ob  venerabilis  10 
Amandi    pontificis    ferendum»    suffragium,    qui    his    constitutus11    in    locis    veteris1 
Sicambrorumk  errores  euangelico  mucrone    coercet1.     Erit  tamen  commissi  operis, 
venerandi  patris,  vestri  arbitrii  cultus,  ut  si  aliqua111  minus  rite  prompta  decorem" 
faciditatis7    caruerint,    vestris   f aleramentis H  decorentur,    ut   legentibus   apta   fiant: 
ne  dum  meam  imperitiam  in  eloquio  exhorrent,    cum°   facta   dictis   non    exsequen-  15 
tur1'9,    sanctorum    virtutes   fastidiose   ferendo    non   imitentur,    et   cum   ad    partum 
opus    ovantesq    manum    tetenderint1",    mox    sentium    asperitate    cruentam   nitantur 
subtrahere.      Quibus    dicendum    est,    nantes   solere,    reuma   gurgitum    fractis    viri- 
bus,    ripe    redditos,    cum    alias    defuerint    subsidia,    festino    conamine    sentes    ad- 
prehendere    et    divitum   fauces,    cum    aliae    dapes   redundent,    saepe    agrestia   desi-  20 
derare    et    plerosque,     musicorum    omnium,     organis    scilicet,     psalterii,    cythare, 
melos1   aures   oppletas,    mollis    sepe    avenae    modolamineu   auditum  accommodarev. 
Et   si   me    quempiam  laudare  reppererint,    quiw  adhuc  superis 10  iunctusx   sit, 
non    me    adolatorem    putet,    sed    rei    bene    geste    dissertorem,    nec    favere    cuique 
pannigericov   carmine,    sed    digna   memoriae    commendare;    nec    adeo,    si   superest,  25 
tumescat,  si  a  me  sibi  largita  conditoris  dona  narrata  videat,   ne  elationis  stimolo 
sincere  mentis  soliditatem  corrumpat.     Nulli   quippe   dubium  est,    quod  favor  ado- 

Ep.     A  \a.  b*.  c.  2.  3.    B  \a.  2. 

Ep.     a)  ita  A\a.  2;    Euthasium  A  3  ;    Eustasium  rell.  b)  ita  A\a;   vitam  rell.  c)  clientia 

B  \a.  2.       d)  supradicto,  versn  exeunte,  A  \a.       e)  pagina  prima  desinente,  scriptnra  vetusta  integra  superest  30 
B\a.        f)  ita  B\a.2;  ascoques  Scaldeos  A\a;  asquoques  Scaldeus  A\b*;  asquoques  chaldeus  A  \c ;  has 
quoque  chaldeus  .4  3;  a.  Scalteus  A  2.      g)  ferendus  A  \a.       h)   constitutis  A  \b*.  2.  B  \a  (pr.  m.).      i)  ita 
A\a.  B\a;    veteres  A\b*.c.  2.  3.    B2.  k)   Sicamborum  A\a.  1)   coher :  :  : :  pr.  m.,    cohercuit 

m.  al.  B\a.  m)  aliquid  A\a,  corr.  n)  ita  A\a;  decore  rell.  o)  cum  —  p.  63, 14.  ergo  transposita 
p.  66,  5.  post  turbines  extant  A  3.  p)  fta  A  \a.  2.  B  \a ;    exequantur  A  \c.         q)  o(pus  au  pr.  m.  in  35 

ras.)antes  A\a;    ovantes  in  ras.  B2.  r)  detenderint  A  \a;    intenderint  A\b*.  s)  aliud?  pr.  m. 

cwr.  alia  ,41«.  t)  melius  ^4  1«,  corr.;  melis  A  \c.  u)  ifa  A\a;  modulamine  A  \b* ;  modolamini 
B\a;    modulamini  A\c.2.3.  B2.  v)    acommendare  ^4  1«.  vv)   quia  a.  A  \a.  b* ;    quid  a.  J5  2. 

x)  iunctis  pr.  m.  B\a.         y)  ita  A\a.c.  B\a;    pannegerico  A\b*;    panigerico  rell. 

1)  Cluentia  pro  praestantia  accipitur.  2)  Agapis    i.  q.  caritas.  3)  Scarbea  est  40 

Scarpis,  affiuens  Scaldis,  hodie  'la  Scarpe'.  4)  Ascus  est  navicula,  scaplia,  Anglosaxonibus 

casc\  i.  e.   fraxinus ;    cf.  Ducanye  ed.  Favre  h.  v.  5)  Hodie  Schelde  fl.  6)  Ehnon  rivus 

Belgiam  Franciamque  per  10  kil.  limitans  iam  prope  oppidum  S.  Amandi  canali  Ddcours  in- 
fluit  ad  desiccandam  planitiem  Scarpis  fl.  instituto.  7)  Faciditas  i.  q.  facetus  sermo,  urbanitas. 
8)  Faleramentum  i.  q.  ornamentum.  9)  Sallust.,   Catilin.  c.  3 :    primum  quod  facta  dictis  45 

exaequanda  sunt;  V.  Hilarionis  auct.  Hierongmo :  ut  facta  dictis  exaequentur.  10)  Superos 
Ionas  intellegit  superstites  homines  seu  vivos,  qui  comparatione  eorum  qui  iacent  in  tumulis 
superi  appeUari  possunt.     MAB. 


VITAE  COLUMBANl   ABBATIS  DISCIPULORUMQUE  EIUS  LIBRl    DUO.         63 

latorum    polluat    merites*    decore    plenaa   virtutum,    Bicul    ad    Israel    per    Esaiam'1 
Dominus   loquitur:    Popule    meus,    qui  te  beatum    dicunt,    ij>siv    te  decipiunt   et    viam  1.3, 12. 
gre8suum    tuorum    dissipant.     Sapientem    etenim,    ut    vulgo    dicitur,    i';ils;i    laus    Ln 
crepat,  vera  ad  meliora  tendere  provocat.     Adornet'1    ergo    eos    in    eo    quod    bene 

5  gesserint  fama  laudabilis,  increpet,  ne  maculet  amittendo  fervorein,  tepor  vitupera- 
bilis.  Cluante  aliis,  si  dignuin  iinitationi  quid  gesserint,  ne'  sibi  inpostmoduin 
perniciose  elationis  damna  adtrabant  ex  commemoratione   patrate  virtutis. 

Inseruimus  ergo  illa8  quae  veris    assertionibus1'   experti  sunnis   fuisse  patrata 
et1    praetermitterek    neglegentiae    deputavimus,    multaque    praetermissa,    quae    ex 

10  totuin '  nequaquani  nieminiinus  et  pro  parte  scribere  nullatenus  ratum  duxiinus. 
Quae  sunt  ergo  posita  duobus  libellis  intercisi,  ut  uno  volumine  legentibus  fasti- 
dium  amputareni :  primus  beati  Coluinbae1"  gesta  perstringit,  secundus  discipu- 
lorum  eius  Atbalae,  Eustbasi11  vel  ceterorum  quos0  meminimus  vitam  edisserit. 
Ea  ergo  vestro  libramine  pensanda  censemus,   ut  a  vobis  sagaci  examinatione  pro- 

15  bata,  a  ceteris  ambiguitatem  pellant.  Nain  si  quippiam1'  aliquis  non  rite'1  distinc- 
ta  ac  de  industria  correcta1"  reppererit s ,  reicienda  iudicabit,  praesertim  si  doc- 
toruin  facundia  fultus,  affatim  scientia  oppletus  babundet.  Noverit  tamen  nos 
non  ad  boc  vestigia  tendere,  ut  nos  putemus  doctorum  gressibus  coaequari.  Illi 
rore  eloquentiae  madentes,  virides  campos  flore1   pinxerunt;    nobis  vix  arida  tellus 

20  arbusta  gignere  novit.  Illi  dites  balsami  lacrimam  ex  Engaddi"-1  floresque  aro- 
matum  ex  Arabia;  nobis  ex  Hiberniav  vix  butyrum  pinguescit.  Illi  piper  nardum- 
que  sumunt  ex  India;  nobis  penniferaw  iuga  Appenninax  vaga,  quo  zepberiisy 
rigescunt  frigora  fiabris,  vix  tandem  saliuncam2  praebent.  Illi  preciosi  lapides* 
varietate  gloriantur;  nobis  temerarium  videtur  Galliae  suc  noa  gloriari.    Illi  poma 

25  palmarum  magnopere  peregrina  dirigunt,  nobis  Ausoniaeb  iuxta  poetam3  sunt 
mitia  molles  castaneae  poma.  Valete,  almi  patres  viri  vigoris  atque  roborisc,  Deod 
dicati  aeterno.     Amene. 

Ep.     A  U.  b*.  c.  2.  3.    B  U.  2. 

E  p.     a)  mentem  pr.  m.  corr.  mentes  A  U.  b)  Isaiam  B  U.  2  ;    Ysaiam  A  lb*.  c.  c)  ipse 

30  pr.  m.  AU.         d)  Adornat  AU.b*.         e)  ita  AU.  3;    cluant,  om.  aliis  AW  ;  cluant  alii  si  Alc.  2; 

clientalis  si  B  U.  2.  f)  nec  A  U.  3.  B\b.  g)  ille  pr.  m.  A  U.  h)  sertionibus  m\  m.  A  U. 

i)  el :  :  :  :  m.  al.  corr.  vel  A  U,  et  aic  A  \c.  k)    p  :  : :  tere  pr.  m.  A  1«;    praetermitti  A  lc.  1)  ita 

AU.  3;    toto  rell.  m)    Columbani  A  lb\  3.  n)    :  eustasi  A  U  ;    (et  add.  A2)  Eusthasii  ^12.  3. 

Blb;    Eustasii  rell.  o)  quorum  A  \a.  b*.  c.         p)  quepiam  aliquis  Alb*.c;    quispiam  aliquid  B  U.  2. 

35  q)   recte  B  U    (non  B  lb).  r)    correpta  B  U.  s)    reppere    :  :  rit,    ras.  re  A  U ;    repperit  A  3. 

t)  flores  B  U.  u)  Ingadi  pr.  m.  A  U.  \)  Hyb.  ^4  16*.  2.  w)  pinifera  A  16*.  :j.  B2  recte. 

x)  ita  Alc.  2;  Pennina  reU.;  cf.  snpra  p.  61,26:  Appenninis  ruribus.        y)  corr.  zyph.  ^4  1«;  zepiiireis 

Alc;  zephereis  B  \b.  2;  zipheriis  pr.  m.  A3;  ziphereis  BU;  zephyr  A  2.       z)  itapr.m.  BU;  labides 

corr.  lapidis  ^4  1«;    lapidis  rell.  a)  su  :  cino  AU.  b)  otn.  AU.V.c.  3.  c)  et  add,  B  U.  2. 

40  d)    Deo  —  aeterno  om.  AU.I/.c  et  pr.  m.  A3  (habet  A'2).  e)    om.  A  U.b*.c.  B2  et  pr.  m.  A'?>; 

subscripta   sunt    haec:    Explieit    ^12;    Explicat    pref   B  la\    Explicit    aepistola    Blb;    Explicit    prefacio 

Alb*.  B2. 

1)  Engaddi  oppidum  Iudaeae  haud  procul  ab  Asphaltite  situm  'secundum  ab  Hierosolymis 

fertilitate  palmetorumgue  nemoribus'  celebrafur   a  Plinio,  Hist.    nat.   V.  17,    'nunc  vero  alterum 

45  bustum'.    Balsamo  uni  terrarum  Iudaeae  concesso  praecipuam  gratiam  esse  lacrimae  idem  auctor 

testatur  l.  c.  XII,  25.         2)  Saliuncam  Alpium  aprica  gignunt  urbiumgue  Eporedia;  cf.  Plin., 

Hist.  nat.  XXI,    §  43.         3)  Cf.   Verg.  Ecl.  I,  80 : 

sunt  nobis  mitia  poma, 
Castaneae  molles  et  pressi  copia  lactis. 


5^? or 


6T.    r 


64  VITAE  COLUMBANI  ABBATIS  DISCIPULORUMQUE  EIUS  LIBER  II. 

INCIPIUNTa  CAPITULA  LIBRP  PRIML 

1.°  Praefatio  libri  primi. 

2.d  De  ortu  et  ostensione  solis  genetrici  per  visum  ostenso. 

3.  De    sagacitate    ete    industria   et   progressu  a   natali   solo  et  magistri  in- 
stitutis f .  s 

4.  De  adventu  eius  ad  Sinilems  abbatem11,  egressu1    Hiberniak. 

5.  De  ingressu  eius1    in  Galliis  et  exemplo"1  sodalium  religiosorum. 

6.  De  Sigiberti  regis  susceptione  et  obtione  lieremi  ingressumque"  in  Ana- 
grates0. 

7.p  De  ammonitione  quorundam,  qui  vero  Dei  sumptus  detulere  et  sospitate  io 
mulieris. 

8.  De  temptatione  et  probatione  et  constantia   et  secessu  tutiorisq   heremi. 

9.  De  ariditate  cibi  et  aqua1'   ex  petra  producta. 

10.  De  inventione    Luxovii    et    monasterios    ibi    constructo    et   monachorum 
concursu.  15 

11.*  De  progressu  eius  cum  Autierno11  inv  heremow  et  supplimento  piscium. 

12.  De  sodalium  egritudine  divinitus  conpertox  et  sospitate  oboedientium. 

13.  De  segete  inter  imbresy  collecta  et  viri  Dei  fide  pluviaz  a  segete  pulsa. 

14.  De  fecunditate  sterelis  et  prolis  donum  orationibus  inpetratum. 

15.  De  Theudegisilia   digito    secto  et  Winioci0  fronte  sanatoc  et  corvi  oboe-  20 
dientia. 

16.  De  cervisae  redundatione  absque  effusionis  damna  fluentis. 

17.d   De    prohibita    ursi    escae   etf    copia    frumenti   horreo    aucta   et   panum» 
multiplicationem11.     De1    vocationek   Columbae1  oratione  viri  Dei  moratae111. 

18."   De  reverentia  Theuderici   regis    et  obiurgatione  eius  et  Brunichildis  ad-  25 
versitate0. 

19.      De  adventu  eius  ad  Brunichildem  et  Theudericum  et  effusione  potus  acp 
cibi  et   infestatione'1   regia1'   ac  expulsione  a  Luxovio  et*  damnatorum  relaxatione. 

*)  Hic  caput  (21.  Blb)  novum  incipit :  De  dam(p)natorum  relaxatione  et  foribus  ecclesiae 
per  se  reseratis  B  lb.  2.  30 

Index.     A  la.  c.  2.  4.   B  lb.  2. 
Index.      a)    laterculns    caput  1.    mbsequitur  A\   (ubi   praescr.   deest);    eum    om.  Alb* .  3.  Bla, 
pro  quo  B  lb  contuli.       b)  1.  pr.  om.  B  2  (habet  B  Ib).       c)  totum  versum  om.  A  lc  4.  B  lb.  2.       d)  1  et  sic 
deinceps  A  le.  B  lb.  2,    ubi  pars  taterculi  prior  (c.  2 — 11)    etiam  ante  Vitam  ipsam  (f  156',)  extat  (B2W); 
numeros  om.  A  4.  e)  nec  add.,  sed  eras.  A  la.         f)  institut  m.  al.  corr.  institutione  A  la.         g)  ita  35 

A  4.  B2W;  Senilem  A  la  (pr.  m.).  c;  Synilem  Blb;  Similem  B2;  m.  al.  corr.  Congellum  A  la ;  Commo- 
gellum  recte  A  2  (e  coniectura,  ut  opinor) :  in  praescriptione  capitis  eodem  fere  modo  codices  inter  se  dif- 
ferunt.  h)    et  m.  al.  suppl.  A  la,  add.  B  lb.  2.  2W.  i)    de  m.  al.  suppl.  A  la,  add.  B  lb.  2.  2W. 

k)  Hibef  Ala;  Hyberniae  Alc.  2;  Iberniae  A4.        1)  om.  A  la.  4.  m)  exemplo  : : ,  ras.  rum  Ala. 

n)  ingressuque  Alc.  2.  Blb.  2;  ingressusque  5  2w.         0)  ita  Blb;  Anagratis  Ala.c.^l.  B2.  2W ;  Ana-  40 
crates  A  2.  p)  numeri  inde  constant  A  lc.  q)  et  add.  A  la.  r)  aqu(a)e  petra  pr.  B  lb.  2W ; 

aquae  pr.  petra  B  2.  s)  monasterii  (om.  ibi  —  concursu)  B  2  (non  B  2^').  t)  titulos  11  —  17  om.  B  2  (habet 
B  2W).  u)  Authierno  A  lc;  Aucierno  Blb;  Autioerno  B2W.  v)  bis  scr.  Ala.  w)  heremum  B  16. 
x)  con(m)perta  A  lc.  2.  4.  y)  ym  A  la.  z)  pluvi  A  la.  a)  Theudegilisi  A  2 ;  Theodegisili  A  lc. 
Blb;  Teodigisili  Ak;  Thedo  de  jjisili  Ala;  Theodesili  corr.  Thoodesilis  B  2W.  b)  ita  A2;  Uninuci?  45 
pr.  m.  corr.  Winoci  A  la ;  VViniochi  B  16  ;  Winoci  A  lc.  B  2W.  c)  sanata  A  2 ;  om.  A  4.  d)  c.  17. 
et  18.  om.  A  4.  e)  hic  desinit  B  2W;  redit  B  2.  f)  De  pro  et,  capite  incipiente,  B  lb.  2.  g)  panium 
A  la.         h)  multiplicatione  A  lc.  2.  Blb.  2.  i)  in  De  c.  18.  incip.  Alc;    De  —  Dei  demorata  post 

c.  18.  transponunt  B  lb.  2  (in  textu  cod.  B  la  ordo  servatur).        k)  beati  add.  B  lb.  2.       1)  C.  monachi 
orationibus  Blb.  2.       m)  morati  A2;  demorata  Blb.  2.       n)  19.  et  sic  deinceps  Alc       0)  om.  Blb.2.  50 
p)  p.  accipiet  i.  Ala;    ac  c.  om.  A  4.  q)    infestinatione  A  2.  r)   regia  —  relaxatione  om.  A  4. 


VITAK  COLUMBANJ   ABBATI8  DI6CIPULORUMQUE   EIU8  LIBER  I.  65 

20.  De  regressu  eius  ada  Luxovium  et  cecitatib  satellitum,   expulsione  regia 

sodaliuinque  separatione  et  sospitate  vexantium. 

21.  De  sanitate  frenetici  et  ultione  hominis  el  ceco  inluminato. 

22.  De  scafa  reteuta  et  furtu  patefacto  et  supplimento  copiae. 
5            23.    De  nave  referta  undis  et  veneratione  adversantium. 

24.  De  adventu  eius  ad  Cblot liariuin  regem   et  gavisione  regis. 

25.  De  transitu  eius  per  Parisius0   et  occursu1'  hac  curatione  frenetici. 

26.  De    susceptione  Chagnericic   et  Autharii1    et    benedictione    donms   eorum 
ac  prolis  sacratione. 

io  27.    De  susceptione  Theudeberti   et  Brigantiae"  sessione   gentiumque   correp- 

tione'1   et   adventu   alituin   et1    divisione    pomorum    et  angeli  per  visum  monitumk. 

28.  De  bello  regum  et  revelatione  viri  Dei  et  Theudeberti  proditione. 

29.  De   interitu    Theuderici    et   liberorum  nece    et   impleta    prophetia1    Chlo- 
thario  *. 

i5  EXPLICIUNT"1  CAPITULA  LIBRI  PRIMI. 


INCIPIT»  LIBER  PRIMUS  DE  VITA  SANCTI  AC  BEATLSSIMI 
COLUMBANI  ABBATIS  ET  CONFESSORIS. 

1.    Praefatio1'   libri   primi. 

Rutilantem  atque  eximio  fulgore  micantem  sanctorum  praesulum  atque 
20  monachorum  patrum  solertia  nobilium  condidit  vitam  doctorum,  scilicet  ut  posteris 
alma  redolerent  priscorum  exempla.  Egit  hoc  a  saeculis  rerum  sator  aeternus,  ut 
suorum  famulorum  famam  commendaretc  perennem  utque  praeterita  gestad  lin- 
querent  futuris  exempla  et  de  praecedentium  meritis  vel  imitando  exemplo  vel 
memoriae  commendando  ventura  sobolisc  gloriaretur.  Quorum  beatus  Athanasius 
25  Antonii,    Hieronimus   Pauli    etf   Hilarionis  vel    ceterorum   quos  cultus  bonae  vitae 

*)  Desinunt  tituli  A  1«.  c  4  (ubi  subscr.    Expliciuivt    capitula) ;     30.    De    ingressu    eius    in 
Italiam  et  susceptione  Agilulfi  regis  et  optione  (r  add.,  sed  del)  loci  largita  et  Bobii 
constructione  et  obitu  beati  viri  add.  A2;   33  (26.  B2).  De  ingressu  eius  in  Italiam 
et  Agilulfi  (Agiulfi  B  2)  regis  honorifica  susceptione,  immo  Arrianae  perfidiae  penes 
30  Mediolanium    superatione    ac  monasterii    Bobiensis    in    signo    et    virtute    miraculi 

constructione,  (tit.  27.  incip.  B2)  de  legatione  venerabilis  Eustasii  a  rege  Clothario 
cum  supplemento  publico  post  beatum  Columbanum  cum  omni  honore  est  directa 
add.  B\b.  2 :   haec  diversa  diversi  librarii  sibi  excogitaverunt. 

Index.     Ala.c.  2.  4.  B\b.  2.       Cap.  1.     A  la.  b*.  c.  2.  3.  4.  B\a.  2. 

35  Index.     a)    a  A\a.  4.  b)    caecitate  A  2.  4.  B 16.  2.  c)    Parisios  B\l>.  2;    Parius  A  4. 

d)  ocjcur  A\a.  e)  Cbanerici  pr.  m.  corr.  Chagn.  J.l«;  Channserici  -I  4.  f)  Autherii  A2,  corr. 

g)  Briantiae  Ai;    Brigrantiae  B2.  h)  correctione  A  2.  i)  a  verbis  De  divisione  tit.  :50.  incipit 

B\b.  2.  k)    ita  A\a   et  A\b  in  textu ;    monitu  A\c.  2.  B\b.  2;    et    a.  p.  v.  ra.  aliaque  complura 

om.  Ai.         1)  i  add.  A\a\  in  add.  A\c.  4.  B\b.  2;  de  add.  A2.         m)  ita  B2\  Expliciunt  cappitulae 

40  libri  brimi  A\a\    Expliciunt  capitula  B\l>;   sttbscr.  om.  A  \c.  2. 

Cap.  1.     a)  ita  A2\    I.  1.  pr.  de  om.  A\a;    Incipit  vita  sancti  Columbani  abbatis  A\/>'.c.  J5  2; 

praescr.  om.  A\\.  B\a.b.         b)  haec  om.  libri  (unus  A  \a*  habet:    Praefatio  lihri  sequentis^,  supplevi  ex 

laterculo;  De  ortu  et  ostensione  solis  genitrici  per  visum  ostenso,  i.  e.  praescriptionem  cap.  2,  perperam 

praemisit  B\a  (non  B\b).         c)  commendare(t  postea  add.)  A\a.       d)  />>-.  m.  suppl.  B\a.       e)  subolis 

45  Ai  (pr.  m.);  suboles  pr.  m.  A  \c;  soboles  A  U*.  2.  B\a.         f)  m.  al.  suppl.  A  \«  ;  om.  A  M>  . 

SS.  R.  Meroving.    IV.  9 


66  VITAE  COLUMBANI  ABBATIS  DISCIPULORUMQUE  EIUS  LIBER  I. 

laudabiles  reddebat,  Postumianusa  vero,  Severus l  et  Gallus  Martini  egi*egiaeb 
nostrisc  eorum  memoriam  dimisere  saeclis'1:  pleriquec  aliorum,  quos  aut  fama 
aut  bonorum  exempla  operum  vel  virtutum  mouimenta  commendarunt,  ut  sunt 
columnae  ecclesiarum  Hilarius,  Ambrosiusf,  Agustinus»-2,  qui  inter  tot  saeculi 
turbidines11-  3,  et  fiuctuante  mundo,  statum  ecclesiae  sustentarunt,  ne,  flatu  adver- 5 
sante  iniquo  hac  hereticorum  procella  quatiente,  veram  fidem  adversitas  macularet. 
Quorum  nos  exempla  temerario  conatu  secuti,  qui  nec  meritorum  supplimentum 
nec  facundiae  flore  suffulti  nec  elucubratae11*  scientiae  fonte,  tanti  patris  nostris1 
saeculis  refulgentem  Columbani  adgredimur  texere  gesta.  Erit  tamen  nostrorum 
arbiter  dictorum  virtutum  largitor  inmensus,  qui  illi  et  gratiae  suae  munera  et  10 
vitae  perennis  largitus  est  coronamk. 

2.a    De  ortu  et  ostensione  solis  genetrici  per  visum  ostenso. 

Columbanus  etenim,  qui  etb   Columbac, 

Ortusd   Hibernia  insula,  extremo  Oceano  sita, 

Expectatquee   Titanisf   occasum,  dum  vertitur  orbis,  15 

Lux  ets  occiduas  pontum  descendit  in  umbras: 
Undarum4  inmanes'1  moles  quo  truces  latebras 
5  Colore1    et  nimio  passim  crine  crispanti, 
Peplok  kana1,  raptim  quem  dant  cerula111  terga, 

Aequoris  spumea  cedunt  et  litora,  sinus  20 

Ultimus  terrarum,  nec  mitem  sinunt  carinam 
Tremulo  petentem  salo  dare  nota  litora  nobis. 
10  Elavus  super  haec  Titan  descendit"   opago0 
Lumine  Arcturi  petitque  partes  girando." 

Aquilonem  sequens,  orientis  petitp   ad  ortum,  25 

Ut  mundo'1   redivivus  lumen  reddat  amoenum, 

Capp.  1.  2.     Ala.  b*.  e.  2.  3.  4.   B\a.  2. 

Cap.  1.     a)  Posttumianus  A  \a,  corr.       b)  egregii  A2.  4.        c)  nostri  .4  1«.        d)  ita  A2.  B\a; 
s(a)eculis  A  \a.  b* .  c.  4.  B  2.         e)  plurimique  B  \a.  2.         f)  Ambrius  B  2.         g)  ita  A  \a.  b* ;  Aug.  rell. 
hi   ita  pr.  »/.  A  \a.  B  \a;  turbines  rell. ;  deinde  rerba  supra  p.  62,  15.  omissa  et  cum  facta  non  exequentur  30 
—  p.  63,  14.   Ea   ergo   subsequuntur   .4  3.  h*)   ita   A\c.  2.  4;    elucubrantis   AS;    elucubrante   rell. 

i)  nostri  B  \a.         k)  Eicplicit  prologus  in  vita  sancti  Columbani  monachi  et  abbatis  subscr.  .4  4. 

Cap.  2.  a)  hanc  praescr.  om.  B\a  (r.  supra  p.  65,  is) ;  omnes  praescr.  om.  A  lc.  3.  B2;  praescr. 
Incipit  vita  sancti  Columbani  abbatis  A  4,  ubi  praescriptiones  capitum  nonnullae  adsunt.  b)  om.  B  \a.  2. 
c)   Columbae  B2.  d)  oritur  m.  al.  corr.  ortus  est  A\a.  e)  expectat.  Quae  A\a.  f)  Tyt.  A  2  35 

(item    infra).  g)   et  —  umbras    hic    omissa,  post   latebras  posita   sunt   A  \a.  b*.  c  (non   A  2.    3.   4,). 

h)    imma  :  es  pr.   m.    B\a.  i)  calore  A\b*.c;    colere  B2.  k)    Peblo    m.   al.  corr.   Pepli  A\a; 

pe  :  plo  A  2.  1)  kanara  ?  m.  al.  corr.  cano  A  \a ;  kanna  corr.  kana  A  3 ;    cana  A  \b*.  c.  2  ;   caria  A  4. 

m)  ceruula?  pr.  m.  B  \a.  n)  distendit  A  \a.  o)  ita  pr.  m.  B  \a.  b;  :  opa  :  co,  ras.  a  et  e?  A  \a. 

p)  petis  pr.  m.  B  \a.         q)  mundum  A  3.  40 

1)  Sulpicius  Severus  teste  Gennadio  (c.  199  'conlationem  Postumiani  et  Galli  se  mediante 
et  ludice  de  conversatione  monachorum  orientalium  et  ipsius  Martini  habitam  in  dialogi  speciem 
duabus  incisionibus  comprehendiV ',  unde  etiam  Gelasius  papa  ipsius  dialogos  pro  'opusculis  Postu- 
miani   et  Galli'    accepit.  2)   Vitas   Hilarii   Fortunatus,    Ambrosii   Paulinus   Mediolanensis, 

Augustini  Possidius  conscripserunl.  3)  Turbido  i.  q.   turbo ;    cf.  Forcellini  ed.  de  Vit  h.  v.  45 

1)  Locum  implicatissimum  ita  expedivit  L.  Traube  v.  c. :  '(Insula),  ubi  (=  quo)  undarum  i. 
moles  colorv  truces  et  passim  nimio  crispanti  criue  latebras  (scilicet  hominum  in  litore  sitas) 
caedunt  (et  ubi)  spumea  aequoris  cana  peplo,  qucm  cerula  terga  raptim  dant,  litora  (caedunt), 
sinus  ultimos  terrarum'  et  q.  s. 


VITAE  COLIMBANI  ABBATIS  DISCIPULORUMQUE   EIU8  LIBER   I.  07 

Sese  mundo  late  tremulo  ostendal   e1   igne. 
15  Sicque  metas  omnes  diei   noctisque  peractu 
Cursu  et  inpletas,  suo  lustral   candore  terras, 
Amoenum  reddens  orbem  calore  madentem. 

5  Insule  situs,  ut  ferunt'1,  amoenus  ac'1   adversantium 

Exteroruin  carens  bella''   nationum. 

Hanc  Scottoruin'1  gens  incolit,  gens  quamquam  absque  reliquorum6  gentium 
legebus,  tamen  in  ebristiani  vigoris  dogmate  florens,  omnium  vicinaruin  gentium 
fide  praepollet. 

io  Natus*  ergo  bic  inter  priinordia  fidei  gentis  illius,  ut  fides.  quam  infecnndam 

ex  parte  gens  illa  babebat,  suo  ac  sodalium  suorum  munimine  cultu  uberi  fecun- 
daretur.  Sed  priusqnam  lucem  vitae  praesentis  caperet,  quid  ante  eius  ortum 
actum  sit,  non  est  silendum.  Nam  eius  genetrix  iani  cum  conceptu  alvo  gravida 
teneretur,    subito   per   intempestam    noctem    sopore   depressa  vidit  e  sinu  suo  ruti- 

i5  lantem  soleni  et  nimio  fulgore  micantem  procedere  et  mundo  magnum  lumen  prae- 
bere.  Haec  genetrix,  postquam  sopor  niembra  laxavit  et  caecas  mundo  surgens 
aurora  pepulit  tenebras1,  semet  intra  clauso  conamine  pensare  coepit  et  ancipiti 
gaudio  tantae  visionis  vim  sagaci  animo  trutinare  vicinorumque  solaminis  suppli- 
mentum  petit,    quos  doctrina  sollertes  reddebat,    quaerens,    ut  tantae    visionis   vini 

20  sapientum  corda  rimarent.  Tandem  peritorum  libramine  responsa  recepit,  se 
egregiae  indolis  utero  tenere  virum,  qui  et  suae  saluti  utilia8'  et  proximorum  pro- 
videret  utilitati  oportuna.  Quem  mater  postquam  edidit,  tanta  custodia  servavit. 
ut  vix  eum  vel  cognitis1'  parentum  reliquorum  moribus  crederet,  quoadusque  vita 
puberis  ad  boni  cultus  operis  Cbristo '  duce,  sine  quo  nibil  boni  agitur,  adspiraret. 

25  Nec   inmerito   solem   fulgentem   suo   e    sinu    materk    conspexit,    quin1    matris    uni- 
versorum    ecclesiae    membra    instar    Foebi"1    fulgore    micant",    Domino0    dicente: 
Tunc  insti  fulgebunt  sicut  sol  in  regno  patris   eorum.     Sic   Debbora1'  precantis   voce  Matth.13,43. 
ad  Deum,  Spiritu  sancto  monente,  olim  loquebatur,  dicens:    Qui  autem    diligunt  tc.  iudic.5, 31. 
sicut  sol  in  ortu  suo   splendet,   sic   rutilent.     Aetbereaq  etenim   axis   siderum  distinc- 

30  tione  fiavescens,  de  frequentia  celebrae1-  lucis  speciosior  est;  sicut  diei  lux,  Pboebi* 
aucta  splendore,  mundo  amoena  refulget,  ita  corpus  ecclesiae,  cum  conditoris 
ditata  opibus,  sanctorum  augmentata*  nuinero,  et  scientiae  religione  nitescit,  ut 
ex  frequentia  doctorum  pullulent"  lucra  subsequentumv.  Et  ut  sol  vel  luna  astra- 
que  omnia  noctem  diemque  suo  nitore  nobilitant,  ita  sanctorum  merita  sacerdotum 

35  ecclesiae  monumentaw  roborant. 

Cap.  2.     A\a.b*.c.  2.  3.  4.    B  \a.  2. 

Cap.  2.     a)  ut  f.  situs  A  2 ;  satis  est  add.  B  \a.  b,  pr.m.  superscr.  B2.         b)  ad  corr.  ac  ^11«; 

et  pro  ac  adv.  B  \a.  b.  2.         c)  ita  A  \a  (pr.  m.).  3;  balla  m.  al.  corr.  bella  Ai;  bello  A  \b  .  2;  bellis 

A\c.  B\a.b.  2.  d)  Scotorum  A\b\  4.  B  \a.  2.  e)  ita  A'.i.  B\a.  2;  reliquaruin  A\a.b\c.  2.  4. 
40  f)   Natus  versum  ducit  A  2.  B\a ;   c.  3.    incip.  B  2.  g)   utilia  —  provideret   in    marg.    suppl.  A  \a. 

h)  cognatis  A  \a.  b*.         i)  Christo  post  duce  suppl.  A  \a.        k)  w.  coaera  add.  prodire  A  \a.       1)  quin  '? 

pr.  m.  corr.  quia  hic  in  A\a;    quia  m.  A\b*.  3;    qui  in  m.  A  \c.  4.  m)  Phebi  A\c.  3.  B  2 ;  Phebi 

A\b*.         n)    mican(t  m.  al.  in  ras.)  A2;    micafvit  m.  al.  in  ras.)  A\a\    micat  ^4  4.  o)    d.  D.  A  \c. 

B\a  (non  B  \b).  p)  Debora  ^14.  B\a.  q)  aethere:  m.  al.  corr.  aethereus  A\a.  r)  celebri  A-\. 
45  B\a;   crebre  A\b*.         s)  Febi  .4  3;    Phoebei  J5  2.  t)  augmentat :    (raa.  e?)  m.  dl.  eorr.  augmentato 

A  \a.         u)  pupulent  pr.  m.  B\a.  v)  ita  A\a.  3;  subsequentia  J.4;  subsequentium  reJl.         w)  ita 

pr.  m.  A  \a.  B  \a ;  muuimenta  A  \b*.  c ;  monimenta  rell. 

1)   Gf.   Ov.   Mef.  VII,   703:   Lutea  mane  videt   pulsis  Aurora   tenebris. 

9* 


68  VITAE  COLUMBANI  ABBATIS  DISCIPULORUMQUE  EIUS  LIBER  I. 

3.a    De  sagacitate  et  industria  et  progressu  a  natali  solo°   et 

magistri  institutisc. 

Peractis  itaque  infantiae  annis,  in  pueritiae  aetate  pubiscens,  liberalium  litte- 
rarum  doctrinis  et  grammaticorum  studiis  ingenio  capaci  dare  coepit  laborem, 
quem  per  omnemd  pueritiae  vel  aduliscentiae  tempus  exercens,  usque  ad  virilem  5 
aetatem  uberi  intentione  defixit.  Sed  cum  eum  formae  elegantiae  praesertim  cor- 
poris  candore*  etg  pubertas  nobilis  omnium  gratum  redderet,  coepit  tandem 
contra  eum  antiquus  hostis  loetifera  tela  laxare,  ut  quem  tanto  ingenio  crescere 
cerneret,  suis  abenis,  si  valuisset,  inretiret,  adgressus  lascivarum  puellarum  in  eum 
suscitare1'  amores1'*,  precipue  quas  forma  corporis  perfuncturio  decore,  horrendo  10 
desiderio  in  miserorum  animos  solet1  inmergere.  Sed  cum  se  egregius  milis  tantis 
pilisk  undique  urgueri  conspiceret  et  micantem  sicam  callidi  hostis  se  contra 
erigi  conspexisset,  expertus  fragilitatis  humanae,  cito  ad  procliva1  labendo  dimergi. 
ut  Livius  *  ait,  nihilm  esse  tam  sanctum  religione  tamque  custodia11  clausum,  quo 
penetrari  libido  nequeat,  euangelicum  clipeum  leva  tenens  ensemque0  ancipitem  15 
dextra  ferens,  contra  inmanes  cuneos  hostium  pugnaturus  paratur  pergere,  ne 
frustratop  labore,  quem  potissimo  ingenio  desudaverat  in  grammaticamq,  rethori- 
cam,  geometricam  vel  divinarum  scripturarum  seriem,  in  saeculi  inlecebris  occu- 
paret;   daturque1'   adhuc  stimulus  urguendi. 

Cum    haec   iam   poeness   se    volverit,    venit    ad   cuiusdam    religiosae    ac   Deo  20 

dicatae  feminae  cellulam.     Quam  cum    prius    humili  voce    salutasset.   postea    casti- 

gare  iuvenili,  ut  poterat,  hortamine  adgressus*.     Quae  videns11  gliscentem  in  adu- 

liscente  vigorem :   'Ego',  ait,  'utcumque  potui,  ad  bellum  progressa  exivi.    En  quin- 

decimv  tempora   volvuntur,    quo    et  domumw  carui    et   hunc  peregrinationis  tocum 

cf.Luc. 9,62.  expetii,  et  numquam  deinceps  Christo  praesule,  manux  stipham  tenens,  retro  respexi,  25 

et  nisi  fragilis  sexus  obstasset,    mare  transacto,    potioris   peregrinationis  locum  pe- 

tissem.     Tu  vero  aduliscentiae   flammis    exaestuansv,    natalem2   solum  incolisa;    ad 

fragiles  voces,    velis   nolis,    fragilitate    adtrahente,    aurem    accommodas,    et   visitare 

cf.oen.  3,6.  te  femineum    sexum  libere  credis?     Non  reminisceris  suasu  Evae  Adam  dilapsum, 

Iu(2CReg.  11!  Samsonem  a  Dalilab   seductum,  David  a  pristina  iustitia  pulchritudine  Bersabeae 


c  30 


Cap.  3.     A  \a.  b\  c.  2.  3.  4.    B  \a.  2. 
Cap.  3.      a)  numeros  om.  B  \a.  b)  ut  add.,  sed  eras.  A  \a.         c)  institutus  m.  al.  corr.  insti- 

tutione  A  \a.  d)    ita  AZ.  B\a;  omne  rell.  e)    ita    Alb*.c;    elegantia:   A\a;    eligantia  A  2.  3 

(pr.  m.).  4;  e(e)leganti(a)e  B\a.  2.  f)  candor:  A\a;  candor  ^4  4.  g)  (et  om.)  pubertas  —  ^.69,4. 
adolescentem  transposita,  p.  70,  5.  inter  verba  ipsum  quoque  et  doctrina  leguntur  A  3.  h)  ita  A  \b*.  35 
c.  3.  4 ;  sciscitare  A2;  s  : :  scitare  m.  al.  corr.  suscitare  A  \a.  B  \a ;  scititare  corr.  sciscitare  B  2.  h*)  amore 
m.  al.  corr.  amorem  A  \a.  i)  sole(t  m.  al.  add.)  (i  m.  al.  in  ras.)nmergere  A  \a.  k)  ita  A  3;  telis  A  \a. 
b*.  c.  2.  4;  se  (se  om.  5  2)  e.  m.  t.  (se  add.  B%  eras.  ?  B  \a)  pilis  (pliis  B2)  B  \a.  b.  2.  1)  corr.  proclivia 
A  1«,  et  sic  A\b*.c.  m)  ita  A\a.c.  2.  3.4;  nil  B  \a.  2.  n)  custodi:  pr.  m.  A\a.  o)  ens(em  m.  al. 
in  ras.)qae  A\a.  p)   frustato  pr.  m.  B\a.  q)  ita  A\a.b* ;   grammatica   (gramatica  pr.  m.  A3),  40 

rethorica  (theorica  A  3),  geometrica  rell.  r)  que  om.  A  \a,  versu  exeunte.  s)  itaB\b;  poene  B\a; 
penes  rell.  t)  adgressa  m.  al.  corr.  est  aggressus  J.l«;  aggressa  A\b* ;  est  a.  ^4  3;  a.  est  Ak. 
u)  gl.  videns  B  \a  (non  B  \b).  v)  corr.  XII  A  \a.  w)  ita  A  \a.  b*  (pr.  m.).  4.  B  2 ;  domo  A  \c.  2.  3. 
B\a.  x)  ita  B\a;  manu  stip  :  am  (corr.  stivam)  A\a;  manu  stivam  A  \b*.  c.  3.  4;  manus  stivam^4  2; 
stivam  manu  B  2.  y)  ita  A\a.b*.  2.  3.  4;  extuans  B\a;  (a)estuans  A  \c.  B\b.  2;  dum  add  A  2.  4.  46 
z)  natale  A  \b*.  c.  2.  3.  4 ;  nale  B  2.  a)  et  add.  A  \a.  b*.  c.  b)  Dalida  A  2  (pr.  m.).  B  \a ;  Dadila  A  4. 
c)  ita  A\c.  3;  Bersebeae  ^4  4;  Betsabeae  ^4  1«.  B2;  Bethsabeae  .4  1&*.  2;  Besabae  pr.  m.  B\a. 

1)  In  libris  qui  supersunt  Livianis  locus  non  legitur,  neque  constat,  cui  libro  deperdito 
attribuendus  sit ,  unde  ipsum  inter  incertorum  librorum  fragmenta  admisit  W.  Weissenbom, 
T.  Livi  ab  u.  c  libri  commentario  instructi,  Berolini  1881,  X,  2,  p.  191  2.  50 


VITAK  COLUMBAN]    ABBATTS  DI8CIPULORUMQUE  EIU8  LIBER   l.  69 

corruptum,    sapientissimum  Salamonem"   mulierum   amore  deceptum?'     'Perge  ,  in  u. 

quid,  'o  iuvenis,  perge,  evade  ruinam,  per  quam  multos  conperis  corruisse,  declinab 
viam,  quae  inferi  ducil  ad  valvas'.  Huius  ergo  dictis  stimulatus  aduliscens,  ei 
ultra  quam  aduliscentem  terreri   crederes,   grates  taliter  increpanti  refert0,  sodali 

5  bus  vale  dieens,  iter  arripit;    materque  eius  dolore  stimulata,   precatur,    ul    se   uon 
relinquat.     At  ille :    'Non',  inquid,  'audisti:    Qui  a/mat  patrem  ant  matrem  jdus  </«am  Matth.10,87. 
mc   non  est  me  dignus?'     Obstanti    matri   et   limitem'1  ostii   inherenti    postulat,    ut 
se  ire  sinat.     Illa  eiulans   et   pavimento  prostrata,    denegat  se   permissuram6;    ille 
limitem '  matremque  transilit1  poscitque  matri",  se  laetam1'  habeat:  illum  numquam 

10  deinceps  in  hac  vita  visurum,  sed,  quocumque  salutis  via'  iter  pandat,  se  pro- 
gressurum. 

Relicto  ergo  natali  solo,  quemk  Lagenorum  -  terram  incolae  nuncupant,  ad 
virum  venerabilem  nomine  Sinilem '  perrexit,  qui  eo  tempore  singulari  religione 
et  scripturarum  sacrarum  scientiae  flore  inter  suos  pollebat.    Quem  cum  vir  sanctus 

15  ingenii  sagacis  esse  videret,  omnium  divinarum  scripturarum  studiis  inbuit,  ita 
tamen,  ut  fieri  adsolet,  cum  ludendo  magistri  discipulos  sciscitare1"  conantur,  ut 
de  suo"  ingenio  cognoscant  vel  fiagranteni  ubertate  sensuin  vel  neglegentiae 
somno  torpentem,  coepit  ab  eo  ex  dificilium  quaestionum  materia  sensus  querei*e. 
At  ille  pavido  quamquam,  tamen  sagaci  e  pectore,    ne  inoboediens  magistro  appa- 

20  reret,  non  cenodoxiae:i  actus0   vitio,  sed  magistro  parendo1'  vice  versa  obiecta  sibi 

elucubrabat,  memor  illius  psalmographi'1  praeconii:  Aperi  os  txxm.  et  ego  adimplebo  Ps.80, n. 
illud.    Tantum  eius  in  pectore  divinarum  thesauri  scripturarum  conditi  tenebantur, 
ut  intra  aduliscentiae  aetatem r   detentus,  psalmorum  librum 4  elimato  sermone  ex- 
poneret  multaque    alia,    quae   vel    ad    cantum    digna  vel  ad  docendum  utilia,    con- 

25  didit  dicta. 

4.    De  adventu  eius  ad  Sinilema  abbatem",  egressu''    Hibernia'1. 

Dedit  deinde  operam,  ut  monachorum  necteretur  societate6,  adf  monasterium 
cuius  vocabulum  est  Benechor"-  5  petiit,    in   quo  presul   virtutum    ubertate  cluebat 

Capp.  3.  4.     A  \a.  b\  c.  2.  3.  4.    B  la.  2. 
30  Caj).  3.     a)  ita  A\a.  2;  Salom.  rell.         b)  Declina  via  j)r.  m.   li\a.  c)  referet?  m.  al.  corr. 

refert  et  ..4  1«.         d)  lime  :  :  m  m.  «I.  corr.  Jimini  ^41«  et  sicA\c;  limite  A  \b'  ;  limiti  ^12.  e)  per- 

mi8iirum   pr.  m.  B\a.  f)    lim  : :  :   m.  al.  corr.  limen  A\a  et  sic  A\c.  g)  matrem  A\a  (m.al. 

'ii  ras.J.  2.3.4  (non  A\b*).         h)  laetaV  pr.  »i.   B  \a.        i)  viam  A\a.b*.c  (pr.  m.).         k)  qu::  pr.m. 

A  \a  ■    (juod  A  \a  (m.  al.J.  c.  2.  3.  1)    corr.  Senilem  .4  \a  et  sic  A  \c.  2.  3.  4.  m)   ita  A  \c.  4. 

86  B\a.2;   sciscitari  A  \a.  b* .  2.  3.  n)  :  :  :  pr.  m.,  illorum  m.  al.  A\a.  o)  aucto  pr.  m.  corr.  acto, 

m.  al.  corr.  actus  A\a;  acto  A\b*.  p)  parando  pr.  m.  A\a;    pariendo  pr.  »i.  B\a.  q)  psalmi 

graphi  A  \a.  b*.  c.         r)  aetate  pr.  m.  B  \a. 

Cap.  4.      a)   ita  B\a;    Senilem  ^4  1«  (pr.  m).  4;    m.  al.  corr.  Comgellum  A  \a;    Commogellum 

recte  A  2,   sed  Ionas  ipse  in  caput  praecedens  aberrasse  videtur.  b)  et  m.  al.  add.  A  \a.  4,  add.  A  2. 

40  B  \a.       c)  de  m.  al.  add.  A  \a,  add.  B  \a.         d)  Ibernia  B  \a ;  Iberniae  A  4.         e)  ita  pr.  m.,  ut  vid., 

A\a;  societati  rell.         f)  ac  in  ras.  A\a;  om.  A\c.        g)  ita  A\b*.c.  2.  4;  Ben  :  chor  -4  1«;  Benchor 

B  la.  2  ;  Bencor  A  3. 

l)  Cf.  Hieronymi  ep.  ad  Heliodorum   (Migne,  Patr.  lat.  XXII,   col.  348J:   licet  sparso 
crine    et    scissis  vestibus    ubera  quibus   te  nutrierat  mater  ostendat,  licet  in  limine  pater 
45  iaceat,  per  calcatum  perge  patrem,  siccis  oculis  ad  vexillum  crucis  evola.    Solum  pietatis 
genus  est  in  hac  re  esse  crudelem.  2)  Hiberniae  provincia   ad   orientem  spectans,  hodie 

Leinster  vocata.  3)  Cf.    V.  loh.  c.  18:    cenodoxiae,  id  est  aelatione.  4)  De  Colum- 

bani   expositione  psalmorum    v.  supra  p.   18.  5)   Monasterium  Bangor   in    Ultonia   situm 


70  VITAE  COLUMBANI  ABBATIS  DISCIPULORUMQUE  EIUS  LIBER  I. 

beatus  Cominogellusa,  egregius  inter  suus  monachorum  pater,  quique  et  religiones 
studio  et   regularis    disciplinae    cultu    praecipuus    habebatur.     Ibi  solis  orationibus 

ciif8oth'  e^  ieiuniis  vacare  coepit  et  iugum  Christi,  quod  ferentibus  leve  est,  super  se  ferre 
semetipsumque    sibi    abnegando    ac    crucem    suam   tollendo  Christum    sequere1',    ut 
qui    aliorum   doctor   futurus    erat,    ipse    quodc   doctrina   didicerat   in    suo    corpore  5 
mortificationem    ferendo    uberius    exemplo    monstraret,    quid    aliis   implenda11    fore 
docuisset. 

Peractis   itaque    annorum    multorum  in  monasterio  circulis,    coepit  peregrina- 

Gen.  12, 1.  tionem  desiderare,  memor  illius  Domini  imperii  ad  Abraham:'  Exi  de   terra   tua  et 

de  cognatione  tua  et  de  domo  patris  tui  et  rade  in  terram.  quam  monstrabo6  tibi.   Confessus  10 
igitur  venerabili  patri  Commogello1  cordis  ardorem  et  ignitum1  igne"  Domini  desi- 

Luo.12,49.  derium,  de  quo  igne  Dominus  in  euangelio  loquitur:  Ignem  veni  mittere  in  terram; 
quam  voio,  uth  ardeat,  ardentem  patri  patefaciebat  affectum,  sed  non  ita  in  patris 
repperiebat  responsum1,  ut  sua  petitio  anhelabat.  Erat  enim  venerabili  Commo- 
gello  arduuin  tanti  solaminis  paterek  dispendium.  Tandem  tamen  adspirare  coepit  15 
et  corde  anteponere,  ut  non  plus  suae  necessitati1  studeret  quam  aliorum  utilitati 
oportuna  parere1".  Nec  sine  omnipoteutis  arbitrio  fiebat,  qui  tyronem  suum  ad 
bella  futura  erudierat,  ut  de  eius  victoria"  gloriosus0  referret  triumphos  lautaque1" 
suppellectile  de  cesorum'1  hostium  reportaret  falangas.  Vocatumque  eum,  tristem 
licet  sibi,  tamen  aliis  utilem  sententiam  depromit,  se1'  et  pacis  vinculum  et  sola-  20 
miniss  supplimentum  comitesque  itineris,  quosreligio1  claros  reddebat,  largiturum. 
Collecto  sane  fratrum  coetu,  omnium  orationum  suffragium  postulat,  ut  venturo11 
itinere  solamen  largitor  pietates  tribuat. 

Vicensimumv- 2  ergo  aetatis  annum  agens,  arrepto  itinere,  cum  duodecim  «omi- 
tibus  Christo  duce    ad   litus    maris    accedent"'.     Ibi    omnipotentisx    misericordiamv  25 
prestolantur z ,    ut,    si    suae    voluntatis   inhereat,    concoepti    consilii    effectusa    per- 

Cap.  4.     A  \a.  b* .  c.  2.  3.  4.    B  \a.  2. 
Cap.  4.     a)  corr.  Comgellus  A  \a ;  Cotigellus  A  \b*  ;  Commogallus  corr.  Commogellus  A  4 ;  Como- 
gellus  A  3.  B  \a.       b)  ita  pr.  m.  A  la.  B  1« ;  sequi  rell.       c)  verba  ipsum  quoque  locus  supra  (p.  68, 1) 
omissns  sequitur  A3.       d)  implenda?  corr.  implendum  A  la,  et  sic  A  lc       e)  monstravero  A  2.  4.  B2;  30 
ostendam  A  3.  f)  Commogeldo  corr.  Comgello  A  \a  (item  infra) ;    Comgello  A  W  ;    Comogello  A  3, 

ut  infra.         g)  igne  : ,  ras.  m  ?  A  \a.         h)  ait  A  \a,  corr.  i)  ita  A  3  et  pr.  m.  A  \a ;  responso  rell. 

k)  pati  A  \c.  2.  B2  et  e  corr.  A  3.  1)   necessitati :  A  \a ;    necessitatis  A  \b*.  m)    ita  A  \c.  3.  4 

(pr.  m.).  B  \a  (pr.  m.) ;  pareret  B  2  ;  pa  : :  ret  m.  al.  corr.  pararet  A  \a,  et  sic  A  \b* ;  par(a  e  corr.)vet  A  2. 
n)  victoriis  A  \a.         o)  ita  A  \a  (pr.  m.).  c ;  corr.  gloriosis  A  \a ;  gloriosos  rell.        p)  lautamque  (lautum-  35 
que  A\c)  suppellectilem  A\a.c.A;  lautaque  (ras.  lineola)  subpellectili  A\b*.       q)  decesorum  A\b*.  3; 
deces8orum  A  4  (pr.  m.).  B2.  r)  et  se  A2\  sed  et  B2.  s)  solamine?  pr.  m.  A\a.  t)  religi 

pr.  m.  A  \a.  u)  ita  A  3 ;  venturo  : :  itineri  A  \a ;  venturo  ei  itineri  A  \b* ;  veituro  itineri  A  2 ;  ven- 
turi  itineris  B\a.  2.  v)  Vice  :  simum,  ras.  n?  ^4  1«;  Vicesimum  A\b*.c.  2.  3;  Tricesimum  A±. 

B  \a.  2.         w)  ita  solus  A4:  (pr.  m.);  accedunt  rell.         x)  omnipotenti  pr.  m.  B\a;  Dei  add.  B\a.  2.  40 
y)  misericordia  B\a.  2.  z)  praestolatur  B  \a.  2.  a)  effec(tus  postea  add.)  A  \a. 

Comgellus  ipse   a.   559.    condidit,   a.   601/2.  defunctus;   cf.   0'Conor,    Rer.  Hibern.    script.  vet. 
I,  166  sq.    Hymnus  eS.  Comgilli  dbbatis  nostri'  in  Antiphonario  monasterii  Benchorensis  (Mura- 
tori,    Anecd.  IV,  139^    legitur.      Comgal  nomen  Hibernicum  interpretatur  H.   Zimmer  confligens, 
Gall.  'combattant';  cf.  'Zeitschr.   f.  kirchl.  Wissensch.'  1885_,  p.  363.         1)  Locum  igniturn  —  45 
ardeat  Ionas,   V.  Ioh.  c.  18^    iteravit.  2)  Gum   Columbanus  peregrinationem  susceperit,  post- 

quam  per  multos  annos  in  monasterio  Benchorensi  degit,  quo  iam  adultus  se  contuierat,  aetatem 
ipsius  iusto  minorem  supra  indicatam  esse  manifestum.  est,  neque  quae  in  aliis  codicibus  iegitur 
tectione  tricesimum  mendum  tollitur,  cum  sanctum  adhuc  nmito  maiorem  natu  fuisse  ex  ipsius 
rerbis  concludi  iicet ;  cf.  supra  p.  33.  50 


VITAE  COLUMBANI  ABBATIK  DISCIPULORUMQUE  EIUS   LIBER   f.  71 

ficiatur,  agnoscuntque  secum  cleuientis  iudicis  voluntatem  adesse,  carinauique 
ingressi,  dubias  per  freta  ingrediuntux  vias  mitemque  salum,  prosperantibus  zephe 
rorum  flabris,  pernici  cursu  ad  Brittanicos*  perveniunt  sinus1,  Paulisper  ilu<lt-;m 
morantes,  vires  resumunt  ancipitique  animo  anxia  cordis  consilia  trutinantur.  Placet 
6  tandem  arva  Gallica  planta1'  terere  et  mores0  hominum  f erventi  aestu'1  sciscitar* 
ut,  si  salus  ibi  serenda  sit,  quantisper*  coinmorare;  si  obduratas  caligine  arro- 
gantiae  mcntes  repperiant,  ad  vicinas  nationes  pertransire. 

5.    De  ingressu  eius  in  Galliis*  et1'   exemplo  sodalium''   religiosorum. 
A'1   Brittanicisc   er<n;  sinibus  progressi.    ad   Gallias  tendunt,    ubi    tunc  vel    ob 

i<)  frequentia*    hostium  externorum  vel  neglegentia8  praesuluin'1  religionis  virtus  pene 
abolita   babebatur.     Fides   tantum    manebat1    christiana,    nam    penitentiae    medica 
menta2  et  mortiticationis   amor  vix  vel  paucis  in  eak  repperiebatur  locis.     Agebat 
venerandus  vir,  utl,  quaecumque  loca1"  progrederetur,  verbum  euangelicum  adnun- 
tiaret.     Erat  enim  gratum  hominibus,  ut  quod  facundiae  cultus  adornabat,    elucu- 

15  bratae"   praedicationis    doctrina,    simul    et   exempla   virtutum    contirmabant:    tanta 
humilitatis  ^ibertas,    ut  versa  vice,    sicut   de    honoribus   hornines  saeculi  conantur0 
quaerere  dignitatesp,    iste    cum  sodalibus    suis    de  humilitatis  cultu  aiter  alterum 
nitebantur  praevenire,  memores  praecepti  illius :   Qui  se  humiliat  exaltabitur ;  et  illud  Matth.23.12. 
Esaiae'1:  A</  quem  respiciam,  nisi  ad  humilem  et  quietumx  et  trementem.sermones  meos?  k.66,2. 

20  Tanta  pietas,  tanta  caritas  omnibus,  ut  unum  velles,  unum  uolle,  modestia  atque 
sobrietas,  mansuetudo  et  lenitas  aeque  in  omnibus  redolebat.  Execrabatur  ab 
his  desidiae  atque  discordiae  vitium,  arrogantiae  ac(  elationis  supercilium  duris 
castigationum  ictibus  feriebatur,  irae  ac  livoris  noxa  sagaci  intentione  pellebatur. 
Tanta   pacientiae   virtus,    caritatis    affectus,    lenitatis    cultus    aderat,    ut    mitem    in 

25  rnedio  eorum  Dominum  patule  non  ambigeres  habitare.  Si  quempiam  his  labere11 
in  vitiis  repperissent*,   simul  omnes  aequo  iure  neglegentem  correptionibus  cedere 

*)   quibus  humanum   genus   solet  astringi  add.  B  \a.  2. 

Ca^yp.  4.  5.     A  la.  b*.  c.  2.  3.  4.     B  la.  2. 
Cap.  4.     a)  ita  Bla;  Br : :  tanicos  m.  al.  corr.  Britannicos  Ala;    Brittanucos  pr.  m.  Alc;  Bri- 
30  tanicos  A  2 ;  Brittannicos  Alb*.  3  («t  infra);  Britannicos  B2.         1))  plantam  pr.  »1.  B\a.         <•)  more 
A  la,   corr.  d)    ita  A\a   (pr.  m.j.  c.   4;    artu  A\b'.  3;    astu  rell.;    cf.    11,  23:    vehemens   aestus. 

e)  sciscitari  A  2 ;  suscitare  m.  al.  corr.  siscitari  B\«.        I»  (quantis  m.  al.  suppl.)per  A  \a. 

Cap.  5.     a)  ita  A2.  4;  Gallis  m.  al.  corr.  Gallias  A\a\  Gallias  B\a.  b)  m.  «I.  suppl.  A\«. 

c)  sodaliu  B  \a.  d)  Ab  B  \a.  e)  Britanicis  ^12;  Britannicis  B  2.  !')  ita  A  \a  (pr.  m.).  B2; 

35  frequentiam  rell.  g)  neglegentiam  ^13  (pr.  m.).  B\a.  h)  priscorum  principum  pro  praesulum 
B\a.  2  manifesia  interpolatione.  i)  manebit  pr.  m.  A  \a.  kj  ita  A3.  B  \a.  2;  illis  rell.         1)  ad 

A  \a  (pr.  m.).  b* ;    ut  ad  m.  al.  A  \a,  et  sic  A  \c.         m)  quocumque  in  loco  B  \a.  2.  n)  elugubrante 

corr.  elucubrante  A\a;    elugubrat(a)e  A\b*.  4.         o)  nituntur  B\a;   nitantur  B2.         p)  m.  al.  suppl. 
A\a.  q)  Ysai(a)e  A\b*.c;    Isaiae  A±.  B\a\    Isayae  B2.  r)  quietem  B  \a,  corr.;    quetum  B2. 

40  s)  m.  al.  suppl.  A\a.  t)  at  m.  al.  corr.  aut  ^41«.  u)  labe  m.  al.  corr.  labi  ^4  1«,  et  sic  A\b*.  c; 

labare  A  3. 

l)  Britannia  Gallica  intellegitur  neque  magna,  de  qua  post  Walahfriihmi  etiam  recentiores 
nonnulll  cogitavermt;  cf.  infra  c.  21:  ut  Ligeris  scafa  reciperetur  Brittanicoque  sinu  red- 
deretur.  2)   Columbani  Paenitentiale  (ecl.  Seebass  l.  I.  p.  442J:  Diversitas  culparum  diver- 

45  sitatem  facit  paenitentiarum.  Nam  et  corporum  medici  diversis  medicamenta  gene- 
ribus  conponunt.  3)  lbidem  c.  5 :   Ecce  verba  filiorum  Dei,   si   nihil  pcr  contentionem, 

ut    ait    apostolus,    neque    per    inanem    gloriam,    sed    per    humilitatem    spiritus    alter 
alterum  existimans  superiorem  sibi. 


72  VITAE  COLUMBANI  ABBATIS  DISCIPULORUMQUE  EIUS  LIBER  I. 

studebant.  Communia  omnibus  omnia  eranta;  si  quispiam  proprium  l  aliquid  usur- 
pare  temptasset1',  ceterorum  consortio  segregatus  penitentiae  ultione  vindicabatur. 
Nullus  proximo  contrarietatem 2  rependere,  nullus  asperum  sermonem  proferre 
audebat,  ita  ut  in  humana  conversatione  angelicam  agi  vitam  cerneres.  Tanta  in 
beatumc  virum  gratia  redundabat,  ut  in  quorumcumque  domus(1  quantisper  com-  5 
moraret,  omnium  animos  ad  religionis  cultume   defigeret. 

6.    De  Sigiberti  regis  susceptione  et  obtione  heremi  ingressumquea 

in  Anagratesb. 

Pervenit   ergo  fama  Columbani  Sigiberti0-3  regis    ad   aulam,    qui  eo   tempore 
duobus  regnis  Austrasiorum  Burgundionorumque'1  inclitus  regnabat  Francis;  quorum  10 
eximiume   nomen  prae  ceteris   gentibus    quae  Gallias  incolunt   habetur.     Ad  quem 
cum  vir  sanctus  cum  suis  accessisset,  gratus  regisf  et  auliciss  ob  egregiae  doctrinae 
copiam'1  redditus1.    Coepit  tandem  ab  eo  rex  querere,  ut  intra  terminos  Galliaram 
resederet,  nec  [eosk]  ad  alias  gentes  transiens  se  relinqueret l ;  omnia  quae  eius  vo- 
luntas  poposcisset  se  paraturum"1.    Tunc  ille  regi  ait,  non  se  aliorum"  opum  fore  15 
ditaturum0,    sed  euangelici  praeconii,    in  quantum  carnis1'  fragilitas  non  obstabat, 
Luc.  0, 23.  sectaturum  exemplum:    Qui  vult,   inquid,   post  me  venire,    abneget  semet  ipsnm  sibiq, 
tollat  crucem   suam   et   sequatur  me.     Cui   talia   obicienti  rex  praebet  responsa1-:    'Si 
Christi  crucem  tollere  et  ipsum  sequi  desideras,    potioris   heremi   sectare   quietem. 
tantum   ne,    nostrae    ditionis  solo  relicto,    ad   vicinas  pertranseas  nationes,    uts   tui  20 
praemii  augmentum  et  nostrae  salutis*  provideas  oportuna'.    Data  itaque  obtione, 
591.  obtemperavit  regis  persuasionibus,  heremum  petiit".    Erat  enim  tunc  vasta  heremus 
Vosacusv  nomine,  in  qua  castrum  dirutum  olim,   quemw  antiquorum  traditio  Ana- 
gratesx-4  nuncupabant.    Ad  quemy  vir  sanctusz  cum  venisset,  licet  aspera  vastitate 
solitudinis  et  scopulorum  interpositione  locaa,   ibi  cum  suis  resedit,  parvo  alimen-  25 
cf.neut.8, 3.  torum  solamine  contentus,    memor  illius  verbi,    non  in  solo  pane  hominem  vivere, 

Capp.  5.  6.     Ala.b*.c.  2.  3.  4.    B\a.  2. 

Cap.  5.     a)  erat  pr.  m.  B  \a.  2.         b)  a  add.  A'3.  B  \a.  2.  c)  ita  A\b*.c.  2.  3.  4;  beat(ura 

virum  in  ras.)  A  \a ;  beato  viro  B  la.  2.  d)  m.  al.  corr.  domibus  A  la,  et  sic  A  \c.  2 ;  domos  A  \b* 
(pr.  m.).  3.  4.  B  \a.  2.         e)  m.  al.  suppl.  A\a;  c.  r.  A  2.  30 

Cap.  6.  a)  iugi^essuque  A2.  B\a.  b)  Anacrates  A2.  c)  C  h  ildeb  erti  A  3.  d)  ita  B\a; 
Burgundionumque  A\a.c.  2.  3.  4;    Burgundiorumque  A\b*.  B2.  e)    egregium  B\a.  2.  f)    ita 

pr.  m.  A\a.  B2;  regi  A  \b*.  c.  2.  3.  4.  B  \a.  g)  eius  add.  B  \a.  2-  h)  copiem  A  \a,  corr. ;  copia 
B  2 ;  om.  A  3.  i)  redditur  A  \a ;  om.  A  3.  k)  om.  A3.  4.  B  \a.  2.  1)  linqueret  B  \a.  m)  ita 
A\a.b'.  B\a  (pr.  m.);  pariturum  rell. ;  esse  (esse  eras.  Bla)  spopondit  adcl.  B\a.  2.  n)  ita  A\a.  :i;> 

b*.  c.  4.  B  \a;    aliarum  rell.  6)    m.  al.  corr.  cupidum  A\a.  p)    m.  al.  suppl.  A\a;    i'v.  c.  A\c. 

q)  et  m.  al.  suppl.  A  \a,  habent  B  \a.  2.  r)  in  litura  B  \a.  s)  et  m.  al.  add.  A  \a.  t)  ita  A  \b* 
(pr.  m.).  3.  4.  B  \a.  2;  saluti  A\a.c.  2.  u)  petit  A\a.c.  B2.  v)  Vosagus  A2.  3.4.  B\a;  Vaso- 
gus  A\c.  w)  ita  A4.  B\a.  2;    quod  A\a.c.  2.  3.  x)  Anagratas  Alc;    Anacrates  semper  A2; 

Angrates  A  4.  y)  ita  A  3.  4.  B  \a.  2 ;  quod  A  \a.  b*.  c.  2.  z)  Dei  A  \a.  b*.  a)  horrida  reppe-  40 

risset  add.  A  4. 

1)  Columbani  Eegula  coenobialis  c.  1.  2  fed.  Seebass  l.  I.  p.  220J :  Qui  (vel  Si)  dixerit 
suum  proprium  aliquid,  VI  percussionibus.  2)  Ibidem  c.  5 :  Qui  fratri  aliquid  indicanti 
responderit:  'Non  ita  est,  ut  dicis',  praeter  seniores  iunioribus  dicentes  simpliciter,  super- 
positione  silentii  aut  L  percussionibus.  3)  Ionas  Mstoriae  Francicae  minus  expertus  Chil-  45 

debertum  II.  in  regno  Burgundiae  praecessisse  male  opinatus  est  patrem  illius,  scilicet  Sigiber- 
tum  regem  Austrasiorum,  mortuum  a.  575.  Ignoravit  itaque,  a.  592.  demum,  Gunthramno  de- 
functo,  Burgundiones  Austrasiorum  regno  accessisse.  Errorem  suum  repetivit  atque  fusius  ex- 
planavit  infra  c.  18.  4)  Hodie  Annegray  viltula  (cant.  de  la  Voivre,  Haute  -  Sabne) . 


VITAE  COLUMBAN]    ABBATIS  DISCIPULORUMQUE  EIUS  LIBER   I.  73 

sed  verbo  vite  satiatus,  adfluenti  dape  habundare,  quam  quisquis"   sumptam1   eau- 

riem  nesciat  in  evum. 

7.    De  amnionitione  quorundani,    qui    viro  Dei    sumptus"   detulere  e1 

sospitate   mulieris. 

5  Eo   ero-o  in   loco   virumb    Dei  euin    iuis   commorantem,    subito   unuin'    e  fra- 

tribus  vel  ob  probationem'1,  vel  qualibet  culpa  adtrahente,  vis  febrium  coepit  fia- 
g-ellare.  Sed  cum  nulla  alimentorum  solamina  adessent,  nisi  corticum  et  herbarum 
pabula  praeberentur,  tantummOdo  coepit  omnium  animos  adspirare,  ut  pro  egri 
fratres    sospitate    ieiunio    onines    et    oratione    vacarent.      Tertia    iam    die    peracto 

io  ieiunio,  nihilc  habentibus1,  unde  fessa  corpora  reficerentur,  subito  conspiciunt  virum 
quendam,  oum  panumg  supplimento  vel  pulmentorum  aequos  honeratos1'.  ante 
fores1  adstare,  qui  se  referebat  subita  cordis  ammonitione  actum,  ut  eis  ex  suak 
substantia  subveniret,  qui  tantam  egeetatem  pro  Christo  in  heremo  sustinerent. 
Oblatis  itaque  viro  Dei  quae  detulerat,  coepit  cum  cordis  humilitate  deposcere,  ut 

tfi  vir  sanctus  pro  coniuge  sua  Doininum  deprecaretur,  quam  per  anni  circulum  tanta1 
ignis  febrium  urebat,  ut  iam  non  crederetur  superis  reddi.  Humili  et  anxio  corde 
poscenti"1  noluit  vir  sanctus  denegare  solamen;  adhibitis  simul  fratribus,  pro  ea 
Domini  misericordiam  deprecatur.  Cunique  ille  cum  suis  orationem  conplesset", 
statini    ea   quae    periculum    mortis   in    propatulo    habebat  sanitati  est  reddita.     At 

so  vero  cum  vir  eius,  largita  sibi  a  viro  Dei  benedictione,    domum  remeasset,  invenit 

coniugem    suani    domi    sedentem,    sciscitatusque,    qua   hora    eam   febrium    vis   reli- 

quisset,  repperit  ea  hora  sanatam  fuisse,  qua  vir  Dei  pro  ea  Dominum  deprecasset0. 

Transactis1'  itaque  deinceps  parvo  temporis  intervallo,  quo  piaq  capite1'  Christo 

placamenta  ac  piamina  mentis  per  contritionem  carnis  iniuriasque  famis  mortificata 

-25  Deo  membra  offerrent  ac  inviolatums  religionis  statum  servare  studerent,  duris 
acerbitatibus  omnis1  frangebatur  voluptas,  ut  videlicet  predo  virtutum  omnium 
expoliator  criminum  foret.  Novem  iam  transierant11  dies,  quo  Dei  vir  cum  suis 
non  alias  dapes  caperet,  quam  arborum  cortices  herbasque  saltus;  sed  temperavit 
escae  ariditatem  pietas  virtutis  aeternaev  monuitque  per  visum  abbatem  quendam 

30  nomine  Carantocum,  qui  monasterio  cui  Salicis1  nomen  est  preerat,  ut  famulo  suo 
Columbae"'  intra  heremi  vastitate*  consisteutey  necessaria  deferret.  Expergefactus 
igitur  Carantocus,  cellerarium  suum  Marculfum2  nomine  vocat  reique  ammonitae 
causam  narrat.  At  ille:  Tac',  inquid,  'ut  imperatum  est  tibi'.  Iubet  ergo  Caran- 
tocus  Marculfum  ire  et  omnia  quae  posset  parare  beato  Columbano  deferre.    One- 

35  Capp.  6.  7.     A  1«.  b'.  c.  2.  3.  4.    B  \a.  2. 

Cap.  6.     a)  quisque  pr.  m.  B  \a ;  qui8  A  3.         b)  sum(p)ta  AS.  4;  sumpserit,  Bla.  2. 

Cap.  7.     a)  sumptos  A  \a ;   sumtus  Bla;    suptus  B2.  b)    Ita  B\a.  2;   viro  —  commorante 

A  \a.  b' .  c.  2.  3.  4.        c)  unum  o>n.  B  \a.        d)  prol>atione(m  in  ras.)  A  \a.        e)  nil  B  \a.  2.        f)  habentes 

B\a.  2.         g)  ita  A\a.  b*.c,  panium  B  \a.  2;  panis  AA;  pan(e  in  litura)  AS;  om.  A2.         h)  hnoratos 
40  corr.  oneratos  A  \a.  i)  fore  pr.  m.  B\a.  k)  bis  scr.  erat  A\a.         1)  ita  A3   (pr.  m.).  B\a.  2; 

tantus  A\a.  b*.  c.  2.  4;  vis  m.  al.   add,  B\a.         m)  poscente  : ,  ras.  m?  A\a.         n)  (im  m.  al.  in  ras.) 

plesset  B\a.         o)  D.  deprecatus  esset  A\c.  2.  3;  depr.  D.  B2.;  D.  oravit  ^4  14*.         p)  Transacti  A  2 ; 

Transacto  A\b*.c.  3.  4.  B  2.         q)  i.  cu  ia  AS;  i.  cum  copia  B  2.         r)  ita  A3;  capitis,  ras.  s  ^11«; 

capiti  rell.         s)  inviolatam  A  \a,  corr.         t)  omn  :  :  pr.  m.  A  \a.         u)  transierunt  A  \a.  b' ;  transierat 
45  B  la,  corr.  v)  aeterni  B\a.  2.         \v)  bis  scr.  erat  A\a;  Columbano  A\b\         x)  vastitatem  A\b'. 

2.  3.  4.  B  2.        y)  ita  A  \a ;  consistenti  rell.         z)  Marchulf.  passim  A  \a.  />' ;  Marcolf.  constanter  A  le. 

1)    Saulcy,    de   quo    MabiUonius   cogitatit,  potim   Salicetum   latine    vocatur   et   nescio    an 
ntagis  conveniat  Saulx  (dep.   Haute  -  Sabne) . 

SS.  R.  Meroving.    IV.  10 


74  VITAE  COLUMBANI  ABBATIS  DISCIPULORUMQUE  P]IUS  LIBEK  I. 

ratis  ergo  Marculfus  vehiculis  iter  arripit,  sed,  cum  solitudinis  ora}l  adtegitb,  vhau 
sibi  pandi  iteneris  nequaquam  repperit.  Fuit  tandem  consiliic,  ut  si  in  hoc  Dei 
esset  imperium,  praemissis  aequitibus'1,  imperantis  potentia  viam  aperiret.  Mira 
virtus!  antecedentes  aequi  ignotum  iter  ungula  calle  terunt  rectoque  itenere  ante 
fores  beati  Columbani6  ad  Anagrates  perveniunt.  Mirans  Marculfus,  aequorum  5 
vestigia  subsecutus,  ad  virum  Dei  pervenit  et  quae  detulerat  presentat.  Ille  grates 
cf.Ps.  77, 19.  conditori  rependit,  qui  sic  suis  famulis  in  deserto  parare  mensam  non  distulit. 
Accepta  ergo  abf  eo  benedictione,  Marculfus  calle  quo  venerat  repetavit,  omnibus 
rei  geste  causam  patefecit.  Coepit  exinde  frequentia  populi  et  infirmantium  co- 
hortes  ob  sanitatem  redintegrandam  ad  eum  frequentare  et  omnium  infirmitatum  10 
suffragium  quaerere,  quorum  vota  cum  revocare  a  se  nequiret^,  omnium  petitio- 
nibus  parens,  orationum  medicamine11  cunctorum  ad  se  venientium  infirmitates, 
divino  fultus  auxilio,  curando  subveniebat. 


8.    De  temptatione  et  probatione  et  constantia  et  secessu  tutioris'1 

heremi.  15 

Hisb  denique  in  locis  evenit,  ut  per  opaca  saltus  inter  deviac  isdem  vir  Dei(l 
deambularet,  et  librum  humero  ferens,  de  scripturis  sacris  secum  disputaret,  subi- 
toquee  cogitatio  in  mentem  ruit,  quidf  elegeret  melius  in  hominum  iniurias  ince- 
dereg  an  ferarum  sevitiam  sustinere?  Cumque11  urgueret  cogitationem  inlata 
severitas,  crebro  frontem  signo  crucis  armans  atque  orans,  intra  se  ait,  melius  esse  20 
ferocitatem  bestiarum  absque  alieno  peccato,  quam  hominum  rabiem  sustinere  cum 
damna1  animarum.  Dumque  haec  animusk  volveret,  conspicit  XII  lupos  advenire  et 
Ps.69,2.  dextra  levaque  medius1  adstare,  manebatque  immobilis  atque  dicens:  'Deus,  in 
adiutorium  meum  intende;  Domine,  ad  adiuvandum  me  festina'.  Propius"1  illi  acce- 
dunt  atque  ora  vestimentis  eiusn  iungunt;  cumque  ille0  constans  adstaret,  inter-  25 
ritum  relinquunt  saltumque  pervagantur.  Hac  temptatione  in  securitate  traiecta1', 
iter  per  saltum  carpit.  Cumque  haud  procul  abisset,  audit  vocem  multorum  Sue- 
vorumq  per  avia  oberrantium,  qui  eo  tempore  hisdem  in  locis  latrocinia  exercebant; 
sicque  demum,  traiecta  per  constantiam  temptatione1",  pepulit- adversitatem.  Sed 
hoc  utrum  diaboli  fallacia  finxerit,  an  rei  veritas  gestivit,  patules  non  agnovit.  30 
Rursumque  secessit  a  cellula,  longiorique  via  vasta  heremi  penetrans,  repperit 
saxum  inmane  preruptaque  rupis  latera,  aspera1  scopulis  terga,  avia  hominibus, 
ibique  conspicit  concavum  in  caute  sinum.  Adgressusque  abdita  perscrutare", 
repperit  in  interiore  sinusv  ursi  habitaculum  ipsumque  interius  residentem.    Mitis 

Capp.  7.  8.     A  \a.  b*.  c.  2.  3.  4.    B  1«.  2.  35 

Cap.  7.     a)  vastitatem  B  la.  2.         b)  ita  pr.  m.  A  1«;  attigit  A  \b*.  c.  3.  4.  B  1«.  2  ;  attingit  A  2. 
c)  ita  recte  AS  (cf.  V.  Vedast.  c.  5;  V.  Ioh.  c.  3);    consilium  rell.  d)  ita  A4.  Bla.  2;    aequis  ^lla; 

equis  A  \b*.  c.  2.  3.  e)  Columbae  B  \a.  2.  f)  ab   eo  pr.  m.  superscr.  B  \a ;    a  Dei   viro  pro  ab 

eo  A\b'.         g)  nequi : :  ret  B\a.         h)  menta?  corr.  adiumento  A\a\   medicamento  A\b'. 

Cap.  8.     a)  et  add.  A  \a.        b)  Is  d.  pr.  m.  A  \a ;  Isdemque  A  3 ;  Eisdem^ue  in  1.  A  \c.        c)  inter  40 
devia  pr.  m.  A4t;  interdium  B  2  ;  interdum  B  \a.       d)  om.  B  \a.  2.        e)  subitaque  A  \a.  b*.       f )  e  duobus 
add.  A  \a.  b*  (non  A  \c).         g)  incidere  A  \b\  B  \a.  2.         h)  que  om.  A'6.  B  \a.  2.         i)  ita  pr.  m.  A  4. 
B  lrt ;    damno  rell.         k)  ita  AS.  B  \a.  2 ;    animo  rell.         1)  ita  A4.  B\a  (pr.  m.) ;    sibi  pro  m.  ^4  lc ; 
medio  a.  A  \b' ;   medium  se  a.  A2;    medios  rell.  m)  Protinus  pr.  m.  B  \a.         n)  om.  A3.  B  \a.  2. 

0)  pr.  m.  suppl.  B  \a.         p)  transiecta  pr.  m.  B  \a.         q)  Sevorum  A  \b* ;  Sevevorum  A  2 ;  Se vorum  A  3.  45 
r)  temptationem  pr.  m.  A\c.  B\a.  s)  patule  pr.  m.  B\a.  t)  asperis  B\a.  u)  ita  B\a.  2; 

perscrutari  rell.         v)  sinu  A  \b*.  c.  2.  3.  B  2  et  e  corr.  A  \a.  B  \a. 


VITAE  COLUMBANI  ABBATIS  DISCIPULORUMQUE   EIUS  LIBER  I.  7f> 

ergo  ferain  abire  iubet:  'Nec  deinceps  hos',  inquid,  'repetesa  calles'.  Abiit1'  fera 
mitis  nec  prorsusc  est  ausa  repetare,  distabatque  ab'1  Anagrate"  locus  plus  minusve 
milibus  septein. 

9.     De  ariditate  cibi  et  aquaa   ex  petra  producta. 

5  Quob   in  tempore  cum  in  eadem    concava0   scopuli   solitariam   vitam    ducer<  t 

sicut  eius  erat  consuetudinis,  ut  cum  dominicis  festis  vel  quorumlibet  sanctorum 
sacratae  sollenmitatis  adpropinquaret  adventus,  ab  aliorum  societate  segregatus  et 
abditis  locis  receptus,  vel  longioris  spatii  heremi  secreta'1  tutabatur,  ut  solida 
mentae"    et    absque    curarum    inquietudine    solius*    orationis    vacaret    et    religioni 

io  omni  conatu  intenderet,  erat  cibis"  ita  adtenuatus,  uth  vix  vivere  crederes. 
nec  aliud  penitus  quani  agrestium  herbarum  exigua  mensura  vel  pomorum  par- 
vulorum,  quae  herernus  ille  ferebat,  quae1  etiam  bullugaskl  vulgo  appellant; 
potus  aqua  erat:  ut  qui  semper1  in  alionim  curis  occupatus,  haec  aequae1"  agere 
nequiret",  saltim"  per  intervalla  temporum  pro  parte  mentis  vota  patraret.    Eratque 

i5  eius  in  ministerio  puerolus  quidam  nomine  Domoalis,  qui  cum  certas1'  oportuni- 
tates  monasterii  evenissent'1,  solus  patri  renuntiaret  ac  fratribus  observanda  referret. 
Positus  ergo  in  praefatu1-  sinu  eminentis  saxi,  qui  aliunde  pene  aditum  denegabat, 
multis  cum  iam  inibi  diebus  resedisset,  coepit  supradictus  puerulus  sub  silenti  voce 
conquereres,  cur  in  promptu1    aquam  non  haberet,    sed    grandi   labore    per  montis 

go  ardua,  fessis   poplitibus,    deferre".     Cui  Columbanus :    'Fili',  inquit,  'paulisper  saxi 

terga  sciscitarev;  memento,   populo  Israhel  Dominum   de  caute  latices  produxisse'.  Cf.Exod.i7,6. 
At    ille    patri    oboediens    rupem    cedere    adgressusw.      Sanctus    itaque    vir    statim 
genibus  provolutus,  orationibus  Dominum  deprecaturx,   ut  suae  necessitati   tribuat 
oportuna.     Tandem    eius    precibus    parensv,    pie    petenti    larga    subvenit    potestas, 

25  moxque  latex7'  producta,  fons  coepit  manare  perennis,  quaea  usque  in  hodiernum 
diem  manat.  Nec  inmerito  misericors  Dominus  suis  sanctis  tribuitb  postulata,  qui 
ob  suorum  praeceptorum  imperio  proprias  crucifixerunt  voluntates,  tantum  fidem 
pollentes0,  quae  eius  misericordiaed  postulaverint,  impetrare  non  dubitant;  quia 
ipse  promisit,  dicens:    Sie  habueritis   fidem  sicut  granum  sinapis,    dicetis  monti   huic:  Matth.17,19. 

30  'TransV  et  transiet,  et  nihil  inpossibile  erit  vobis;   et  alibi:    Omnia   quecumque  orantes  m«iv.  11,24. 
petitis  credite  quia{  accipietis,  et  venient*  vobis. 

Cap.  8.  9.     A  \a.  b'.  c.  2.  3.  4.    B  1«.  2. 
Cap.  8.     a)  repetas  A  \b*.  3.  B  \a.  2  et  e  corr.  A  \a.  2.  b)  ergo  add.  B  \a.  2.  c)  deinceps 

B  \a.  2.         d)  bls  scr.  A  \a.         e)  Anagrates  A  3. 
35  Cap.  9.     a)  aquae  petra  B\a.  b)  Quodam  pr.  m.  .4  1«;    Eodem  t.  AS.  c)  con(cavitate 

scopuli  in  ras.)  A  \a.  d)  secre(to  in  ras.)   A  \a ;   secreto  A  \c.  2.  4   (e  corr.).  e)   in   ras.  A  \a. 

f)  solius  orationi:  pr.  m.  A  \a ;    solius  orationi  Ak\    soli  orationi  A\b*\    solus  orationi   rell.  g)  ita 

A  3.  4.    B  \a;    cibus  A  \a ;  cibo  A  \b'.  c.  2.    B 2.         h)  vix  vix  pr.  m.  A  \a.         i)  quas  A  \a  (m.  al.  in 

ras.).  A  4.       k)  bullogas  A  \b* ;  pullugas  A  \c ;  bullucas  .4  4.  B  2  ;  bulucas  B  \a ;  bulbucas  A3.        1)  se  :  : 
40  m.  al.  corr.  sepe  A  \a  et  sic  A  \b*.  m)  quae  B  \a.  n)   nequiverat  B  \a.  2.  o)  saltem  B  \a ; 

saltum  corr.  saltim  A  2.         p)  ita  A  \a.  b*.  3.   B  \a ;    certe  o.  A  \c.  2.    B  2 ;    certe  oportunitatis   causae 

m.  A  4.        q)  evenisset  A  \a.        r)  ita  pr.  m.  A  \a.  2.        s)  conquirere  A  \b*.  c.  3.  4.  B  \a ;  cumqueri  corr. 

conqueri  A  2.        t)  protu  B  \a.        u)  ita  A  \b*  et  pr.  m.  A  \a.  B  \a ;  deferret  rell.        v)  suscitare  A  3 ;  scis- 

tare  B  2.         w)  adgres(sus  est  m.  al  in  ras.)  A  \a ;  ad(g)gressus  est  A\c.  4.  B  2  ;  est  a.  A  3.        x)  depre- 
45  caretur  pr.  m.  A\a.        y)  ita  A\a.c.  2.  4;  arens  A\b*;  inibi  B  \a.  2;  om.  A3.         z)  lat(ice  m.  al.  in 

ras.)  product(o  m.  al.  in  ras.)  A  \a;  latice  producta  pr.  m.  A  \c.        a)  ita  A  \a.  b*.  B  2 ;  qui  A  \c.  2.  3.  4. 

B  \a.         b)  tribu(it  m.  al.  in  ras.)  A  \a.         c)  habentes  B  \a.  2.         d)  miseri(cordie  postea  add.)  A  \a ; 

misericordiam  A  \c.  2.  4.         e)  Si  h.  f.  m.  al.  in  mg.  suppl.  A  \a.         f)  qui»  B  \a.         g)  veniet  B  \a.  2; 

evenient  Vidg. ;  eotai  Gr. 

50  l)  Eas  frutices  rubique  ferebant ;  cf.  infra  c.  27. 

10* 


76  VITAE  COLUMBANI   ABBATIS   DISCIPULORUMQUE  EIUS  LIBER  I. 

I 

10.    De  inventione  Luxovii  eta   monasterio  ibi  constructob 

et  monachorum  concursuc. 

Cumque  iam  multorum  monachorum  societate  densaretur,  coepit  cogitare,  ut 
potioris  loci  in  eodem'1  heremo  quereret'1*,  quo  monasterium  construxisset,  invenit- 
quec  castrum  firmissimo  olim  fuisse*  munimine  cultum,  a  supradicto  loco  distantem  5 
plus  minus  octo  milibus,  quem  Luxovium^1  prisca  tempora  nuncupabant.  Ibi  aquae 
calidae  cultu  eximio  constructae  habebantur;  ibi  imaginum  lapidearum  densitas 
vicina  saltus  densabant11,  quas  cultu  miserabili  ritoque '  profano  vetusta  paganorum 
tempora  honorabantk,  quibusque  execrabiles  cerimonias  litabant;  solae  ibi  ferae  ac 
bestiae,  ursorum1,  bubalorum"1,  luporum  multitudo  frequentabat".  Ibi  residens  vir  10 
egregius,  monasterium  construere0  coepit,  ad  cuius  famam  plebes1'  undique  con- 
currere  et'1  cultui  religionis  dicare  curabant,  ita  ut  plurima  monachorum  multi- 
tudo  adunata,  vix  unius  caenubii  collegio  sistere1'  valeret.  Ibi  nobilium  liberi* 
undique  concurrere  nitebantur,  ut,  exspreta1  faleramenta  saeculi  et  praesentium 
pompam  facultatum  temnentes",  aeterna  praemia  caperent.  Quod  beatus  Colum-  15 
banus  cernens,  undique  ad  penitentiae  medicamenta  plebes  concurrere  et  unius 
caenubii  septa  tantumv  conversantum  cohortem  absque  difficultate  non  teneri, 
quamvis  mente  una  et  corw  unum,  tamen  conversationisx  tante  multitudines  incon- 
gruumy,  alium  experimento  locum  querit,  quem  aquarum  inriguitas  adornabat, 
almmque7'  monasterium  construit,  cui  Fontanas2  nomen  indedit.  Dedita  guber- 20 
natores  praepositus'3- 3,  de  quorum  religione  nihil  dubitabatur.  His  ergo  in  locis 
monachorum  plebes  constitutasc,  ipse  vicissim  omnibus  intererat  regulamque,  quam 
tenerentd,  Spiritu  sancto  repletuse  condedit,  in  quaf,  qualis  et  quantae  disciplinae 
vir  sanctus  fuerit,  prudens  lector  vel  auditor  agnoscit. 

11.    De  progressuA   eius  cum  Autierno  in  heremo  et  supplimento       25 

piscium. 

Eo  itaque  in  tempore  quidam  frater  nomine  Autiernusb  pulsare  coepit,  ut  pere- 
grinandi  causa  in  Hiberniac   perveniret.     Cui  Columba  ait:    'Pergentes  in  heremo, 

Capp.  10.  11.     A  \a.  b*.  c.  2.  3.  4.    B  1«.  2. 

Cap.  10.     a)  bis  scr.  A  \a.        b)  constituto  A  \a.        c)  concursum  B  \a.        d)  ita  A  \a.  3.  4.  B  \a;  30 
eadem  A  \b*.  c.  2.  B2.         d*)  suppleas  quietem?  Cf.  suprap.  72, 19.         e)  Invenit(que  pr.  m.  superscr.) B  \a. 
f)  o.  m.  c.  f.  B  \a.  2.        g)  Lusovium  A  3.        h)  densabat  A  \b*.  B  \a.  2.        i)  ita  pr.  m.  A  \a.  B  \a ;  rituque 
A  \b*.  c.  2.  3.  4.  B  2.       k)  honerabant  A  \a  (pr.  m.).  2.       1)  u(rsorum  m.  al.  in  ras.)  A  \a.       m)  bubulorum 
A  lc;  bualorum  m.  al.  corr.  buvalorum  B  \a.         n)  frequentabant?  A  \a,  corr.  0)  m.  al.  in  ras.  A  \a; 

construi  A  \b*.  3.  4.         p)  ita  A3.  B  \a.  2  (cf.  I.  \6) ;  plebis  A  4 ;  plebs  A  \a.  b*.  c.  2.         q)  ita  A±;  se  35 
add.  B  \a.  2  et  m.  al.  in  ras.  A  \a ;  c.  r.  dicari  A  lc;  c.  se  r.  A  2.         r)  m.  al.  corr.  consistere  A  1«,  et 
sic  A  \c.         s)  libere  ?  A  \a,  corr.         t)  ita  recte  A\c;  ut : : :  spret(is  in  ras.)  falerament(is  in  ras.)  A  \a ; 
ut  spreta  f.  A  2.  3.  4 ;    ut    et   spreta   f.  A  \b*.  B  \a.  2.  u)  (con  m.  al.  «(W.)tempnentes  A  \a ;    con- 

tem(p)nentes  A  3.  4.  B  2.         v)  ita  pr.  m.  A  \a.  3.  4.    B  \a ;  tantam  A  \b*.  c.  2.  B  2.  w)  cor(de  uno 

m,    al.    in  ras.)   A  \a.  x)  ita  B\a.  2 ;    conversation  :  m.  al.  corr.  conversationi  A  \a  et  sic  A\c.  3 ;  40 

conversatione  A\b*.  2.  4.         y)  erat  add.  B\a.  2.         z)  aliu  :  que  m.  al.  corr.  aliudque  A\a\  aliudque 
A\c.  2;  aliud  quoque  A\b*.  a)  que  add.  B\a.  b)  ita  pr.  m.  A\a;  praepositos  rell.  c)  ita 

A\b*.  4;    pl.  constitutae  A2;    plebe  constituta  A3;   pl.  constitutis  rell.  d)  tenerant  corr.  teneraent 

A  \a.         e)  dictante  m.  rec.  in  ras.  B  \a.         f)  quam  A  4.  B  \a. 

Cap.  11.     a)  ingressu  A\a.  b)  Authiernus  A\b*.  3.  c)  m.  al.  corr.  Hiberniam  .41«,   et  45 

sic-  A\c.  2 ;   Hyberniam  A  \b* ;   Ibernia  B  \a. 

1)  Luxeuil  (dep.  Haute  -  Sabne) ,    ubi   aquae   calidae   adhuc   frequentantur.  2)   Hodie 

Fontaine  -  les -  Luxeuil  (dep.  Haute-Sabne)    locus  ad  rivum  'la  Roge'  situs.  3)  Columbanus 

ad  Namnetes   abductus  Waldelenum  praepositum   monasterii  Luxoviensis   elegit,    si  Athala   ipsum 
in  exilium  sequi  mallet ;  cf.  MG.  Ep.  III,  166.  50 


VITAE  COLUMBANI  ABBATIS  DISCIPULORUMQUE  EIUS  LIBER  I.  77 

voluntatem  Dei  probemus,  utrum  desideratum  arripias  iter,  an  in  coetu  fratrum 
pennaneas'.  Pergentes  ergo  siniul,  tertiuni  aduliscentein  nomine  Sonichariuma, 
qui  adhuc  superis  iunctus  est,  in  comitatu  sumunt  et  adb  distinatum  in  heremo 
locum  pervenerunt,  unius  panis  tantuin  cibo  contenti.  Cumque  iam  duodecimus 
s  transisset  dies,  necc  quicquam  panis  fragmentisd  reinansisset,  horaque  refectionis 
adpropinquaret,  imperantur  a  patre,  ut  per  praerupta  rupis(l*  eant  atque  ad  ima 
vallis  perveniant,  et  quicquid  ad  cibum  oportune"  repperiant,  deferant.  Ovantes 
illi  per  concava'  vallis  Musellam  tenus"  advenerunt  capturamque  piscium  olim  a  pasto- 
ribus  consertam  et  undis  oppositam  cernunt.    Accedentesque,  quinque  magnos  rep- 

10  pererunt'1  pisces,  sumentesque  tres,  qui  adviverent1,  patrik  presentandos '  vehunt1". 
Atille:  'Cur',  inquit,  'non  quinque  detulistis ? '  Respondent11,  mortuos"  repperisse1' 
duos,  proinde  reliquisse.  Ille'1 :  'Nequaquam',  ait,  'ex  his  comedetis1',  nisi,  quos 
dimisistis,  venerint'.  At  illi  miraculo  perculsi  de  providentia  divinae  gratiae, 
pernici  cursu  reppetunt,    increpanturque,   quur  repertams    mannam  reliquissent,    et 

16  sic  cibos*  parare  iubentur.  Nempe  Spiritu  sancto  plenus  noverat  sibi  a  Domino 
passim  dapes  parata.s. 

Aliaque"  vice  cum  in  eadem  solitudine  moraretur,  nonv  tamen  eo  in  loco, 
iamquew  quinquaginta  dies  transierant w*,  unusque  tantum  e  fratribus  cum  eo  erat 
Gallus  nomine ;  cui  ille  imperat,  \\t  ad  Bruscam*1  eat  piscesque  capiat.    Ille  abiit 

20  ratumque  duxit,  ut  ad  Lignonemy-2  amnem  pergeret.  Quo  cum  pervenisset z , 
retem  in  alveum11  iactavisset,  aspicit  tantam  multitudinem  advenire  nec  prorsus 
retem1'  tenere,  sed,  velut  in  parietem  inpingerent,  retro  revertere.  Laboravit 
itaque  per  totam  diem  nevec  unum  capere  quivit;  reversus,  patri  renuntiat  de 
frustrato'1  labore.     Ille  inoboedientem  increpat,    cur   non    ad  denuntiatume   locum 

25  properasset.  Aitque1  denuo:  'Vade  cito  et  ad  denuntiatum  perges  locum'.  Per- 
venit  itaque  et  undis  rete  opposuit,  tantaque  piscium'1  copia  est  rete  impletum, 
ut  vix  prae  multitudine  trahi  potuisset.  Haec  nobis  supra  dictus  Gallus  sepe 
narravit. 

Cap.  11.     A  U.  b  (cf.  n.  m).  b*.  c.  2.  3.  4.    B  U.  2. 

80  Cap.  11.    a)  Sognicharium  A  3;  Soniarium  (ia  in  ras.  AU)  rell.       b)  a  B  U.       c)  nequicquam  B  U. 

d)  m.  al.  corr.  fragmenti  A  U  et  slc  A4;  fragmentum  Alc.3.  BU.  2;  (p.  om.)  rem.  fracmenti  A2. 
d*)  ita  supra  p.  74,32;    ruris  codd.  e)  oportunum  A3.  4;   oportuna  B  U.  2.  f)  conca(va  postea 

add.)  A  U.  g)  Musellam  tenis  corr.  Mosella  tenus  A  U ;  Mosellam  tenus  A  lb'.  2 ;  Mosellam  tenens 
^4  4;  Musella  tenus  BU;  Mosella  tenus  Alc  B2.       h)  repperiunt  B  U.  2.        i)  ita  A  lb* ;  qui  ad(huc 

ae  postea  add.)  viverent  Ala;  qui  viverent  .4  1c;   (juia  viverant  pr.  m.  A\;    quia  viverent  rell.  k)  que 

add.  B  U.  2.  1)  praesentando  B  U.  m)  in  \  hunt  incipit  A  \b ;  sumunt  B  U.  2.  n)  responderunt 
A  3.  B  U.  o)  se  add.  B  2 ;   2  litt.  eras.  (fortasse  se)  B  U.  p)  reppe  :  isse  pr.  m.  B  U.         q)  ita 

B  1«.  2 ;  Et  ille  A  U.  b.  c.  2 ;  At  ille  A  3.  4.  r)  comeditis  A  U,  corr.  s)  rep(p)ertum  manna  A  lc.  2.  3 ; 
reperta  manna  BU.         t)  cibo  pr.  m.  BU.         u)  ita  recte  A'3.  BU.  2  (cf.  infra  c.  15>;  Alia  quoque 

40  vice  rell.  v)  non  —  transierant  om.  A  3.  w)  que  eras.  A  1,  om.  B  U.  2.  w*)  transierunt  A  U.  b. 
x)  Pruscam  A  lb ;  Pruscam  pr.  m.  corr.  Bruscam  B  U.  y)  Ligonem  A  U.  z)  et  add.  A  U  (m.  al.). 
3.  B2.  a)  alveo  ^4  4.  B  U.  2  (non  A3).  b)  rete  tenere  A  3.  4 ;  reti  (corr.  rete  B  U  et  sic  B  ■!> 
teneri  A  lc.  B  U.  2 ;  retineri  A  2.  c)  ne  ve(l  unum  m.  a/.  in  ras.)  A  U ;  nec  vel  unum  A  lc.  3 ;  neque 
unum  A  4.  B  U.  2.         d)  frustato  B  U.         e)  destinatum  B  U,  corr.  f)  Aitque  —  perge  om.  A  3. 

45  g)  |ge  |cum  (per  et  lo  perierunt)  Alb;  1.  p.  pr.  m.  corr.  p.  1.  ^4  2;  1.  p.  A  4.  B  U.  2.  h)  multitudo 
add.  B2;  i)  litt.  ras.  BU. 

l)    Breuchin   rivus   affluens   Lanterne  fl.  2)   Lignonis   nomen   hodie    corrupfe   sonat 

UOgnon,  estque  affluens  Araris  fl. ;   cf.  Joanne,  'Dict.  de  la  France'  p.  3033. 


78  VITAE  COLUMBANI  ABBATIS  DISCTPULORUMQUE  EIUS  LIBER  I. 

12.    De  sodaliurn  egritudine  divinitus  conperto*   et  sospitate 

oboedientum  b. 

Morabatur   alia   vice   in    supradicto    scopuli    sinuc,    a   quo    ursum    expulerat, 
diuque  ibi  oratione  et  ieiunio  corpus  adflixerat.    Cognovit  per  revelationem,  fratres 
qui    poenes   Luxovium    erant     diversis    morborum   generibus    vexarid    nec    amplius  5 
remansisse,  quam  qui  egrotis  administrabant.     Egressus  itaque  de  specu,   ad  Luxo- 
viume   venit;    cumque  omnes  adflictos  cerneret,  imperat,  ut  omnes  surgant  atquef 
messem  in  area  virga  cedant.    Surrexerunt  ergo,  quorum  conscientiam  oboedientiae 
igniss  urebat,  ad  areamque  venientes,  virgah   messem   cedere    cum  fidei  gratia  ad- 
gressi  sunt.    Videns  ergo  pater  fidem  in  filiis  et  oboedientiae  gratiam1  habundarek:  10 
'Sinite',  inquit,   'fessa  egritudine  meinbra  a  labore  reficere'.    Mirantur  de  sospitate 
oboedientes,    nullum1    doloris   vestigium   remanente,    mensasque    parare    iubet,    ut 
uberi  gaudio  omnes  reficerent"1.     Increpantur  deinde  inoboedientes",    ignavia  fidei 
arguitur,  longitudo0  egritudinis  denuntiatur.    Mira  ultio!  nam  supra  metam  anni1* 
inoboedientes   egritudinis   poena  ita  vehementer  exussit,  ut  vix  mortem  evaderent;is 
impleveruntq  mensuram  poenitentiae  de  suscepto  inoboedientiae  tempore1'. 

13.    De  segete  inter  imbres  collecta  et  viri  Dei  fide  pluvia 

a  segete  pulsa. 

Interea  tempus  evenerat,  ut  copiaa  segetum  horreis  conderenturb,  nec  prorsus 
vis  ventorum  nubes  conpilaree  cessabat.  Urguebat  sane  necessitas,  ne  maturae^o 
messis  spica(1  in  stipulam,  germine  emissoe,  periret.  Eratque  vir  Dei  apud  Fon- 
tanas  coenobium,  ubi  et  messium  copiam  novus  ager  locupletem  dederatf.  Inrue- 
bant  ventorum  flabra  cum  vehementia  imbrium,  nec  omnino  nubila  caeli  dare 
terris  pluviam  quiescebant.  Quid  inter  haec  vir  Dei  ageret,  anxio  corde  pensabat ; 
armavit  mentem  fides,  docuit  impetrare  oportuna  arcessivitques  omnes  ac  segetem  2» 
praecidi  iubet.  Mirantur  illi  patris  imperium,  nec  tamen  quisquam11  patri  cogitatum 
depromit.  Venerunt  omnes  falceque  inter  diffusionem1  imbrium  secant  segetem 
patremquek,  quid  agat,  conspiciunt.  Ille  quattuor  plenos1  religione  viros  per 
quattuor  angulos  messis1*  praeponitm,  Comininum11  et  Eunocum0  ac  ^quonanum1'  ex 
Scottorum'1  genere  quartumque1'  Gurganums  genere  Brittonem'.  His  ordinatis,  30 
ipse  cum  reliquis  medius  messem  praecidebat.  Mira  virtus!  fugebat11  imber  a 
segetev,  et  undiquew  pluvia  diff  undebatur ;  medios  tantum  messores  solis  ardor 
torrebatx,  aestusque  vehemens,  quousque  messem  conderent,  afflavit.  Sic  fides  et 
oratio  meruit,  ut,  pulsa  pluvia,  aestum  inter  imbres  haberet. 

Capp.  12.  13.     A  \a.  b.  c.  2.  3.  4.    B  1«.  2.  35 

Cap.  12.  a)  comperta  A\b.  2.  4.  b)  ita  B  \a;  oboediu  ^4  4;  oboedientium  rell.  c)  speleo 
B  \a.  2.  d)  vexare  A  4.  e)  Loxovium  A  \b,  corr.  f)  utque  B\a;  ad  add.  A  \a.  g) postea  add.  A  \a. 
h)  virgam  B  \a.         i)  post  gratiam  ras.  a :  .41«.         k)  ait  add.  A  \a.  1)  ita  A  3  (pr.  m.).  B  \a.  2 ; 

nullo  rell.         m)  ita  A3.  B  \a.  2 ;  reficerentur  rell.  n)  inoboedientes  —  anni  om.  A  4.  o)  lon- 

gitas  A3.  B\a.  p)  anni : ,  ras.  s?  A\a.  q)  ita  A3.  B\a.  2;   que  add.  rell.  r)  ita  A3.  4.40 

B\a.  2 ;  tepore  rell. 

Cap.  13.     a)  s.  (segetes  B  \a)  c.  B  \a.  2.  b)  ita  A3.  B  \a;  condirentur  A  4 ;  conderetur  rell. 

c)  conpellare  pr.  m.  B\a;    conpellere  B  2.  d)    ita  A3.  B\a.  2 ;   spicae  —  perirent  rell.  e)  ita 

A3.  B\a.  2;  inmisso  A  4 ;  misso  rell.         f)  tenebat  A  \a.         g)  ita  A2  et  pr.  m.  A\a;  accersivitque  rell. 
h)  quicquam?  pr.  m.  B\a.  i)  diffusione  A2.  B\a.  k)  que  om.  B\a.  2.  1)  pleno  A\a,  corr.Oo 

1*)    messi  A  \a.  b.  m)  proponit   B  \a.  n)    Cumminum  A  3.  o)    Eunochum  A  3 ;    Eunucum 

A  4.         p)  ita  A  \c.  4.  B  \a.  2;  Equonunum?  corr.  Equononum  A  \a  et  sic  A  \b;  Econanum  A  2 ;  Euga- 
nanum  A  3.  q)  Scot :  torum   A  \a ;    Scotorum  A±.  B  \a.  2.  r)    que   om.    B  \a.   2.  s)    Gur- 

garum    B  2.  t)   Brettonem   A  \c ;    Britonem    A  2.    B  \a.  2.  u)    ita  pr.   m.   A\a;    fugiebat  rell. 

v)  segetem  B  \a.         w)  unde  pr.  m.  B  \a.         x)  terrebat  A  \a,  corr.  50 


VITAE  COLUMBANI  ABBATIS  DISCIPULORUMQUE  EIUS  LIBER  I. 

14.    De   fecunditate   sterelis*  et    prolis    donum    orationibus 

inpe  tratuni. 
Eratqueb  enim  tunc  temporis  dux  quidam  nomine  Waldelenusc- ',  qui  gentes  qui'1 
intra  Alpium  septa   et  Iurani0   saltus   arva  incolent*    regebat.     Huic  sobolis  nulla 

5  erat,  ut  Iuvencus2  de  Zacharia  et  Helisabeth*  ait: 

Gratius  ut  donum  iam  disjtcrantibus  csset. 
Hic  cum  coniuge  sua  Flaviam"  nomine  et  genere  et  prudentia  nobilem '  ad  beatum 
Columbanum  exVesontionensek  oppido1  pergit"1,  precantes  simul,  ut  pro  eis  Dominum 
deprecaretur :    se  multorum11  opum  esse  ditatos,  sed,    cui  hereditatem  post  obitum 

10  linquerent,  heredem  non  habebant0.  Quibus  vir  sanctus :  'Sip'  inquit,  'voti  vestri  est, 
ut  largitoris  donum  eius  nomini  consecretis  mihique  ex  lavacro  suscipiendum  tra- 
datis,  pro  vobis  ego  Domini  clementiam  implorabo,  ut  non  solum  eum  quem 
Domino  vovetis  habeatis,  verum  etiam'1,  quantum1'  volueritis,  post  pignora  susci- 
piatis'.     At   illi   laeto    animo    promittunt   se    eius   imperiis    parituros,    tantum    pro 

lftipsia  Domini  misericordiam  nons  desinat  implorare.  Spondet1  vir  Deiu  muneribus 
plenus  se  in  promptumv  habere,  tantum  ne  pacti  foedus  studeant  violare.  Mirum 
dictuw!  vix  domi  remeant,  donum  creatoris  alvo  gravida  mater  futura  expectat. 
Editum  ad  virum  sanctum  defert,  suis  orationibus  largitum  munus  demonstrat, 
grates   conditori   agitx,    qui   sic  ad  petitiones  famulorum  suorum  quesita  dona  lar- 

■>o  gitur.  Quem  vir  sanctus  suis  manibus  receptum  sacravit  sacroque  lavacro  ablutum 
ipse  suscepit  Donatumque 3  nomen  inponety  matrique  ad  nutriendum  reddit2.  Qui 
post  alitusa  in  eodem  monasterio4,  sapientia  inbutus,  Vesontionensisb  pontifex 
praefectus,  nunc  usque  superest,  eandemc  cathedi*am  regens.  Qui  post  in  amore 
beati  Columbani   ex  ipsius  regula  monasterium  virorum   construxit'1,    queme   Pala- 

25  Cap.  14.     A  \a.  b.  c.  2.  3.  4.    B  la.  2. 

Cap.  14.     a)  pr.  et  st.  B\a.  b)  que  eras.  A\a;    om.  Alc.  2.  3.  4.    B  \a.  2.  c)  Walda- 

lenus  .4  3.  d)  ita  pr.  m*A\a;  qu(a)e  rell.  e)  Urani  A  lb.  f)  ita  fortasse  pr.  m.  B\a;   in- 

colum  corr.  incolunt  A  \a ;    incolunt  rell.  g)    Elisabet  A  \c ;    Elisabeth  B  \a.  2.  h)  Flavia  A  \c. 

2.  3.  4.    B  \a.  2.         i)  nobili  A  \c.  2.  3.  4 ;  nobiles  B  \a.  2.         k)  Vesontionensi  A  \c ;  Bisontionensi  A  2. 

30  1)  opiphido?  A\a,  corr.  m)  venit^4  3;  pergunt  B  \a.  2.  n)  ita  A  3.  B  \a.  2  (cf.  supra  p.  72, 16) ; 

multis  opibus  A\a.b.c.  2.  4.  o)  haberent,  ras.  nt  ^4  1e;  habituros  A3;  habiturum  B  \a  (pr.  m.).  2. 
p)  ait:  V.  est  v.  ^4  3;  ait  :  Si  v.  v.  est  B\a.  2.  q)  om.  A  \a.  r)  ita  A  \b;  quant(a  m.  al.  in  ras. 
mai.)  A  \a ;  quanta  A  \c.  2.  3.  4.  B  \a.  2.  s)  m.  dum  n.  d.  i.  A  2 ;  m.  indesinenter  inploraret  B  \a.  2. 
t)  Spondit  A\a.  4.    B\a.  u)   Domini?   A\a,   corr.  v)   ita  A\a  (pi\  m.).c.  4;    prom(p)tu   rell. 

:t5  w)  dictum  pr.  m.  B  \a.  x)  ait  A  \b.  B  \a.  y)  ita  fortasse  pr.  m.  A  \a ;  imposuit  A  \c.  3 ;  inponit 
rell.  z)  dedit  B  \a.  2.  a)  altus  A  2.  3.  4.  B  \a.  b)  ibisontionensis  A  2  (pr.  m.).  c)  eadem 
B  \a,  corr.         d)  construit  B  \a.         e)  ita  A  3  (pr.  m.).  B\a.  2 ;  quod  A  \a.  b.  c.  2.  4. 

1)  De  Waldeleno   duce  praeterea   nihil   constat.      Intra  Alpes   et   Iuranum   sattum  patjtts 

Ultraiuranus  situs  erat,  cui  Wandalmarus    dux  tunc  praeerat  (Fred.  IV,   13).     Hic  vero  paaus 

iocis    Iuram    situs    intellegitur ,    scilicet    territorium    Sequanorum ,    cuius    caput    erat    Vesontio. 

2)  Iuvencus,  Libri  evangel.  I,  8.   9 : 

Nec  fuit  his  suboles,  iam  tum  vergentibus  annis, 
Gratius  ut  donum  iam  desperantibus  esset. 

3)  Donatus  episcopus  Vesontionensis  concitiis  Gtippiacensi  a.  H26.  aut  627.  et  Cabillonnensi  inter 
iba.  639  —  654.  intererat ;   cf.   Goncilia   ed.  Maassen  I,  p.  201.  213.     Gum   episcopum   ordinari 

non  liceret  ante  tricesimum  aetatis  annum,  ex  priore  subscriptione  colligitur,  ipsum  post  a.  596/7. 
minime  natum  esse.  4)  Locus  ad  monasterium  Luxoviense  referendus  videtur  esse,  licet  supra 
de  Fontanensi  agatur ;  cf.  infra  c.  17:  in  eodem  caenubio  Luxovio. 


80  VITAE  COLUMBANI  ABBATIS  DISCIPULORUMQUE  EIUS  LIBER  I. 

tium  *  Jiuncupant  ob  veterum  monimenta  murorum.  AddiditqueH  post  eum  boni- 
tatis  largitor  famuli  sui  promissum  alium  filium  Chramelenum1'-  -  nomine,  qui 
nobilitate  et  sapientia  pollens,  post  patris0  obitum  in  eius  honore  est  suffectus, 
quamvis  seculari  habitu,  tamen  in  creatoris  amore  vigil.  Nam  et  ipse  in  amore 
beati  viri  in  saltum'1  Iorensem  super  Novisonac  fiuviolum  monasterium  ex  eius  .-> 
regula  construxit1,  in  quo  Siagriumg  abbatem  praefecit.  Addiditque  adhuc  duas 
filias  pristino  muneri  et  seculo  nobiles  et  in  Christi  timore  deditas.  Post  ista 
munera  mater  ipsorum  Flavia  post  mariti  obitum  monasterium  B  puellarum  in  snpra- 
dicta  urbe  Vesontionis  construxit,  omni  munimine'1  roborans,  multarum  puellarum 
contionem1  adunavit.  Tantumk  in  eis  viri  Dei1  gratia  flagravit,  ut  omnia  falera-  10 
menta  praesentis  vitae  temnentes1",  ad  omnipotentis  [Dei11]  cultum  anhelarent. 

15.    De  Theudegisili a   digito  secto  et  Winiocib   fronte  sanatoc 

et  corvi  oboedientia. 

Si  vero  aliqua  inserere  nitimur,  quae  parva  hominibus  videantur,  erit  obtrec- 
tatorum  latratibus  patens;  conditoris  tamen  largitio  aeque  in  minimis,  ut  in  magnis,  i, 
misericorditer  adspirat  nec  defert'1  in  modicis  aurem  pietatis  accommodare,  sicut  in 
maximis  exaudit  vota  petentis.    Quadam  etenim  die  cum  vir  egregius  [Columbanus6] 
ad  precidendam  messem  cum  fratribus  poenes  calmenf-4  quam  Baniaritiam8  vocant 

Capp.  14.  15.     A  1«.  b.  c.  2.  3.  4.    B  \a.  2. 

Cap.  14.     a)    que   om.  A\a.  b)  ita  A3.   B  la.  2;    Ramelenum  Ala.b.c.  2.  4.  c)  patri  20 

Bla,  corr.  d)  ita  B\a;    saltum   Iurensem   Ai.  B2;    saltu  Iurense    (Iorense  pr.  m.  A\a;    Iurensi 

A\c.  2.  3)  A\a.  b.  c.  2.  3.  e)  ita  A  \b.  3.  B  \a ;  Novisonam  fluviolam  (m.  a/.  corr.  fluviolum)  A  \a ; 

Novisonam  fluvium  A  \c ;  Novisanum  fluvium  A  4 ;  Novisona  fluinolum  B  2 ;  Visonam  fluviolum  A  2. 
f)  construit  A  \b.  3.  4  (pr.  m.).  B  \a.         g)  Agrium  A  \a.  h)  munime  pr.  m.  B  \a.         i)  contione 

A3  et  pr.  m.  B\a.         k)  ita  A  \c.  2.  4.  B  2 ;  tantum?  m.  al.  corr.  tanta  B  \a ;  tantam  corr.  tanta  A\o,  25 
et  sic  A\b.         1)  intercessionis  add.  A4;  intercessione  add.  B\a.  2.         m)   tenentes  B  2 ;  mentes  m,  al. 
corr.  contem(p)nentes  A  \a.  4.         n)  ita  A  \a.  b.  2 ;    om.  A  \c.  3.  4.    B  \a,-  2. 

Ca^).  15.  a)  Theod.  A\a.b;  Teud.  B\a;  Teugili  corr.  Teudegili  ^12:  Teogisili  A4.  b)  ita 
A2.  B  \a;  Winoci  A\a.b.  c)  sanat(a  m.  al.  in  ras.)  A\a;  sanata  pr.  m.  corr.  sanato^4  2;  om.  A  4. 
d)  ita  A\a.  B2;  difert  B  \a ;  differt  A  \b.  c.  2.  3.  4.  e)  Columbanus  add.  A  \a.  b.  c.  2.  4  (om.  A  3.  30 

B\a.  2).  f)  ita  A3.  B\a;  calmem  rell. ;  cf.  infra  c.  17.  g)  Baniariciam  A  \c.  4 ;  Bamaritiam  A  2 ; 
Bemaritiam  B  2. 

1)  Quod  Palatium  Ionas  vocari  dixit,   monasteriitm  est  S.  Pauli,   quod   hodieque  moenibus 
civitatis  adiacet,    quibus  a  Dubi  flumine   dirimitur.     I.  Chiffletius.     In    eadem  ecclesia  Donatus 
ipse  sepultus  est  teste  catalogo  episc.  Vesontion.  fSS.  XIII,  373^:  Donatus  aedificavit  ecclesiam  35 
sancti  Pauli,    in    qua    etiam    in  Domino  requievit,    et   Iussanum  monasterium  cum  matre 
sua   Flavia,    que    ibi    sepulta   est.  2)    Chramnelenus  'ex  genere  Romano'    dux  a.  636/7. 

contra  Wascones  profectus  (Fred.  IV,  78),  a.  642.  inter  eos  erat,  qui  in  Willibadum  patricium 
Burgundiae    conspirantes    eum   pugna    interemerunt ;     cf.    Fred.  IV,    90.  3)    Monasterium 

scilicet,  quod  in  catalogo  episc.  Vesont.  (v.  n.  \)  Iussanum  appellatur,  hodie  ecclesia  S.  Mariae  40 
('Notre  Dame')  ad  viam  S.  Vincentii  sita,  ubi  Flavia  ipsa  sepidta  esse  dicitur.  Post  ipsius 
mortem  ex  regulis  Caesarii,  Benedicti,  Columbani  Donatus  virginum  regiJam  collegit  eamque 
'virginibus  Gauthstrudae  omnique  congregationi  in  coenobio  a  famula  Dei  Flavia  constituto'  dicavit, 
corporali  infirmitate  detentus ,  sensusque  obtusi  caligine  vix  permittente ,  sine  dubio,  quia 
grandaevus  erat ;  cf.  Holstenii  Cod.  Regul.  VI  (\1 5 9),  p.  377.  4)  Calmen  est  ager  frumen-  45 

tarius,  calamis  obsitus  (Gall.  'chaume';  cf.  Diez,  'Etym.  Wbrterbuch'  II,  245  9  saepibusque  fortasse 
munitus  una  cum  casulis  paucis,  cui  vomen  villare  (Germ.  'iveiler',  Gall.  'hameau')  postea 
inditum  est. 


VITAE  COLUMBANI  ABBATJS  DISCIPULORUMQUE  EIUS  LIBER   I.  81 

venisset  et,  blando  commodoque  austro  flante,  falce  segetem  secarent,  evenit,  ut 
unus  eorum  Theudegisilus8  nomine  digitum  falce  praeciderit,  nec  prorsus  hereret 
preter  pellis  parvae*  retentaculo.  Itaque  stantem  vir  Dei  Theudegisilum  ;i  longe 
cernens,  imperat,  ut  cum  sodalibus  coeptum  opus  perficiat.  At  ille  rei  gestae 
5  causam  promit0.  Celer  ille  ad  ipsum  properat  digitumque  inlitum  salivo'1  pristine 
statim  sospitati  reddit.  Imperat,  ut  celer  ad  coeptum  opus  vires  augeat.  Coepit 
cum  gaudio  geminare  laborem  ac  pre  ceteris  ad  praecidendam  stipulam  uberius 
urguere,  quie  dudum  de  preciso  membro  animum1  merore*  subdebat.  Haec  nobis 
ipse  Tbeudegisilus  narravit  digitumque  monstravit. 

10  Et   in    supradicto   caenubio    Luxovio1'    tale    quiddam    vice    alia   simile   gessit. 

Nam  quidam  presbiter  ex  parrochianis,  pater  Boboleni1,  qui  nunc  Ebobiensik 
cenubio  praeest,  Winiocus1  nomine  ad  beatum  Columbanum  venit;  eratque  ille  in 
saltum '"  cum  fratribus  ob  lignorum  oportunitatis"  parandas.  Cumque  supradictus 
Winiocus  venisset  miransque  aspiceret,  quanta  vi  truncum  querqui0  cuneis  arieteque 

i5  partirent,  elapsus  e1'  trunco  cuneus  mediuin  frontem  secavit  bac  venarum  prorluas 
sanguinis  undas  produxit.  Vidensque  [virq  Dei]  Columbanus q*  detectum  os,  san- 
guinem1"  fluentem,  statim  in  terrams  orans  ruit1,  surgensque  salibo  inlitum  sanum 
reddidit,  ut  vix  cicatricis  vestigium  remaneret. 

Aliaque11  vice  cum  ad  cibum  capiendum  veniret  [beatus  igiturv   Columbanus] 

20  in  sepefactow  caenubio  Luxoviox,  tegumenta  manuum,  quos  Galli  wantos  l  vocant, 
quos  ad  operis  laborey  solitus  erat  babere,  supra  lapidem  qui  ante  fores  refec- 
turii  erat  deposuit;  moxque,  quiete  reddita,  corvus  alisz  rapax  advolavit,  unumque 
ex  eis  rostro  ferens,  abstulit.  Peracta  refectionis  bora,  foris  vir  Dei  rediens,  tegu- 
menta  manuum  requirit.     Cumque    omnes    inter   se  conquererent,    quia  abstulisset, 

25  vir  sanctus  ait,    nullum    alium  esse,    qui    sine    comeatu   aliquid  adtingere  presump- 

sisset,  nisi  alitem,  qui  a  Noe  dimissus,  ad  arcam  non  remeavissetb;  addiditque1'*  nullo  cf.Gen.  8,7. 
modo  suos  pullosc   aliturumd,    si   rapacem   furtum  celeri  volatu  non  referret.     Ex- 
pectantibus  fratribuse,    in  medio   omnium   corvus  advolat,    male   sublatum   furtum 
rostro  reportat  nec  se  pennigera  conatur  eripere  fuga,  sed  mitis  ante  omnium  con- 

30  spectum,  oblitus  ferocitatisf,  ultionem  expectat,  quem  vir  sanctus  abire  imperat. 
0  mira  aeterni  iudicis  virtus!  qui  tanta  suis  famulis  prestat,  ut  non  solum  bo- 
minum8  bonoribus,  sed  etiam  avium  oboedientia  clarescant*. 

*)  Nam  et  Chagnoaldum   —  vir  testabatur  hic  inserit  A  3,   quae  ad  codd.  A  \a.  b.  c.  2  in 
calee  c.  17.  edidi. 

35  Cap.  15.     A  la.  b.  c.  2.  3.  4.    B  la.  2. 

Cap.  15.     a)  Theodigisilus  Alb.c.  b)  parvo  Alb.  B2.  c)  depromit  B\a.  2.  d)  ita 

A  lc.  3.  B\a.  2;  saliva  A\a.b.  2.  4.  e)  cui  B\a.  2.  f)  animo  pr.  m.  B\a.  g)  ita  A3.  4; 

merori  subdebat  A  \c.  2;  merori :  sub(di  m.  al.  add.)derat  A  \a  •  merori  subdiderat  A  \b ;  meror  tenebat 

B  \a.  2.  h)  Lu(x  m.  al.  in  ras.)o\io  A\a.  i)  Bobolenum?  A  la,  corr.;  Babolini  B  2.  k)  ita 

40  A  3.  B2;  Ebbobiensi  B  \a;  Bobiensi  rell.       1)  Winiochus  constanter  B  \a;  Winocus  (Winnocus  infra)  A  \b. 

m)  ita  A  3.  4.  B  1«;  saltu  rell.         n)  ita  pr.  m.  A  \a.         o)  ita  pr.  m.  A  \a.  B  \a;  quercui  B2  ;  querci 

A  \b.  2.  4;    quercus  A\c.  3.  p)  (e  trunc  m.  al.  in  ras.)o  A\a;    et  runco  pr.  m.  A  \b.  q)  v.  D. 

om.  A  3.  4.  B  \a.  2.       q*)  Columba  B  \a.  2.       r)  sanguine  fluente  ^4  3;  sanguinis  fl.  B  \a.  2.        s)  terra  A  3. 

t)  fuit?  pr.  m.  B\a.         u)  Aliaq :  : :  corr.  Aliaque  A\a;  que  om.  A2>.         v)   ita   A\b;  expunct.  A\a; 
45  i.   om.  A\c.  2.  4;    i.   C.   om.  B\a;    b.  i.  C.  om.  A3.  B2.  w)  ita  A2.  4.  B\a  (pr.  m.);    sepe  dicto 

A\c\    supra  dicto  A3;    s(a)epefato  rell. ;    in  add.,  sed  eras.  A\a.         x)  Luxuvio  A  3.         y)  ita  pr.  m. 

A\a;   labores^4  2;   laborare  pr.  m.  B\a;   laborem  rell.         z)  ita  A\b.  B\a;    ales  A  \a.  c.  2.  3.  4.  B2. 

a)  ita  A\a  (pr.  m.).2;    quis   rell.  b)  remeasset  A\c.  4;    remeavisse  B  \a.  b*)  se  add.  A\a.  2; 

serie  add.  A\b.         c)  pullo(s  postea  add.)   A\a.         d)  fovere  B\a.  2.        e)  postea  add.  B  \a;  om.  A%. 
50  f)  ferocitatem  B\a.  2.         g)  om.  A\c;   hon.  hom.  B  \a.  2. 

1)  Hodie  Gallis  'ganf;  cf.  Diez,  'Etym.  Wbrterhuch  d.  rom.  Sprachen'  I,  230 2. 
SS.  R.  Meroving.    IV.  11 


82  VITAE  COLUMBANI  ABBATIS  DISCIPULORUMQUE  EIUS  LIBER  I. 


16a.     De    cervisae    redundatione    absque    effusionis    damna 

fluentis. 

Patratum  deinceps  aliud  miraculum,  [quodb  per  beatum  Columbanum  et  eiusc 
cellerario   factum   fuit,   referam'1].     Cum    hora   iam   refectionis    adpropinquaret,   et 
minister    refecturii0    cervisam    administrare    conaretur,    —    quae    ex    frumenti   vel  5 
hordei  suco  equoquiturf,    quamque  prae  ceteris  in  orbe   terrarum  gentibus   preter 
Scordiscis^-1  et  Dardanis    gentes   quae  Oceanum  incolunt  usitantur,    id  est  Gallia, 
Brittania,  Hibernia,    Germania,    ceteraequeh   ab    eorum  moribus  non  disciscunt  — , 
vas   quod   tiprum2  nuncupant   ad    cellarium    deportat   et1    ante   vasek    quo    cervisa 
condita  erat  adponit,   tractoque   serraculo1    meati,    in  tiprum  currere  sinit.     Quem  10 
subito  [beatim  Columbani]  patris  imperio  alius  e  fratribus  vocavit.     At   ille   oboe- 
dientiae  igne  ardens,  oblitus  meatum"   obserrare0,  pernici  cursu  ad  beatum  pergit 
virum,  serraculum1'   quem  duciclum0-  vocant  manu  deferto.    Postquam  sibi  vir  Dei 
quae   voluerat   imperata   deprompsit,   recordatus   neglegentiae,    celer   ad    cellarium 
rediit,  coniciens,  nihil  in  vase1'   de  quo  cervisas   decurrebat1   remansisse.     Intuitus  15 
supra   tiprum    cervisam    crevisse,    et   ne   minimam    stillam   foris   cecidisse,    ut   cre- 
deres    in    longitudine    tiprum    geminatum11    esse,    ut    quali    et    quanta    rotunditas 
infra   tipri   inerat   corona,    talis   in   altum   crevissetv    orna.     Quantus"'   imperantis 
meritus,    quantax    oboedientia    obsequentis!    ut    sic    utriusque    tristitiam   Dominus 
voluisset    avertere,     ne,     si    fratrum     substantiam    et    imperantis    et    oboedientis  20 
ardor    diminuisset,    ambo    se    a    Hcitis    alimentisv    abdicassent7--3.      Sicque    aequus 
arbiter    occurreta,    utb    utrorum0    culpas  ablueretd,    quas    illi,    si,    casu    veniente 
vel    Domino    permittente,     fuisset    patratum,    ambo    suis    noxise    evenisse    adse- 
ruissent. 


Cap.  16.     A  \a.  b.  2.  3.  4.    B  \a.  2.  25 

Cap.  16.     a)    totum  c.  16.    om.  A\c.         b)  quod  —  referam  om.  A3.  4.    B\a.  2.         c)  bis  scr. 
erat  A  \a.  d)  referem  A  \a,  corr.  e)  refecturi  corr.  refectorii  A  \a ;  refecturus  A  \b.  f)  ita 

A  3.  4  (pr.  m.) ;  (ex  m.  al.  in  r«s.)coquitur  A  \a ;  excoquitur  pr.  m.  in  mg.  suppl.  A  \b ;  decoquitur 
A2.  B\a.  2.  g)  Scordiscos  B\a;    Scorditis   m.  al.  corr.  Scoticis  A3;    Scotticis  ^4  2;    Scottos  A  4; 

Scotos  B  2.  h)  quae  add.  Ak.  B  \a.  2  (non  A  3).  i)  et  —  adponit  om.  A  4.  k)  vas  :  A  \a  ;  30 

vasem  B2;    vas  A  3.  1)  serreculo?   corr.    seraculo  A\a   et   ita   B\a;    sarraculo   ^4  2.  m)   beati 

Columbani  habent  A\a.b.  2.  n)  meat  B  \a.  o)  ita  A\a  (pr.  m.).  3.  4;  observare  A\b;  obserare 
B\a.  2;  obserere  A2.  p)  seraculum  B\a;  seraculo  ^4  3.  q)  ita  A2.4:.  B\a.  2;  duciolum  A\a.b 
(e  corr.  duceolum);  duccidum  A3.  r)  vas :  corr.  vase  A  \a;   vas  -4  4.  s)  cervisam  pr.  m.  A\a; 

cervesa  A  4.  t)  recurrebat  A  \a.  u)  geminasse  ut  A  3.  v)  crevisse  0.  videretur.    Q.  B  \a.  2.  35 

w)  (0  add.  A  4)  Quantum  i.  meritum  A  2.  4 ;  Quantis  i.  meritis  corr.  Quantum  i.  meritum  B  \a ;  Quanta 
i.  merita  B  2 ;  Quanta  i.  virtus  A  3.  x)  tanta  corr.  quanta  B  \a.  y)  (a  m.  al.  in  r«s.)limentis  A  \a. 
z)  abdicarent  B\a.  2.  a)  ita  pr.  m.  A\a;    occurrit  rell.  b)  om.  B\a.  c)  que  postea   add. 

A  \a.  B  1«,  habent  A3.  B2.         d)  abluere  B  \a.         e)  noxiis  A  \b.  3.  4.    B 2. 

1)  Scordisci   gens  a  Gallis   oriunda   atque   Dardani   in  Moesia,    Illyria,   Pannonia   habi-  40 
tabant.  2)   V.  Columbani  auctor  anonymus  scribit  gillonem,    qao   nomine  ampulla  vitrea  vel 

figulina  significatur.    Mab.  3)    Begula    coenobialis  c.  3 :    Vel    certe  si  multum  est,    quod 

effudit,    quantos    metranos    de    cervisa  aut  mensuras  qualiumcumque    rerum,    intercidente 
negligentia,  effundens  perdidit,  supputans  tot  diebus  illud  quod  in  sumptus  proprios  rite 
accipere  consueverat,  sibi  ea  perdidisse  sciat,  ut  pro  cervisa  aquam  bibat  (ed.  Seebass  l.  I.  45 
p.  221J. 


VITAE  COLUMBANI  ABBATIS   DISCIPULORUMQUE   KIIS   LIBER   [.  83 

17.    De  prohibita  vivsi   esca  ei  "   copia  frumenti  horreo  aucta 
etb  panum0   multiplicationerad.    Dee  vocatione  Columbae1   oratione 

viri  Dei    moratae*. 

Eodemque  in  tempore  actum  est,  ut  per  densa  saltus  vipurna  fructicum'1  solitu- 
5  dinis  amator,  quae  propter  Fredemungiacas '  calmen  erat,  vir  Dei  ambularet,  rep 
peritque  cadaver  cervi,  quem  luporum  feritas  peremerat,  ursum  devorare  vclle, 
cuius  iani  sanguinem  lambens  exiguam  carnis  partem  voravisset.  Ad  quem  vir 
Dei  accessit,  increpans.  ne  corium,  quod  ad  usus  calciamentorum  necessarium  erat, 
lederet.    Tunc  bestia,  oblita  ferocitatek,  mitis  esse  coepit,  et  contra  naturam  absque 

io  murmore  blandiens  atque  colla  subinittens,  cadaver  reliquid.  Quod  vir  Dei '  ;id 
fratres  rediens  indicavit,  in  eo  loco  ut  irent  et  em  cervi  cadaver"  corium  avellerint. 
Abeuntes  ergo  fratres,  repperiunt0  undique  rapacium  alitum  procul  multitudinem1' 
abesse  necq  cadaver  supra  viri  Dei  interdictum  accedere  audere1',  diuque  expec- 
tantes   a  longe,    si   vel    fera   vel  avis   audaci    conatu  probibitae    escae   urguereturs 

15  praedam  capere,  conspiciunt  ad  odorem  cadaveris  adventare,  et  procul  adstantes, 
acsi  mortiferum  aliquid  ac  letale  deviare  et  celeri  fuga  omittere. 

Moransque*  alia  vice  penes  Luxovium  coenobium"  Coluraba,  Winiocusv  pres- 
byter,  cuius  superius  l  feciraus  mentionem,  ad  eum  venit,  sequebaturque  Winiocus 
( 'olumbae  vestigia,  quocumque  iret,  veneruntque  ad  horreum,  quo  frumenta  conde- 

20  bantur.  Aspicit  Winiocus,  parviquew  pendens  copiae  exiguitatem,  aitx,  se  non 
liabere  panis  habundantiam,  quo  tanta  multitudo  alatur,  quurque  segnitiay  torpeat 
quaerendi  frumenta,  increpat.  Cui  beatus  Columba  respondit :  'Si  rite  conditori 
suaez  deserviant  plebisil,  numquam  per  aevab  esuriem  sciant;  sic  enim  pre- 
conantis0    vox    psalmographi    concelebrat :    Non    vidi  iustum   derclictum^    nec   semen  Ps.36,25. 

25  eius,   quaerens  panem.     Perfacile   farre   horreum   replet,    quic   def  quinque  panibus  «^atth. 
hominum  quinque  milia  satiavit'.    Manente  denique  nocte  illa  ibi  Winioco»,  viri  Dei 
fide   et  oratione'1   horreum    repletum  est1.     Maneque    consurgens  Winiocusk,    iuxta 
horreum  transiens,  inoppinato  horreum  apertum1    cernit  clavigerumque  simul  ante 
ostium    adstantem,    sciscitatus,    quis    hoc    direxerit,    aut    quae    plaustrorum m   con- 

30  geries  haec  frumenta  devexerint.     Cui   horrei    custos    ait:    lNon   ita  est,    ut  putas, 

Cap.  17.     A  \a.  b.  c.  2.  3.  4.    B  \a.  2. 

Cap.  17.     a)  De  copia  —  multiplicatione  ante  verba  Moransque  alia  (/.  17)  praescripta  sunt  B  \a. 

h)  et  —  moratae  om.  Ak.  c)  panium  A\a.  d)  multiplicatione  A\b.  2.  B\a.  e)  De  —  de- 

morata  ante  verba  Cum  quodam  (p.  84,  20)  praescripta  sunt  B  \a.  f)  C.  monachi  orationibus  B  \a. 
35  g)  morata  A\b;  morati  .4  2;  demorata  B\a.         h)  ita  pr.m.  A\a.         i)  Fredemungiagas  ^14;  Frede- 

mundiacas  A'S.  B  \a  (non  B2).         k)  ferocitate  pr.m.  A4;  ferocita(te  m.  al.  add.)  B\a.         1)  postea 

add.  B  \a.         m)  ita  A  \a.  c.  2.  3.  4;  a  pr.  m.  add.  B  1«;  om.  B  2  et  fortasse  A  \b  (ubi  membrana  per- 

forata   est).  n)  ita  pr.  m.  .4  1«;    cadaver   e(t   m.    al.   add.)  A\b;    cadavere   A\c.   2.  3.  4.    B  \a.  2. 

0)  reppererunt  B\a.  2.  p)  multitudine  B\a.  q)  ad  m.  al.  add.  A\a,  habent  A\c.2.4.  B2  (non 
40  A  3) ;  ne  (ad  superscr.)  c.  B  \a.         r)  audebant  B  \a.  2.         s)  urguerentur  A  4.  B  2.         t)  a  Moransque 

cap.  (19.  B  2)  incipit  B\a  (ubi  De  copia  —  multiplicatione  praescr.;    r.  supra  l.  32,).  2 ;   ft  marg.  adscr. 

A  \d ;  Moransque  versu  ineunte  A  \c.         u)  coenobii  pr.  m.  A\a\  om.  A  3.  B  \a.  2.         v)  Winiochus  A  3. 

w)  parvi  penden(tis  m.  al.  add.)  A  \a ;  parvi  pendens  A  \c ;  parvisque  pendes  (pr.  m.  corr.  pendens)  A  \b. 

x)  e.  avenisse  non  B  \a.  2.  y)  signitia :  pr.  m.  A  \a ;  segnitiae  pr.  m.  corr.  segnitia  A  2.  z)  suo 
45  A  2.  3.  4.    B  \a.  a)   ita  pr.  m.   A  \a.  b)   eum  pr.    m.  B  \a ;   evum    A  \c.  4.    B  \a   (m.    al.).  2. 

c)  preconcinantis   m.    al.   corr.  preconcinentis   A  \a.  d)   om.  A  \a.  B  2.  e)   m.   al.  suppl.  B  \a. 

f)  om.  AS.  B\a\  quinque  m.  h.  de  q.  p.  B  2.         g)  Ubinioco  corr.  Winioco  A  \a.         h)  oratione :  A  \a. 

i)  m.  al.  suppl.  A  \a.         k)  post  Winiochus  5  litt.  ras.  B  \a;  et  add.  (5  2).        1)  est?  add.,  sed  eras.  A  \a. 

m)  pl :  ustrorum  pr.  m.  A  \a ;   plaustorum  B  \a. 

50  1)  Snpra  c.  15. 

11* 


84  VITAE  COLUMBANI  ABBATLS  DISCIPULORUMQUE  EIUS  LIBEK  1. 

nam  cerne,  sia  vestigia  plaustrorum  vel  iumentorum  telluri  inpressa  pareant? 
Nequaquamb  enim  claves  a  me  hac  nocte  discesserunt ;  sed,  obserato  horreic  osteo, 
divino  solamine  frumento  repletum  est  borreum'.  Coepit  de  industria  ille,  intentis 
oculis,  terram'1  respicere  ete  deferentium  vestigiumf  diligenti  examinatione  cogno- 
scere.  Cumque  nihil  borums  simile'1  quid  repperisset,  ait:  'Potens  est  Dominus  5 
cf.  Ps.  77,  i!>.  servis  suis  parare  mensam1    in  deserto'. 

Traiecto  exin   temporis   intervallo  venit  [beatus  igiturk   Columbanus],    isdem1 
Columba,    ad  Fontanas  caenubium    repperitque m  fratres   sexaginta   sarculo   terram 
excolere  et  semini  futuro  confectam"  glebis  arvam  parare.    Cumque  vidisset  magno 
labore  glebas  scindere,  ait:  'Sit  vobis,  o  fratres,  a  Domino  conlata  refectio'.     Quo  io 
audito,  minister  ait:  'Pater  mi,  non  sunt  nobis  amplius  quam  duo°   panes  et  pau- 
lolum  cervisae'.     Ille:    'Vade',    inquit,    'et  defer  bic'.     Concito  ille    gradu    perrexit 
duosque  panes  et  parum  cervisae  detulit.     Intuens    caelos,    Columba    ait:    'Cbriste 
Iesu,    unica    spes   orbis,    tu   bos   panes    et  bunc  potum  multiplica,    qui  de  quinque 
cf.Matth.  panibus   quinque   satiasti1'   milia   in   beremo'.      Mira   fides!p*     Satiati   sunt   omnes,  15 
potuqueq    austu1",    prout   voluntas    cuique    fuit,    dupla   minister    fragminum   spolia 
recollexits,    potusque    duplicavit    mensura1;    sicque    intellexit,    plus   merere11   fidem 
digna    divini    muneris    lucra,    quam   disperationemv,    quae    solet   diminuere   etiam 
conlata. 

Cumw  quodam   tempore   in   eodem    caenubio   Luxovio    vir   Dei    commoraretx,  20 
accidit,  ut  unus  ey  fratribus,    nomen7'   et  ipse  Columbanus,  febre  correptus  adque 
in  extremis  positus,  felicem  postulabat  exitum.    Cumque  iam  ultimusa  alitus  carere 
vellitb,    fidus   de  caelesti   munere,    quemc   longo   famulatod  quaesierat,  vidit  ad  se 
virum  fulva  luce  amictum  accedere  sibique  dicere :  'Non  te  modo  a  corpore  ducere 
possum,   quia   orationibus   et  lacrimis   patris   tui  Columbani   praepedior'.     Cumque  25 
haec  Columbanus    audisset,    merense,    acsif  e   somno    evigilasset,    suum    ministrum 
Theudegisilum,     cuius    superius l    mentionem    fecimus,    clamare    coepit:    Testina', 
inquit,  'perge  et  patrem  communem  Columbanum  ad  me  venire  conpelle'.    Concito 
ille    gradu    venit    ac    beatum  Columbanum    in    ecclesia   positum   flentem    repperit; 
postulat,  ut  ad  egrotumg  festinus  accedet11.    Venit  ergo  perniciter1  et.  quid  vellitk,  30 
interrogavit.     At    ille    causam   obicit1  :     'Quur    me',    inquid,     'tuis    orationibus    in 

Cap.  17.     A  1«.  b.  c.  2.  3.  4.    B  \a.  2. 
Cap.  17.     a)    om.   A  \b ;    cernis  v.    B  2.  b)   nequa :  quam,   ras.   m   A  \a.  c)   om.   B  \a. 

d)  o.  dil.  ex.  t.  r.  atque  veritatem  cognoscere  A  3.         e)  ut  A  \c;  om.  B  \a.         f)  vestigia  A  \c.  B  \a.  2. 
g)    eorum   5  1«;    in   horreo    B2.  h)    m.  al.   suppl.    A\a.  i)  ita  A3.  4.    B\a.  2;    mensas  re.ll.  35 

k)  expunct.  A  \a,  post  Traiecto  habet  A\b;  i.  om.  A\c.  2;  b.  i.  C.  om.  A  3.  4.  B  \a.  2.  1)  i(s)dem 

Columbanus  A  3.  4.         m)  que  om.  A  \a.         n)  confecta  gl.  arva  A  \c.  2 ;  confectam  gl.  arva  A  4.  B  \a 
(non  A'S.  B  2).       0)  duos,  ras.  s  A  \a.       p)  q.  m.  (hominum  add.  B2?)  in  h.  s.  B  \a.  2.       p")  res  A  \a.  b. 
q)  potSque  A  4;  potumque  B  2.       r)  ita  A  \a.  B  \a ;  (h)austo  rell.       s)  recolexit  m.  al.  corr.  recollegit  A  \a, 
et  sic  A  \b.  c.  2  ;   recolle  : : :  m.  al.  corr.  recollegit  B  \a.        t)  mensuram  A  \b.  c.  2.  3.  4.   B  1«.       u)  ita  40 
pr.  m.  B  \a ;  mereri  rell.  v)  desperatione  A  \c.  4 ;  disperatione  pr.  m.  B  \a.  w)  verba  De  voca- 

tione  —  demorata  iwaescr.    sunt  B  \a   (v.  supra  p.  83,  33,) ;    distinctione  carent  A  \a   (ubi  &   in   mg.)   et 
A  \b.  c.  2.  x)  ita  A  \a.  b.  3.  4 ;   commoraretur  A  \c.  2.  B\a\    commorasset  B  2.  y)  de  B  \a.  2. 

z)  ita  A  3.  4  (pr.  m.).    B\a.  2;    nomine  A\a.b.c.  2.  a)  ita  B\a\    ultimos  alitus  A  3.  B2;    ultimo 

alitu   (alito  A  \a ;    halitu  A  \b)  A  \a.  b.  2  et  e  corr.  A  4 ;    halitu  ultimo  A  \c.  b)    ita  pr.   m.   B\a;  45 

nollet  A  3 ;  vellet  rell.  c)  ita  AS.  B  \a.  2 ;  quam  A  4 ;    quod  A  \a.  b.  c.  2.  d)  ita  pr.  m.  A\a; 

famulatu  rell.         e)  aestuans  B  \a.  2.         f)  si  e  eras.  B  \a.         g)  egrotem  A  \a,  corr.         h)  ita  pr.  m. 
A\a;    accedit  pr.  m.  A2\    accedat   rell.  i)  ita  A\a.c.  2.  3.  4   (cf.  infra  c.  19);    perneciter  A\b; 

pernice  B  \a.  2.         k)  ita  B  \a ;  vellet  rell.         1)  obiecit  A  3.  B  \a.  2. 


1)  Supra  c.  15. 


50 


VITAE  COLUMBANI  ABBATIS  DI8CIPULORUMQUE   EIUS  LIBER  L  86 

haca  erumnosa  vita  detenis?b  Nani  adsunt,  qui  me  ducere  volunt,  si  tuis  fletibus  et 
precibus  non  praepediantur.  Retentationis15  solve  obstacula,  ut  mihi  iam  pateant 
caelestia  regna'.  Tum  metu  Columba  perculsus,  signo  tacto'1,  omnes  adesse  impe- 
ravit,  sancti0  sodalis  amissionef  gaudia  temperavit;  corpus  Christi  abeunti  de  hac 
5  vita  viaticum  praebet  hac^  post  extrema  oscula  functionis  cantus  implevit.  Erat 
enim  ex  eodem  genere  quo  et  beatus  Columbanus'1,  unoque  comeatu1  et  nomenk  ex 
Hibernia  processerant ' . 

[Cui111  sic  bestiae  ac  volucres"  viri  Dei  parerent  imperio?  Nam°  Chagnoaldum1'- ! 
Lugduno  Cloade'1  pontificem,  qui  eius  et  minister  et  discipulus  postea1'  fuit,  cogno- 

10  vimuss  referentem,  qui1  se  testabatur  sepe"  vidisse,  cum  in  heremov  vel  ieiunio 
vel  oratione  vacans  deambularet,  essevv  sepe  solitum  feras,  bestias  ac  aves  arces- 
sirex,  quae  ad  imperium  eius  statim  veniebant,  quasy  manu  blandiens  adtrectabatz: 
ita  fere  avesque  gaudentes  ac  ludentes'1  laetitia  uberi,  velut  catuli  solent  dominis 
adolai'eb,    exultabant,    et('   ferusculam,    quam   vulgo    homines    exquirium'1- -  vocant, 

15  sepe  de  arduis  arborume  culminibus  arcessitumf  manuque  receptums  suoque  collo 
inpositumh  sinuque1  ingredientem  ac  exeuntemk  sepe  vidisse1  supradictus  vir 
testabatur]. 

Cap.  17.  ad  v.  7.     A  \a.  b.  c.  2.  3.  4.    B  la.  2.     v.  8—17.    A  \a.  b.  c.  2  et  j)0st  c.  15.  A  3. 

Cap.  17.     a)  hanc  erumnosam  vitam  A  3.  4.         b)  ita  pr.  m.  A  \a.  B  \a;  detines  rell.         c)  pater 

20  add.  A  3.  d)  tactu  ?  pr.  m.  B  la.  e)  sancti  —  temperavit  om.  A  2.  3.  f)  ita  A  \b ;  amisione 

gaudia  pr.  m.  A  \a ;    amissione  gaudio  A  4 ;  amissionem  gaudio  A  \a  (m.  al.)  cum  rell.  g)  ita  A  4 ; 

haec  A\a  (pr.  m.).b;  corr.  ac  A\a,  et  sic  A\c.  2.  3;    et  B\a.  2.  h)  Columha  B  \a.  2.  i)  ita 

A  \a.  2.  3 ;    comitatu  A  \b.  c.  4.  B  \a.  2.  k)  ita  A  3 ;    nomine  rell.  1)  processerat  A  \a.  c.  4   (hic 

desinens);  processerunt  A\b.  m)  finem  capitis  om.  B\a.b.  2,  post  c.  15.  ponit  A3;    locus  cum  textu 

■>:>  praecedente  minime  cohaerens  ab  auctore  ipso  suppletus  videtur  esse.  —  Cui  sic  eras.,  m.  al.  superscr. 
Quomodo  ^4  1«  (ubi  k  in  mg.);  18.  Deo(!)  quod  bestiae  ac  A\b;  Cui  —  imperio  om.  .4  3.  n)  v.  ut 

v.  D.  parebant  A  \c.  o)  et  add.AS.  p)  ita  A\b.  3;    Chagnoaldus  —  pontificem  —  referentem 

A  \a ;  Chagnoaldus  —  pontifex  —  referente  A  \c ;  Chagnoaldo  —  pontifice  —  referente  A  2.  q)  ita 
A  2  (cf.  II,  8)]  L.  Cloatis  A  \a;  Lugduni  Clavati  A\b.c\  Lauduni  Clavati  A  3,  ubi  episcopum  atque  add. 

30  r)  om.  A  2.  s)  quo  novimus  A  \c ;  qui  (rn.  al.  corr.  quem)  novimus  A  \a.  t)  quae  A  \c.  u)  sepius  A  3. 
v)   here(mo  postea   add.)  A\a.  w)   esset  ^llc;    om.  A2.  x)    ita  A2;    arcersire  A\a;    accersire 

A  \b.  c.  3.  y)  quae  pr.  m.  corr.  quas  A  3.  z)  adtractabat  m.  al.  corr.  attrect.  A  \a.  a)  laudantes 
jir.  m.  A  \a.  b)  exultare  A  \c.  2.  c)  quique  A  \c;  om.  A  2.  d)  ita  A  3;  squirium  rell.  e)  hominum 
m.  al.  corr.  ornis  A  3.         f)  ita  A  2 ;  arcersitum  A  \a  (pr.  m.).  3 ;   accersitum  A  \b.  c.         g)  perceptum 

35  A  \c.  2.  h)  positum  A  \a.  b.  i)  sinumque  A  \c.  2.  k)  exuntem  pr.  m.  A  \a.  1)  vidis(se  m.  al. 
add.)  A  \a. 

1)  Chagnoaldus  ex  patre  Chagnerico,  matre  Leudegunde  natus,  qui  fundos  suos  prope 
Meldorum  urbem  sitos  inhabitabant ,  frater  Burgundofarae,  Columbanum  per  Meldorum  urbem 
proficiscentem  a.  610/1.  minister  et  discipulus  secutus   est  Brigantiam ;   cf.  infra  I,  26.  27.  28. 

40  Episcopus  Laudunensis  post  Rigobertum,  qui  a.  614.  concilio  Parisiensi  intererat,  creatus  con- 
cilio  Clippiacensi  a.  626.  aut  627.  subscripsit ;  cf.  Concilia  ed.  Maassen,  I,  p.  192.  201. 
Eius  nomen  inter  subscriptiones  chartae  Eligii  legitur,  quae  monasterio  Solemniacensi  X.  kal. 
Dec.  a.  X.  Dagoberti  (632,  Nov.  22)  data  vult  esse.  Defunctus  autem  est  non  multo  post. 
Paulus  enim  episcopus  Virdunensis  Desiderio  Cadurcensi  scripsit,  ' Chainoaldum  episcopum  ictuatum 

45  et  iam  fati  munus  implesse' ,  quam  epistulam  fed.  MG.  Ep.  III,  209^  ante  Sigibertum  a.  XI. 
Dagoberti  (=  633/4  p.  Chr.)  regem  Austrasiae  creatum  datam  esse  Cointius  a.  632.  recte 
coniecisse  mihi  videtur.  2)  Latinis  sciurus,  Gallis  'VecureuiV ,  nobis  est  ' Eichhorn' ;  cf.  Diez, 
'Etym.  Worterbuch'  I,  372  2. 


86  VITAE  COLUMBANI  ABBATIS  DISCIPULORUMQUE  EIUS  LIBER  I. 

18.    De   reverentia   Theuderici   regis    et   obiurgatione    eius 

et    Brunichildis   adversitate. 

Creverata  iam  passiinb  fama  sanctic  viri  in  universas  Galliae  vel  Germaniae 
provincias,  eratque  omnium  rumored  laudabilis,  omnium  cultu  venerabilis,  in  tantum 
ut  Theudericus  rex,  quie  eo  regnabat  in  tempore,  ad  eum  saepe  veniret  et  ora-  5 
tionum  suarum  suffragiof  omni  cum  humilitate  deposcerit".  Sigibertus  etenim, 
cuius  superius x  fecimus  mentionem,  apud  Victuriacum'1  villam  publicam,  quae  in 
suburbano  Atravitensis1  urbis  sita  est2,  Hilpericik  germani  sui  dolo,  qui  apud 
Turnacum1  oppidum  tunc  erat,  quem  Sigibertus  usque  ad  internitionem  perseque- 
batur,  interfectus  est.  Perempto  itaque  Sigiberto,  Childebertus  filius  eius  regni  io 
595.  sceptra  suscepit3,  annuente  matre  Brunichilde.  Mortuo  deinde  Childeberto  intra 
aduliscentiae  annos,  regnaverunt  filii  Childeberti  duo  Theudebertus  et  Theudericus 
cum  avia1*  Brunichilde:  regnum  Burgundionorum m  Theudericus  potitus,  regnum" 
Austrasiorum  Theudebertus  suscepit  regendum4.  Theudericus  ergo,  quia  infra0  ter- 
minus  regni  sui  beatum  Columbanum1'  haberet,  gratulabatur.  Adq  quem  saepissime  is 
cum  veniret,  coepit  vir  Dei  eum  increpare,  quur  concubinarum  5  adulteriis  misceretur 
et  non  potius  legitimi  coniugii  solamina  frueretur,  ut  regalis  prolis  ex  honora- 
bilem1'  reginam  prodirets  et  non  potius  ex  lupanaribus1  videretur  emergi.  Cumque 
iam  ad  viri  Dei  imperium  regis  sermo  obtemperaret  et  se  omnibus  inlicitis  segre- 
cf.3.Reg. 2i.  gare**  responderet,  mentem  Brunichildis  aviae,  secundae  ut  erat  Zezabelis",  antiquus  20 
anguis  adiit  eamque  contra  virum  Deiv  stimulatam  superbiae  aculeo  excitatw,  quia 
cerneret  viro  Dei  Theudericum  oboedire.  Verebatur  enim,  ne  six,  abiectis  concu- 
6O6/7.  binis,  reginam'1  aulaey  praefecisset2,  dignitatesx  atque  honoris  suaea  modum 
amputasset. 

Cap.  18.     A  \a.  b.  c.  2.  3.     B  \a.  2.  25 

Cap.  18.     a)  a  creverat  incip.  Fr.  IV,  36.  b)  parsim  A  2  cum  cod.  1  Fr.  c)  is  civitatis 

suae  pro  s.  v.  Fr.         d)  rimore  Fr.  e)  qui  —  regnabat  om.  Fr.  f)  suffragia  Alb.c.  3 ;  suffra- 

gium  A  2.  B  2.  g)  deposcere  B  \a ;  poscerit  Fr.,  qui  hic  deficit ;  deposceret  rell.  h)  Victoriacum 

A2.  3.  B2.  i)  Atravatensis  B2;  Araviensis  A2;  Aravensis  Alc\  Atrabatensis  A3.  k)  Hilprici 

Ala;    Hilberici  A  1  b ;    Helperici   A  \c.    B\a.  1)   Tornacum   A  \c.  3.  B2.  V)   sua   add.   A\a.b.  30 

m)  Burgundianorum  A  \b ;  Burgundiorum  AS.  B2;  Burgundionum  A  \c.  2.  n)  vero  add.  B  \a.  2. 
o)  in  terminus  pr.  m.  A\a;  in  terminis  A\b.c\  inter  minos  pr.  m.  corr.  inter  terminos  ^12;  intra 
terminos  A  3  ;  infra  terminum  B  \a.  2 ;  cf.  I,  24 :  intra  sui  regni  terminos.  p)  om.  A  \a.  q)  in  Ad 
redit  Fr.  r)  ita  pr.  m.  A  \a  cum  Fr. ;   honorabili   regina   rell.  s)  ita  A  \c.  B  \a.  2   cum  Fred. ; 

proderet  A\a  (pr.  m.).b.  2;  om.  AS.       t)  lupanari  A  \b;  laparibus  B2;  lupinaribus  Fr.       V)  ita  A\a  35 
(pr.  m.).  b.  2 ;  segregari  rell.        u)  Iezabelis  A  \c.  3 ;  Gezabaelis  B  2  ;  Zezebelis  Fr.        v)  superscr.  B  \a. 
w)  ita  A  \a.  b.  c.  2.  3  cum  Fr. ;    exagitat   B  \a.  2.  x)   om.  B  \a.  2   (habet  Fr.).  y)   regiae   add. 

B  \a.  2  (non  Fr.).         z)  praeficeret  A  3 ;   perfecisset  Fr.         a)  sui  Fr. 

1)  Supra  c.  6.     Sigiberti  finem  audor  procul  dubio  apud  Gregorium,  H.  Fr.  IV,  50.  51, 
legerat ;   is   vero  a  Fredegunde  sicarios  instigatos  esse  narravit.  2)   Vitry  (arr.  Arras,  dep.  40 

Pas  -  de  •  Calais)  villa  ad  Scarpim  fl.  haud  procul  ab  urbe  Atrebatensi  sita  est  (cf.  Longnon, 
'Geogr.  de  la  Gaule'  p.  414J,  atque  in  eadem  regione  se  degisse  Ionas  ipse  in  epistula  praevia 
testatus    est.  3)  Ex    Greg.,    H.  Fr.  V,   1.  4)  Gf.  Fred.  IV,   16.  5)   Theuderico 

annis  601/2.  602/3.  603/4.  606/7.  quattuor  e  concubinis  filii  nati  sunt,  annosque  XIV.  natus 
gaudiis   paternis   iam    fruebatur.  6)    Ermenbergam ,    filiam   Betterici    regis    Wisigothorum,  45 

Theudericus  a.  606/7.  in  matrimonium  duxit,  sed  anno  post  ' instigantibas  verbis  Brunechilde  ava 
et  Teudilane  germana'  invisam  effectam  ipsam  in  Hispaniam  remisit,  thesauris  ereptis;  cf.  Fred. 
IV.  30. 


VITAK  COLUMBANI  ABBATIS  DINCIPULORUMQUE  EIUS  LIBEE   I.  87 

19.    De    adventu    eius    ad    Brunichildem    et   Theudericum 

et   effusione    potusa    ac    cibi    et    infestatione b    regia    ac   expulsione 

a  Luxovio  ete   damnatorum   relaxatione. 

Evenit  ergo,  ut(I  quadam  die  beatus  Columbanus  ad  Brunichildem  veniret. 
:>Erat  enim  tunc  apud  Broeariacume- l  villam.  Cumque  illa  eum  in  aulam  venis.se* 
cerniret,  filios  Theuderici,  quos  de  adulterinis  permixtionibus  habebat,  ad  virum 
Dei  adducit;  quos  cum  vidisset,  sciscitatur,  quid  sibi  vellint8.  Cui  Brunichildis 
ait:  'Regis  sunt  filii;  tu  eos  tua1'  benedictione  robora'.  At  ille:  'Nequaquam', 
inquid,  'istos  regalia'  sceptra  suscepturus  scias,  quia  de  lupanaribusk  emerserunt'. 

10  Illa1  furens  parvolus  abire  iubet.  Egrediens  vir  Dei  regiam  aulam,  dum  limitem 
transiliret,  fragor"'  exorta  totam  domum  quatiens  omnibus  terrorem  incussit  nec 
tamen  misere  feminae  furorem  conpescuit.  Paratque  deinde  insidias  molire": 
vicinus0  monastirii  per  nuntius  imperat,  ut  nulli  eorum  extra  monasterii  terminos 
iter  pandatur1',  neque  receptacula  monachis  eius  vel  quaelibet  subsidia  tribuantur. 

ir>  Cernens  beatus  Columbanus  regios  animos  adversum  se  permotus,  ad  eos  properat, 
utq  suis  monitis  misere1'  pertinaciae  intentus  frangat;  erat  enim  tunc  temporis 
apud  Spissiam  *  • 2  villam  publicam.  Quo"  cum  iam  solv  occumbente w  venisset,  regi 
nuntiant,  virum  Dei  inibi  essex  nec  iny  regis  domibus  metare2,3  vellea-4.  Tunc 
Theudericus  ait,  melius  esse  virum  Dei  oportunis  subsidiis  honorare,  quam  Dominum 

20  ex  servorum  eius  offensam"  ad  iracundiamc  provocare.  Iubet  ergo  regio  cultu 
oportuna  parare  Deique  famolo  dirigi.  Itaque  venerunt  et  iuxta  imperium  regis 
oblata  offerunt.  Quae(1  cum  vidisset  dapes  et  pocula  cultu  regio  administrata, 
inquirete,  quid  sibi  de  ista  vellint'.  AientR"  ille1',  tibi  a  rege  fore  directa.  Abomi- 
natus  ea,  ait:  'Scriptum  est:  Munera  impiorum  reprobat  altissimus;  non  enim  dignum  Eccii.  34,23. 

25  est,  ut  famolorum  Dei  ora  cibis  eius  polluantur,  qui  non  solum  suis,  verum  etiam 
aliorum  habitaculis'  famulis  Dei  aditum  denegetk'.  His  dictis1,  vascula  omnia  in 
frustra  disrupta  sunt,  vinaque  ac  sicera  solo  diffusa1"  ceteraque"  separatim  dispersa0. 
Pavifacti   ministri   rei  gestae    causam   regi  nuntiant.     Ille1'   pavore  perculsus,    cutn 

Cap.  19.     A  \a.  b.  c.  2.  3.    B.  1«.  2. 

80  Cap.  19.     a)  potu  A\a;  pot  B\a.         b)  infestinatione  pr.  m.  A\a,  et  A2  in  laterculo.         c)  et 

d.  r.  hic  om.  B  \a.  b,  sed  v.  infra  p.  89,  31 ;  haec  om.  A  2  (sed  in  laterculo  extant).  d)  post  add.  B  \a.  2 
(non  Fr.).  e)  ita  A\a  et  m.  al.  A2  cum  Fr.;   Bocariacum  A\c;   Brucariacum  AS.  B\a.  2;    Bru- 

cariacam  pr.  m.  A  2 ;  Prucariacum  A  \b.  f)  venire  A  \c.  Fr.  g)  velint  A  \b.  3  ;  vellent  A  \c.  2.  B  2.  Fr. 
h)  om.  Fr.        i)  regia  B  \a.        k)  lupinaribus  Fr.         1)  111:  pr.  m.  B  \a.         m)  fragor  exortus  A  \c.  3 ; 

35  fragore  exorto  (exoto  B2)  B\a.2;  fragor  ex  (pm.  orta  —  omnibus)  t.  Fr.  n)  mulieri  m.  al.  corr. 
moliri  B  \a,  et  sic  A  3.  0)  ita  Fr.;  vicinos  A  \a.  3.  B  \a.  2;  vicinis  A  \b.c.  2.  p)  pand(eretur  m.  al. 
in  ras.)  B  \a.  q)  et  Fr.  r)  miserat  Fr.  s)  ita  A  \a  cum  Fr. ;  intentum  A  2.  3.  B  \a.  2  ;  in  tantum 
A\b;   intentionem  A\c.  t)  Spissam  B2;    Spinsiam   Fr.  u)  in  ras.  A\a;    quod  B  2.  v)  ita 

A2.  B\a.  2  cum  Fr.\  sole  A\a.b.c.  3.        w)  occumbentem  Fr.       x)  esset  Fr.       y)  om.  Fr.       z)  ita 

40  B  2  cum  Fr. ;  metase  ?  corr.  metare  B  \a ;  metari  A  \a.  b.  2.  3 ;  manere  A  \c.  a)  vellit  Fr.  b)  ita 
A  \a  cum  Fr.  c)  iracundia  B  \a.  d)  ita  A  \a.  B  \a ;  Que  Fr. ;  quo  corr.  qui  B  2 ;  qui  A  \b.  c.  2.  3. 
e)    ita  pr.   m.    A\a.  f)    velint   A\b.c.  3.    B  2 ;    vellent  A  2.  g)    ita   Fr.;    ai:nt    m.    al.   corr. 

aiunt  A  \a ;    aiunt  A  \b.  c.  2.  3 ;    fatentur  B  \a.  2.  h)  ita  Fr. ;    illi  rell.  i)  habitacula  B  \a.  2. 

k)  denegat  A  \c.  3.  B  \a.  2.        1)  dicta  Fr.       m)  defusa  B  \a.        n)  cetera  quae  A  \a.        o)  dispersam 

45  Fr.         p)  Illi  Fr. 

l)  Bruyeres-le-Chatel  (dep.  Seine-et-Oise).  2)  tfpoisses  (dep.  Cote-cVOrJ.  3)  i.  e. 

devertere.  4)  Fortasse  etiam  propter  fidem  diversam,  sicut  Daganus  episcopus  Scottorum  ad 
Laurentium  coepiscoposque  eius  veniens  'nec  in  eodem  hospitio  quo  vescebantur  cibum  sumen 
voluit' ;  cf.  Beda,  H.  eccl.  II,  4. 


88  VITAE  COLUMBANI  ABBATIS  DISCIPULORUMQUE  EIUS  LIBER  I. 

avia  delucolo  ad  virum  Dei  properant,  precantur  de  commisso  veniam;  se  inpost- 
moduma  emendare  pollicentur1'.  His  pacatusc  promissis,  ad  monasterium  rediit. 
Sed  polliciti  vademonii  iura  nond  diu  servatae  violantur;  exercentur  miseriarum 
607/8.  incrementa,  solitoque  a  rege  adulteria  patrantur.  Quae  audita,  beatus'  Colum- 
banus  litteras  ad8'  eum  verberibus  plenas  direxit  comminaturque  excommunicationem,  5 
si  emendare  dilatando  non  vellit1'.  Ad  haec  rursum  permota  Brunichildis,  regis 
animum  adversum1  Columbanum  excitat  omnique  conatu  perturbare  intendit  ora- 
turquek  proceris1,  auligas1",  obtimatis"  omnis,  ut  regis  animum  contra  verum  Dei 
perturbarent,  episcopusque  *  sollicitare  adgressa,  et°  de  eius  religione  detrahendo 
et  statump  regulae,  quam  suis  custodiendam  monachis  indederat,  macularet'1.  10 
Obtemperantis1'  igiturs  auligae1  persuasionibus  miserae  reginae,  regis  animum 
contra  verum  Dei  perturbant,  cogentes,  ut  accederet  hac  relegionem  probaret. 
Abactus"  itaque  rex  ad  virum  Dei  Luxoviumv  venit;  conquestusquew  cum  eo,  cur 
abx  conprovincialibus  moribus  disciscerety,  et  intraz  septa  secretiora  omnibus 
christianis  aditus  non  pateret.  Beatus  itaque  Columbanus,  ut  erat  audax  atque  15 
animo  vigens,  talibus  obicienti  regi  respondit,  se  consuetudinem  non  habere,  ut 
saecularium  hominum  et  relegionia  alienis  famulorum  Dei  habitationes  pandant'1 
introitum;  sec  et  oportuna'1  aptaque  loca  ad  hoc  habere  parata,  quo  omnium 
hospitum  adventus  suscipiatur.  Adhaecrex:  'Si',  inquid,  'largitatis  nostrae  munera 
et  solaminis  supplimentum  capere  cupis,  omnibus  in  locis  omnium  patebit  introitus'.  20 
Vir  Dei  respondit:  'Si,  quod  nunc  usque  sub  regularise  disciplinae  abenisf  con- 
strictum  fuit,  violare  conaris,  nec  tuis  muneribus  nec  quibuscumquee  subsidiis 
me  fore  ah  te  sustentaturum " .  Et  si  hanc  ob  causam  tu  hoc  in  loco  venisti,  ut 
servorum  Dei  caenubia  distruas  et  regularem  disciplinam  macules,  citok  tuum 
regnum  funditus  ruiturum  et  cum  omni  propagine  regia  dimersurum'.  Quod  postea  25 
rei  probavit1  eventus.  Iam  enim  temerario  conatu111  rex  refecturium  ingressus 
fuerat.     His"   ergo    territus    dictis,    foris0   celer   repetatp.     Durisq    post   haec   vir1' 

Cap.  19.     A  \a.  b.  c.  2.  3.    B  \a.  2. 
Cap.  19.     a)  in  pr.  m.  suppl.  A  \a.  b)   pollicetur   B  \a.  c)   m.   al.   corr.   placatus  A\a; 

pacatis  A  3.  d)  non  om.  et  diu  in  ras.  A  \a.  e)  servata :  A  \a ;  sevata  B  2.  f)  om.  B  \a.  2.  30 

g)  ad  eum  om.  A\b;  ad  regem  Theudericum  v.  A  2 ;  ad  regem  Theodericum  adeo  v.  A  \c.  h)  ita 

A  \a  cum  Fr.         i)  adversus  A  \a ;  beatum  add.  A  \a.  b.  c.  (2).         k)  Horaturque  A  2 ;  Ortaturque  B  \a 
(non  B  2) ;    Hortaturque  A\b.c\    Alloquiturque  A  3.  1)  ita  Fr.  m)   ita  pr.  m.  A  \a   cum  Fr. ; 

aulicos  A  \c ;    om.  A  3  ;    aulicas  rell,  n)    optamatis    omnis   Fr.  o)  ut  A  \c.  B  \a.  2 ;    om.   A  2. 

p)  statutum  A  \a,  corr.;  statim  Fr.         q)  maculari  m.  al.  corr.  macularent  A  \a;  macularet  pr.  m.  corr.  35 
macularent  B\a;   macularent  A  3.  B2.         r)  ita  Fr.;    Ob(p)temperantes  A\a.  b.  c.  2.  3;    Obtemperant 
B\a.  2.  s)  pr.  m.  suppl.  B\a.  t)  aulige?  m.  al.  corr.  aulici  B\a;   aulicae  A\a.b.  B2;   aulici 

A\c;  auli  regiae  p.  Fr.         u)  ita  A\b.c.  2  cum  Fr.;    (Co  m.  al.  in  ras.)actus  A\a;  Coactus  B  \a.  2. 
v)   Lussovium  Fr.  w)    est  add.  (B  2).  x)   ita  pr.  m.  A  \a  cum  Fr. ;   corr.   ab    conprovintialium 

A\a;  ad  conprovincialium  B\a\    a  conprovincialium  (conprovint.  A  \b)  A  \b.  c.  B2;    ab   conprovincia-  40 
lium  A3;    cum  a  provincialium  pro  a  c.  A  2.  y)  descisceret  A\b;    discesserit  B\a.  2  (non  B\b); 

discisserent  A  3.  z)  inter  Fr.  a)  religionis  A  \c ;  religione  ^4  3.-6  \a.  2.  b)  pandantur  A  \c ; 

panda  A  3  ;    pandat  B  \a.  2.  c)  sed  A  \b.  c.  B  2.  d)  et  add.,  sed  eras.  B  \a.  e)  regulari  B  2  ; 

regulare  Fr.  f)  abinis  pr.  m.  B  2 ;    advenis   pr.   m.    B  \a.  g)    quibusquae    Fr.  h)    ad   Fr. 

i)  sustentaturo  A  3 ;  sustentatum  m.  al.  corr.  sustentantium  B  \a  (non  B  2) ;  sustentandum  A\c.  2 ;  scias  15 
add.  B  \a.  2.  k)  m.  al.  corr.  scito  A\a;  et  sic  A  \b.  c.  3.  B 2.  1)  probabit  Fr.  m)  conatur 

A  2 ;    conventu  A  \b.  n)   Hic  pr.   m.  B  \a.  o)  fores  B\a.  2 ;    foras  A  2.  p)    repediat   corr. 

repedat  A  \b ;    repedavit  A  \c ;    repetit  A2.  B2.  q)   Diris  Fr.  r)  m.  al.   corr.  viri  A  \a,   et  sic 

A\b.c.  2.  3.    B2. 

1)  Ionas  quaestione  paschali  omnino  suppressa,  qua  recta  sancti  sui  fides  in  dubium  venire  50 
potuisset,  sola  Brmiichildis  culpa  episcopos  sollicitatos  esse  finxit. 


VITAE  COLUMBANI  ABBATIS  DISCIPULORUMQUE  EIUS  LIBER  I.  89 

Dei  increpationibus  rex  urguetur.  Contra  quae  Theudericus  ait:  'Martvrii  coronam 
a  nie  tibi  inlaturam  speras';  non  esse  tantae  dementiae11,  ut  hoc  tantuiu  patran  1 
scelus,  sed  potiores  consilii  se  ageret  utilia  paraturum,  ut  qui  ab  oinnium  saecu- 
larium  moresb  disciscat,  quo  venerit1',  ea  via  repetared  studeat.  Auligum"  simul 
s  consona  voce  vota  prorumpunt,  se  habere  non  velle  his  in  locis,  qui  omnibus  non 
societur.  Ad  haec  beatus*  Columbanus  se  dicit  de  caenubii  septa  non  egressurum, 
nisi  violenter  abstrahatur. 

Discessit  ergo  rex  relinquens  virum  quendam  proceremK  nomen'1  Baudulfum  ' . 
Hisk  enim  cum  remansisset,  virum  Dei1  a  monasterio  pellet"1  et  poenes"  Vesontio- 

io  nensem0  oppidum  ad  exulandum  perducit,  quoadusque  ex  eo  regalis1'  sententia 
quod  voluisset  decerneret'1. 

Commorans*  ergo  inibi,  audit  carcerem  eo  in  loco  plenum1"  esse  damnatorum 
hominum  mortis  damna  expectantium.  Ad  quem  vir  Dei  properat,  ingressusque8 
ostium,  nullo  obstante,  verbum  Dei  damnatis  depromit,  spondentque1  illi11,  si  libe- 

15  renturv,  emendaturos  et  de  commissa  noxa  penitentiam  acturos.  Beatus  itaque 
Columbanus  post  haec  ministro  Domoaliw,  cuius  superius1  fecimus  mentionem, 
imperat,  ut  manu  ferrum  quo  conpedes  inretiti*  erant  atque  innexae  adprehendat 
ac  trahat.  Quem  ille  adprehensum  trahety  et  veluti  fructixv  putrefacta2  per 
partesa    comminuitur ;    egredique    carcerem    damnatos,    solutis    conpedibus,    iubet, 

20  peractoque  euangelici  cultus  officio,  pedes  lavit  linteoque  abstersit.  Imperatque 
deinde,  ut  ecclesiam  petant  et  commissib  sceleris  penitendo  ac  fletibus  abluendo 
culpas  luant.  Properantes  ergo  illi  ecclesiae  foresc  obseratas  repperiunt.  Tribunus 
ergo  militum  cum  vidisset  virtutemd  Dei  per  beatum  Columbanum  damnatorum 
conpedes   fractos    et  vacuum  sibi  tantummodo  relinqui  ergastulum,    insequi   calces 

25  damnatorum,  acsi  a  somno  excitatus,  cum  militibus  coepit.  Illee  vero  pos  tergum 
adpropinquare  satellites  videntes  et  fores  ecclesiae  obseratas  cernentes,  gemina 
vallati  angustia,  virum  Deif  conpellant,  ut  eruantur».  Anxio  ille  anhelitu  sursum 
caput  adtollet  precaturque  Dominum,  ut  sua  virtute  ereptos  eh  ferro  non  sinat  denuo 
tradi  satellitum  nexu.    Nec  morata  auctoris  bonitas  foris1  firmis  obseratas  claustris 

30  reserat,  in  angustia  positis  aditum  pandit,  pernicique  cursu  ingrediuntur  ecclesiam  ; 

)  Hic  in  codd.  B  caput  novum  incipit,  praescriptione  addita  hac:  (21.  B\b;  23.  B2,  ubi  praescr. 
deest)  De  damnatorum  relaxatione  et  foribus  aecclesiae  per  se  reseratis  (distinctione 
carent  A  1«.  b.  2). 

Cap.  19.     Ala.b.c.  2.  3.    B\a.  2. 
35  Cap.  19.     a)  se  add.  A  \a.  b.  c.  2 ;    om.  A  3.  B  \a.  2  cum  Fr.         b)  ita  B  la  cum  Fr. ;    moribus 

A\a  (m.  al.  suppl.).  b.  3;  more  A\c.2.         c)  ita  A\c.  2.  B\a  cum  Fr.;  venerat  A\a.b.  3;  venit  B2. 

d)   ita   A  \a.  B  \a.  Fr. ;    repedare  A  \b.  c.  2.  3.    B  2.  e)    ita  pr.   m.   B  \a   cum   Fr. ;    aulicum   rel/. 

f)  om.  B\a.  2.  g)  procere  B\a;  procerum  B2.  h)  ita  Fr.;  nomine  codd.  i)  ita  A  \c.  2.  3. 

B\a  cum  Fr.;    Baudolfum  A\a.  b;   Baldulfum  B2.  k)    ita  Fr.  1)   om.  A\a;    vi   add.  B  \a.  2. 

40  m)  ita  A  \a  cum  Fr.;  pallit  pr.  m.  A  2 ;  pellit  rell.         n)  ita  Fr.;  penes  codd.         o)  ita  A  \b.  3.  B  \a; 

Verontionensem ?    corr.    Vesontionense   A  \a,    et   sic   A\c.    B2;    Vesoncionem    Fr. ;    Bisontionense  A  2. 

p)  regali  s.  B\a  cum  Fr.       q)  deficit  Fr.       r)  plenam  B\a.       s)  que  om.  A  \a.       t)  spopondentque  B2. 

u)   se  h.  I.   add.  A  \c.    B  \a.  2,   post   liberentur   A  3.  v)   corr.    liberarentur   A  \a,    et    sic   A  \c.  2. 

w)  Domoaldi  A  \b ;  Domo  B  2.         x)  in(r)retitae  A  \b.  c.  3 ;  inreti(ti  m.  al.  add.)  B  \a.         y)  ita  pr.  m. 
45  A\a.        z)  putrefactam  A\a,  corr.;  putrefactum  B2.         a)  parte  B  \a.         b)  commissi : ,  ras.  s  A\a. 

c)  foras  p>>'>  m.  A  \a.         d)  virtute  A  \b.  c.  3 ;   virtutum  A  2.         e)  ita  pr.  m.  A  \a.         f)  m.  al.  suppl. 

A\a;    Columbanum  add.  B\a.  2.  g)  eruentur  A  \a,  corr.;    eruant  A\b.  h)  om.  A\c;   a  B  \a 

(non  B  \b).         i)  ita  pr.  m.  A  \a.  b ;  fores  rell. 

1)  Supra  c.  9. 
SS.  R.  Meroving.    IV.  12 


90  VITAE  COLUMBANI  ABBATIS  DISCIPULORUMQUE  EIUS  LIBER  I. 

fores  vero  post  damnatorum  introitum  in  oculis  militum  absque  humana  manu 
obserantur,  acsi  custos  usu  clavigero  perniciter  et  reserasset  et  obserasset.  Per- 
veniens  ergo  beatus  Columbanus  cum  suis  simulque  et  tribunus  cum  militibus, 
fores  obseratas  reppererunta  Aspasiumque  nomenb  custodem  querunt,  ut  claves 
largiatur.  Qui  cum  venisset,  clavigeroque  usu  fores  reserare  volens0,  ait  se  num-  5 
quam  diligentius  obserata  claustra  invenisse.  Nec  quisquam  post  ausus  est  dam- 
natis  iniuriam  inferre,  quos  divina  virtus  eruisset. 

20a.    De  regressu  eius  ad  Luxovium  et  cecitatib  satellitum, 
expulsione  regia  sodaliumque  separationec   et  sospitate  vexantium. 

Postd  haec  vir  Dei  cernens,  quod  nullis  custodiis  angeretur  a  nulloque  10 
molestiam  ferret,  —  videbant  enim  omnes  in  eume  Dei  virtutem  flagrare,  ideoque 
omnes  ab  eius  iniuriis  segregabantur,  ne  socii  culparum  forent,  —  ascendit  ergo 
dominica  die  in  verticem  ardui  cacuminis  montis  illius,  —  ita  enimf  situs  urbis 
habetur,  cum  domorum  densitas  in  diffuso  latere  proclivi  montis l  sita  sit,  pro- 
rumpent  ardua  in  sublimibus  cacuminibus,  qui  undique  abscisi,  fluminis  Dovae^  15 
alveo  vallante,  nullatenus  commeantibus  viam  pandit11,  —  ibique  usque  ad  mediam 
diem  expectat,  si  aliqui1  iter  ad  monasterium  revertendik  prohibeat1.  Et  cum 
nullus  contrarius"1  existeret,  ipse  per  mediam  urbem  cum  suis  ad  monasteriumk 
regreditur.  Quon  audito,  Brunichildis  ac  Theudericus,  quod  scilicet  ab  exilio 
revertisset,  atrociorebus  irae  aculeis  stimulantur  iubentque  °  militum  cohortem,  ut  20 
rursum  virum  Dei  vimp  abstrahant  et  ad  pristinum  prorsus  exilium  revocent. 
Venientes  ergo  milites  cum  tribuno,  peragrantur  septa  monasterii,  virum  Dei  per- 
quirunt;  residebat  enim  ille  in  atrio  ecclesiae  librumqueq  legebat.  Ubi  cum  sepe 
venissent  et  propterr  eum  transirent,  ita  ut  nonnulli  in  eius  pedibus  suos  offen- 
derent  et  vestimentis  suis  eius  tangerent,  obcecatis  luminibus,  ipsum  nequaquam  25 
viderent.  Eratque  expectaculum  pulcherrimum :  ille  ovans  cernebat  quaerentes, 
nec  omnino  videbaturs;  illi  *  in  medio  eorum  positum11,  cum  viderentur,  non  vide- 
bant.  Venitque  tribunus,  intuitusque  per  fenestram,  vidit  virum  Dei  inter  ipsos 
laetum  residere  et  legere,  cernensque  virtutem  Dei,  ait:  'Quid  tam  intente  atria 
ecclesiae   peragratis  nec   omnino   repperitis?     Nequaquam   amplius  insaniae  errore  30 

Capp.  19.  20.     A  \a.  b.  c.  2.  3.    B  \a.  2. 

Cap.  19.     a)  ita  A\a.  3;  repperererunt  A  \b\  repperiunt  B\a.  2;  r.  A.  q.  n.  otn.  A  \c.  2.       b)  ita 
A  3 ;  nomine  rell.         c)  voluisset  ait  m.  al.  in  ras.  A  \a. 

Cap.  20.     a)  titulus  ante  verba  Horaturque  (p.  88, 1)  positus  est  A2.  b)  cecitatis  corr.  ceci- 

tate  A  \a,  et  sic  A  \b.  2.  B  \a.  c)  tione  m.  al.  suppl.  A  \a.  d)  in  Post  redit  Fr.         e)  ita  A  3.  35 

B  \a.  2  cum  Fr. ;  eo  A  \a.  b.  c.  2.  f)  om.  A  \a.  g)  Duvae  A  3.  h)  pandet  B  \a.         i)  aliquis 

A  \b.  c.  2.  3.  k)  rev.  —  monasterium  (l.  18)  om.  A  \b.  1)  prohibeant  B  \a.  2.  m)  se  add.  B  \a. 
n)  Qui  pr.  m.  A  \a.  o)  que  mil.  —  intentionis  (p.  91,5)  om.  Fr.  p)  itapr.  m.  A2\  om.  A  la;  vi  rell. 
q)  librumque  om.  A\b;  que  om.  A2.  r)  ita  B\a.  2;  prope  A  \a.  b.  c.  2.  3.  s)  videbantur  pr.  m. 
A\a;  ab  eis  add.  B  \a.  2.         t)  Ille  B  \a.         u)  positus  B  \a.  40 

1)  Situm  Vesontionis  oppidi  Ionas  recte  descripsit,  sed  eundem  ehgantius  et  fortasse 
lucidius  exposuit  Caesar:  flumen  Dubis  (hodie  Doubs)  ut  circino  circumductum  paene  totum 
oppidum  cingit;  reliquum  spatium,  quod  est  non  amplius  pedum  sexcentorum,  qua 
flumen  intermittit,  mons  continet  magna  altitudine,  ita  ut  radices  montis  ex  utraque 
parte  ripae  fluminis  contingant.  Hunc  murus  circumdatus  arcem  efficit  et  cum  oppido  45 
coniungit  (Bell.  Gall.  I,  38J.  Ea  quae  hodie  montem  illum.  occupat  arx  a  Yauban  celeberrimo 
illo  praefecto  fabrum  constructa  est. 


VITAE  COLUMBANI    ABBATIS  DISCIPULORUMQUE  EIUS  LIBKK  I.  1)1 

cor  vestrum  decipiatu;-;  non  enim  poteritis  vos  invenire  quem  virtus  tegeta  divimt. 
Recediteb  ab  hac  intentione,  et  regi  properemus  nuntiare,  quia  eum  niinime  rep- 
peristis'.  Daturque1' *  manifeste  intellegi,  tribunum  militum  non  sponte  ad  patran- 
damc   viro  Dei  iniuriam  venisse  et  ideo  ad  eum  videndum  lumen  meruisse. 

5  Renuntiantibus    illis    auribus    regiis'1,    illi,    aucto    furore    miserae    intentionis, 

Bertechariume- x  comitem  adf  eum  attentius  perquirendum  virorum  cum  praesidio 
simulque  et  Baudulfum^,  quem  superius2  direxerat'1,  destinarunt.  Quo  cum  ve- 
nissent,  beatum  Colunibanum  in  ecclesia  positum  psallentioque l  ac  oratione  deditum 
cum  omni  congregatione  fratrum  repperiunt,    sicque  virum  Deik  adlocuntur:    'Vir 

10  Dei,  precamur,  ut  tam  regiis  quam  etiam  nostris  oboedias  praeceptis,  egressusque, 
pergas1  eo  itenere  quo  primum  his"1  adventasti  in  locis'.  At  ille:  'Non  enim', 
inquid,  'reor  placere  conditore",  semel0  natali  solo  ob  Christi  timorem  relicto, 
denuo  repedare1*'.  Cumque  nullatenus  cerneret  sibi  virum  Dei  obaudire'1,  relictis 
quibusdam,  quibus  ferocia  animi1'  fortior  inerat,  Bertecharius  abscessit.     Hi8   vero 

15  qui  remanserant  virum  Dei  hortantur,  ut  illis  misereatur  qui  ad  tale  opus  pa- 
trandum  infeliciter  fuerant  relicti  eorumque  periculo  consxileret;  qui  si  eum  vio- 
lenter  non  abstraherent,  mortis  eos  pericolum  incurrere*.  At  ille  se  aitu  iam 
sepius  testatum  esse,  nisi  vimv  abstraheretur,  se  non  discessurum.  Illi  gemino 
vallati  periculo,    undique  urguentiw  formidinae,    palleum  quox  indutus  erat  adtin- 

20  gunt;  alii  genibus  provoluti,  cum  lacrimis  precantur,  ut  pro  tantiy  sceleris  culpam2 
illis  ignosceret,  qui  non  suis  desideriis,  sed  regiisa  obtemperarent  praeceptis. 

Videns  itaque  vir  Dei  pericolumb  aliorum  fore,  si  suae  severitatis0  satisfaceretd, 

cum  omniume  eiulatuf  atque  merore  egreditur,  depotatis  custodibus,  qui,  quousques 

ditionis  suae  regno  pelleretur,  nonh  eum  relinquerent l .    Interk  quos  primus  Ragu- 

25  mundus1    erat,  qui  eum  Nametis"1  usque  perduxit",  universis  fratribus  velut  funus 

subsequentibus ;    nam    meror   omnium  °    corda   repleverat.     Anxius    pater  tantorum 

Cap.  20.     A  \a.  b.  c.  2.  3.    B  \a.  2. 

Cap.  20.  a)  ita  B  \a;  deget  m.  al.  corr.  teget  A  \a;  tegit  A  \b.  c.  2.  3;  tetigit  B2.  b)  Rede- 
dite  corr.  Redite  A  \a.       b*)  que  om.  A  \a.       c)  ita  A  \c.  2.  B\a.  2 ;  parandam  A  \a.  b.  3.       d)  regis 

30  A  \b.  c.  2.  B  2.  e)  ita  A  3 ;  Bertharium  rell.  cum  Fr.,  ut  infra.  f)  ad  eum  om.  Fr.  g)  Baldulfum  B  2. 
h)  dixerat  B\a.  2;  dixeram  B\b.  i)  ita  A\a.  3;  sallentioque  Fr. ;  psallentique  m.  al.  corr.  psallentemque 
B  \a ;  psallentemque  A  \b ;  psallentem  A2.  B2;  psalmis  A  \c.  k)  om.  A  \a  (pr.  m.).  b.  1)  perge 

A2;    om.  Fr.  m)  hic  B  \a  (non  B\b).  n)  ita  Fr.;    conditori  rell.  o)  semul  Fr.  p)  ita 

A  \a.  c.  3.  B  2  cum  Fr. ;    repetare  B  \a ;    repediare  pr.  m.  A  \b.         q)  ita  A  \c.  2.  3.  B  \a.  2  cum  Fr ; 

35  oboedire  A  \a.  b.  r)  animo  pr.  m.  B  \a.  s)  Hii  A  3.  Fr.  t)  incurre(re  m.  al.  suppl.)  A  \a ;  in- 
curreret  ^4  3;  pro  certo  sciret  add.  B  \a.  2.  u)  ita  A\a.  3  cum  Fr.;  ait  se  A\c;  ait  om.  B\a.  2; 
iam  om.  A\b;  sicut  iam  pro  se  ait  iam  A2.  v)  ita  A2  cum  Fr.;  vi  rell.  w)  ita  Fr.;  urg(u)ente 
rell.  x)    quod  B2.  y)    tanti :  ,   ras.  s  .4  1«.  z)  culpa  A\b.c.  2.  3.  a)  regis  A\c.  B\a. 

b)  pericolorum  fore  Fr.        c)  ita  pr.  m.  A  \a.  B  \a ;  seviretate  Fr. ;  severitati  A  \b.  c.  3.  B  2.        d)  satis- 

40  facerent  A\a,  corr.         e)  omni  Fr.         f)  ululatu  B\a.         g)  (quo  postea  «rM.)usque  B\a.  h)  non 

eum  bis  scr.  erant  A  \a.  i)  relinqueret  pr.  m.  A  \a.  k)  ita  A  3.  B  \a.  2  cum  Fr. ;    Nam  et  his 

usque  perduxit,  inter  quos  primos  (m.  al.  corr.  primus)  Ragamundus  erat,  qui  cum  universis  A  \a ;  Nain- 
netis  usque  perducerent,  inter  quos  primus  Rogomundus  erat,  qui  cum  universis  A  2 ;  Nam  in(ter  postea 
add.)  quos  primus  Ragamundus  erat,  qui  cum  universis  A  \b;  Inter  quos  primus  Ragumundus  erat  cum 

45  universis,  reliquis  praetermissis,  A  \c.  1)  ita  B  \a.  b  cum  Fr. ;  Ragomundus  ^4  3.  B  2.  m)  ita  A  3. 
B\a  cum  Fr.;   Namnetis  B2;   Memetis  B  \b.  n)  desinit  Fr.         o)  om.  A\a. 

l)  Bertharius  cubicularius  a.  612.  Theudebertum  insecutus  captum  Theuderico  regi  Coloniae 
praesentavit ;  cf.  Fred.  IV,  38.  2)  Cf.  supra  c.  19. 

12* 


92  VITAE  COLUMBANI  ABBATIS  DISCIPULORUMQUE  EIUS  LIBER  I. 

membroruin  dispendiaa  caelos  respicitb:  'Aeterne/,  inquit,  'conditor  rerum,  tu 
nobis  locum  praepara  oportunum,  quo  tibi  tuae  famulentur  in  secula  plebes'.  Con- 
solatur  deinde  universam  simul  cohortem,  ut  spem  ne  praecedant0,  sed  omni- 
potenti  Deo  inmensas  laudes  rependant;  se  hoc  non  ob  dispendium  suum  vel 
suorum  habere,  sed  ob  multiplicandas  monachorum  plebes  hanc  esse  datam  occa-  5 
sionem.  Quicumque  enim  se  sequi  velint'1,  promptissimo  animo  ad  sustinendas 
secume  iniurias  venirent;  qui  vero  in  supradicto  coenobio  remanere  voluerint, 
securi  in  hoc  loco  remanerent :  cito  Dominum  de  eorum  merore  ultionem  daturum. 
Sed  cumf  equo  animo  de  custodia  pastorisg  segregari  non  vellinth,  custodes  regii1 
inquiuntk,  nequaquam  hinc  se  sequi  alios  permissuros,  nisi  eos  quos  sui  ortus  10 
terra  dederat,  vel  qui  e1  Brittanicam  arva  ipsum  secuti  fuerant;  ceteros11,  '  qui 
Gallico0  orti  solo,  preceptis  esse  regiisp  inibi  remansuros.  Hoc  cumq  egregius 
pater  cerneret,  vimr  a  se  sua  membra  discerpi,  tam  suus  quam  etiam  membrorum 
suorum  dolor  multiplicatur ;  pro  tantis  sceleris  pondera1  Dominum  omnium  con- 
solatorem  deprecatur,  ut  quos  a  se  regia  pertinacia  segregabat,  ipse  sua  custodia  15 
tueretur11.  Inter  quos  venerabilis  vir,  qui  post  in  eodem  monasterio  pater  exstetit, 
Eusthasiusv- x  discipulus  et  minister  sancti  viri  violenter  avellitur,  intendente 
super  eum  Mietiumw  avunculum  eius,  qui  Lingonicaex   ecclesiae  pontifex  erat2. 

6io.  Egressus   ergo   vir   sanctus    cum    suis   vicesimo 3   anno  post  incolatum  heremi 

illius,  per  orbemy  Vesontionuin z  Augustidunumquea  ad  Avallonemb-4  castrum  per-  20 
venit.  Sed  priusquam  Avallonemc  perveniret,  in  via  ei  custos  equorum  Theuderici 
occurrit  lanceaque  virum  Dei  traicere  voluit,  sed  malivolam  animam  ultio  mox 
dignad  praevenit.  Nam,  dextrae  quamf  adversumg  Dei  levaverat  virum  torpente, 
lanceah  ante  suos  pedes  humo  defixit;  ipse1  demone  correptus,  ante  vestigia  viri 
Dei   ruit.     Quem    cernens   ille   sek    coram   ultione1    percussum,    die    illa    nocteque  25 

Cap.  20.     A  \a.  b.  c.  2.  3.    B  \a.  2. 

Cap.  20.     a)  dispendia :  A  \a ;  dispendio  A  \c.  B  \a.  2.         b)  et  ait  add.  B  \a.  2.  c)  ita  pr. 

m.  A  \a  cum  V.  Ioh.   (SS.  R.  Merov.  III,  510,  21,) ;    praecidant  A  \c.  2    (e  corr.   praecident).  3.  B\a.  2 ; 
perdant  A  \b.         d)  vellent  A  \b.  c.  2.         e)  om.  A  \a.         f)  m.  al.  suppl.  B  \a.        g)  se  add.  B  \a.  2. 
h)  ita  pr.  m.  A\a;  velint  pr.  m.  B\a;  valent  corr.  vellent  A  2  et  sic  A\b.c.  3.  B2.         i)  regi  B\a;  30 
regis  A  \c.  k)  autumant  B  \a.  2.  1)  a  A  \c.  2 ;  de  B  \a.  2.  m)  Brittanic :  arv :  pr.  m.  A\a; 

Britannica  (Brittania  A  \b)   arva  A\b.  B2;    Brittan(n)icis   arvis  A\c.  2.         n)  cetoros  B\a.  0)  ita 

A  \a.  c.  2.  3 ;  Callico  m.  al.  corr.  Grall.  A  \b;  Galliae  B  \a.  2.  p)  ita  A  \a.  c.  2.  3 ;  regis  A  \b.  B  \a.  2. 
q)  :  um  pr.    m.    A  \a.  r)    ita  A2.  B\a   (pr.   m.).  2 ;    vi  A  \b.  c.   3 ;    v(i  a  se  m.   al.  in  ras.)  A  \a. 

s)  tanti : ,    ras.  s  A  \a.  t)   pondere  A  \b.  c.  3.  B  2  ;    ponderet  pr.   m.  A  2.  u)    tueatur  B  \a.  2.  35 

v)  ita  B  \a.  2 ;  Eustasius  rell.  w)  Meetium  pr.  m.  A\a;   Mietio  A\c.  3.  B2;  Migetio  A  2 ;  avun- 

culo  A  \c.  2.  3.  B  \a.  2.  x)  Ligonicae  pr.  m.  B  \a.  y)  ita  pr.  m.  A  \a.  B  \b.  z)  Bisontionum 
A  2  ;  Vesontionem  A  3.  a)  Augustudunumque  A\b.c;  Ag.  pr.  m.  corr.  Aug.  A  2 ;  Augustidonumque 
B  2 ;  Agustidunumque  B  \a.  b)  ita  A  \a ;  Avallone  A  \c ;  Avalonem  A  3 ;  Cavallonem  A  \b ;  Cavel- 

lonem  m.  rec.  corr.  Cavillonem  A  2 ;   Vallonem  B\a.  2.         c)  ita  A\a.c.  B\a.  2;    ad  Avalonem  AS;  10 
Cavallonem  A  \b ;  Cavellonem  A  2.       d)  divina  A  \b.  3  et  m.  al.  B  \a.       e)  dextera  A  \a.  c.  3.       f)  qua  B  \a. 
g)  a.  virum  D.  1.  virum  A  \a.         h)  ita  A 3.  B  \a.  2;  lanceam  rell.         i)  a  add.  A  \a.  b.         k)  coram 
se  B  \a.  2  et  m.  al.  A  \a.        1)  ultionem  pr.  m.  A  \a  (?). 

1)  Postea  vero  Columbanum  Eustasius  Brigantiam  secutus  est ;  cf.  infru  I,  27.         2)  'Mie- 
chius'    episcopus  Lingonensis   concilio  Parisiensi   a.  614.  subscripsit ;    cf.   Concilia   ed.  Maassen  45 
I,   191.  3)    Cum   ex   insequentibus   intellegatur,    triennio,    antequam  Chlotharius  monarchia 

a.  613.  potitus  est,  Vosagi  eremum  a  Columbano  relictam  esse,  cumque  vicesimo  anno  tunc  ibi 
moraretur,    ipsum  patria   relicta   in    Gallias   accessisse    oportet   a.  591.  4)   In  Itinerario 

Antonini  fed.  Parthey  et  Pinder  p.  \12)  haec  sese  subsequuntur  loca:  Augustodunum  (Autun), 
Sidoloucum    (Saulieu),    Aballone    (Avallon),    Autesiodorum    (Auxerre).  50 


VITAE  COLUMBANI  ABBATIS  DISCIPULORUMQUE  EIUS~eLIBER  I.  93 

penes  se  tenuit,  cumque  sequens  rursus  dies  inluxit,  ad  se  arcessivita;  Deoque 
favente  curatus  ab  peste,  adc  propria  remeavit.  Deinde  ad  Coram  '  iiuvium  pro- 
perans,  ad  domum  cuiusdam  nobilis  et  religiosae  feminae  Theudemanded  pervenit. 
Quo  cum  esset,  XII  occurrerunt  viri  pleni  rabido6  demone,  furentes  atque  ruentes 

6  in  terram,  quos  vir  Dei  protinus  oratione  curavit.  Eademque  die  ad  vicum  quem 
Coram2  vocant1  venerunt,  ibique  quinque  frenesiff  vexati  obvenerunt,  ubi  et  mox 
sanati  sunt.  Exin'1  Autisiodorum '  properavit,  ibique  allocutus  Ragumundumk  est, 
quia  ipse  eum  via  qua  ibat  duceret1:  'Memento',  inquit,  'o  Raguinunde ,n,  Chlo- 
tharium,  quem  nunc  spernitis,  intra  triennium  dominum  habebitis'.    At  ille:  'Quur', 

10  inquit,  'talia,  domine  mi,  aisn?'  Illeque:  'Videbis  prorsus  quae  dixi,  si  tunc  vitam 
cum  superis  feras'. 

21a.    De  sanitateb   frenetici   et  ultione  hominis    et   ceco   inluminato. 

Progressus  exin  ab  Autisiodoro0,  conspicit  iuvenem  a  demone  correptum 
pernici   ex   adversu'1   currere    cursu;    XX  etenime   milibus  totis  viribus  cucurrerat. 

16  Quo  visuf,  substetit,  quousque  saucius  homo  demonis  arte  veniret,  veniensque  ante 
virum  Dei  ruit  discerpens;  quem  virg  Dei  orationibus  curavit  patrique  sospitem 
reddidit.  Deinde  ad  Nivernensem1'-3  oppidum  venit,  custodibus  antecedentibus  ac 
subsequentibus,  ut  Ligeris1  scafa  reciperetur  Brittanicoquek  sinu  redderetur. 
Ubi  etiam  cum  venissent1  et  tardo  conamine  scafam  insilirent,  quidam  e  custodibus, 

20  arrepto  remo,  unum  eorum  qui  Lua  dicebatur  percussit,  virum  sanctissimum  et  in 
omni  religione  deditum.  Quod  vir  Dei  intuens,  sua  coram  se  membra  cedim: 
'Quur',  inquid,  'crudelis,  addis  merori  merorem?  An  non  sufficit  ad  vestram 
ruinam  patrati  sceleris  malum?  Quur  fessa  Christi  membra  cedis?  Quur  contra 
mitem   inmitis   appares?     Quur   saevitiam   in   mansuetis    praetendis?     Memento  te 

25  a11  divina  ultione  in  hoc  loco  percussurum,  in  quo  Christi  membrum  furens  per- 
cussisti'.  Probavit  inlatae  sententiae  poenam  ultio  mox  subsecuta.  Nam  ut  sub- 
sequenti  vice  rediens,  ad  eundem  portum  transiturus  venit,  divinitus  percussus,  in 
eodem  est  loco  dimersus.  Quid  enim  fuerit,  ut  iustus  arbiter  eandem  ultionem 
inpostmodum  dilatasset,    nisi  ut  tunc  sancti  obtutus  de  eius  vindicta  non   macula- 

30  rentur0? 

Capp.  20.  21.     A  \a.  b.  c.  2.  3.    B  \a.  2. 

Cap.  20.      a)    accersivit   A\b.  c;    acersivit    B  2.  b)    ab   peste :    (ras.  m?)    .4  1«;    aperte  A3. 

c)  a  B  la.  d)  Theodomande  A  3.  e)  ita  A  lb.  c.  2.  B  la ;  rapido  A  \a.  3.  B  2.  f)  vocat  pr.  m. 
A  \a ;  dicunt  A 3.  g)  frenes(i  m.  al.  add.)  A  \a ;  frenexi  pr.  m.  A2;  frenetici  B  \a.  2.  h)  Et  in 

36  A  \a.  b.  i)    Asi : :  d  :  rum   m.   al.   corr.   Atisiodorum  B  \a.  k)   ita  A  \c.  B  \a ;   Ragumundo  A  3 ; 

Ragamundum  A\a.  b;  Ragomundum  A  2  (pr.  m.).  B2.  1)  ducere(t  m.  al.  add.)  A  \a ;  ducebat  B  \a.  2. 
m)  ita  A\c.  2.  B\a;   Ragamund(a)e  A\a.  b;   Ragomunde(e)  AS.  -B2.         n)  m.  al.  in  ras.  A\a. 

Cap.  21.     a)  titulus  locum  obtinet  eum  qui  vicesimo  convenisset  eodemque  modo  insequentes  duo  suo 
loco  moti  sunt  A  2.         b)  te  m.  al.  suppl.  A  \a.         c)  Autissiodoro  pr.  m.  A\a;  Autisiodro  A  2 ;  Auti- 
40  siod :  ro  pr.  m.  B  \a.  d)  ita  A  \a  (pr.  m.).  2 ;    averso  B  \a.  e)  enim  B  \a.  f)  vir  Dei  add. 

B  \a.  2.  g)  ita  A  \a.  b.  3 ;    v.  D.  om.  A  \c.  2.  B  \a.  2.         h)  Niversensem  A  3.         i)  Ligeres  A  \b, 

corr. ;    Ligeri  B  \a.  k)   Brittannicoque  A  \b.  c.  3.  B2;    Britaniquoque  A  2.  1)   venisset  B  \a.  2. 

m)  dixit  add.  B  2.         n)  eras.  A  \a ;  om.  B  \a.         o)  macularetur  A  \b.  B  \a. 

1)  Cure  affluens  Icaunae  fl.  (VYonne).  2)    Cure   locus  prope  Domecy  -  sur-  Cure  (dep. 

45  Yonne)  situs,  ubi  abbatiae  S.  Benedicti  saec.  XII.  institutae  iam  supersunt  reliquiae.  3)  'Ne- 
virnum'  ad  aliam  viam,  scilicet  Augustoduno  Lutetiam  versus,  situm  erat ;  cf.  Itin.  Anton. 
ed.  Parthey  et  Pinder  p.  1034. 


94  VITAE  COLUMBANI  ABBATIS  DISCIPULORUMQUE  EIUS  LIBER  I. 

Indeque  ad  Aurilianensema  urbem  venerunt.  Quo  cum  nec  aditum  eccle- 
siarum  sibi  ex  regiis  praeceptis  pandi  videret,  cum  grandi  merore  super  ripam 
Ligeris  tentoriis  contentusb  paulisper  quiescit.  Cumque  iam  sumptuum  necessaria 
indigerent,  duos  in  urbec  direxit,  ut  necessaria  quaererent,  quorum  unus  erat 
Potentinus  nomend,  qui  adhuc  superest  et  Armoricanae  in  loca  in  suburbano  5 
Constantiae  urbis  *  monachorum  cohortem  adunavit.  Cumque  lustrantes  urbem  nihil 
repperissent,  quia  regio  timore  omnium  corda  perculsa  manebant,  viaf  qua  urbem 
intraverant  repetabantg  obviamque  habent  mulierem  in  platea  ex  genere  Siroruinh-2. 
Quae  cum  eos  vidisset,  sciscitata  est,  quinam  essent.  Illi,  rei  veritate1  digesta, 
aiunt  se  necessaria  quesisse  nec  prorsus  repperisse.  Illa  infitk:  'Accedite,  domini  10 
mi1,  ad  metatum  famulae  vestrae,  et  quae  sunt  necessaria  vobiscum  vehite.  Nam 
et  ego  advena  sum  ex  longinquo  Orientis  solo'.  Illi  ovantes  eam  sunt  calce  se- 
cuti;  venerunt  ad  domum  eius,  sellaque  subposita,  quieverunt,  donec  detulit,  quid 
ab  eis  evectum1"  essetn.  Eratque  simul  in  consessu0  vir  eius,  olim  iam  luminibus 
orbatusp,  de  quo  sciscitati  sunt,  quis  esset.  Illa  inquit:  'Vir  meus  ex  eodem  Si-  15 
rorum  genere,  sicut  et  ego,  quem  per  multorum  circuloq  annorum  luminer  pri- 
vatums  traho'.  Illi  inquiunt,  si  Christi  famulo  Columbae1  obtutibus  praesentetur, 
suarum  interventu  orationum  lumen  posse  recipere.  Atu  ille  promissi  muneris 
fidei  nexibus  mentem  roborat,  surgensque  eorum  est  prosecutus  cum  duce  vestigia. 
Narravit  ergo  Potentinus  hospitalitatis  munus  in  peregrinis,  nec  prorsus  verba  20 
impleverat,  cecus  adstabat  precaturqueu*  Dei  virum,  utv  suis  orationibus  eiusMumen 
restituat.  Videns  ille  fidem,  omnes  poscetx,  ut  pro  caeco  orent,  pronusque  diu 
supra  humum  iacuit,  surgensque,  manu  oculos  adtegity  hacz  post  crucis  signum 
postulatum  lumen  reddidita.  Gaudens  ille,  reddito  lumine,  domi  remeavitb,  ut  vide- 
licet  qui  interiorem  lumen  in  hospites  habere  non  omiserant0,  exterioremd  non  25 
carerent.  Sicque  exinde  turba  obsessorum,  quos  demones  horrido  furore  torque- 
bant,  ad  virum  Dei  curandi  gratia  propiante,  daturque  salus  largita  a  Domino: 
omnes  ibi  a  viro  Dei  curati  sunt.  His  virtutibus  populus  urbis  permotus,  virum 
Dei  suis  honoribus  latenter  fulciebat;  non  enim  patule  propter  custodes  quicquam 
praebere  audebant,  ne  regis  iram  incurrerent.     Deinde  arreptum  iter  peragunt.        30 

Cap.  21.     A  \a.  b.  c.  2.  3.    B  la.  2. 

Cap.  21.     a)  Aurel.  Alb.c.  3.    B2.  b)  contenti : :    m.    al.   corr.    contentis   A\a;    om.  A\b. 

c)  ita  AS.  B\a.  2;    urbem  rell.  d)  ita  A3;    nomine   rell.  e)  Armonicana    in  1.  A\b.c.  B\a; 

Armoricano  in  loco  A2.        f)  viam  A  \b.  3.  B 2.        g)  ita  pr.  m.  A\a;  repedabant  A  \c.  2.  3 ;  repe- 
tebant  A  \b.  B  \a ;  reperebant  B  2.         h)  Syr.  A  \b.  2.  3.  B  2,  ut  infra.         i)  veritatem  digesta  B  \a ;  35 
veritatem  digestam  B  2.         k)  ita  A  2  (?  corr.  inquit).  B\a.  2   (verbo  etiam  G-reg.  utitur);   inquit  A\a 
(m.  al.  in  mg.  ali   infit).  b ;    ait   A  \c.  3.  1)  ita  A  \b.  2.  3 ;    m(ei  in  ras.)  A  \a ;    mei  A  \c.  B  \a.  2. 

m)  pr.  m.  om.,  m.  al.  suppl.  ad   victum  A  \a ;    quod    ab    eis   evectum   esset   m.    al.  suppl.,  pr.  m.  om., 
spatio  relicto  A\c;  subvehendum  A3.         n)  est  B\a.  2.         0)  consessum  pr.  m.  A\a;   consensu  B\a. 
p)  orbatum  pr.  m.  A\a.         q)  m.  al.  corr.   circulum  A\a  et  sic  A2;    circulos  A\b;   circula  AS.  B2;  -10 
curriculum  A  \c.  r)  lumini  B  \a.  s)   privato  B  \a.  t)   Culumbae  pr.  m.  A  \a.  u)   A  :  t, 

ras.  i  A\a;    om.   A\c.  2.  u*)    precatusque   A\a.  b.  v)   om.   B\a.  w)    ita   A\b.  2.  3   (pr. 

m.   superscr.).  B\a;    ei  A\a.c.  B2.  x)  ita  pr.  m.  A\a;  poscit  rell.  y)  ita  pr.  m.  A\a;  atigit 

B  \a ;  attingit  A  2 ;    attigit  rell.  z)  ita  A\a;   ac  i  \b.  c.  2 ;  at  B  \a.  2.  a)  ita  A  \a.  b.  3 ;  rediit 

A\c.  2.  B\a.  2.        b)  remeat  B\a.  2.        c)  omiserat  —  careret  B  \a.        d)  exteriore  A  \b.  c.  2.  3.  5  2.« 
e)  prop  : :  ant  pr.  m.  A  \a ;  properant  A\c.  3 ;   a(p)propiant  B  \a.  2. 

1)  Coutances  (dep.  la  Manche).  2)  De  hoc  loco  egit  P.  Scheffer-Boichorst,  'Zur  Ge- 

schichte   der  Syrer  im  Abendlande'   ('Mitth.  d.  Instituts  f.   Osterr.  Geschichtsforsch.'   VI,  535J. 


VITAE  COLUMBANI  ABBATIS  DISCIPULORUMQUE   EIUS  LIBER  I.  95 

22.    De  scafa'1  retenta  et  furto  patefacto  et  supplimento  copiae. 
Navigantes    ergo    per    Ligerem    ad   Toronensem b  perveniunt    urbem,    ubi    vir 
sanctus    custodibusc    precaturd,    ut   scafame    portuf    adpropinquent    seque    ad    se- 
pulchrum  beati  confessoris  Martini  ire  sinant.    Quod  abnuentesg  custodes,  navigare 

5  veloci  conatu  conpellenth,  remigeros  urguent,  ut  omni  virtute  cursu  celeri  portum 
transeant,  gubernatorem  imperant,  ut  medio  fluminis  alveo  scafam  teneat.  Quod 
videns  beatus  Columba,  maestus1  vultus  ad  caelum  erigit,  conpellansk  se  tante 
mestitiae  subdi,  ut  ne  sanctorum  sepulchra  visere  permittatur.  Urguentibus  ergo 
omnibus,    mox   ut   contra   portum    ventum    est,    velut  quibusdam1    anchoris  defixis, 

10  scafa1"  stare  coepit  et  ad  portum  caput  dirigere.  Quod  cumn  custodes  obstare 
non  valerent,  inviti  scafam  quo°  vellitp  ire  sinunt.  Mirum  in  modum  medioq  e 
fluvii  filo1'1  ad  portum  pennigero  ceu  volatu  pervenit,  portoque8  recepta1,  viro 
Dei  viam  pandit.  Gratias  ille  regiu  refert  aeterno,  qui  suis  sic  obtemperare 
non    dedignatur    servis.     Egressusv    sane,    ad    sepulchrum    beati    Martini    accedit; 

i5  tota  ibi  nocte  in  oratione  excubat.  Inluciscente  vero  die,  a  Leupariow  urbis  illius 
episcopo  invitatusx  ad  §sumv,  ire  non  abnuit  presertim7'  ob  suorum  requiem  fra- 
trum,  moratusquea  eo  die  cum  supradicto  pontifice.  Qui  cum  hora  refectionis 
cum  eo  ad  mensam  resideretb,  interrogatus,  quur  retro  ad  patriam  repedaret0, 
respondit:    'Canis  med  Theudericus  meise   a  fratribus  abegit1'.     Tunc  unus  e  con- 

20  vivis  Chrodoalduss  nomine,  qui  amitam  Theudeberti  regis  in  coniugium  habebat, 
regi  tamen  Theuderico  fidelis  erat,  hic  viro  Deih  humili  voce  respondit,  se1  melius 
essek  lacte1  potare  quam  absinthium2.  Cui  vir  Dei:  'Cognosco111',  ait,  'ten  regis 
Theuderici  foederis  iura  servare  velle0'.  At  ille  fatetur,  se  foedus  fidei  promissae, 
quamdiu  valeretp,    observare.     'Si',    inquit,    'regis  Theuderici   iunctus  es  foederis0*, 

25  Cap.  22.     A  \a.  b.  c  (cf.  n.  c).  2.  3.    B\a.  2. 

Cap.  22.     a)  fa  m.  al.  in  ras.  A  \a.  b)  ita  pr.  m.  A  \a.  2 ;    Turnensem  B  \a ;    Turon.   rell. 

c)  custodi :  : :  m.  al.  corr.  custodes  A  \a ;  custodes  A  \b.  c.  2.  3.  d)  preca  :  tur  A  \a ;  precatus  A  \b. 

e)  scaffa(m  m.  al.  in  ras.)  A  \a.  f)  portu(i  ap   in   ras.)propinquent  A  \a ;   p.  adpropinquant  (m.  al. 

corr.  adpropinquent)  A  \b ;    porto   adpropinquant    (corr.   adpropinquent)  A  2 ;    portui  a.  A  3.         g)  ren- 

30  nuentes  B  \a.  2.  h)  ita  pr.  m.  A\a;    conpellunt  rell.  i)  maestos  vultus  ad  caelum  (sed  lum  in 

litura  A  la ;  caelos  A  \b)  e.  A  \a.  b.  3 ;  m(a)estus  (mestum  A  \c)  vultum  ad  caelum  e.  (e.  ad  caelum  B  2) 
A  lc  2.  B\a.2;  v.  infra  II,  17:  laetos  ad  caelum  vultus  referre.  k)  ita  A  \a.  c.  3.  B  \a;  com(n)pel- 
lens  A\b.  B  2 ;    Conpellens   pr.   m.   corr.    Conpellans  A  2.  1)    quibus   B  \a.  m)   scafam  B  \a. 

n)  superscr.  A  \a.  o)  quod  pr.  m.  A  \a.  2.  p)  ita  pr.  m.  A  \a ;  velit  A  \b ;  vellet  A  \c  (e  corr. 

35  vellet).  2.  3.    B  2 ;    velle  B  \a.  q)   medi  : :  m.  al.  corr.    e  medio  A  \a ;    medio  se  f.  A\b;    medio  e 

(e  pr.  m.  add.  A  2)  f.  A  \c.  2.  3 ;  e  om.  B  \a.  2.  r)  ita  A  \c.  2.  3.  B  \a.  2 ;  filios  corr.  filos  (m.  al. 
in  mg.  chilos  id  est  lignum)  A\a;  filios  A  \b.  s)  ita  A2;  porto?  m.  al.  corr.  portuque  A  \a,  et  sic  rell. 
t)  ita  A  \c.  2.  3.  B  \a  ;  recepto  rell.  u)  ita  A  \c.  2.  3.  B2  ;  postea  add.  A  \a.  B  \a ;  om.  A  lb.  v)  Egres- 
(8us  m.  al.  add.)  A  \a.         w)  ita  A  \b.  c.  2.  3 ;  Leupareo  m.  al.  corr.  Leuphario  A  \a ;  Leopario  B  \a.  2. 

40  x)  inv  :  tatus  pr.  m.  B\a.  y)  et(?)  add.,  sed  eras.  A\a.  z)  eras.  B\a.  a)  est  add.  A\c.  (B2) 
et  m.  al.  A  \a.  b)  sederet  pr.  m.  B  \a.  c)  remeare  vellet,  resp.  B\a.  2 ;  repedaret  —  in  omnibus 
famulos  (p.  97,7),  folio  exciso,   om.  A\c.  d)  om.  B\a.  e)   (a  pr.  m.  superscr.)  meis  .4  3;    a  meis 

B  \a.  2.  f)  abdicavit  B  \a.  2.  g)  Crodoaldus  A  \b  ;  Chrodoadus  B  2 ;  Echoro(do  pr.  m.  superscr.)- 
aldus  .4  3;   Echroaldus  A  2.  h)  om.  B\a.  i)  si  B\a.  2.  k)  ita  A\b.  2.  3.  B\a;    esset  B2; 

45  pr.  m.  om.,  m.  al.  suppl.  et,  sed  eras.  A  \a.  1)  ita  A  \b.  3;  lac  :  :  :  A\a;  lac  A  2.  B  \a.  2.  m)  post 
ait  m.  al.  suppl.  A  \a.  n)  m.  al.  suppl.  A  \a ;  agite  pro  ait  te  A  2.  o)  om.  B  \a.  2.  p)  vale- 

re(t  m,  al.  add.)  A  \a.  q)  ita  A  \b ;    foederi :  .4  1«.  B\a;   foederi  .4  2.  3 ;    federe  B 2. 

1)    Filum    aquae,    cursus    aquae    redus,    Gallis    'le   fil   de   Veau'.      Filum    aquae    seu 
medium  aquae  in  Statutis  Alexandri  II.  regis  Scottiae  c.  16,  §  1.  Ducange.  2)  Absinthhnn 

50  pueris,  qui  vermibus  laborabant,  propter  amaritudinem  cum  melle  mixtum  dabatur,  unde  et 
ipsi  opponitur. 


96  VITAE  COLUMBANI  ABBATIS  DISCIPULORUMQUE  EIUS  LIBER  I. 

amico  tuo  et  domino  laetus  eris  a  me  legatus  directus.  Haec  ergo  eius  auribus 
infer,  et  ipsum  et  suos  liberos  intra  triennii  circuluma  esse  delituros,  radicitusque 
eius  stirpem  Dominum  eradicaturum'.  'Quur',  inquit  supradictus  vir,  'talia,  famule 
Dei,  promes?'  At  ille:  'Non  enim  queo  silere,  quae  mihi  loquenda  Dominusb 
tradet0'.  Quod  inpostmodum  omnes  Galliae  nationes  sensere  impletum,  confirma-  5 
vitque  superius1  ad  Ragumundumd   sententiam  inlatam. 

Sublato  deinde  prandio,  vir  Dei  ad  scafam  remeate  repperitque  suos  multa 
tristitia  depressos;  inquirensquef,  invenit  praeterita  nocte  quae  in  scafam  habuis- 
sent  furto  perdidisse  simulque  aureos  quos  in  pauperess  non  erogaverat  furto 
ablatos.  Quo  audito,  ad  sepulchrum  beati  confessorish  repetat1  questusque  sek  10 
non  idcirco  ad  eius  excubasse  exubias1,  ut  ille  sua  ac  suorum  siniret  damna  pa- 
trari  fratram.  Necm  mora,  hisn  qui  sacellum2  cum  aureis  furaverat  coepit  inter 
flagella  corporis,  poenas0  clamare  et  dicere  illo  et  illo  in  loco  aureos  occultatos 
habere.  Quod  videntes  socii  omnes  currunt  furtuque  sublata1'  omnia  reddunt, 
virum  Deiq  precantur,  ut  tanti  sceleris  culpas  ignoscat.  Quod  miraculum  omnibus  15 
terrorem  incutit,  ut  deinceps  qui  ista  audierant1',  velut  sacrata  omnia  quae  ad 
virum  Dei  pertinebants  attingere  non  auderent.  Prebens  itaque  necessaria4  Leu- 
pechariusu,  virumv  Dei  valedicet. 

Navali   ergo    itinerew    ovans   usque   Namitensemx    oppidum   venit;    ibi   quan- 
tispery  moratus2   est.     Quo  cum  quadam  die  quidam  egenus  ante  fores  cellule,  in  20 
qua    vir    Dei    metatus    erat,    clamaret,    vocatumque    ille    ministrum    aita:    'Prebe', 
inquit,    'cibos  alimonia0   petenti'.     At   ille:    'Non    est   nobis',    ait,    'panis  nisi  pau- 
lolum   tantum   farinae'.      At   ille:    'Quantum',    inquit,    'habes?'      Testatusque   ille, 
amplius  se  non   habere,    utc  rebatur,    quam   farinae    modium.      'Da   ergo',    dicitd, 
'totum   nec    quicquam   reserves   in    crastinum'.     Oboediens   minister,    totum    simul  25 
pauperi   tribuit,    nihil    ad   necessitatem   communem   reservans.      leiunantibus    ergo 
illis,    tertia   iam  dies  inluxerat,   nihil   poenese   se    habentibus   preterf  spei  et  fidei 
gratiam,  unde  fessis  ieiunio  membris  subvenirent :  subito  audiunt  fores  signo  terere. 
Cumque  ostiarius  sciscitareturs,  cuius  rei  necessitas  posceret  sono  fragoris  fratrum 
aures   inquietare,    hish    qui   fores   terebat1    ait   se   a   domina  sua   Procula   nomenk  30 
directum    esse,    quae  divinitus   ammonita,    ut   sumptus1    viro   Dei  Columbae   atque 

Cap.  22.     A  \a.  b.  2.  3.    B  la.  % 

Cap.  22.  a)  funditus  add.  B  la.  2.  b)  m.  al.  suppl.  A  \a;  D.  1.  A  3.  c)  ita  pr.  m,  A\a.b; 
tradit  A  3.  B\a;  tradidit  A  2.  (B2).  d)  Ragomundum  B2;  Ragamundum  Ala.b.  3.  e)  remea :  t 
A  \a ;    remeavit  A  16.  f)  inquiritque  A  \b,   corr. ;    inquirens   (om.   que)   B  \a.  2.  g)   adhuc   add.  35 

B  \a.  2.  h)  conferis  pr.  m.  A  \a.  i)  repedat  A  3 ;  remeat  B  \a.  2.  k)  est  (B  2).  1)  ita  scripsi; 
exc.  exuvias  A  3 ;  excubas  redubias  m.  al.  corr.  excubiasisse  A  \a ;  exc.  excubias  rell.  m)  Ne(c  m.  al. 
add.)  A  \a.  n)  ita  A  2.  B  \a.  o)  c.  poenas(que  m.  al.  add.)  A  \a ;  corporisque  poenas  A  2 ;  c.  et 
poenas  B  2 ;  haec  om.  A  3.  p)  sublato  A  16  (corr.).  B  \a.  q)  m.  al.  suppl.  A  \a.  r)  audierat 

pr.  m.  B  \a.  s)  pertinebat  pr.  m.  B  \a.  t)  necessari :  s  m.  al.  corr.  necessaria  A  \a.  u)  ita  A  3 ;  40 
Leuparius  rell.;  episcopus  add.  B\a.  2.  v)  viru  : : : :  le  dicet  m.  al.  corr.  viro  Dei  vale  dicit  A  \a; 
virum  D.  valedicit  B  \a ;  viro  D.  valedicit  A  16.  2.  3.  B  2.  w)  iter  B  \a.  x)  ita  B  \a ;  N(a  m.  al. 
in  r«s.)mmaetensem  A\a;  Nammetensem  A\b;  Namnetensen  B2;  Namnetense  A2;  Nametense  AS. 
y)  quantis  permoratus  pr.  m.  A\a.  z)  diebus  add.  B\a.  2.  a)  om.  B\a.  2.  b)  ita  A\a  (pr.  m.). 
B\a;    alimoniae   A  16.  2;    alimoniam   A3.   (B2).  c)  ita  A2.  3;    ut   repatur   (corr.   reb.)   A\a;    ut  45 

rebatus  (m.  al.  corr.  rebatur)  ^4  16;    ut  r.  om.  B\a.  2.  d)  ipsum  B\a.  2.  e)  poene  m.  al.  corr. 

poenes   B  \a.  f)  preter  : :  spei   A  \a.  g)  (sc   m.  al.  in  ras.)iscitaretur  A  \a ;    suscitaretur   A  16. 

h)  ita  B\a  etpr.m.  A2(?).  i)  tenebat^4  2;  tererat  B  \a.  2.  k)itaA3;  nomine  rell.  1)  sumptos 
pr.  m.  A  \a. 


l)  Supra  c.  20.  2)  i.  e.  crumena;   cf.  Ducange  s.  v.  saccus. 


50 


VITAE  COLUMBANI  ABBATTS  DISCIPULORUMQUE   EIUS   LIBER   I.  97 

comitibus  eius,  qui  apud  Namitensema  oppidum  morarentur,  dirigeret,  haberiqueb 
in  proximo:  se  ideo  praevenisse,  ut  vasa,  quo  reciperent  pararent;  centum  modia 
esse  vini  ducentaque  frumenti,  sed  et  braces1  centum  idemque  modia.  Quod 
ostiarius   celeri    cursu    patri   indicanda   properat;    at  ille:    'Sine',  inquid,   'se('   scire 

6  fratrumque  coetum  adunare'1,  ut  simul  positi  pro  largitricem8  Dominum  preca- 
rentur  simulque  grates  referant  conditori,  qui  suos  solaref  non  desinet"  in  onmibus 
famulos  necessitatibus1',  et  post  munus  oblatum  recipiant1'.  O  mira  conditoris 
pietas!  Egere  sinit,  ut  sua  dona  egentibus  largiendo  demonstret ;  temptari  per- 
mittit,    ut   in    temptationek   subveniens    suoruin   uberius   in   se  corda  excitet  famu- 

10  loruin;  sua  rnembra  sevis  laceranda1  tradit,  ut  circa2  sanatorum1"  niedicnm  multi- 
plicata  dilectio  confirmetur. 

Aliaque"  simul  nobilis  et  religiosa  femina  Doda  nomine  direxit  ducenta 
frumenti  ac  promiscue:i  centum  modia.  Quae  causa0  maximam  verecundiam  urbis 
illius  pontifici1'  excitavit  nomine  Soffronio'1,  cui1'  cum  nibil  muneris  impetravisset s , 

15  nec  quicquam*  commutando  capere  potuere.  Quo  cum  moraretur,  quaedam  mulier 
demonis  peste  plena  cum  filia,  idemque  tali  atrocitate  repleta,  venit;  quas  cum 
Columba11  vidisset,  communem  pro  easv  Dominum  exoravit  sanitatiquew  post 
redditas  metatuix  suo  redire  praecepity. 

23.    De    nave    referta   undis    et  veneratione    adversantium. 

20  Post    haec    Soffroniusa    Nametensisb    urbis    episcopus    una    cum    Theudoaldo 

comite  iuxta  regis  imperium0  beatum  Columbanum  naved  susceptum  ad  Hiberniam 
destinare  properabant.  Sed  vir  Dei  inquit:  'Si  navis  quae  sinibus  Hiberniae  red- 
datur  adest,  omneme  suppellectilem  comitesque  suscipiat;  ego  interim  scafa  re- 
ceptus  Ligeris  unda  vehar,  quousque*  maris  alta  deferar'.  Reperta  ergog  navis'1-4  quae 

25  Scottorum1  commercia  vexerat,  omnem  suppellectilem  comitesque  recepitk.  Cum 
iam  remigera  arte,  prosperantibus  zepheris1,  navis  ad  alta  pelagi  tenderit,  undarum"1 

Capp.  22.  23.     A  \a.  b.  c  (cf.  n.  h).  2.  3.    B  \a.  2. 
Cap.  22.     a)  ita  Bla\  Nammittensem  pr.  m.  Ala;  Namnetensem  A\b.  B2;  Nammetense  A2\ 

Nametense  A  3.       b)  se  add.  B  \a.       c)  ita  A  \a.  b.  3  ;  res  scire  A  2 ;  quiescere  B  \a.  2.       d)  adunar  : :  : 
30  m.   al.   corr.    adunari  A  \a ;    adunaret  A  \b.         e)  ita  pr.  m.  A  \a \    largitrice  rell.         f)  solari  A  \b.  2 ; 

consolare   Bla.  g)  desinit  .13.  B  \a.  2.  h)  redit  Alc;    necessitate   B  \a   (pr.  m.).  2.  i)  reci- 

piunt  pr.  m.  B  \a.  k)    tempta(tione  m.  al.  suppl.)  A\a.  1)    lacerando   B\a.  2.  m)    ita  A'-). 

B  \a.  2 ;    sanaturum  A  \a.  b.  c.  2.         n)  que  m.  al.  suppl.  A  \a.         o)  causam  pr.  m.  B  \a.         p)  ponti- 

ficis  B  lffl.         q)  ita  A2\  Soffronii  m.  al.  cwr.  Sofironio  A\a;  Suffronio  A  \b.  c.  3.  B2;  Sufronio  B  \a. 
35  r)  qui  B  \a.  2;  a  quo  A\c.        s)  imperavisset  B\a;  impetravissent  Alc.  B2.        t)  quaquam  m.  al.  corr. 

quicquam   .11«.         u)   luba  m.  al.  corr.  Columba  Ala\  Columbanus  .13  (saepe).         v)  ita  pr.  m.  A\a\ 

eis  rell.         w)  sanitati :  que  A  \a ;  sanatique  B  2.         x)  ad  metas  suas  A  \c.  2.         y)  praecipit  B  \a. 

Cap.   23.      a)   ita   A2;     So(ft'ronius   in   ras.)    Ala\    Suffronius    A\c.    3.    B2\     Sufronius   B  \u. 

b)  ita  A  3 ;  Nammetensis  A  \a  (pr.  m.).  c\  Namnetensis  A  \b.  2.  B  2  ;  Namitensis  B  la.       c)  imperio  B  \a. 
40  d)  navi  Ale.  B\a.  2.         e)  omnes  B\a.         f)  ad  add.  B\a.  2.  g)  itaque  B\a.  2.  h)  ita  A  \a 

(pr.   m.).  b.  c.   2.   3 ;    navi   B  \a.   2.  i)   Scotorum   B  2.  k)    in   ras.    B  \a ;    suscepit  pr.   m.   corr. 

rec.  A  \a.  1)  ita  B  \a  \    zypheris  pr.    m.    A  \a ;    zephiris   A\c.  2 ;    zephyris  A  3.  m)   undaru  pr. 

m.  B  \a. 

1)    Germ.  'malz' ;   cf.  Diefenbach,    Gloss.  Latino-Germ.  p.  80    ('maltz,    do  man   bier   us 
45  machV)  et  Diez,  'Etym.  Worterbuch'  II,  229  2.  2)  I.  q.  erga.  3)  Supple  annonae.  Mab. 

4)  In  eo  ipso  articulo  temporis,  quo  navis  parabatur,  litteras  ad  socios  Luxovii  relictos  Colum- 
banus  dedit  (MG.  Ep.  III,  169J:  Nunc  mihi  scribenti  nuncius  supervenit,  narrans,  mihi 
navem  parari,  qua  invitus  vehar  in  meam  regionem ;  sed  si  fugero,  nullus  vetat  custos: 
nam  hoc  videntur  velle,  ut  ego  fugiam. 

SS.  R.  Meroving.  IV.  13 


98  VITAE  COLUMBANI  ABBATIS  DISCIPULORUMQUE  EIUS  LIBER  I. 

moles  obvenit  navemque    ad    litus   redire  coegita   pianoque   terris  solo''   depulsamc 
reliquid,  collectoque  fluctu,  in  sinibus  aequor  quievit.  Mansit  per  triduum  absque  undis 
carina.     Intellexit  ergo  dominus  navis,  ob   viri  Dei  suppellectilemd   comitesque  re- 
ceptos  se  esse  detentum.     Fuit   tandem    consilii0,   reiecitf   omnia   a   navis  sinibus, 
quae  ad  virum  Deig  pertinebant.     Nec  mora,    undarum  moles1'   adfuit  carinamque  5 
ad  alta  provexit.     Mirantes1    itaque  omnesk  cognovere,    non    esse   voluntatem  Dei, 
ut    retro    amplius   repetaret l .      Ad   metatum    ergo    suum    quo   prius   f uerat   rediit, 
nec  ullo  iam  obstante  quo  velit  ire;]  sed  magis,    prout  quisque  poterat,  virum  Dei 
honoribus  ac  sumptibus  fulciebat111.     Nec  defuit  quicquam  presidii",  dum°  in  om- 
nibus    conditoris    manebat   auxilium;    quia  prorsus  numquam   obdormietp,    qui  sub  10 
cf.Ps.16,8.  alarum  suarum  umbraq  Israelr  tegit.    Sic  nempe  omnibus  omnia  largiendo  demon- 
strat,  ut  ab  omnibus  pro  munerum  suorum  glorificetur  largitione. 

24a.    De   adventu  eius  ad  Chlotharium  regem  et  gavisione  regis. 

Moratus  ergo  ibi  paululum,  post  ad  Chlotharium,  Chilpericib  regis  filium,  qui 
Neustrasisc  Francis  regnabat'1  extrema  Gallia6  ad  Oceanum  positis,  pergit.  Porrof  15 
Chlotharius  audierat,  quantis  qualibusve  iniuriis  virum  Dei  Brunichildis  ac  Theude- 
ricus  fatigaverant.  Quem  cum  vidisset,  velut  caelestemg  munus  recepit,  ovansque 
precatur5*,  ut,  si  velit11,  intra  sui  regni  terminos  resedeat,  seque  ei,  prout  voluerit, 
famulaturum.  At  ille  nequaquam  ait  his  in  locis  se  consistere  velle  vel  ob 
suam  peregrinationem  augendam  vel  illius  inimicitiarum  occasionem1  sedandam.  20 
Tenuit  ergo  eum  Chlotharius  quantis  potuit  poenes  se  diebus,  castigatusque  ab  eo 
ob  quibusdam  erroribus,  quos  vix  aula  regia  caret,  sponditk  se  Chlotharius  iuxta 
eius  imperium  omnia  emendaturum.  Erat  enim  Chlotharius  sollers  in  amore 
sapientiae.     Inventum  ergo  optatum  munus  gratificabat. 

Morante  ergo  eum  poenes  Chlotharium,  lis  oritur  inter  Theudebertum  et  25 
Theudericum.  Disceptantibus  utrisque  de  regni  termino,  uterque  ad  Chlotharium 
610/1.  legatos  dirigunt,  uterque  adversum1  parem  auxilium  postulat.  Quod  Chlotharius 
beato  Columbano111  insinuare  procurat,  consulens,  ut  si  videretur  eius  consilii,  se 
unum11  consentiendo  contra  alium  dimicare0.  Ad  quem  ille  prophetico  repletus 
spiritu  ait,  neutrisp  te  foreq  pariturum  consiliis;  tua  intra  triennii  tempus  in  30 
ditione1'  utrorum  regna  venires.    Videns  Chlotharius  a  viro  Dei  talia  sibi  prophe- 

Capp.  23.  24.     A  \a.  b.  c.  2.  3.    B  la.  2. 

Cap.  23.     a)  om.  B\a.  2.         b)  s  :  lo  m.  al.  corr.  salo  Ala.         c)  depulsa  B  la.  2.  d)  sup- 

pellectile  pr.  m.  A  la  ;  suppectilem  A  2.         e)  ita  scripsi;  consilium  codd.         f)  re ::::::  a  navis  m.  al. 
corr.  reicere  omnia  a  navis  B  \a.       g)  m.  al.  suppl.  A  \a.       h)  in  ras.  A  \a.       i)  Mirans  pr.  m.  A  \a.  35 
k)  0.  atque  cognoscunt  B  \a.  2.         1)  repedaret  A  \b.  c.  2.  3.  B  2.         m)  fulciebant  B  \a.  2.        n)  pre- 
sidii :  B  \a.       0)  om.  B  \a.       p)  obdormit  B  \a ;  obdormium  B  2.       q)  ambra  pr.  m.  A  \a.      r)  Hieru- 
salem  B  2. 

Cap.  24.     a)  titulo  omisso,  hoc  caput  cum  praecedente  cohaeret  A2.         b)  ita  .4  3;  Hilperici  J5  2; 
Helperici  A  \a.  2.   B  \a ;    Helprici  pr.  m.  A\c;    Helberici  A  \b.  c)  Neutrasis  m.  al.  corr.  Austrasis  40 

A  \a ;   Neustrasiis  A  2 ;   in  Austrasiis  A  3 ;    Neustrasios  Francos  —  positos  B  2.  d)  regnebat  pr.  m. 

A  2 ;  regebat  B  2 ;  in  add.  B  \a.  2.  e)  Gallia  : ,  ras.  e  A  \a.  f)  (porro  Ch  in  ras.)lodharius  A  \a. 
g)  ita  B  \a ;  celeste  rell.  g* )  precatus  A  \b.  h)  vellet  A3.  B  \a.  2.  i)  occasione  B  \a.  k)  ita 
A  \a.  B  \a ;  Spondet  A  \b.  c.  3 ;  Spopondit  B  2.  1)  adversus  A  \c.  3.  B  \a.  2.  m)  Columbae  B  \a.  2. 
n)  ita  A\a.  B\a;  se  un  :  (m.  al.  corr.  uni)  i  2;  se  uni  A\b.c.  3;  seu  non  B2.  0)  debeat  add.  45 
B  \a.  2.  p)  neutrius  A  \c ;  neutri  B  \a.  2.  q)  f.  dico  p.  A  \c ;  pariturum  f.  A  3 ;  fore  parere  B  \a ; 
parere   fore   J5  2.  r)   ditiones  pr.  m.  A\a\    dicionem   A\c.  s)  venere  pr.  m.   A\a\    scias   add. 

B  \a.  2. 


VITAE  COLUMBANI  ABBATIB  DISCIPULORUMQUE   EIU8  LIBER   I.  99 

tieo  ore  diei,  neutri  parere1  voluit;  sed  promissum  sibi  tempus  fideliter  expectans, 
posf  potitus*   est  triumphus1'    victoriae. 

25a.    De  transitu   eius   per   Parisiusb    et    occursu   ac   curationec 

f  renetici. 

5  Post  haec  egit  Chlotharium  vir  Dei,    ut   sibi  solamen  largiretur,    utque'1   per 

Theudeberti  regnum,  si  valeret,  ad  Italiam,  Alpium  iuga  transcendens6,  perveniret. 
Datis  ergo  comitibus,  qui  eum  usque  ad  Theudebertum  perducerent,  itinere 
arrepto,  ad  Parisius'  urbem2  pervenit.  Quo  cum  venisset,  occurrit  ei  homo  in 
porta,  habens  spiritum  inmundum,  debaccans  ac  discerpens"  et  garrulans.    Querulo 

to  sciscitatur  virum  Dei  effamine'1:  'Quid  his',  vir  Dei,  agisk  in  locis?'  raucoque 
anhelitu  a  longe  virum  Dei1  Columbanum  advenire  dudum"1  iam  clamitabat. 
Quem  cum  vir  Dei  vidisset,  ait:  'Egredere,  pestifer,  egredere  nec  corpora  Christi 
hivacro  abluta  diu"  obsedere  presuinas;  cede  virtuti  Dei,  et  Christi  nomen0 
invocato,  contremesce1' '.     Sed    cum    diu  saevis   atrisque   viribus   obstaret,    vir'1   Dei 

15  manum  ori  eius  iniecit  linguamque  adtreetat1";  in  virtute  Dei  imperat8,  ut  egre- 
diatur.  Tunc  horrida  vis*  discerpens",  ut  vix  nexibus  teneretur,  cum  viscerum 
motione  ac  vomitov  motow  progTessusx,  tantum  foetorem  adstantibus  dedit,  ut 
sulphureos  se  crederent  facilius  tolerare  odores. 

2G.    De    snsceptione  Chagnericia    et  Autharii    et    benedictione 
20  domus    eorum    ac    prolis    sacratione. 

Deinde   ad  Meldensem0   oppidum   properat0.     Quod  cum    quidam    vir   nobilis 

Chagnericus0  Theudeberti  conviva3,  vir  sapiens  et  consiliis  regiis  gratus  et  nobili- 

tatis  sapientia  vallatus,  inesset1,  his  virum  Dei  miro  gaudio  recepit,  seque  habere 

curam  sponditg',    qualiter  ad  Theudeberti  accederet  aulam;    non  esse  necesse  alios 

25  comites  e  regio  latere  habere.    Ad  hoc  enim  aliorum  differebat  subsidium,  ut  virh 

Capp.  24  —  26.     AU.b.c.  2.  3.    Bla.  2. 

Cap.  24.     a)  positus  A  \c.  2.  3 ;    factus  B  1«.  2.         b)  ita  A  \c.  2.  3.    Bla.  2 ;    triumphos  corr. 
triumpho  A  1« ;   triumphis  A  \b. 

Cap.  25.     a)  inde  ab  hoc  capite  tituli  recte  positi  sunt  A2.         b)  Parisios  B\a.         c)  curratione 

20  pr.  m.  A2;  curatione  B  \a.  d)  atque  .4  1«;  utique  .12;  ut  A\c.  e)  tran(sce  in  ras.)ndens  A  \a ; 
transcendi  B  \a.  2.  f)  Parisios  B  \a.  g)  dicerbens  corr.  dicerpens  B  \a ;  discernens  A  \b.  h)  ef- 
fam(in  in  ras.)e  A  1«;  affamine  A  \c.  3.  (J5  2).  i)  hic  B  \a.  2.  k)  p  : :  ai :  s  m.  al.  corr.  agis  A  \a: 
ais  B\a\  adis  .4  3.  1)  om.  A\a.  m)  dum  pr.  m.  A\a.  n)  diutius  B\a.  2.  o)   ita  ^4  3; 

nomine  rell.         p)  ita  A  2.  3.   B  \a ;  contramesca  m.  al.  corr.  contremisce  A  \a  et  sic  A  \c.  B  2 ;  contre- 

35  mescas  A  \b.  q)  v(ir  Dei  ma  in  ras.)num  .1  1« ;  viro  D.  m.  A  \b.  r)  adtrectans  B2;  adtractans 
B\a;  obtrectat  A\c.  s)  imperans  B\a.  t)  daemonis  add.  B  \a.  2.         u)  add.  illum  A  \c,   eum 

B\a.  2.         v)  ita  pr.  m.  A\a\   vomiti  B2\  vomitu  rell.  w)  motu  B\a.  2.  x)  pro  :  :  :  us  m.  al. 

corr.  progresus  B  \a. 

Cap.  26.     a)  Channerici  .4  1«.  b)   Meldinsen  .4  1c;    Meldelsem   m.  al.  corr.    Meldense  .1  \a; 

40  Meldense  A3.  (B2).         c)  properabat  B\a.         d)  Qui  .4  3;    quod  B\a.  e)  corr.  Channericus  .4  la. 

f)  (i.  om.)  his  B\a;    i.  his  om.  B2.         g)  spopondit  A\b.c.  B2.         h)  ita  pr.  m.  B\a;    virum  rell. 

1)  CMotharius   foedus  a  Theuderico   oblatum  accepit,  promittens  Theudeberto    auxilium  se 
laturum  non  esse  a  fratre  impugnato;    cf.  Fred.  IV,  '67.  2)  Ex   hoc    loco    concludi    licet, 

Lutetiam   Parisiorum   urbem   Theuderico,    qui  a.  603/4.  ipsam  occupaverat  (cf.  Fred.  IV,  26j, 
45  paulo  post  ereptam  esse.  3)  Cf.  Waitz,  'VG.'  II,   l,  p.  337  3.     Villa,  ubi  Chagnericus  cum 

Leudegunde  uxore  habitabat,    Pipimisiacus   appellata   duobus   circiter   milibus  ab  urbe  Meldorum 
distabat ;   cf.  infra  II,  7. 

13* 


100  VITAE  COLUMBANI  ABBATIS  DISCIPULORUMQUE  EIUS  LIBER  I. 

Dei  secum,  quamdiu  valeret,  teneret  et  eius  doctrina  sua  domus  nobilitaretur. 
Benedixit  ergo  vir  Dei  domum  eius  filiamquea  illius  nomen1'  Burgundofarac,  quae 
infra  infantiae  annis  erat,  benedicens,  Domino  vovit'1,  de  quo  postea  in  subsequen- 
tibuse   narrabimus f  • x. 

Progressusque  inde  venit  ad  villam  quendamg  Vulciacum2,  quae  supra  amnem  5 
Matronam11  sita  est.  Ibi  receptus  a  quodam  viro  Autharium1  nomenk,  cuius 
coniunx1  Aiga111  dicebatur ;  erantque  his11  filii  infra0  infantiae  annis  detenti'1,  quos 
mater  ad  benedicendum  viro  Dei  obtulit.  Videns  ille  matris  fidem,  infantulos  sua 
benedictione  sacravit,  qui  post,  mox  ut  pubescere  coeperunt,  Chlothariiq  regis1' 
primum  ac  deinceps  Dagobertis  gratissimi1  habiti;  qui  postquam  saeculi  gloria"  10 
fuerunt  inlustrati,  anhelare  coeperunt,  ut  per  gloriam  saeculi  non  carerent  aeternam. 
Quorum  maior  natu  Ado  nomenv  semet  suis  voluntatibus  abdicavit,  postquew 
intra  Iorani*-3  saltus  monasterium  ex  beati  regulay  Columbani  construxit;  iunior- 
que  nomine  Dado7-4  intra  Briegensema  saltum5  supra  fluviolum  Resbacem11-6  ex 
supradicti  viri  regula  monasterium  construxit.  Tanta  in  virum  Dei  gratia  redun-  15 
davitc,  ut  quoscumque  sacravit,  in  boni  cultus  perseverantia  dies  suprema  invenit. 
Illudd  oppidoe  iure  dictum  sit,  ut  quos  de  industria  monuit,  gavisi  sunt  se 
postea  inpunitatem  meruisse,  nec  inmerito  tanti  viri  fultus  adminiculof  parte 
gratiae  potitus  est  supplimentumg,  quih  eius  doctrinis  innexus1,  noluit  a  iustae 
vitae  tramite  deviare.  20 

Cap.  26.     A  \a.  b.  c.  2.  3.    B  la.  2. 
Cap.  26.     a)  filiumque  A  la,    corr.  b)   ita  A3;    nomine  rell.  c)  ita  AH;    Burgundofora 

A\a;  Burgundofarum  A  \b ;  Burgundoforam  A  lc ;  Burgundoferam  A  2 ;  Burgundofaram  rell.  d)  vovet 
pr.  m.  Ala.  e)  subsequenti  B\a.  f)  narravimus  pr.  m.  A\a;  libro  add.  B\a.  2.  g)  quandam 
A  \b.  c.  h)  Matrenam  A  \c.  2 ;  Matrona  B  \a.  2.  i)  ita  A  3  et  pr.  m.  B\a;  Authario  rell.  k)  ita  25 
J.3;  nomine  rell.  1)  ita  A  \b.  B\a;  coniux  rell.  m)  Agia  A\c.  B\a  (m.  al.  suppl.);  Aigra  ^4  3. 
n)  m.  al.  suppl.  A  \a.  o)  ita  A  3 ;  intra  rell.  p)  •<xl-  A  3.  q)  ita  A  \b.  2.  3 ;  Chlodhari :  m.  al. 
corr.    Chlodhario   A  \a ;     Clotharii   B  \a ;     Chlothario    (B  2) ;     Clothario    A  \c.  r)   ita   A  \b.   2.  3. 

B  \a ;    regi :  A  \a ;    regi   A  \c.  (B  2).  s)    ita   A  \b.   2.    3 ;    Dagiberti   B  \a ;    Dagoberto   A  \a.  c.    B  2. 

t)    sunt   add.    h.  I.  B  \a.  2,  post  hab.  A  \a   (m.   al.).  c.  u)  gloriam  ?  pr.  m.  A  \a.  v)  ita  A  3 ;  30 

nomine  rell.  w)  ita  A  \b.  c.  2.  3.  B  \a ;  post : : :  :  m.  al.  corr.  postq,  A  \a ;  postquam  (B  2).  x)  ita 
A2.  B\a;  Iorani:,  ras.  s?  A\a;  Iurani  A\b.c.  3;  Iuranni  B2.  y)  C.  r.  B  \a.  2.  z)  Dabo  J.  3. 
a)  Briensem  A  \b ;  Brigensem  A  2.  b)  Respacem  B  \a.  c)  redundabit  m.  al.  corr.  redundabat  ^4  1«. 
d)  Illo  A  \a.  e)  oppidum  B  \a.  f)  adminiculum  B  \a.  g)  supplemento  A  \b ;  supplementu  B  \a. 
h)  qui  ei  eius  B\a.         i)  innexu  pr.  m.  A  \a;  innexibus  A  2.  35 

1)   Infra  II,  7.   11 — 22.  2)    Ussy    (dep.    Seine-et-Marne) ;    cf.    Longnon,    'Atlas' 

p.   209.  3)  Potius  Iotrensis ;   agitur  enim  de  monasterio  virginum,  quod  olim  Iotrus  voca- 

batur,    hodie  Jouarre    (dep.  Seine -  et  -  Marne) .  4)    Dado  a.   632/9.    referendarius  Dagoberti 

regis   religiosissimus    (cf.  Fred.  IV,  7%)   Audoeni    nomine    ex   a.    641.    sedem   Rothomagensem 
occupabat.    Habebat  alterum  fratrem  Radonem  nomine,  sicut  ex  chartis  genuinis  colligitur,  licet  *o 
Ionas  ipsum  omnino  ignorasse  videatur.  5)  La  Brie.  6)  Rebais  (dip.  Seine-et-Marne) 

monasterium  ad  rivum  situm,  gui  hodie  Ravoireau  appellatur,  affluens  Morin  maioris  fl.,  a 
tribus  fratribus  communi  labore  constructum  erat,  sicut  e  privilegio  Dagoberti  a.  635.  vel  636. 
dato  colligi  licet  fPertz,  Dipl.  I,  1 6) :  Dado  ref erendarius  noster  eiusque  germani  Ado  et 
Rado  monasterium  Ierusalem  in  honore  sancti  Petri  et  Pauli  et  sancti  Antonii,  quod  45 
vulgo  appellatur  Resbacis,  in  Meldensi  territorio  situm  —  —  construxerunt.  Neque 
Golumbani  regula  sola  ibi  valebat,  sed  ipsa  coniuncta  cum  Benedicti. 


VITAE  COLUMBANI  ABBATIS   DISCIPULORUMQIK   KIUS   LIBKR   I.  101 

27.    De  susceptione  Theudeberti  et  Brigantiae  sessione  gentiumque 
correptione    et     adventu    alitum    eta    divisione    pomorum    et    angeli 

per  visuin    monitumb. 

Exindee    ad    Theudebertuin    venit;    quem    cum    Theudebertus    vidisset,    ovun> 

5  suis  sedibus  recepit.  Iam  enim  multi  fratrum  post  eum  ex  Luxovio  venerant, 
quos'1  velut  ex  hostium  preda  recipiebat0.  Pollicitusque  est  Theudebertus  se  rep- 
perire  intra  suos  terminos  loca  venusta  et  famulis  Dei  adf  omni*  oportunitate 
congrua  proximasque  ad  predicanduin  nationes  undique  haberi.  Ad  haec:  'Si'h, 
inquit  vir  Dei,    'pollicitutionis  tuae  adminiculum  preberis1,  et  vademonio  falsitatis 

io  noxa  non  opponeretur,  quantisperk  se  moraturum  ac  probaturum,  si  in  cordibus 
gentium1  vicinarum  fidem  serere  valeat1'.  Dedit  ergo  rex"1  optionem,  qnacumque11 
in  parte  voluisset,  experimento  quereret0  locum,  qui  sibi  et  suis  placuisset1';  in- 
quisitumque1'  locum,  quem  favor  omnium  reddebat  laudabilem,  intra  Germaniae 
terminos,    Reno1'  tamen  vicinos,    oppidum  olim  dirutum  quem1    Bricantias11-2  nun- 

i5  cupabant.  Sed  quid  tunc  virv  Dei,  dum  per  Reni  alveum  navigaret,  actum  sit, 
nonw  est  silendum. 

Dum  quodam  die  per  Reni  alveum,  ut  diximus,  scafax  veherentur,  ad  urbem 
quam  Mogontiacumy-3  veteres2  appellarunt  perveniunta.  Quo  cum  venisset1', 
remigeri,  qui  in  comitatu  viri  Dei  a  rege  directi  fuerant,  viro  Dei  aiunt  se  habere 

20  amicos  in  urbe,  qui  necessarios  sumptus0  preberent;  iam  enim  defecerant  itenei*e 
longo  stipendia  sumptuum.  Quibus  vir  Dei  ait:  cIte'.  Qui  cum  abissent,  nihil 
reppereruntd.  Reversique  ace  a  viro  Dei  interrogati,  respondent  se  nullatenus 
inpetrare  ab  amicis  aliquidf  potuisse.  Ad  haec  ille:  'Sinite  me8",  inquit,  'pau- 
lolum  ad  meum  abire  amicum'.    Mirantibus  illis,  unde  huic  illo  in  loco,  quo  ante 

25  non  fuerat,  amicum11  habere1,  progressus  ille  ad  ecclesiam  pergit;  quak  ingressus, 
pavimento  inherens  longe  orationis  protractione  suum  Dominum,    pietatis  postulat 

Cap.  27.     A  \a.  b.  c  2.  3.    B  la.  2. 
Cap.  27.     a)    verba   De  divisione  —  per  visi  monitu,   infra  p.  103,  3.  ante   verba  Eo  itaque   in  t. 

praescripta  sunt  Bla.         b)  monitu  A  2.  B\a.         c)  Exin  Bla.         d)  Quo  pr.  m.  A\a\  ille  add.  A3. 
30  e)   suscepiebat  pr.  m.  A  la.  f)  ab  B  la.  g)  ita  A  la  (pr.  m.).  B  \a ;    omnem   oportunitatem   rell. 

10   ita  A  \b.  c.  2.  3 ;    si   m.    al.  post  Dei  suppl.  A  \a ;    vir  D.  i. :  Si   (So  B  1«)   B  \a.  2.  i)  preberet 

A\b\    preberes   A\c.  2;    prebueris  B2.  k)  quantis(per  me   m.    al.    in   ras.  maiore)  mor.   (promitto 

m.  al.   add.)  ac  A  \a ;    per  om.  A3;    se  om.  A  2.  1)   valea :   m.  al.  corr.  valeam  A  1«.  m)  m.  al. 

suppl.  A  \a.         n)  quamcumque  B  \a.  2.         o)  quaerere  B  \a.  2.         p)  placuisse  pr.  m.  A  \a.         q)  que 
35  »».  al.  suppl.  A  \a.  r)   (Rheno    ta   m.    al.    in  ras.)men  A  \a ;    Rhen.   semper  A  \b.  c.  2.  3.  s)  ita 

B\a.  2 ;   vicina  pr.   m.    A\a;  vicinum    A  \b.  c.  2.  3.  t)    qu(od   m.    al.   in   ras.)   A  \a.  u)   corr. 

Breg.  A  \a ;    Brigantias  A  \b  ;    Brancias  A  \c ;    Bri  |  antias  A  2  ;   Bricantia  A  3.  v)  viro  A  \c ;  a  viro 

A\b.  2 ;  per  virum  B  2.         w)  ita  A3.  B  \a.  2 ;  s.  non  est  rell.         x)  scafam  B  \a.  2.         y)  ita  A  \b ; 

M(ag  m.  al.  in  ms.)ontiacum  A  \a ;  Moguntiacum  A  3 ;  Mogunciacum  B  \a ;  Magontiacum  B  2 ;  Mosun- 
40  tiacum  m.  al.  superscr.    vel   Mogontiacum  ^llc;    Mogontiam  ^4  2.  z)   v(eteres  m.  al.  in  ras.)  A  \a. 

a)  perveni(unt  m.  al.  in  ras.)  A  \a.         b)  ita  A  \a.  b.c.2,  venisset  pr.  m.  corr.  venissent  A  3  et  sic  B  \a; 

pervenissent  B  2.         c)  sumptos  pr.  m.  A  \a.         d)  invenerunt  B  \a.  2.         e)  ita  A  \a.  b.c;  et  B  \a.  2; 

om.  A2.  f)  postea  add.  A\a;    aliqui  quid  p.  ^4  16;    aliquo  p.  A  2.         g)  ita  A\a.b.  2;    i.  me  rell. 

h)  se  add.  B  \a.  2.  i)    m.  al.  corr.   haberet  A  \a ;    et  ita  A  \c ;    dicebat  add.   B  \a.  2.  k)  m.  al. 

45  corr.  quam  A\a.  et  sic  A\b.c;    qui  A2.  3;    qui  corr.  qua  B2. 

1)    Columbanus    apud  Namnetes    constitutus,    epistula   ad   fratres   Luxovienses   data,    ipse 

testatus   est,   sibi   in  voto    fuisse  gentes  visitare ;   cf.  MG.  Ep.  III,   167.  2)  Hodie  Bregenz 

oppidum  Vindeliciae  antiquum,  quod  viam  militarem  tangebat  ex  Pannoniis  in  Gallias  tendentem; 

cf.  It.  Antonini  n.  237.        3)  Ita  re  vera  veteres  nomen  scribebant;  cf.  d'Arbois  de  Jubainville, 

5o  'Recherches  sur  Vorigine  de  la  proprUU  fonciere'  p.  417. 


102  VITAE  COLUMBANI  ABBATIS  DISCIPULORUMQUE  EIUS  LIBER  I. 

auctorema.  Nec  mora,  episcopus  4  urbis  illius  domob  progressus  ad  ecclesiam 
venit,  reppertumque  beatum  Columbanum,  sciscitatur,  quisc  sit.  At  ille  fatetur 
se  peregrinum  esse.  Cui  ille:  'Si',  inquit,  'necesse  est  sumptuum  copiam'1  capere, 
propera  domi,  et  quantum  necessee  fuerit,  tecum  defer'.  At  ille f  cum  gratias 
simul  conditori  qui  inspiraverat  acs  illih  qui  optatam  necessitatis  copiam  offerebat  5 
referret1,  adtentius  ille  cogit  ack  imperat,  ut  omnia1  oportuna  sumat;  puerosque 
festinos111  ad  navem  ipse  dirigit,  ut  omnes  veniant  praeter  custode11  uno  dimisso, 
et  queque0  vellent,  secum  deportent.  Quod  nep  cuiq  casu  evenisse  videatur,  nam 
solitus  erat1'  postea  isdem  episcopus  protestari,  numquam  se  antea  sic  adtonitum 
in  tribuendos  necessaria  fuisse  et  se  absque  alia  oportunitate  ad  beati  Columbani  10 
meritum  divina  monitione  ad  ecclesiam  venisse*. 

Ad  destinatum  deinde  perveniunt  locum2.  Quem  peragrans  vir  Dei  non  suis 
placere  animis  aiet11,  sed  tamen  ob  fidem  in  gentibus  serendam  inibi  paulisper 
moraturum  se  spondit.  Sunt  etenimv  inibi  vicinae  nationes  Suaevorumw.  Quo 
cum  moraretur*  et  inter  habitatores  loci  illius  progrederetur,  repperit  eos  sacri-  15 
ficium  profanum  litare  velle,  vasque  magnum,  quem  vulgo  cupam  vocant,  qui  XX 
modia  amplius  minusve  capiebat,  cervisay  plenum  in  medio3  positum2.  Ad  quem 
vir  Dei  accessit  sciscitaturque,  quid  de  illo  fieri  vellinta.  Illi  aiunt  se  Deo  suo 
Vodanob  nomine,  queme  Mercurium4,  ut  alii  aiunt,  autumantd,  velle  litare.  Ille 
pestiferum  opus  audiens  vase  insufflat,  miroque  modof  vas  cum  fragore  dissol-  20 
vitur  et  per  frustra^  dividitur,  visqueh  rapida  cum  ligore1  cervisae  prorumpit; 
manifesteque  datur  intellegi  diabolum  in  eo  vase  fuisse  occultatum,  qui  perk  pro- 
fanum  ligorem1  caperet  animas  sacrificantum111.  Videntes  barbari,  stupefacti  aiunt 
magnum  virum  Dei  habere  anhelitum,  qui  sic  possit  dissolvere  vas  ligaminibus 
munitum ;  castigatusque11  euangelicis  dictis,  ut  ab  his  segregarentur  sacrificiis,  25 
domibus  redire  iinperat.  Multique  eorum  tunc  per  beati  viri  suasum0  vel  doc- 
trinam  ad  Christi  fidem  conversi,  baptismump  sunt  consecuti;  aliosqueq,  quos  iam 

Cap.  27.     A  \a.  b.  c.  2.  3.    B  \a.  2. 

Cap.  27.     a)  : :  turem  m.  al.  corr.    auctorem  Ala.  b)   domu  (domum  2?  2)   egressus  B\a.  2. 

c)    qui   B  \a.  d)   copia  B  \a.  e)    necesse  :    (ras.  e)    A  \a.  f )   ille  cum   m.  al.  in  ras.  A\a;  30 

ille  tum  B  \a.  2.  g)  et  B  \a.  2.         h)  ille  pr.  m.  A  \a.  i)  refert.    Et  a.  B  \a.  2.  k)  cogit :  : 

(m.  al.  corr.  cogit  ac)  A  \a ;    cogitat  A\b.c;    cogit  atque  A  2.  1)  omni  B  \a.  m)  festino  A  \a ; 

festinas  corr.  festinos  A  2.  n)  custodem  unum  dimissum  A  \c.  B  \a.  2.  o)  quaecumque  A  3.  B  2. 

p)  n(e  cui  casu  m.  al.  in  ras.)  A  \a.  q)  hoc  add.  B  \a.  2.  r)  m.  al.  in  ras.  A  \a.  s)  tribuendum 
B\a.  t)  venis  pr.  m.  A\a.  u)   ita  pr.  m.   A\a;    ait   rell.  v)    enim  B  \a.  2.  w)    Suev.  35 

A  2.  3.  (B  2).  x)   moreretur  pr.  m.  A  2.  y)    cervisia  A  \c ;    cervisam  B  \a.  z)   positus  B  \a  ; 

erat  add.  B\a.  2.  a)  ita  pr.  m.  A\a;  vellent  rell.  b)  Vadono^lla;  Wodano  A  \b.  c ;  Woda  A  2. 
c)  quem  —  autumant  om.  AS.         d)  et(?)  add.,  sed  eras.  A\a.  e)  ita  A\b.c.  3.   B\a;    vas:::  in- 

suffiat  A  \a ;    vasi   insuffiat   A  2 ;    vas   eminus   sufflat   (B  2)    cum.  edd.  f)    om.    A  \a,    versu   exeunte. 

g)   ita  A\b  (pr.  m.).  2.    B2;    frusta   A\a.c.  3.    B\a.  h)    visque  r.  (rabida  A\c.  2;    rapidam  B2)  40 

A\c.  2.  3.   B\a.  2;    vasque  rapide    (rapid  : :    m.  al.  corr.  rapido  A\a)  A\a.b.  i)  ita  B\a;    licore 

A\a;  liquore  A\b.c.  3;  aliquore  pr.  m.  A2;  fragore  (B2).  k)  m.  al.  in  ras.  A\a.  1)  ita  B\a; 
liquorem  rell.  m)  ita  A  \a.  3.  B  \a ;  sacrificantium  rell.  n)  ita  B  \a ;  castigatosque  rell.  o)  suasu 
ac  doctrina  B  \a.  2.         p)  baptismi  sunt  gratiam  consecuti  B  \a.  2.         q)  alios  quoque  iam  B  \a.  2. 

1)    'Lesio    Mogancensis    urbis    episcopus'    Fred.    IV,    38.  2)    Scilicet    Brigantiam.  45 

3)  Miraculum  persimile   S.    Vedasti   idem    auctor   attribuit;    cf.    SS.  R.    Merov.   III,  p.  410. 

4)  Cf.  Pauli  Hist.  Langob.  I,  c.  9 :  Wotan  sane,  quem  adiecta  littera  Godan  dixerunt, 
ipse  est  qui  apud  Romanos  Mercurius  dicitur  et  ab  universis  Germaniae  gentibus  ut  deus 
adoratur.  De  hoc  Suevorum  sacrificio  v.  J.  Grimm,  'Deutsche  Mythologie'  I,  46 4;  cf. 
p.    110.    111.  50 


VITAE  COLUMBANI  ABBATIS  DISCIPULORUMQUK  KIUS   LIBER  I.  103 

lavaero  ablutus:l  error  detinebat  profanus,  ad  cultum  euangelicae  doctrinae1'  mo- 
nitis  suis  ut  bonus  pastor  ecclesiae  sinibus  reducebat '. 

Eoc  itaque  in  tempore  Theudericus  atque  Brunicbildis  non  solum  adversum 
Columbanum  insaniebantd,    verum  etiam  et  contra  sanctissimum  Desiderium  Vien- 

5  nensis  urbis  episcopum  adversabantnr.  Quem  primo  exilio  damnatum  multise 
iniuriis  adfligere  nitebantur*,  adg  postremum  vero  glorioso1'  martyrio  coronarunt; 
cuius  gesta2  scripta  habentur,  quibus  et  quantis  adversitatibus  gloriosus '  apud 
Dominum  meruitk  habere  triumphos. 

Vagante1  itaque  Columbano  cum  suis  poenes  Bregantiam111  urbem,  durae"  ege- 

10  statis    tempus    obvenit.      Sed    quamvis0    alimonia1'    deessent,    manebat    intemerata 
atque  inconcussa  fides,  quae'1   necessaria  apud  Dominum  impetraret.    Cumque  iam 
tridui  ieiunio1'  fessa  corporas  referrent,  evenit  tanta  copia  alitum,  veluti8*  Israheli-  ^g""1- 
tarum4    castra   coturnix   olim  operuit",    ita  ut   omnem    paginam3  loci  illius  alitum 
multitudo   obpleretv.     Intellexit    vir   Dei,    suam    suorumque    ob    necessitatem    has 

15  dapes  terrae  diffundi  nec  prorsus  alibi  obvenire  preter  eo  quo  ipse  moraretur  in 
loco.  Iubet  suos  prius  grates  laudesque  rependere  conditori  sicque  alitum  dapes 
capere.  Erat  mirum  et  stupendum  miraculum :  capiebantur  aves,  prout  patrisw 
imperium  urguebat,  nec  abscedere  pennigera  fuga  nitebantur.  Mansit  ergo  alitum 
manna    per    triduum    defusax.      Quarto    deinde    die    quidam    pontifex    ex    vicinis 

20  urbibus  frumenti  copiamy,  divina  monitus  adspiratione,  beato7-  Columbano  direxit; 
sed  mox  omnipotensa,  qui  penuriam  pacientibus  aligeros  prebuerat  cibos,  ut  farris 
adeps  advenit,  alitum  falangas  imperavitb  abire.  Nam  Eusthasium0  hoc  cogno- 
vimus  referentem,  qui  eo  tempore  inter  reliquos  sub  viri  Dei  oboedientia  ibidem 
tenebatur    adnexus,    quod    nullus'1    ea   fuerit   in    caterva,    qui    ante   talium    genera 

25  alitum  se  vidisse  referret;  et  tantae  sapor  in  cibo  aderat,  ut  regiasf  vinceret 
dapes.  0  mirum  divinae  potentiae  donum!  Quando  terrenae  dapes»  cultoribus 
Christi   desunt,    tunc   demum    caelestia  tribuuntur,    sicut    de  Israhel1'    dictum  est: 

Cap.  27.     A  \a.  b.  c.  2.  3.    B  1«.  2. 
Cap.  27.     a)  ita  pr.  m.  Ala;    quos  add.  B  la.  2.  b)  m.  al.  suppl.  B\a.         c)  De  divisione 

30  —  monitu  praescr.  sunt  B  la  (v.  supra).  d)  insaniabant  pr.  m.  Ala.  e)  multi(s  postea  add.)  A\a. 
f)  nitabantur  pr.  m.  Ala.  g)  At  postremo  B\a.  h)  m.  al.  suppl.  B\a.  i)  ita  pr.  m.  A\a; 

glorios  A\b;  om.  A3;  gloriosos  rell.  k)  merui  pr.  m.  A\a;  om.  A'&.  1)  :  agante  m.  al.  cwr.Vz- 
gante  A  \a.  m)   ita  A  \b ;    Pregantiam   m.   al.   corr.   Brig.  A  \a  ;    Brigatiam  A  2 ;    Bricantiam  A  3 ; 

Brigantiam  rell.        n)  ita  A  \c.  2.  B\a.  2 ;    duram  m.  al.  corr.  durum  A  \a  et  sic  A  \b.        o)  quam(vis 

35  m.  al.  add.)  A  \a ;  quantis  A  \b.  p)  alimoniae  A  \b.  2.  (B  2)  et  e  corr.  A  \c.  q)  q :  m.  al.  corr. 
quae  A  \a.  r)   ieiunii  B  \a ;    ieiuni  B  2.  s)    corpo   referrent   m.   al.  corr.    corpora   ferrent  A  \a. 

s*)  velut  A  \a.  b.  t)  Israelitarum  B  \a.  u)  operuerat  B  \a.  2.  v)  suppleret  B  \a.  2.  w)  patro 
pr.  m.  A  \a.  x)  ita  pr.  m.  A\a;  diffusum  A  3 ;  diffusa  rell.  y)  copia  B  \a.  z)  ad  beatum  Colum- 
banum  B  \a.  2.        a)  Deus  add.  B  \a.  2.       b)  abire  iubet  B  \a.  2.        c)  ita  A  3.  B  \a ;  Eustasio  A\c.  2 ; 

40  Eustasium  rell.  d)   null(us  in  ras.)  B  \a.  e)    :  anta  m.  al.  corr.  tantus  A  \a,   et  sic  A  \b.  c.  2.  3. 

f)  regius  A  \a,  corr.       g)  dape :  m.  al.  corr.  dapes  A  \a.       h)  Israel  A  \b;  Isrt  B  1«;  Israheltico  populo  B2. 

1)  Cf.  Poenitentiale  Columbani  B  24  (ed.  Seebass,  'Zeitschr.  fiir  Kirchengesch.'  XIV, 
p.  446^ :  Si  quis  autem  laicus  manducaverit  aut  biberit  iuxta  fana,  si  per  ignorantiam 
fecerit,  promittat  deinceps,    quod  numquam  reiteret  et  XL  diebus  in  pane  et  aqua  peni- 

45  teat.  Si  vero  per  contemptum  hoc  fecerit,  id  est  postquam  sacerdos  illi  praedicavit, 
quod  sacrilegium  hoc  erat,  et  postea  mensae  daemoniorum  communicaverit,  si  gulae 
tantum  vitio  hoc  fecerit  aut  repetierit,  III  quadragesimis  in  pane  et  aqua  peniteat;  si 
vero  cultu  daemonum  aut  honore  simulacrorum  hoc  fecerit ,  III  annis  paeniteat. 
2)    V.    Desiderii    auctore    Sisebuto    Ionae   praesto    erat ;    cf.    SS.    R.    Merov.    III,    p.    625. 

6o  3)  I.  q.  area. 


104  VITAE  COLUMBANI  ABBATIS  DISCIPULORUMQUE  EIUS  LIBER  I. 

ps.  77,24.  Panem  caeli  dedit  eis:   cum   autem   terrenae   opes  subvenirenta,   tunc  grates1'  amo- 
ventur  inlatae. 

Ipso    itaque    tempore,    cum    sub    quodam    scopulo    inter   vasta  heremi   ieiunio 
corpus    conficeretc   et   nihil   aliud    praeter   ruris    poma,    quorum    superius1  fecimus 
mentionem,  in  cibos  caperet,  venit  adsueta  abdite  voracitatis  fera  ursus  coepitque'1  5 
necessariuse  delambere  cibos  ac  passimf  poma  ore  detrahere.    Cumque  hora  refec- 
tionis    advenisset,    Chagnoaldum^2   ministrum    direxit,    ut    consuetam'1    mensuram 
pomorum    deferret.      Qui    cum    abisset,    ursum    inter   ruris1    fructicesk    rubusque1 
pervagare111  perspexit  ac  poma  lambendo  carpere.    Festinus  redit  patrique  indicat; 
ille  imperat,    ut    eat   partemque   fruticum   in    cibos   fere  dimittat  aliamque  partem  10 
sibi  reservare  iubet.    Abiit  namque  Chagnoaldus"  ac  iussa  patris  implevit  divisitque 
virga  fructices0   rubusquep,  quaeq  poma  ferebant,    et  partem  suam   iuxta   viri  Dei 
imperium  aitr  ut  fera  comedat  aliamque8   partem  in  usus  viri  Dei  reservet.    Mira 
in  fera  oboedientia!     Nequaquam   ex   prohibita   sibi  parte    ausa  est  capere1   cibos, 
sed  in  segregata11,    permissa   sibi   fructicum/  parte    tantummodo  pabula  requisivit,  15 
quoadusque  vir  Dei  eov*  in  loco  commoravit. 

Interea  cogitatio  in  mentem  ruit,  ut  Venetiorumw-3  qui  et  Sclavix  dicuntur 
terminos  adiret  caecasque  mentes  euangelica  luce  lustraret  ac  ab  origine  per  aviay 
oberrantibusz  veritatis  viam  panderet.  Cumque  haeca  votis  patrandum  inesset, 
angelus  Domini  per  visum  apparuit,  parvoque  ambitu,  velut  paginali4  solentb  stilo  20 
orbis  discriberec  circulum,  mundi  conpagemd  monstravit.  'Cernis',  inquit,  'quod 
maneat  totus  orbis  desertus.  Perge  dextra  levaque,  qua  eligise,  ut  labores  tui 
fructusf  comedas'.  Intellexit  ergo  ille,  non  esse  gentis  illius  in  promptu  fidei  pro- 
fectus»,  quievitque  in  loco,  donec  aditus  ad  Italiam  viam  panderet. 

28.     De    bello    regum    et    revelatione    viri    Dei    et    Theudeberti         25 

proditione  a. 
Interea  interb  Theudericum  Theudebertumque  lis  firmatur,  ac  quisque  adversus 
fratrem   usque   ad    internitionem    desevit,    utrisque  gentium  robore  superbientibus. 

Capp.  27.  28.     A  lo.  b.  c.  2.  3.    B  \a.  2. 

Cap.  27.     a)  ita  A  2.  3  et  pr.  m.  A  la;  subvenerint  rell.        b)  ita  A  \a;  gratis  A  \b.  c.  2.  3;  dapes  30 
B  \a.  2.  c)  afficeret  B  2 ;    aficeret  B  \a.  d)    que  om.  A2.  B  \a.  e)    necesarius  pr.  m.  A\a; 

necessarios  rell.  f)  pa :  sim  pr.  m.  corr.  passim  A  \a.  g)  Chagno  :  aldum  (ras.  h  vel  b)  m.  al.  corr. 
Magnoaldum  A  \a.  h)  consueta  B\a.  i)  ita  A\a.b.c;    inter  rores  A3;    intruris  A2;    inter 

densa  B  \a.  b ;    inter  densos  B  2.  k)  ita  pr.  m.  A  \a.         1)  ita  A  \a  (pr.  m.).  B  \a ;    rubosque  A  \c. 

2.  3.    JB2;    rubesque    A\b.  m)    ita   A\c.  B  \a.    2;    pervacare  pr.    m.   A\a;    pervagari   A\b.  2.  3.  35 

n)  m.  al.  corr.  Magnoaldus  A\a.  o)  ita  h.  I.  B\a.  p)  ita  pr.  m.  A\a.  q)  qui  A\b.2.  B2. 
r)  ita  A  \b.  c.  2.  3 ;    :  ait  A  \a ;    aiebat  B  \a.  2.  s)  que  m.  al.  suppl.  A  \a ;    om.  A  \c.  t)  carpere 

A  \a.  c.  2.  u)  segregata  :    (ras.  e)  A  \a  ;    segregato  A  \c ;     segregata  et  B  2  ;    girata  A  3.  v)  ita 

h.  I.  B  \a.  v*)  in  eo  A  \a.  b.  w)  Veneticorum  A  \a ;  Viniciorum  B  \a ;  viciniora  B  2.  x)  Slavi 
corr.    Slcavi   A  \b.  y)   ita   A  \b.   3.    B  \a.    2 ;    via   A  \a   (pr.    m.).  c.   2 ;    m.    al.    corr.    devia   A  \a.  40 

z)  errantibus  B  \a.  2.  a)  h  : :  m.  al.  corr.  hoc  A  \a ;  et  sic  A  \c.  b)  solet  B  \a.  2.  c)  ita  A  \a ; 
discrebere  A\b;  describere  A\c.  2.  3;  discribi  B\a\  describi  B2.  d)  conpagei?2;  compage  B  \a. 
e)  quae  legis  A  2.  3 ;  qua  legis  B  \a.  f)  fructum  A  2  ;  fructos  B  \a.  g)  perfactus  A  2  ;  profectum 
A  3.  (B  \a.  2). 

Cap.  28.     a)  perditione  B  \a.         b)  in(ter  m.  al.  suppl.)  A  \a.  45 

1)  Poma  illa  parvula,  quae  eremus  ferebat,  supra  c.  9.  bullugae  appellantur.        2)   V.  supra 
p.  85  n.  1.  3)    Sclavi   cognomento  Winedi  Fredegario  IV,  48,    teste   Samonem   negotiatorem 

Francum   regem    sibi   postea    elegerunt.  4)    Paginalis    stilus   pro    epistulari    stilo    accepit 

Ennodius  XLVIII  (ed.  Vogel  p.  4:8). 


VITAE  COLUMBANl   ABBATIS   DISCIPULORUMQUE   EIUS   LIBER    I  105 

[nterque  vir  Dei   ad  Theudebertum   accedil  eumque  Buadet,  ut   coepte  arroganti 
supercilium    deponerel    seque   clericum    faceret,    el   ina   ecclesia    positus 
deretur  religioneb,  nec  simul  cum  damna   presentis  regni  aeternae  pateretur  vita< 
dispendia.    Quod  et  regie  et  omnibus  circumadstantibus  ridiculum  excitat,  aientesf, 
Dumquam  audisse,   Mervengum*,    in  regno1'  sublimatum1,  voluntarium  clericum 

fuisse.    Detestantibus  erg nnibus  beatus  Columba  ait :    Si  voluntarius  nullatenus 

clericatus  honorem  sumat,  in  brevi  invitus  clericus  existat'.  His  ergo  dictis,  vir  Dei 
ad  cellolam  remeat,  moxque  prophetici  dictik  eventum  res  non  diu  dilata  adfirmat. 

Nec    mora,   Theudericus  Theudebertum    ad    bellum    ciet    e1    propter   Tullum1  812,m»i. 

10  devictum  fugat1.  Postque,  collecto  robore  exercitus,  persequitur,  similique  modo 
gentium2  multorum1"  Theudebertus  robore  vallatus,  ad  Tulbiacensem"  castrum 
pugnaturus  occurrit.  Ibi,  praelio  inito,  Lnnumere  hominum  falangas0  ex  utroque 
exercitu  perierunt;  victus  tandemp  Theudebertus  fugit. 

Eo  ig-itur  in  tempor.e  vir  Dei  in  heremo  morabatur,    contentus  tantum   anius 

16  ministri  Chagnoaldi  famulatu.  Ea  ergo  hora,  qua'1  apud  Tulbiacum1'  commissum 
est  bellum,  supra  querqui8  putrefactam  truncum  vir  Dei  librum  legens  resedebat; 
(juem  subitus  sopor  obpressit,  et  quid  inter  duos  reges  ageretur,  vidit.  Moxque 
excitatus,  ministrum  vocat  cruentanique  T  regum  pugnam  indicat;  multum  humanum 
sanguinem  fundi  suspirat.     Cui  temerario  conatu  minister  ait:  Tater  mi,  Theude- 

20  berto  tuis  precibus  prebe  suffragium,  ut  communem  debellet"  hostem  Thetidericum'. 
Ad    haecv   beatus    Columbanus "  :    'Stultum    ac    religione*    alienum    consilium    ad- 
ministras.     Non    enim    ita    Dominus    voluit.    qui    nos    pro    inimicis    nostris -v   orare  c'&,a. ' 
rogavit2;    in    arbitrio    esse    iam    iusti   iudicis.    quid    de  eis  fieri  vellita'.     Inquisivit 
ergo   post   minister   temporis   diem   et  horam;    repperit  ita1'  fuisse.  sicut  viro  Dei 

26  fuerat  revelatum. 

Persecutus  estc  ergo  Theudebertum  Theuderieusd  et  suorum  proditione  eaptum 
ad  aviam  Brunichildem8  direxit.  Quem  eum  avia  recepisset ' .  quia  Theuderici 
partisg  Brunicbildis  favens'1  erat,  furens1  Theudebertum  fieri  clericum  rogavit;  at 
non  post  multos  dies  impie  nimis  post  clericatum  perimi  iussit  ;. 

3o  Cap.  23.     A  \a.  b.  c.  2.  3.    B  lo.  2. 

Cap.  28.     a)  om.  A  2.   B  \«.  b)  ita  A-2;  religion(i  in  ras.)  A  lo;    religioni  vell.  uec 

pr.  m.  A  \a.  d)  vita:  m.  al.  corr.  vitae  A  \a.  e)  regi:  A  \a.  f)  dicentes  B  1".  2.  g)  ita 
A2.  B\a.  2;  Mervingum  A\l>\  eras.  A  \r:  se  regem  ■pro  M.  .1  •'!:  audisse  (aliquem  Merungum 
iii.  a/.  in  ras.),  m.  al.  in  mg.  add.  (g)enus  principum  A  \a.       \\)  regnu  A  lo,  corr. ;  regnum  A  3.   Ii\a.  2. 

35  i)  Bublevatum  B\a.2.  k)  dictum  B  lo.  2.  1)  prope  Tullum  A  lc;  prope  Tulbiacum  A  2;  op(p)idum 
add.  B\a.  2.  m)  ita  pr.  m.  A  ]a:  multarum  rell.  n)  Tulbiacense  .1  2.  3;  Tulpiacense  .1  lc; 
Tulpiacensem  B  2.  i>halanges  A\b.  c;  pbalange  A  2:  falanga   B  2.  p)  tamen   l'>  \a.        q)  quo 

A  \a.  r)  Tul]>.  corr.  Tulb.  A  \a ;  Tulp.  A  lc.  B  2.  s)  ita  pr.  m.  B  \a  (cf.  supra  p.  81,  u) ;  quercus 
B  2 ;   querci  A2;   quercum  m.  al.  corr.  quercus  A  lo,  et  ita  A  [b.c.  3.         t)  cruentemque  pr.  m.  A  \<>. 

40  u)  del>ellat  pr.  m.  A  1«.  v)  in  ras.  A  \<< :    beatus  <nn.  (B  \a.  2).  habent  A  la.b.  c  2.  :j.  w)    ait 

///.  al.  add.  A  \a,  habent  B  la.  2.  .\)  ita  .13:  religioni  rett.  y)  nostri  pr.  m.  A  \a.  z)  rogavit, 
///.  «I.  superscr.  praecepit  A  \a.  a)  ita  pr,  m.  A  \<<  :  velil  A  \l'.  c.  3;  vellet  .1  2.  /<'  \«.  2.  b)  ea  m. 
al.  in  ras.  H  \«  ;  factum  add.  B  \a  ;  sic  factum  add.  B  2.  c)  om.  li  \a.  d)  Theodericum  pr.  m.  /.'  \a. 
e)  Brunnihildam  A  \«  (pr.  m.).b.        f)  reperisset  B\a;  rejiperis^et  B  2.         g)  ita  A  la  <]>r.  m.).c.  2. 

45  B  \a;  partes  A  \b;  partibus  A  3;  patris  B  2.         h)  parens   B  \a.  2.         i)  <»n.   /»'  lo.  2. 

1)  Cf.  Fred.  IV,  38.  2)   Fred.   IV.  38:    Theudebertus  cum  Saxonis,  Thoringus 

vel  ceteras  gentes,    que    de    ultra   Renum    vel    undique  potuerat  adunare,   contra   Theude- 

ricum    Tholbiaco   perrexit.      Tolbiacus,   1<<i<1i<>   Zulpich,    vicus    in    ri«    <<    Treveris    Agrippinam 

tendente  situs  est;  cfr.  Itin.  Antonini  n.  373.        3)  Eius  >/>Wx  Brunechildem  fuissi    ream  <t<<nn 

5o  Fred.  IV,  42,  testatur. 

SS.  R.  Meroving.  IY.  H 


100  VITAE  COLUMBANI  ABBATIS  DISCIPULORUMQUE   EIUS  LIHEK  1. 


29.    De  interitu  Theuderici  et  liberornm  nece  et  impleta  prophetia* 

Chlothario. 

Porro  Thendericus  poenes  Mettensem1'  morans  oppidum  divinitus  percussus 
iuter  flagrantes0  ignis  incendia1  mortuus  est.  Post  quem(l  Brunichildis  filium 
6i3.  eius  Sigibertum  in  regnum  suffecit1'.  Itaque  Chlotharius  memor  prophetiae  viri  5 
Dei,  collecto  exercitu,  fines  regni,  quae  suae  ditioni  debebantur1,  conatur  recipere ; 
eontra  quem  Sigibertus  cum  hostium  cuneis  pugnaturus  advenit.  Quem  Chlotha- 
rius  captum8'  peremit  fratresque  eius  quinque2,  Theuderici  filios,  cum  proavia 
Brunichilde  coepit.  Pueros  separatim  peremit ;  Brunichildem  vero  primo  igno- 
biliter  camelo  inpositam  hostibus  girando  monstravit,  postque  indomitorum3  aequorum  10 
eaudis  inretitamh  miserabiliter  vitae  privavit.  Funditus  ergo  radicitusque  deletam 
Theuderici  stirpem,  Chlotharius  potitus  est  trium  regnorum  solus  monarchiam. 
Quo  facto,  beati1  Columbae  prophetia  in k  omnibus  impleta  est,  unum  intra 
triennium  cum  omni1  stirpe  funditus  deletum,  alium  violenter  clericum  factum, 
tertium  trium111  regnorum  possessione11   ac  dominatione  dilatatum0.  15 

30*.  Beatus  ergo  Columbanus  cum  vidisset,  ut  superius 4  diximus,  devictum 
a  Theuderico  Theudebertuni,  relicta  Gallia  atque  Germania",  Italiam  ingreditur, 
ubi  abb  Agilulfo0*5  Langobardorum  rege  honorifice  receptus  est.  Qui,  largita 
optione,  ut  intra  Italiam,  quocumque  in  loco  voluisset,  habitaret,  ibi  Dei  consultu 

*)  Capiti  30.  librarii  singuli  diversa  praescripserunt :  30.  De  ingressu  Italiae  et  destruc-  20 
tione  heresis  et  renovatione  Bobii  et  legatione  Chlodharii  post  eum  et  exitu 
eius  A\a.b\  30.  De  ingressu  eius  in  Italiam  et  susceptione  Agilulfi  regis  et 
optione  loci  largita  et  de  constructione  Bobii  monasterii  et  obitu  beati  viri  A  2 ; 
De  ingressu  eius  in  Italiain  (corr.  Italia  B  \a)  et  Agilulfi  regis  honorifica  suscep- 
tione,  immo  Arrianae  perfidiae  penes  Mediolanium  superatione  hac  monasterii  25 
Bobiensis  in  signo  et  virtute  miraculi  constructione  et  (et  om.  B  \b)  de  legatione 
venerabilis  Eustasii  (Heustasii  B  \b)  a  rege  Clothario  cum  supplemento  publico 
post  beatum   Columbanum   cum   omni   honore  est  directa  B  \a.  1>. 

Capp.  29.  30.     A  \a.  b.  c.  2.  3.    B  \a.  2. 

Cap.  29.     a)  de  add.  A2;  in  add   B  \a.        1>)  Metensem  pr.  m,  A  1«;  Mettense  AS;  Meteuse  30 
A  \c.  2.  c)   ita  pr.  m.  A  \a.  c ;    flagrantis  A  \l>.  2.  3;    flagrant  :  :    m.  al.  corr.  flagrautia  B  1«;    fra- 

glautis  B  2.  d)  ita  A  \c.  3.  B  \a.  2;  postquam  rell.  e)  subiecit  B  \a.  2.  f)  dcbatur  B  \a,  corr. 
g)  captus  B  1«.  h)  inritam  B  1«,  corr.  i)  l>eat(i  m.  al.  in  ras.)  A  \a.  k)  iu  0.  bis  scr.  eranf  A  \a; 
om:  A\c.  1)  om(ni  m.  al.  add.)  A  \a.  ui)  ita  A  \b.  c.  3;  tertiu  :  (m.  al.  corr.  tertio)  trium  A  \a ; 
tertio  triuni  A  2;  (tertiuni  om.)  trium  (m.  al.  corr.  tertium  B  \a)  B  \a.  2.  n)  possessioneni   (posse-  35 

sionem  £1«)  ac  dominationem   B  \a.  2.  0)  dilatati  ^4  2;    delatatuni   B  2;    deletum  m.  al.  corr.  de- 

latum   B  \a. 

Cap.  30.  a)  Germinia  B  1«.  b)  nt.  al.  suppl.  A  \a.  c)  Egilulfo  m.  al.  eorr.  Egilolfo  A  lc; 
Agillulfo  .4  lb;  Aguilfo  B  2. 

1)    Theudericum    morbo    dysenteriae    mortuum   esse   Sisebutus   (V.  Desiderii   c   19^    cum  40 
Fredegario  IV,  39,  consentit.  2)  E  quattuor  Theuderici  filiis  Sigibertus,  Corbus,  Meroveus 

capti  sunt,  effugiente  Childeberto,  Corbumque  solum  praeter  Sigibertum  Chlotharius  interfici 
iussit,   servans  Meroveum   filiolum    suum   spiritalem ;    cf.  Fred.   IV,  42.  3)  Ita  Sisebwtus, 

V.  Desiderii  c.  21.         4)  Supra  c.  28.  5)  Agihdfus  a.  590  —  616.  regnavit. 


VITAE  COLUMBANl   A.BBATIS  DISCIPULOttUMQUE  EIU8  LIBER   I.  107 

actum  est,  dum  Llle  poenes  Mediolanium"  arbem  moraretur  etb  hereseorum0 
fraudes,  i « l  esl  Arriane  perfidie,  scripturarum  cauterio  discerpi  ac  desecarid  vellet, 
contra  quos  etiam  libellum3  florenti  scientia  ededit6,  rir  quidam  nomine  [ocundus 
iid  regera  venit,  qui  regi  indicat  se  in  solitudine*  ruribus  Appenninis  basilicam 
6  beati  Petri  apostolorum  principis  scire,  in  quag  virtutes  expertus  sil  fieri.  1<»<-;i 
ubertate  Eecunda,  aquis  inrigua,  piscium  copia.  Quem  locum  veterum  traditio 
Bobium8  nuncupabanth  ob  rivum  in  eo  loco  boc  nomine  fluentera  amnemque 
aliura  profluentem  nomine  Triveam1;  super  quem  olimk  Hannibal  hiemans,  homi- 
inini,  aequorum,  elefantorum  atrocissime1  damna  sensit4.     Ubi  cum  venisset,  omni 

10  cum  intentione   basilicam    inibi   semirutam    repperiens,  prisco  decori  renovans  red- 
didit.     In   cuius   restauratione   mira  Domini  virtus    panditur.     Nam    cum    per  pre 
rupta'"  saxorum  scopula™  trabes   es    abietibus    inter  densa    saltus    locis0    inaccessi- 
bilibusp  cederentur,  vel  alibi  caesaq  inibi  casu  elapsi  aspero  aditum   plaustrorum* 
denegabat,    mirum    in    modum    trabem,    quem    vix   triginta   vel   quadraginta    plano 

15  terrae  solo  positum  vebere  non  valerent,  ibis  cuni  duobus  veV  tribus,  prout  ardui 
rnllis  nieatus  patebat,  vir  Dei  accedens,  suis  ac  suorum  humeris  inmane  pondus 
inponebat;  et  ubi  antea"  praev  asperitate  itiueris  libero  gressu  vix  graderentur, 
onerati  niox  trabium  ponderew  festini  gradiebantur,  ut  versa  vice.  qui  honera* 
ferrent,  acsi  ab  aliis  veherentur,  firmis  vestigiis,  velut  otio  vagautes  ovantes  irent. 

20  Videns   itaque    vir   Dei   tanti v   auxilii    supplimentum,    suos    hortatur,   ut    arreptum 

opus  laeti    perficiant,    animoque   roborati,    eo  consistere  in  heremo  studeantz;    Dei 

in  hoc  voluntatis  esse  adfirmat.    Tecta  itaque  templi11  culmina,  murorum  restaurat 

ruinas  ceteraque,  quaeque1'  ad  monasterii  necessitatem  pertinent,  construere  parat. 

Interea  memoratus  Chlotharius  viri  Dei  prophetiae  effectum  in  se  fuisse  im- 

25  pletum  cernens.  venerabilem  Eusthasium c ,  qui  eius  in  loco(l  Luxoviensem  mona- 
sterium    reg'ebat,    ad    se    venire    imperat.     Quem    pio  effamine'    rogat,  ut  sibi   cum 

Cap.  30.     A  la.b.e.  2.  3.    B  1«.  2. 

Cap.    30.     a)   (Mediola  in  ras.)m\im  A  1«;  Mediolanuin  J  \c\  Mediola  :  :  nuni  A  '1.         b)  ut  pr. 

m.  B  1«.  <•)  ita  A  U:  2.  B  ia.  2;  heres  eorum  .4  3;  hereseonum  A  \b\  aereses  eorum  .1  \a.  d)  dese- 
30  care  pr.  m.  A  \a\    dissecari  A  \c\   dissecare  A  3.  e)    ita  A  \b;    scientiae  dedit  A  \c  2.  3.  B  \a.  2; 

scientiae  edidit  A  \c.        i)  solitudinem  B  \a.        g)  qua  :  .  ras.  m  A  \a.         h)  ita  A  1<\  2.  3  et  pr.  m. 

A  \b.  B\a\  nuncupaba(t  m.  al.  in  ras.  maiore)  A  \a\  nuncupant  J5 2.        i)  ita  .12.  3  <■/  pr.  m.  A  1«; 

Triviam  B  \a;  Treviam  B  2 ;  Trebiam  A  \b.       k)   (olim  Han  m.  al.  in  ?*«s.)nibal  A  \a\  o.  AnnibaJ  A  3. 

1)  atrocissima  A  \c\  ferocissime  B\a.  b;  fortissime  B  2.  m)  prupt  :  :  m.  al.  ca,:-.  pruptos  A  1".  et  sic 
35  A\c;  preruptas  pr.  m.  corr.   B  2.  n)  scopulos  A  \a  (os  m.  al.  in  ras.).  c.         o)  locus  pr.  m.  B  \a. 

|d  inaccess :  bi^bus  ///.  "/.  corr.  inaccessibilibus  A  \a\    immarcessibilibus  .1  3.  q    m.  al.  corr.  caesae 

A  \a\  cesae  A  \b.  c.         r)  plaustorum  B\a.         s)  ubi  pr,  m.   li  1«.         t)  aut  B  \a.         a     om.   B\a.  2. 

v)  ita  A2.fi.  H\a.  2;  pro  A  ia.b.c.       w)  pondera  A3.       x)  honera:  A  \«.      j)  tanti:,  ras.  s  A\a. 

z)  studi :  nt  iu.  (il.  corr.  studeant  A  \a.  a)  et  add.  B\«.  2.  b)  ita  A2.  B\a.  2;  quae  A  \a.b.c.  :!. 
40  c)  ita  AS\  Eustasium  rell.        d)  ita  A  \a\  loco  Luxoviense  .1  ib.c.  2.  3;  locum  Luxoviensem  1>  \a.  2. 

e)  ita  B\a;  aff.  rell. ;  cf.  p.  99.  m. 

l)  Hereseus  vocdbulo  pro  haeretico  utitur  Karolus  M.  >/<■  cultv.  imag.;  cf.  Ducange  ed, 
Favre  s.  v.  haereseus.  2)  Columbani  libellus  contra  Arianos  adhuc  latet.  3)  Bobbio  torrens 
ex  Apennino  descendens  \>r<>iu-  muros  oppidi  Bobiensis,  cui  nomen  dedit,   Trebiae  (hodie  Trebbia) 

45//.  influit;  cf.  Rowetfi,  'Bobbio  illustrato'  1,119;  Amati,  'Dizionario  corografico  dety  Italia' 
I,  833.  De  ipsius  rapaci  cursu  vide  infra  II,  2.  Pisces  exquisiti  saporis  hodieqm  in  torren- 
Hbus    illis    capiuntur.  4)   Hannibal    ex    Jiihcniis   profectus    transiensque   Apenninum    multa 

damna   passus    est    teste  IAvio  XXI,  58:    multi  homines,  multa  iumenta,  elephanti  quoque 
ex  iis  qui  proelio  ad  Trebiam  facto  superfuerant   septem  absumpti.   sed  notissimam   li-mm 

50  norum  cladem   lonas  silentio  praeteriit  amore  patriae,  nisi  fallor,  ductus. 

14* 


108  VTTAE  COLUMBANl    A.BBATIS   DISCIPDLORUMQUE   EIUS  LIBER  I. 

supplimento  publico  legationera  fungere  curet  sociosque  quosa  vellit1'  nobilium 
virorum  haberet,  quic  sui  vademonii  arbitres  essent:  post  beatum  Columbanum 
per^erent;  quocumque  repperissent  in  loco,  eleganti  suasu  ad  se  venire  hortarent. 
Perrexit  itaque  venerabilis  discipulus,  magistri  vestigiis'1  prosecutus;  qui  cum  ad 
eum  venisset,  Chlotharii  verba  depromit.  Viso  ergo  Eusthasio'1'.  beatus  Columba  5 
L;avisus  recepti  muneris  aditum  gratulatur  retentumque  poenese  se  quantisper 
hortatur,  ut  sui  laboris*  meminisceret,  cohortem  fratrum  disciplinae"  habenis1' 
erndiret1  multorumque  collegio  Christi  plebem  adunaret  suisqne  institutis  edo- 
caret.  Dimissum  post  haec  ad  Chlotharium  remeare  iubet  talibusquek  responsis 
regtas1  mulciri  imperat  aures,  seque  retro  repedare111  nullatenus  ratum11  duceret;  10 
tantummodo  poscere,  ut  sodales  suos,  qui  Luxovio"  incolebant,  regali  adminiculo 
ac  presidio  foveret.  Litteras  castigationump  effamine  plenas  regi  dirigit.  Gra- 
tissimum  munus  rex  velut  pignus  foederis  viri  Dei  ovans  recepit  nec  eius  petitioni 
oblivionis  noxain  preponit.  Omni(1  presidio  supradictum  monasterium  munire1' 
studet,  annuis  censibus  ditat,  terminos  undique,  prout  voluntas  venerabilis  15 
Eusthasiis  erat,  auget*  omnique  conatu  ad  auxilium  inibi  habitantium  ob  viri 
Dei  amorem  intendit. 

Poito    beatus  Columbanus,    expleto    anni    circulo,   in  antedicto  caenubio  Ebo- 
6i5,  Nov. 23.  biensi"  vita  beata  functus,  animamv  membris  solutam  caelo  reddiditw  VIIII.X  Kl.1 

Decembris.     Cuius    strenuitatem    si    quis    nosse    vellity,    in    eius    dictis    repperiet.  20 
Reliquiaeque    eius    eoz   habentur  in    loco    conditae,  ubi  et  virtutum  decore  pollent 
presole  Christo,  cui  est!l   gloria  per  oinnia  secula  seculorum.     Amenb. 

Cap.  30.     A  \a.  b.  c.  2.  3.    B  \«.  2. 

Cap.  30.     a)  quo  B  \a.  b)   ita  pr.  »1.  A  1«;  vellet  rell.  c)  (qui  sui  vadi  m.  «I.  in  ras.)- 

monii  A  1«.  d)   ita  A  \a  (pr.  m.).  2.  B  1«;  vestigias  carr.  vestigia  A  lb,  et  sic  A  lc.  3.  d')   ita  25 

/»'  \« ;  Eustasio  rell.  e)  ita  A2;  poenis  pr.  »1.  A  1«;  peuis  A  \b\  penes  rell.  f)  praemio  vires 
resumat  «>ite  lueminiseeretque  add.  B\a.  2.  g)  discqilinis  pr.  m.  A  \a.  h)  hahens  ^4  3;  imrmae 
B  1«;    norma    B  \b.  2;    ef.  infra    II,  1:    regularis   disciplinae   habenis.  i)    erudire  —  adunare  — • 

edo(u)care  l>  1«.  2.  k)  que  vi.  «I.  suppl.  A  \a.  1)  regi  B  \a.  2.  m)  remeare  B  \a.  2.  n)  r :  tum 
111.  «!.  eorr.  ratum  />'  \«.  0)  ita  A.:$  et  pr.  m.  A  \a.  B  \a\  Luxovium  A  \b.c.  2;  Loxovium  pr.  m.  30 

corr.  112.  p)  casto  B  \«.  2.  q)  que  add.  B  \a.  2.  r)  muniri  st.  A  lc;  munerihus  ornat.  annuis 
B  \a.  2.  s)  Eustasii  A  \a.  b;  Eustasi  A  2.  t)  augit  pr.  »1.  A  \a.  u)  ita  A  3;  : bobiensi,  ras.  e  A  2 ; 
Bobiensi  :  ,  ras.  s  B  1«;  Bobiense  A  \a.  b;  Bobiensi  A  \c.  B2.  v)  anima  m.  soluta  B  \a.2.  w)  spiritum 
«</</.  B  \«.  2.  x)  VIII.  A  2;  VIIII.  K.  D.  om.  A  3.  y)  ita  pr.  m.  A  1«;  velit  rell.  z)  ita  A  3. 
B  1«.  2;  cohabentus  j>r.  m.  corr.  cohabentur  A  1«;  quo  habentur  A  \b.  c.  2.  a)  honor  et  add.  B  \«.  2.  35 
b)  Explicit  lilier  dc  vita  virtutibusque  sancti  Columbani  abbatis,  qui  a  lona  quoudam  (quodam  A  \b) 
preceptore  aeditus  est  add.  Ala.b;  Explicit  vita  sancti  ac  beatissimi  Columbani  abbatis  add.  A2; 
Explicit  vita  sancti  Columbani  abbatis  B  2;  clausula  deest  B  \a. 

l)  Ifa  textum  ad  codices  emendavi,  dum  apud  Mabillon  XI.  Kal.  Decembris  legitur, 
quo  errore  usque  adhuc  docti  plerique  decepti  sunt.  Cum  Iona  autem  Martyrologium  Hieronymi.  40 
(AA.  SS.  Nov.  II,  \,  p.  [1460  consentit:  VI III.  K.  Dec.  In  Italia  monasterio  Bobio  depo- 
sitio  sancti  Columbani  abb.  Sanctus  post  cladem  Theudeberti  a.  612,  Gallia  Germaniaque 
relictis,  in  Italiam  ingressus,  postquam  ChlothaHus  a.  613.  monarchia  potitus  est,  legationem  ab 
ipso  missam  suscepit,  annoque  expleto,  in  monasterio  Bobiensi  diem  supremum  obiit.  Hoc  igitur 
calculo  (iiuiiis  615.  p.  Chr.  colligitur  emortualis,  quo  dies  23.  Novembris  dominicus  fuerat,  15 
dominicoque  die  Columbanum  decessisse  Wettinus,   V.  G<(Ui  c.  29,  statuit. 


VITAK  COLUMBANl   ABBATIS  DISCIPULORUMQUE  EIUS  LIBEH   1.  109 

INCIPIUNTa   VERSUS  IN   EIUS"   FESTWITATE  AD  MKXSAM 

CANENDI. 

Clare  sacerdos,  clues0,        almo  fultus  decore, 
Tuisd,  Columba,  decus         qui  redoles  in  orbe. 

5  M chorum  cohortes         t<-  clarum  dicenl   patrem 

Te  sofume   proceres,         te  vatem  dixere  reges1. 
i   Annent  decorata         tuis  factis  praecepta: 
Religionis  i'« > n >i u         praebet  nitorem  sacraf. 
Sic  virtntvuii   decus,  niilis  Christi,   in   evum 

io  Comptus8  habereh,  sacro1         pandens  praecepta  dictuk. 

Quid  tilti  -  his  dignis1         aequantur  in  metallis 
i"  Vel  comparantur  sanctis         seclorum  gesta  factis? 
Non  aureum  caput         Babylona"1   Persarum, 
Argenteus  Darius         Medus  habuit  priscus 
15  Nec  aeneus  Macedo         olim  signavit  bello 

Vel"  sepultus  salo         Nilicola  et  Cincris0-3. 
15  Nihil   dignum  simile         horum  gessere  gestis 
Zmirneusp  Omerusq         et  Mantuanus  Maro, 
Non   Poenus   Eannibal1,         rion  pernix8   Porus  Indus, 
20  Non  Marius,  Catulus*,         Scipio,  Sillau,   GracchusV 

Non  ferreus  Caesar,         Bucchus  "   Numida,  Ambro*, 
M  Celtiberusy,  Scitaz,         Hiberus  et  Sicamber*. 

Fertilis  ut  cedrus"  palmaque  poma   praebes,  ,.,_..,  .,,,.. 

Aetaliae* '• '  thesaurus         tu  gratus  ut  obrizus,  ctIs  1312> 

k  Tu  Sabeorum  grata         turea5  oles  virga, 

Tu'1   balsama  sudas         virga  Engaddi6  secta''. 
25  Tu  palmitisf  opaga         manes  in  vite  vera,  cf.ioh.15,1.6. 

Tu  oleum  et  pingues8         diffundesh  ut  oliva. 

Versus,     A  \a.  />.  c.  2«.     H  \«.  b, 

30  Versus.     a)  ita  li\<<./>;   praescr.  Laus  in  Columbaiii  abbatem  A\c;   praescr.  <>>«.  rell.\    versus 

<»».  A  2.  Ji  2.  b)  eiusdem  Ji  V>.  c)  cluis  A  \l>.  c.  li  V>;  cluens  A  2a.  <1)  ita  codd.  rell.\  Tu  es  B\a. 
e)  sophum  A  \b;  fossum  A  \c\  suffistam  li  \« ;  sophistam   li  \l>.  t")  ita  A  \c.  li  \a.  />;  sacram  A  2«; 

Bacrum  A  \</.  I>.  g)  comptus  praecedentis  versus  fine  li  \<<.  h)  liaberis  A  \c.  B\b;  habens  li  \<>. 
i)  i>i.  <</.  corr.  sacris  B  \a,  et  sic  li  \l>.  k)  dicta  corr.  dictu  A  \l>;  dictis  B\a.b.  \)  ita  B\a.b; 

35  dignum  aequatur  A  \c;  digni  sequantur  A  \a.b;  digne  sequantur  .1  2«.  m)  Babilona  B\a.b;  Baby- 
Lonia   A  \b;    Babylon  A  \c.        n)    nec  j>r.  >».  B  \a.  o)  ita  B  \a\    Cenchris  li  \b;    Cinorus  A  \a.b; 

Cingrus  A  \c.  p)  ita  A  V< \  Zmyrneus  H\b;  Smyrneus  A\/>;  Smirneus  .1  \c;  Szirneus  A2a\  Szirneus 
Ji  \a.  q)  Hom.  A  V.  B  16.  r)  Annibal  A  \a  (<■/'.  supra  c.  30).  s)  pernis  Polua  Ji  \a.  t)  Catullus 
AV>.2«.       u)  Sylla   A\c;  Scilla  A2a.  B\b.       v)  Grachus  A\a;  Grraccus  A\c.       w)   Bocchus  A  \c.  2a. 

lo  H  Vi.  />.  x.)  initio  versus  insequentis  li  \<<.  y)  CeltiboriiB  Ji  \a.  z)  Scyta  A\b.  a)  Secamber(?) 
pr.  m.  A  \«;  Siccamber  A  2a,  b)  cerduus  pr.  m.  corr.  cerdrus  A  \«.  c)  ita  B  \a.b;  Thesaliae 

aurus  A  \«.2«\  Theesaliae  aurum  A  \/>;  Thessaliae  aurea  A  ic  <1)  Tu  —  sccta  o»i.  A  \b.  e)  sexta 
.1  1«.  f)  palmites  >».  «I.  corr.  palmes  e-  A2a\  palmesis  A  \l>\  palmes  A  V.  g)  ita  A  \a;  piDgue 
A  V.  2«,  pinguis  A  \b.   li  \«.  />.        h)  i/«  A  \« ;  defundis  li  \«. 

45  1)    Unam    syllabam    abundare    monuit    L.   Traube   et    scribendum    esse  aut  dicent  aut  de- 

lendnmte.       2)  'Quid  in  metallis  (=  Quae  metalla)  his  te  dignis  aeguantur'  construxit  L.  Traube. 
3)  Pharao  intellegitw ;  cf.  <!<■  Vit,   Onomasticon  s.  r.  Chenchres.     L.   Tr.        4)  Legerat  Ionas 
monente  L.   Traube  locum   Plinianum  hunc,  II.  nat.   III,  81:  Ilva  cum   ferri   metallis,  —  - 
a  Graecis  Aethalia    dicta,    neque   enim    alibi   Ilva    insula    (hodie  Elba)  hoc  nomine  appellatur. 

50  5)  Ex  Verg.,  Georg.  II,  117;  solis  est  turea  virga  Sabaeis.  6)  V.  epistulam  praeviam. 


110  VTTAE  OOLUMLAXI   ABBATIS  DI8CIPULORQMQUE   E1U8  LIBEK  I. 

Tu  lenitate  polles,         benignitate  clares. 
Mistica  rimandoa         et1'  tecta  penetrando 
7,84.  Aedificasti  domum         petrac   supra  insertam, 

30  Quaed  molem6   omnem  rerum         firmavit  conditarum. 
'1,'to.1'  Quam  supra  quis  positus         manet  firmusf  in  evag;  & 

cf.i.petr.2,6.  Quae  lapis  angularis,         crisofrasush,  iacinctus, 

2i,"i9sqq!  Sardonis1,  zmaracdusk,         topazius1,  berillus, 

Crisolitus111  et  iaspis,      .    saffirus",  ametistus, 

35  Calcidon0   et  sardinus,         candidus1'   margaritus 

Herilis  Hierusalem  positus  fundamento.  io 

Tu  mortuus  vivis,  dum  vitam''    niorte  emis1'; 

Tu  damnanda  perdis,         dum  carnis  damna8   sentis. 
Tu  crucianda (    cares,         dum  Christi  crucem  geris ; 

40  Patriam  dum  fugis,  ad  patriam  tu  redis. 

Aeterno  sociaris"  regi,  dum  regisv  temnis;  15 

Paradysi  amoena         tu  penetras  per  eva, 
Possessurusque  laeta         virentia  per  rura, 
Quem  Dominus  virtutum  coronavit  amator, 

45  Sedibus  aeternis         te  collocavitw  suis. 

Ibi  canes  iucunda         carmina  voce  sacra.  20 

Iam  capes  tux  thesauros,         quos  dudum  recondisti, 
Commercio  quos  pio         commutasti  in   saeclov. 
Chorus  angelorum         cernes  et  prophetarum, 

50  Martyrum  candidatus         catervasz    et  iustorum. 

Perrnixtus  luci1  fulva,         liis  clares  duce  Christo  25 

Receptus  tu  in  castris,         hoste  sica  perempto. 
Dominum  invenisti         quem   hic  Iesum  quesisti, 
Qui  tropheum  de  mundo         sic  reddita  triumphanti. 

55  Graderis  per  viam,         quam  olim  praeparasti, 

Quae  ducit  ad  aeterna         gaudia  paradysi.  ao 

Tu1'   mundum  sprevisti,         ut  Messiam  haberes, 
Cum  quo  manes  per  eva         fmec   sine  futura. 
Gloria  Trinitati'1         semper  canenda  virtus 

60  Presentia  per  eva         et  omnia  futura6. 

Versus.     A  1«.  b.  c.  2a.    B  \a.  b.  35 

Versus.  a)  minando?  pr.  m.  B  \a.  b)  intacta  pro  ct  t.  li  ]a.  b.  c)  petram  A  \b.  c.  B  \b. 
d)  que  B  \a.  e)  olem  udd.  A  \u.  i)  firm  pr.  m.  A  \u.  g)  aevum  A  \c.  B\a.b.  h)  ita  A\a; 
crisoprasus  A  \b\    chrisoprasus  A  \<:  2«;    crisofasus   B  \a;    crisophasus   B  \b.  i)    Sardonix  A  \b.  c; 

Sardonius  B  \b.  k)  itu  A  \u\  zmaragdus  B  \b;  smaracdus  A  \c;  smaragdus  rell.  1)  tobazius  A  \a 
])i-.  m.).  b;  tupazius  /»■.  m.  B  \«;    zopatius  A  2«,  ubi  saffirus  sequitur.  m)  crysolitus  A  \b;    chriso-  40 

litus  B\b.  n)  h.  1.  om.  A  2« ;  saphirus  Alc;  sapphirus  B  \a.  o)  Calddon  A  la,  corr.;  Calce(e)don 
A\b.c.  2a.  p)  candidum  margaritum  A\b\  candida  margarita  B\a.b.  q)  vita  B  \u.  r)  emes  B  \a. 
s)  m.  al.  in  mg.  suppl.   B  la.  t)   cruciandis  A  \c;  cruciando  Ji  \a.b.  u)  sofiares  A  \a.  v)  ita 

pr.tn.   H  \u.         \v)  collavit  A  \a,         x)  om.   Ii\u.b.        y)  ita  A2u.  B\u.b;  scculo  A\a.b.c.       z)  kar- 
tervas  ^11«;  catervis  A\c.       a)  ita  A\c.  B\b;  reddi  B\u;  redidit  A\«;  reddidit  A  \b.  (2«).       b)  om.  45 
}',  1«.  b.  c)  s.  f.  A  \c.  2«.    B  \a.  d)  trinitatis  B  \a.  b.  e)  Explicat  vita  beati  Columbani 

subscr.  B  \u. 

1)  Cf.  infra  II,  11:   fulvae  luci  —  rcddar. 


VITAE  COLUMBANl    ABBATI8  DISCIPULORUMQUE  EIUS  LIBER  I.  111 

TIYMNUM  SUBDIDI,  QUEM   EIUS  IN  TRANSITU  PRAECIPIATIS 
CANERE,    QUIA    PRIMUS,   QUEM  VOBIS   NUPER  TRANSMISI,    EIl 

VIRTUTES  NON  CONTINET». 

1.  Nostris  solleinnis  saeculisb 
5                                                       Refulgetc   dies  inclita, 

Quod   sacer  caelos  Columba 
Ascendil   ferens  fcropbea. 

2.  S(*d   priusquam  eum   mater 
ln  auras  lucis  aederit, 

io  E  sinu  solein   prospicil " 

Terris  lumen  defundere1 . 

3.  Qui  post  altus  Eibernia, 
Sacro  edoctus  dogmate, 
Gallica  arva  adiens3 

16  Plebi  salutem  tribuit. 

4.  Eo-ri  sanantur  ocius, 
Caiitis"   produeit  latic* 
Pisces  in  usum  prebetur. 
Cedit  imber  a  segete. 

20  5.    Prolem   capith   sterelis, 

Alis  rapinam  reddidit, 
Farris  horreo  augetur, 
Abscisa  caro  sospis  est. 

G.    Tactus  videt1  nec  cernitur, 
*5  Sentit  damna  ergastolumk, 

Fugit  pestis  ab  homine, 
Quam  daemon  sevus  miserat. 

7.  Ligeris1  scapham   retinet, 
Ablatam  furto  prodeunt 

:;"  Cecusque  lumen  recipitn, 

Prebendo  eibos"   augetur. 

8.  In  aescas  alisp  veniunt, 

Fere  iussis  oboediunt; 
Fidesq   patrari1'   conscia 
35  Novit  quae  poscit  omnia8. 

Hymnus.     A  la,  />.  c.  2«.     B  lb. 

II  i/ tii  n  us.   a)  ita  li  \Jb\  praescr.  Etem  hymnus  dc  eodem  A  lc,  ubi  versibus  1.  et  8.  modulatio  addita 
est;  praescr.  om.  rell.;  totum  carmen  om.  li  \«.  1»)  saeculi  -1  \«.  />;  seculo  A  \c  c)   Refulgit  bis 

scr.  A  \«.         d)  Qua  B  \b.         e)  prospexit  A  la.c.         f)  diffundere  A  \c.  B  \l>.  g)  acutis  A  \a\ 

40  Cautes  A  \b.  H  \l>;  eautex  A  lc;  Cauti  w.  «/.  corr.  Caute  A  -1«.  h)  concepit  coni.  M<»i<>,  sed  hepta- 

sijllabum  codicibus  consentientibus  servandum  esse  censuit  L.  Traube.  i)  ita  Alc;  vidit  rell.  k)  erga- 
Btulum  .1  lc;  erecastolum  A  1«;  ergastuli  A  ~2«.  1)  Ligeri  A  [«./>.<■;  Liger  B  \b.  m)  ablal  .1  \« 
n)  recepit  A  \«.  o)  itn  A  \«.  p)  ita  A  \«.  •!«  (ubi  avc^  add.)\  ales  A  16;  alitcs  I!  \/>;  aves  A  lc. 
i\)  Pide  A  \«.         r)  patrati  A  1";  patrare  A  \c.  li  \b.         s)  desinunt  A  1«  (ubi  [<>/.  insequens  ercisum 

4f)  est).  «'   (subscr.  Explicit  vita  sancti  ac  beatissimi  Columbani  abbatis  et  confessoris).  b.  c.  2o  (pagina  non 
consumpta). 


112         VITAE  COLUMHANI   ABBATIS   DISCIPULORUMQUE   EIUS  LIBER    i!. 

9.    Gloria8  tibi  Trinitas, 
Aequalis  una  deit.is 
Et  ante  omnia  saecula1' 
Et  nunc  et  in('   perpetuuni. 

EXPLICIT  LIBER  PUIMUS  FELICITER. 


INCIPIUNT  CAPITULA  LIBRI  SECUNDI*. 

1.  De  conversationeb  et  suffectu  abbatis  Atbalaee  et  delinquentium  ultione. 

2.  De  fluvii  recessu  virtute  divina. 

3.  De  pollice  abscisofl   et  viri  Dei  oratione  sanato. 

4.  De  egro  sanato  poenes  Mediolanum.  io 

5.  De  denuntiationee   exitus  eius. 

6.  De  reseratione  caeli  et  consolatione  divina  etf  obitu. 

7S'.  De  Eustbasii11  regimine    et1  lumine    puelle    cuin  corporis  sospitatek  red- 
dito  et1  conversatione111  eius. 

8.  De  inluminatione  alterius  puellae  et  profectu  conversantum".  15 

9.  De  adversitate  Agrestii  et  repulsione  eius. 

10.  De  ultione  sociorum0   et  interitu  eius1'   et'1   obitu  Eustasii1'. 

11*.  De  coenubio    Evoriacas1    et    de    Sisetrudis"    obitu    et   cantusv    uno-elicos. 

12.  De  conversationew  Gibitrudisx   et  vitae  exitu. 

13.  De  Ercantrudisy  vita  et  obitu.  20 

14.  De  obitu  Augnofledis2   et  cantusv  angelicos. 

15.  De  Deurecbildae11   adulescentula  et  obitu  eius. 

16.  De  Domma1'   et  duabus  adulescentulabus0   et  radio  micante  in  ore  viso. 

17.  De  Wilsindane'1   et  propbetia  eius  et  cantuse   angelicos. 

18.  De  Leudebertane f  et  visione  Petri  apostoli.  25 

19.  De  delinquentium   correptiones'  eth   damnatione  fugitivarum. 

20.  De  obitu  Landebergae1    et  cantusv   angelicos. 

Hymnus.     B  \b.      Index.     A  W  (c  7— 10;.  c  (omnia).  2  (c  1—lOJ.  2«  (c  1—6.  11— 25/ 

Hymnus.     a)  versum  ultimum  B  \/>  solus  continet.  b)  saecla  coni.  L.   Traube.         c)  imper- 

petuum  B>  \1>.  30 

Indc.r.     a)  itu  A  lc;  feliciter  amen  add.  A  2;  praescr.  <»n.  A  2«;  laterculum  capitum  om.  A  la. 
b.  b'.  B  1«.  />.  li)  conversione  A  \c.         c)  Atale  ^12;  Attalae  rell.         d)  abciso  A  \c.  2.         e)  De 

denuntiatio  .4  2;    De  nuntiatione  A  \c.  f)  eius  ud<I.  Alc.  g)   capitula   omnia   coniuncta  librum 

secundum  ducunt  in  uno  codice  A  lc,  ned  in  quattuor  ibi  partes  divisa  sunt,  quarum  unaquaeque  a  numero  I 
incipit;  numeri  continuati  sunt   in  codicibus  A  2.  2cl.    qui  c.  1  — 10.  tantum   exhibent;  praeacr.  Capitula  a5 
in    vitam    sancti    Eustasii    A  \c;    Incipiunl    capitula    in    vitam    sancti    Eustasii    abbatis    A  Vr    (ubi  folia 
triu,  excisis  vetustioribus,    manu  posterioi"e  saec.  XI.   suppleta  sunt).  h)    ita  A2;   Eustasii  rell.\   De 

reg.  beati  Eustasii  et  de  doctrina  discipulorum  suorum  A  \b".  i)  sequuntur  duo  tituli:  2.  De  adveutu 
eius  ad  Clilotharium  (Clotharium  A  \b:])  regem.  3.  De  lumine,  ut  supra  A  lc.  b'\  qua  dc  interpola- 
tionc  r.  infra.  k)  sospita  A  2.  I)  et  c.  eius  om.  A  \b9.  m)  ita  A2;  conversione  A\c.  11)  con-  to 
versantium  codd.  o)  eius  ndd.  A  \c.  p)  supradicti  Agrestii  A  \l>:.  q)  7.  De  obitu  beati  Eustasii 
(et  de  nuntiatiune  exitus  eius  add.  A  \l>'\  cf.  tit.  V.)  titulus  novus  A  \c.  b'\  r)  Exuliciuut  capitula  libri 
secundi  subscr.  A  2.  s)  praescr,  Capitula  Evoriacensium  miraculorum  A  lc;  Incipiunt  capitula  A  2<<. 
t)  Evoracis  A  lc  u)  Sistrudis  A  \c.  v)  cantu  angelico  A  \c.  2u.  w)  conversione  A  \c.  x)  Cybi- 
trudis  ^4  2«.        y)  Hercantrudis  A  2a.         z)  Aunofledis  A  \r.  2<>.  a)  Deurechille  A  lc ;  Deorehilda    L5 

corr.  Deorehilde  A2a.       b)  Domna  A  lc.  2«.        c)  adolescentulas  (?)  corr.  adolescentulis  A2u.       <{  >  ita 
B  1«   in   praescriptione ;    Wilsinda   A  \c.  2«.  e)    ita   B  \u    in   praescr.;    cantu    angelico   A  lc.  2a. 

f)  ita  B  \a  in  praescr.;  Leudeberta  A  \c;  Lcudeberga  A  2«.        g)  correctione  .1  lc.       h)  de  add.  A  \c 
\)  Landibergae  A  \c. 


VITAE  COLUMBANI  AJBBATIS   DI8CIPULORUMQUE   EIU8   LIBER  II.  118 

21.  De  affluentia  olei  et  aquae  commutatione. 

22.  De  bestia  in  transgressione  cibi  visa. 
23 a.  De  vita  Bertulfib   abbatis. 

24.     De  ultione  monachi  ab  Arrianis. 
5  2.5.     De   nionacho   Meroveoc    et   ultione   eius   et    obitu   Agibodi    monachi   ac 

Theudoaldi'1  et  Baudachario8   et  Leubardo1. 

la.     De    con versatione    et   suffectu    abbatis   Athalaeb    et    delinquen- 

t  i  u  m  °   ii  1 1  i  o  n  e. 

Cumque'1   ergo    venerabilis   Columba   de    hac    luce   migrasset,    eius  in  locum'' 

io  Athala1  suffectus*  est  omni  religione  laudabilis,  cuius  post  magistrum  virtutesh 
clarae  fulserunt,  ex  Burgundionorum  '  genere  nobilis  natione,  sed  nobilior  sanctitate 
per  vestigiak  magistri  secutus.  Sed  qualiter  rudimenta  illius  in  ipsa1  primordia 
uberem  profectum  quaesiere1",  praetermittendum  non  est.  Itaque  dum"  patre" 
nobili   liberalibus    litteris   inbutus   fuisset,    Arigii1'   quondarn l  pontificis    a  genitore 

15  commendatiis  est.  Sed  cum  nihil  utilitatis  augi'1  cerneret,  coepit  rudis1'  affectus 
ad  potiora  anhelare;  dedit  operam,  ut,  postposita  faleramentas  saeculi,  monachorum 
iungeretur1  cohorti.  Clam"  ergo  a  sodalibus  progressus,  duobus  pueris  contentus 
ad  Lirenensemv  coenubium  venit;  quo  diu  vitam  degens,  cum  nequaquam  cerneret 
regularis  disciplinae  abenis  ceterosw  colla  submittere,  coepit  anxio  animo  trutinare, 

20  quo  potioris  consilii  aditus  viam  panderet.  Progressus  ergo  inde,  ad  beatum 
Columbanum  Luxoviox  tenus  venit.  Quem  vir  sanctus  cum  ingenii  sagacis  sollertem 
esse  cerneret,  suo  ministerio  iunxit  hac  in  omnibus  divinis  monitis  erudire 
temptavit. 

Ergoy  cum  egregie.  post  beatum  Columbanum2  supradictum  coenubium  regeret 

25  et  in  omnia  disciplina  regularis  tenoris  erudiret,  contra  eum  antiqui1'  anguis  ver- 
sutiac  loetiferum  discordiae  virusd  noxiis  ictibus0  laxare  coepit,  excitans  aliquorum 
contra  eum  corda  subditorum,  qui  se  aiebant1  nimii»  fervoris  austeritatem'1  ferre 
non  posse  et  arduae  disciplinae  pondera  portare  non  valere.  At  ille,  sagaci  ut 
erat   animo,    pia   fomenta   praebere    et   salutaris1    antidoti,    quo    sanies   putrefacta 

30  abscideretur,  potum  dare  studens,  mollire  tumentia  corda  nitebatur.    Diuque  casti- 

Index.     A  \c.  2a.       Cap.  1.    A  \a.  bx.  c.  2.  2a.    B  \a. 
Index.     a)    capita  23 —  25,   quae  numerantur  1  —  3,   deleta  sunt  A\c,  textu  deficlente.         b)  Ber- 
tholfi  A\c.  c)  Mereveo  A\c.  2a.  d)  Theod.  A\c.  2a.  e)  Baudacharii  ^4  2«;    Baptharii  A\c. 

f)  Leobardi  A  \c.  2a. 

35  Cap.  1.     a)  lemma  praescr.    Incipit   vita   beati  Athalae  abbatis   et  confessoris  A\a;    Incipit  vita 

sancti  Attalae  abbatis  A  \c ;  Vita  sancti  Attali  abbatis  VI.  id.  Martii  A  \bl ;  Incipit  vita  beati  Atale 
B  \a ;  lemmate  carent  A  2.  2a.  —  Praescriptionem  cap.  soli  exhibent  h.  I.  B  \a,  ante  Ergo  (v.  2&)  A  2. 
b)  Atale  A2.  B\a.  c)  et  de  delinq.  A  2 ;  et  liq  B\a.         d)  ita  A2.  B\a;  que  om.  rell.         e)  loco 

A\c.  2.         f)  ita  AVi1.  2;    Atthala  Ala.c.  2a;    Atala  B\a.         g)  subvectus  B\a.         h)  cl.  v.  A\a. 

40  i)  Burgundionum  A  \b\  2  (non  A2a).  k)  m.  v.  A\a;  tnagistri  m.  al.  suppl.  B\a.  1)  ipsis  primor- 
diis  A  \a ;  ipso  primordio  A  \c  (e  corr.  primordiaj.  2.  m)  ita  rell.  •  qu(a)esierit  A  \a.  B  \a  (pr.  m.). 
n)  a  add.  A  \a.  o)  patris  studio  1.  A  2.  2a.  p)  ita  B  \a ;    Argii  (pr.  m.  corr.  Arigii;  q,  pontifici 

A\bl;  Arigio  q.  (cuidam  A2)  pontifici  rell.  q)  ita  A\a.  B\a;  agi  rell.  r)  novus£la.  s)  huius 
add.  A\a\    s.  om.  A\bx.  B\a.  t)  iungeret  pr.  m.  A2a.  u)  Deinde  B  \a.  v)  Lire  : :  nensem 

45  pr.  m.  A  \bl;  Liregensem  B  \a;  Lirenense  A  \a.  2;  Lirimense  A  \c.  w)  ceteris  B  \a.  x)  Luxovium 
A  \¥.  2.  2«.  y)  (II.  m.  al.  in  mg.).  Tramitem  ergo  regiminis  pro  Ergo  B  \a.  z)  superscr.  B  \a. 

a)  omnibus  A  \a.  h)  antiquis?  corr.  antiqui  A  \a;  antiquus  ^4  2«,  corr;  om.  A2.  c)  versutiam  B  \u. 
d)  viris  pr.  m.  A\a.  e)  pr.  m.  supcrscr.  A  \a.  f)  se  agebant  B\a;    suadebant  pro  se  a.  A  \bl. 

g)  nimie  (?)  pr.  m.  A\a.        h)  ita  A\a.  2a;  auctoritatem  rell.        i)  salut : :  m.  al.  corr.  salutaris  A  \<i. 

50  1)  Arigius  vel  Aridius  episcopus  Lugdunensis  a.  603.  Aetherio  successit. 

SS.  R.  Meroving.    IV.  15 


114  VITAE  COLUMBANI  ABBATIS  DISCIPULORUMQUE  EIUS  LIBER  II. 

gatos  cum  secum  tenere  non  valeret,  merore  animia  turbatus,  multis  precibus  cum 
pietatis  obsequio  prosequebatur,  ut  se  non  relinquerent  et  ardui  iteneris  calleb  non 
deviarent0  meminiscerentque'1,  patres  per  mortincationem  et  contemptum  praesentis 
vitae  regna  caelorum  possidere.  Cumc  nihil  iam  proficere  cerneret  nec  alibi  tra- 
hentes  animos  suae  societatis  abenis  inretirif  posse  vidisset,  pertinaces  ire  sinit;  5 
qui  postquam  segregati"  ab  eo,  alii  eorum  marinis1'  sunt  sinibus  recoepti,  alii 
locum  heremi  ob  libertatem  habendam  petiere.  Qui1  temeritatis  hac  arrogantiae 
inibi  positi  mox  intentuk  damna  sensere.  Nam  cum  his  in  locis  morarentur1  et 
virum  Dei  suis  detractionibus  laniarent,  unum111  eorum  qui  Eoccolenus"  dicebatur, 
qui  et  iurgiorum,  ut  credebatur,  incrementa  ministrabat0,  subito  ictu1'  igne  febrium  10 
accensus,  inter  poene  incendia  clamare  coepit,  se,  siq  valuisset,  ad  beatum  Athalam1" 
venire  velle  et  amissis  criminis  damna  paenitentiae  medicamento  lenire*.  Nec 
mora,  vix  haec  dicere  licuit,  obmutuit  ac  extremum  alitum  dimisit.  Astu  hiv 
qui  aderant  videntes  viri  Dei  iniurias  divina  ultione  vindicari,  plurimi  eorum  ad 
virum  Dei  remeant  suasque  noxas  confitentur;  sew  in  omnibus,  si  recipiantur,  15 
emendaturos  pollicentur.  Quos  vir  sanctus  miro  gaudio,  acsi  e  luporum  orax 
receptasy  oves,  recepit  suisque  locisz  suas  culpas  agnoscentes  restituit.  At  vero 
alii,  qui  verecundia  praeveniente  vel  temeritate  hac  arrogantiae  vitio  maculati 
redire  noluerunt  et  datum  locum  paenitentiaea  contempserunt,  diversis  mortibus 
sunt  direpti,  ut  nianifeste.  daretur  intellegi,  socios  eos  fuisse  eius  in  excitanda  20 
contumaciae  incrementa,  quem  ultio  divina  percusserit,  propterea  cum  ceteris 
veniam  non  meruisse.  Nam  unus  eorumb  Theudemundusc  nomine  secure  percussus 
interiit;  alius,  dumd  parvi  fluminis  alveum  transmearet,  inretitis  poplitibus,  per 
parvula  fluviie  unda  enecatusf  est;  tertius  vero  qui  Theutharius»  dicebatur,  cum 
se  mare'1  portaturum  carinae  credidisset J ,  dimersus  est.  Videntesk  haec  qui  adhuc  25 
supererant,  verecundia  submota,  post  socios  ad  beatum1  Athalam  repetant"1;  quin 
ab  ipso,  ut  superius  alii,  recepti  et  salvati  sunt. 

2a.    De   fluvii   recessu   virtute    divina. 

Alia  ab  eo  patrata  miracula  omnium  inb   supradicto  monasterio  fratrum  testi- 
monio  adprobaturc,  inter  quos  ego  positus  et  beati  viri'1  ministerio  deputatus  tenebar.  30 

Capp.  1.  2.     A  \a.  bl.  c.  2.  2a.    B  \a. 

Cap.  1.     a)  animo  A  \bl.  2a  (non  A2).         b)  callem  A  \c;  calis  pr.  m.  A2a.         c)  deviare  corr. 
deviare  B  \a ;   divinarent  A  lb1.  d)  Meminiscere(nt  m.  al.  add.)  namque  p.  A  la.  e)  III.  m.  al. 

in  mg.  Bla.         f)  inretire  A  \bl.  2a;  in  itenere  (pr.  m.  corr.  itinere^  A2.         g)  ita  A\bl.  B  \a ;  sunt 
m.  al.  suppl.  A\a;  habent  rell.  h)  marini  (ni  pr.  m.  suppl.  A  lbl)  sunt  s.  Alb1.  B\a;    ma  : : :  sunt  35 

sinibus  m.  al.  corr.  marinis  sinibus  A  \a.         i)  quod  A  \a.         k)  ita  A  \a.  bl.  B  \a ;    obtectu  corr.  ob- 
tecti  A2a;    in  obtentu  A2;    divinitus  m.  al.  in  litura  A\c.  1)  morerentur  A\bl.  m)  ita  A\a 

(pr.  m.).b\  B\a;  unus  rell.       n)  Rocolenus  B\a;  Recolemus  A\bl.       o)  m.  al.  suppl.  A\a.      p)  ictu 
om.  A\c;   igne  om.  A2.         q)  se(?)  se  pr.  m.  A\a.  2«;   m.  al.  corr.  si  se  A\a,   se  si  A2a.  r)  ita 

A2  (m.  al.).  2a  et  infraAlb1;   Atthalam  A\c;  Atalam  A\a.  2  (pr.  m.).  B\a:  ita  fere  codd.  deinceps.  4C 
s)  ita  A\a.bl.  B\a;    admissi  rell.  t)  linire  A\bl.  B\a.  u)   ita  A\bl.  B\a;    Ad  A2\   At  rell. 

v)  hii  A\c;    hi :  A\a.  w)  seque  A\a    (que   m.  al.  suppl.).    2a.  x)   ita  pr.  m.  A\bl;    ore   rell. 

y)  ita  A\bl.  B\a;    perceptas  A2;    om.  A\c;    ereptas  rell.         z)  locus  pr.  m.  A  \a.         a)  redire  add. 
A2.  2a.  b)    om.  A\a.  c)   ita  A  \bl.  2.  2«;    Theodomundus   A\a.c.  d)   bis  scr.  eral.  B\a. 

e)  flumini  B\a;  om.  A2a.       f)  ita  A\a.c.  2;  necatus  rell.       g)  ita  A\bl.2a;  Theotharius  B  \a ;  Theu-  45 
tarius  A\a.  2;  Theotarius  A  \c.         h)  mari  A  \a.c.         i)  c.  tradidisset  B  \a  (pr.  m.)\  tradidisset  c.  ^4.2«; 
c.  transtris  credidisset  A2.        k)   Viden(tes  enim  haec  m.  al.  in  ras.)  A\a.        1)  beat :  m  m.  al.  corr. 
beatam  A\br;    beatam  pr.  m.  A\c.  B\a.  m)  ita  pr.  m.  A\a.  B\a;    repetunt  A\c;    repedant  rell. 

n)  qui:  ,  ras.  s  A  \a. 

Cap.  2.     a)  ita  A2;  IIII.  m.  al.  in  mg.  B\a\  praescr.  omnes  om.  rell.,  sed  cap.  numeri  adsunt  50 
A  \a.  c.         b)  o.  f.  in  s.  m.  A  \a.  c)  ita  A  \a.  b1.  B  \a ;    adprobantur  rell.  d)  viro  pr.  m.  B  \a. 


VLTAE  COLUMBANI   ABBATIS  DISCIPUI^ORUMQUE  EIU8  LIBER   II.  115 

Cum  quodain  in  teinpore  fluviolus,  cuius  superius '  mentionem  fecimus,  Bobiua 
nomine,  turgidis*  aquaruin  molibus  violenter  acb  rapaci  cursu  defiuens,  ut  solent 
torrentes  ex  Alpium  cacuminibus  dilapsic  et  imbrium  effusione  aucti'1,  ita  Ute 
saxorum   rupese    et    arborum    congeries    nimia   vim '    tumiscens    coacervabat*    moli- 

5  numque2  monasterii  rapido  cursu  subfodere  hac  totam  iamh  officinam  quatiens 
dimergere  nitebatur.  Quo  fragore  auditu,  custos1  inolinik  nomine  Agibodus1  • :i  ad 
molinum  pergit,  ut  videret,  si  tanti1"  fragores11  moles  inibi  dispendii  damna  gene- 
raret0.  Ubi  cum  venisset,  vidit,  nisi  celeri  auxilio  subvenirent1',  cuncta  diripi. 
festinusque  patri  nuntianda'1   credit1',  ut  solamen  praebeat,  quis   oportuna   necessi- 

iotati*  ex  aquarum  fluctibus  liberarent.  Ad  quem  vir  Dei  ait":  'Vade',  inquit,  'voca 
uiihi  Sinoaldumv  diaconumw;  tu  vero  stratuix  receptus  somnuiny  cape  nec  metu 
aliquo  detentus  merori  corda  subdas'.  Erat  eniin  mane,  priusquam  aurora  fun- 
deret  grata  lumina  terris4.  Venit  ergo  Sinoaldus  ad  virum  Dei,  cui  beatus  Athala 
ait:    'Adprehenso    baculo    quo    sustentor,    vadez    ad    Bobium    imperantisque    voce 

lsdicito,  signo  dominicae  crucis  praelato,  ut  istas  desinat  perfodere  ripas  nec  prae- 
sumpte  audacie  modoa  suppleat,  sed  alia  cedens  latera0,  ista  sinat  inlesa  imperiisque 
se  noscat  Domini  recessurum'.  Quode  vird  Dei  imperium  supradictus  virc  oboe- 
diens  cum  fidei  adminiculo  pergitf;  inposito  ripe  baculo,  imperat,  se  ex  viri  Dei 
praeceptis,  annuente  divina  potentia,  illo  promoveri*  ex  loco,  aliaque1'  colles1  latera 

2oviolentok  conatu  cedat.  Moxque  oboediens  fluvius,  relicto  alveo,  collis  latera1 
cedens  fluenta"1,  per  ardua  collis1  latera,  velut  alis"  strictis0,  latices  sustentabat, 
quoadusque1'  concava  alvei  pateret'1,  quo  sustentate1'  liquido  fluerent.  Iamque 
prorumpenss  aurora,  mundo  ut  lumen  panderet*,  surgebat,  coepit  semet  ipsum" 
intra  cogitans  Sinoaldus  dicere:   'Vadam  etv  videam,    si  viro  Dei  violentiw  fluctus 

25oboedirex',  venitque  ad  ripam  alveiy;  vacuum  cernens,  expectabat7-,  qualiter  alterius 

Cap.  2.     A  \a.  b\  c.  2.  2a.    B  \a. 

Cap.  2.  a)  tur  : :  dis  A\bx;  turbidis  B  la.  b)  eras.  B  la.  c)  delapsi  A  \bx.  c.  d)  aucti : , 
ras.  s  (?)  A  \a.  e)  rup  :  : :  :  pr.  m.  A  \a.  f)  ita  A2;  vi  (m.  rec.  in  litura  B  \a)  rell.  g)  ita  A  \a.  bl ; 
: :  coacervare  B  \a ;  coacervaret  (e  corr.  coavervare  A  \c)  rell.       h)  ita  A  \bx.  2.  B  \a ;  om.  rell.       i)  custos 

30  superscr.  B  \a.  k)  iuoli  pr.  m.  B\a.  1)  Agibodis  (e  corr.  Agabodis?)  A\a;  A.  n.  B\a.  m)  tanta 
pr.  m.  A  \a ;  tanto  pr.  m.  B  \a.  n)  ita  pr.  m.  A  \bl.  o)  generarent  B  \a.  p)  subveniret  A  \bl.  c 
(pr.  m.) ;  subveniretur  A  2.  q)  nuntiand  :  m  m.  al.  corr.  nuntiandum  A  \bl ;  nuntiare  A  \a.  r)  cre- 
didit  A  \bx.  c.  s)  ita  A  2«  ;  qui  —  liberaret  A  2.  B  \a  ;  quo  (qu  :  pr.  m.  A  \a ;  quae  A  \bx)  —  libe- 
rarent  rell.       t)  ita  A  \a  (e  corr.  necessitatis  ?) .  c ;  necessitate  rell.       u)  ita  A  \a.  c  (ubi  inquit  deest).  2a ; 

35:::  B\a;    om.  rell.  v)   Sonoaldum  ^42«,  ut  infra.  w)  diaconem  B\a.  x)  ita  A\a  (pr.  m.). 

bx.  2a.  B  \a ;    stratu  rell.  y)  somno  B  \a.  z)   vede  pr.  m.  A  \a.  a)  ita  pr.  m.  A  2 ;    modum 

A  \bl.  B  \a  ;  modos  rell.       b)  latara  A  \a,  corr. ;  lat :  ra  pr.  m.  in  mg.  suppl.  A2;  in  1.  A  \c;  littora  A  \bl. 

c)  ita  A\a  (m.  cd.).b\  B\a  (?  pr.  m.);  Quod  —  imperio  A\c.  2a;  Quo  —  imperio   A\a  (pr.  m.).  2. 

d)  ita  pr.  m.  A\a.bl  (ubi  D.  deest).  2;    viri  rell.  e)  om.  A  \bx.  c.         f)  perigit  m.  al.  corr.  peregit 
40.4  1«  et  sic  A2.       g)  ita  A  \bl.  B\a;  promovere  rell.        h)  aliaqu  :  pr.  m.  A\a.        i)  ita  pr.  m.  A  \bx. 

k)   violenta  pr.   m.   A\a;     violenti   B\a;    v.    —    alveo   c.    1.   om.    A\c.  1)   1.  —  collis   om.    A\a. 

m)    fluentus  corr.  fluentis  A\c;    :  lenta  p.  a.  c.  1.  m.  al.  superscr.  B\a.  n)    ita  A\bx.c.  B\a;    ales 

A2.  2a;  avis  A\a.  o)  ita  A\c.2.2a.  B\a;  strictus  corr.  strictis  A\bx;  strictos  A\a.         p)  Quo  : 

adusque  A\a.         q)  ita  A\bx.  B\a;    paterent  rell.  r)  corr.  sustentante  A\c;    sustente  A  \bx.  B\a 

45  (pr.  m.).         s)  (pro  m.  al.  superscr. )rupens  B  \a.  t)  redderet  A  \a.  u)  intra  semet  ipsum  B  \a. 

v)  ut  A\a.  2.  w)  f.  v.  B\a.  x)  ita  pr.  m.  A\a.  B\a;    m.  al.  corr.  oboedere  A  \a;    oboediret 

A  161;    oboedirent  A2.  2a;    obedierint   A\c.  y)  et  add.  A\a;    vacuumque  A\c.  z)  ita  A\bx.c. 

B  \a ;    spectabat  rell. 

l)  Supra  I,  30.  2)  Molinum  iam  Cassiodorus  pro  molendino    accepit.  3)  Agibodi 

-50  monachi  Ionas  infra  II,  25,  meminit.        4)  Cf.  Verg.  Aen.  IV,  584:  (Aurora)  novo  spargebat 
lumine  terras. 

15* 


116  VITAE  COLUMBANI  ABBATIS   DISCIPULORUMQUE  EIUS  LIBER  11. 

collis  latera  cederet,  ut  sibi  alveum,  quo  flueret,  aperiret.  Festinusque  ad  virum 
Dei  venit,  partaea  victoriae  tropheum  nuntiavit.  Cui1'  vir  Dei:  'Nullatenus,  me', 
inquit,  'in  hocc  saeculo  vivente,  ulli  dicere  praesumas',  procul  dubio,  ut  ne  favor 
adolatorum  *  corda  plena  virtutibus  macularent'1.  Quod  vitium,  quamvis  diversisc 
sint  virtutibus  ditati,  ab  omnibus  estf  studiose  sanctis  fugiendum,  nam  hoc  callidus  5 
hostis  malitiose  studet,  ut  dum  in  maioribus  ac  certis  culpis  sanctus  Dei  maculare 
non  valet,  saltim  vel  in  occultis  quaes  minora  videntur  polluat11. 

3a.    De    pollice    absciso    et   viri    Dei    oratione    sanato. 

Factumqueb  est  deinceps,  cuin  aliquo  in  tempore  unus  monachorum  nomine 
Fraimerisc  ad  frumenta  suscipienda  vomere  tellus'1  excoleret,  subito  stifaee  firmi-  10 
tatem  durae  glebaef  asperitas  peremitff  atque  confregit.  Quod  cum  supradictus 
frater  conponere  conaretur,  subito  inopinatu  ictu  ferramenti  pollicem  ex  leva  pre- 
cidit,  soloque11  conditum ,  superposita  gleba,  velut  funus  sepulturae  tradit1, 
relictoque  vomere,  ad  monasterium  pergit  patrique  perk  confessionem  humo  pro- 
stratus  prodit.  Quod  videns  vir  Dei:  'TJbi  est',  inquid,  'pars  abscisi  pollicis?'  15 
At  ille  fatetur,  se1  terre  conditum  sulcoque  sepultum.  'Male',  ille  ait,  'fecisti; 
quur  mihi  non  detulisti?  Concito  ergo  gradu  nulli  causam  indicans  perge,  sump- 
toquem  eo,  huc  deporta'.  Ille  itaque  egressus  pergit  imperatumque  pollicis  damnum 
deportat.  Erat  enim  spatium  per11  ardui0  montis  dorsa  flexuoso1'  itinere  tendentia 
vel  interfluentesq  Triveae1'  alveums  quasi  miliarium1  unum.  Porro  vir  Dei  suscipiens  20 
frustra  pollicis,  suis  salivis  inlitumu  manui  iunxit,  coniunctusque  pollex  carnis 
glutino,  velut  antea  fuerat,  adhaesit,  tacitoque  silentio,  ut  abeatv,  imperat.  0  mira 
virtusw  omnipotentis,  ut  sic  suos  in  terrisx  glorificety,  ut  frigida  abscisaque  membra 
eorum  interventu  pristino  decore  reddat. 

4a.    De    egro    sanato    poenes    Mediolanum.  25 

Hisdem  etenim  vir  cum  quodam  in  tempore  ad  Mediolanum  urbem  venisset, 
ibi  quidam  puerolus  in  extremis  febrium  anxietatibus  positus,  vitae  tantum  expec- 
tabat  exitum;  cuius  parentes,  audito  beati  Athale"  adventum0,  festino  ad  eum 
properant  cursu  eumque  precantur,  ut  illis  subveniat.  Quod  cum  vir  Dei  dissi- 
mulare  voluisset,    fletibus    ac  terribilibus  sacramentis  eum  conpellanturd,    ut   prius  30 

Capp.  2  —  4.     A  1«.  b\  c.  2.  2a.    Bla. 

Cap.  2.     a)  par : :  m.  al.  corr.   partum  A\a.  b)   Cui  —  praesumas  om.  A\a.  c)  pr.  m. 

superscr.  B  \a.  d)  macularet  A  2.  2a.  e)  diversi  pr.  m.  A  \a.  f )  est  tamen  st.  (om.  sanctis) 

vitandum  A\a.         g)  quod(?)  emi : : :  :  m.  al.  corr.  quae  eminentiora  .4  1«.  h)  polleat  pr.  m.  Ala; 

v.  p.  om.  A2.  35. 

Cap.  3.  a)  V.  m.  al.  suppl.  B\a.  b)  que  om.  A\a\  Aeque  A  \bl.  c)  Fraimerus  A\c.  2a\ 
Fragmeris  A  2 ;  Fraimeric9,  sed  9  fortasse  m.  al.  add.  B  \a.  d)  tellos  A  \bl ;  tellurem  A  \c.  e)  ita 
A\a.  2a  (pr.  m.);  stipe  m.  al.  corr.  stiphe  B  \a.  f)  glebis  A  \a.  g)  perimit  atque  confringit  A\c; 
perimitateque  confringeret  A  \bl.  h)  soluque(?)  pr.  m.  A\a;  sulcoque  B  \a:  at  infra  terrae  conditum. 
i)  tradidit  B\a.  k)  om.  A\b*.  2.         1)  ita  A\a  (pr.  m.).  2.  2a;    m.  al.  corr.  esse  A\a;    a  se  rell.  40 

m)  sumptumque :  :  (ras.  &,)  huc  A\a.  n)  pro  —  dorso  (dorsa?   A\c)  A\a.bx.c.  0)  itineris  vel 

add.  A\a  (v.  infra  n.^).  p)  flexuoso    (flexuosa  A  \bl)  itinera  (corr.  itinere  A  \bl)  A\bl.  c;    itinere 

om.  A\a  (cf.  n.  0).        q)  ita  A\a  (pr.  m.).bl.c.        r)  Trive  :  m.  al.  corr.  Triveae  A\a\    Triviae  A\bl. 
2a.  B\a.       s)  alveus  A\b\  2.  2a;  alveos  A\c.       t)  miliario  uno  A\c.  2.       u)  inlitu  corr.  inlita  A\a. 
v)  habeat  A  \a  (pr.  m.).  bl.  2.  2a ;  habeatur  A  \c.        w)  o.  v.  B  \a ;  v.  o.  Dei  A  2.  2a.        x)  terra  B  \a.  45- 
y)  glorificat  (A  \c.  B  \a). 

Cap.  4.     a)  VI.  B  \a.  b)  Attalae  h.  I.  A  \a.  c)   ita  A  \bl.  B  \a ;    adventu  rell.         d)  ita 

A  \bl.  B  \a ;  compellebant  A  \c ;  conpellant  rell. 

1)  Cf.  supra  p.  62,  27. 


VITAE  COLUMBANl   ABBATI8  DISCIPULORUMQUE  EIU8  LIBEB   II.  117 

eat  quain  noxiaa  ardor  suppremasb  eum  privetc  ab  aurasd.  Anxius  ergo  ei 
popularis  favores  rumores  fugiens:  'Ite',  inquid,  lego,  ut  potuero,  vos  prosequar'. 
Veniens  ergo  basilicas  et  sanctorum  lo<-;i  circuit,  pro  infirmoe  precatur,  ut  pro- 
tinus    sospitate1    reddatur.     Deinde,    ut    promisse    fidei    iinpleret    cfrVctum     ad     ra 

5  firinuin  festinus  venit;  ne  quis  largitori  muneris  praeco  existeret,  domum  Latenter 
ingressus,  infirmum  adtigitg,  moxque  virtus  divina  sanctis  precibus  favens  sospitati 
pristinae  egrum  reddit.  Grates  simul  parentes  conditori  referunt,  qui  sic  suorum 
adh  petitiones  famulorum  pietatis  suae  accommodat  aures. 

Erat  enim  his'  vir  gratusk  omnibus,  singularis  fervoris,  singularis  alacritatis, 

10  singularis  caritatis  in  peregrinis,  in  pauperibus;  noverat  et  snperbis  resistere  et 
humilibus  subditus  esse,  sapientibus  condigna  rependere  et  simplicibus  mystica 
aperire;  in  solvendis  ac1  opponendis1"  questionibus  sagax,  adversus  hereticorum 
procellas  vigens  ac  solidus",  fortis  in  adversis,  sobrius  in  prosperis,  temperatus  in 
omnibus,   discretus  in  cunctis.     Kedundabat    amor   et  timor   in  subditis,    redolebat 

15  doctrina  in°  discipulis;  nullus  iuxta  eum  vel1'  merore  terebatur11  neque  nimia 
letitia  extollebatur. 

,  5a.    De  denirntiatione    exitus    eius. 

Cumque  ianr  errm  ab  erumnis  saeculi  rerum  reppertor1'- 1  liberaric  vellit'1, 
monstrarie   per  visionem  voluit,   ut  de  mundo  egressurus  paratum  in  omnibus  iter 

20  haberet,  quinquaginta  dierum  spatio  suspenso,  qrro  iter  pararetf  venturum.  Sed 
non  aperte  viri  Dei  animus  cognoverat,  iter  istum  exitum  esse  vitae,  ans  ad  alirrm 
qrroque'1  locum  progressurus ' ;  uterque  virk  Dei  praeparat.  Septa  monastirii 
densat,  tegumenta  renovat,  omnia  roborat,  rrt,  si  abeat,  nihil  inbecille  dimittat; 
vehicula2  quiete  fovet,  libros  ligaminibus  firmat;  suppellectilia1  ablrri,    dissuta  ad- 

25  sui'",  corrupta  conponi,  calciamenta  parari",  ut  omnia  praesto  sint,  iubet.  Ipse 
vero  ieiunio  et  vigiliis  et  orationibus  corpus  afficit0,  ita  ut  numquam  intentirrsp 
antea  in  oratione  visus  fuisset  desudari'1. 

Et  ne  cui  ridiculum  videatur,  referam,  quid  in  me  isdem  vir  egerit.  Cumr 
iam   novem    annorum    per   circulum   in    monasterio    conversatus   fuissem,    et    saepe 

30  parentibus  postulantibus,  ut  eos  ex  permisso  srro  viserem,  non  inpetravissent s , 
nullo  exinde  mentionem1   faciente,  ait:    'Vade  festinus,  fili,  et  matrem  fratremque 

Capp.  4.  5.     A\a.b\  c.  2.  2«.    B  la. 

Cap.  4.  a)  ita  A  \a.  b\  B  \a;  noxius  rell.  b)  ita  pr.  m.  A  \a.  B  \a;  supprem  : :  pr.  m.  A  2a; 
supprema  A2;    suppremus  A\bl;    supremis  A  \c.  c)    t   m.  al.    suppl.  Ala.  d)   ita  A  lbx.  B\a 

35  (pr.  nx.)\    ab  ausus  pr.  m.  A\a\    ab  aura  A  2 ;    (ab  om.)    auris  A\c.  2a.  e)    infirmum  pr.  m.  B\a. 

f)  sauitati   B  \a.  g)   ad(t)tingit   A  \bl.   2.  h)    eras.  B\a.  i)  iste  A\a.  k)  o.  gv.  A\a. 

1)  m.  al.  /n  litura  A\a.  m)   conponendis  A\b\c.  n)   sollicitus  A\c  et    m.  al.  in  ras.  B\a;    et 

add.  A\a.  o)  m.  al.  in  litura  A\a.  p)  (vel  a  m.  al.  in  litura)  m.  A\a.  q)  ita  B\a;  terre- 
batur  A\bl;    tebatur  m.  al.  corr.  tenebatur  A2,  et  sic  A\a;    tegebatur  ^4  2«;    tedebat  A\c. 

40  Cap.  5.     a)  VII.  B  \a.       b)  re  :  pertor,  ras.  p  A  \a  ;  repertur  A  \b\       c)  ita  A  \a ;  liberare  rell. 

d)  ita  pr.  m.  A  \a ;  velit  A  W  ;  vellet  rell.  e)  ita  A  \a  (pr.  m.).  bl.  B  \a  ;  monstrare  rell.  f)  pareret 
pr.  m.  A  2.  2a.  g)  a :  pr.  m.  B  \a.  h)  ita  A  \bl.  B  \a ;  quo  : :  que  m.  al.  corr.  quocumque  A  \a 

et  sic  A  \c ;  quecumque  m.  al.  corr.  quemcumque  A  2a  et  sic  A  2.  i)  (pro  m.  al.  in  litura)gvessu(rus 
esset  m.  al.  in  litura)  (utrumque  enim  m.  al.  add.)  vir  D.  A  \a;  pr.  Utrumque  enim  vir  D.  A  \c.        k)  p.  v. 

45  D.  B  \a.  1)  subpellectile  corr.  supp.  A  \a.  m)  consui  B  \a.  n)  parare  A  2.  2a.  o)  affecit  A  \a.  c. 
p)  totius  A2;  om.,  sed  m.  al.  ita  add.  A2a.  q)  ita  pr.  m.  A\a;  desudare  rell.  r)  vero  add.  B\a. 
s)  perpetravissent  pr.  m.  A  \a.         t)  mentione  B  \a. 

1)  Gf.  Verg.  Aen.  XII,  829:  hominum  rerumque  repertor,  seilicet  Iuppiter.  2)  I.  e. 
equos ;   cf.  Ducange  h.  v. 


118  VITAE  COLUMRANI  ABBATIX   DISCIPULORUMQUE  EIUS   LIBER  II. 

visita8  ;  mone  et  nulla  mora  praepediente  revertere'.  Cumque  differrem  et  tem- 
poris  oportunitatem  evenire  in  proximo  dicerem,  —  erat  enim  tempus  nimii1'  fri- 
Febr.  goris,  tempusc  Februarii,  —  at  ille  ait:  'Accelera'1  egredere  iter  quo  tibi  dixi; 
nescis,  utrum  in  postmodum  liceat  agere'.  Datis  ergo  comitibus  Blidulfum  pres- 
byterum  et  Hermenoaldum0  diaconum,  de  quorum  religionif  nihil  dubitabatur,  5 
ad  destinatum  pervenimus  locum.  Eratg  enim  locus  Sigusia1,  urbsh  nobilis,  quondam 
Taurinatum  colonia1,  a  monasterio  distans  CXL  milibus.  Ubi  utk  pervenimus, 
gratuite  a  genetrice  post  tantorum  intervallo1  annorum  susceptus"1,  sed  non  diu 
genetrix  optatum11  fruitur  donum.  Nam  eadem  nocte  febre  correptus  inter  incendia 
clamare  coepi,  me  Dei  precibus  viri  torqueri11*,  ne  inibi  contra  interdictum  quan-  10 
tisper  morarer;  si  non  me  cito  submoveant0,  quocumque  potuissem  conamine  ad 
monasterium  repedare1',  me  cito  morte  preventum.  Mater  ad  haec:  'Melius  mihi 
esse'1,  fili,  te  inibi1'  sanum  scire,  quam  hics  mortuum  deflere'.  Fateor,  longum 
fuit  diei  expectare  adventum.  Vix  erumpente  aurora,  retro  repedare  studuimus, 
nec  quicquam  cibi  per  triduum  capiens,  donec  medii  paene  itineris  loca  pertin-  15 
geremus.  Festinantibus  ergo  hac  iter  urguentibus,  sospitatem  rursum  recepi, 
venientesque  ad  monasterium,  patrem  iam  febribus  detentum  repperimus  ac  morte 
proximum;  quibus  visis,  gratulatus  est.  Sicque  aperte  cognovimus,  viri  Dei  in  hoc 
praevaluisse  preces,  ut  me  vis  febrium  urgueret  cito  ad  monasterium  ante  eius 
exitum  redire.  20 

6a.    De   reseratione    caeli   et    consolatione    divina   etb    obitu. 

Qui  cum  iam  suppremas0  vitae  presentis  horas  fungeretur,  cum  adhuc  vigens 
alitus  superesset,  se  forisd  cellulam  protrahie  iubet,  surgensque  de  stratuf  quo 
valebat  conamine,  sustentantibus  undique  fratribus,  forisg  cellulam  est  progressus. 
Aspiciens  crucem,  quam  ipse  in  eodem  loco  poni  praeceperat,  ut  egrediens11  ingre-  25 
diensque  cellulam  tactu  eius  suo1  fronte  muniret2,  coepit  maestusk  lacrimas 
fundere  ac  tropheum  crucis  memorare:  'Ave',  inquit,  'alma  crux,  quae  mundi 
pretium  portasti,  quae1  vexilla  feres111  aeterna;  tu"  nostrorum  vulnerum  medicinam 
attulisti,    tu    cruore    eius  inlita   es,    qui,    ut   humanum  genus   salvaret0,   e  caelo  in 

Capp.  5.  6.     A  \a.  b\  c.  2.  2«.    B  \a.  30 

Cap.  5.     a)  et  add.  B\a.  b)  nimis(?)  corr.  uimii  A\a;  nimiis  Bla.  c)  mensis  h.  I.  add. 

A\a;    post  F.  add.  A  lb1.   B\a;    tempusque   A  lc.  d)   ita  A\c.  2;    A.  01«.  A\a;    A.   egredi  A  \bl. 

2a.  B  \a.  e)    Ermenoaldum   diaconem   A  \a ;    Bermenoaldum    d.    A2;    Bermenualdo    diacono   A  \c. 

f)  ita  A  \bx ;  religione  rell.  g)  Erat  —  pervenimus  om.  A  \c.  h)  S.  ubrs  B  \a ;  Sigusi  aures  A  \bx. 
i)  fuit  add.  A  \a.  k)  m.  al.  superscr.  B  \a.  1)  ita  A  \bl.  B  \a ;  intervalla  inter  scrib.  corr.  inter-  35 

vallum  A  \a  et  sic  A  \c;  intervalla  rell.  m)  ita  A  \a.  B  \a  (pr.  m.);  susceptum  A  li1;  sum  susceptus 
A  \c ;  suscepti  sumus  A  2.  2a  et  m.  al.  B  \a.  n)  optatu  :  (ras.  m)  fr.  dono  A  2 ;  optato  fr.  dono  A  \a.  c. 
n*)  torquere  pr.  m.  A\a.  o)  ita  A\a.bl.  B\a;  moveant  rell.  p)  repedarem  A\a-  repetare  B\a; 
repetere  A\c.        q)  m.  esset  A\a.c;  esse  m.  B  \a.       r)  ibi  A\bl.  B\a.       s)  superscr.  B\a;  om.  A2. 

Cap.  6.     a)  distinctione  carent  A\a.bx;  VI.  habent  A\c.  2a;  VIII.  B\a.  b)  et  o.  om.  B\a.   to 

c)  suppremis  —  horas  (hores  corr.  horis  A  2)  A  2.  2a.  d)  ita  A  \bl.  c.  B\a;  foras  rell.  e)  portari  B  \a. 
f)  statu  B  \a.  g)  foras  A  2a ;  om.  A  2.  h)  ingrediens  egrediensque  A  \a.  i)  corr.  suum  frontem 
A  \a  et  sic  A  lb1.  B  \a ;  suam  frontem  rell.  k)  ita  A  \a.  bl.  c ;  mesta  m.  al.  corr.  mestas  B  \a  et  sic  A2; 
metas  m.  al.  corr.  inmensas  A  2a.  1)  qui  A  li1.  m)  ita  A  \c.  B  \a ;    feris  corr.  fers  A  \bl  et  sic 

A  \a ;  ferens  A  2.  2a.         n)  tu  om.  B  \a ;  tu  —  attulisti  om.  A  2.         o)  redemerit  corr.  redimeret  A  \a.  45 

l)  Hodie  Susa;  cf.  supra  p.  30.  2)  Regula  coenobialis  c.  3  (ed.  Seebass,  l.  I.  p.22l): 
Qui  egrediens  domum  ad  orationem  poscendam  non  se  humiliaverit  et  post  acceptam  bene- 
dictionem  non  se  signaverit,    crucem  non  adierit,  XII  percussionibus   emendare  statuitur. 


VTTAE  COLUMBANl   ABBATI8  DI8CIPULORUMQUE  EIU8  LIBEB  II.  L19 

liaiic  lacrimarum  vallem  discendit,  qui  in  te  primia  Adae  rugam  erfcenditb  dudum, 
Lamiamque  secundus0  Adam  Lavacro  maculam  abluens'.  Dumque  baec  ageret, 
precatur  omnesd,  ut  abeant  seseque  cellulae  reddant  sihique  paulisper  locume 
prebeaut.      Abeuntibus    ergo   omnibus,    uuus   tantummodo   nomen1    Blidemundw 

b  pos  tergum  viri  Dei  tacito  aubelito  stetit,  cogitans,  ne  viri  Dei  poplites,  fesse  ut 
erant,  fractis  couatibus,  casum1'  iudedissent,  se  a<l  suscipiendum  eum  paratum  fore. 
Cum  ergo  nullum  superesse  putaret,  coepit  conditoris  clementiam  cum  lacrimarum 
ubertate  conquirere',  ut  largitatis  suae  sibi  acsi  indigno  donak  largiretur,  el 
veteres   maculas   deleus,    omuia   saluti    redintegraret,    ac    antiquam    misericordiam 

10  exercens,  se  a1  caelestia  munera  non  abdicaret1".  Inter  mesta  suspiria  et  fluentes 
lacrimas  caelos  intuens,  vidit  sibi  apertos,  quod  multarum  horarum  spatio  intuens, 
uberes  cordis  rugitus  promebat.  Gratias  deinde  refert  omnipotenti,  quia"  sibi 
ianuas  caeli  apertas  monstraret,  quas  post  paulolum  corporis  membris  anima  exuta 
penetratura   esset,   facto   inde    signo,    ut    fratres   advenirent,    qui   eum    cellule  red- 

io  derent.  Haec  nobis  supradictus  frater  eadem  die  retulit.  Hanc  quippe  consola- 
tionem  famulo  suo°  ostendit,  ut  extremus  alitus  securus  de1'  futura  venia'1,  immo 
gloria,  ovans  dimitteret.  Quod  vir  Dei  occultare  voluisset,  si  supradictus  Blide- 
mundus1'  abdite,  post  eius  dorsum  non  remansisset.  Alteras  die  valedicens  omnes1 
fratres    exhortansqueu    eos,    ut  coeptum   iter   non   relinquerent,    sed   in    melioribus 

20  actibus   roborati   cotidie   perseverando    firmarent,    consolatus   ergo    cunctosv,    vitae 

praesentis  nexibus  absolutus,  animam  caelo  reddiditwl.    Merito  enim  rerum  repertor  M^t7.i0. 
sa  nctos  suos  virtutum  copia  adornat,  sicut  scriptum  est :  Spiritus  eius  ornavit  caelos,  ioi> 2G,  13. 
quia  illi  ad  caelestem  vitam  anhelantes,  eius  praeceptis  parere   student,    ut    de  la- 
bore  oboedientiae  fructus  recipiant  vitae  aeternaex. 

25  7a.    De  Eusthasii  regimine  et  lumine  puelle  cum  corporis  sospitate 

reddito    et    conversatione    eius. 

Igitur  venerabilis  Eusthasiusb  reversus,  ut  superius2  diximus,  a  beato  Colum- 
bano  ab  Italia,  paterno  affectu  et  aequo  iure  subditas  monachorum  regebat  catervas. 

Cap.  6.     A  \a.  bl.  c.  2.  2a.    B  \a.       Cap.  7.     A  \b.  c.  2.  2«.    B  \a. 

30  Cap.  6.      a)    primam   A  \a.  b)    extersit   A  \a.  c)  secundum  A  \a.  2.  d)  ut  o.  A  \a. 

e)  quietum  add.  A  2.  2a.  f)  ita  A  \a  (pr.  m.) ;  nomine  rell.  g)  Blidimundus  A  \bl.  c.  h)  casu  B  \a. 
i)  conquerere  A  2.  2a.  k)  dono  B  \a.  1)  ita  pr.  m.  A  \bl ;    ad  caelestia  munera  pr.  m.  B  \a;    a 

caelesti  munere  rell.  m)  Tum  add.  A2.  2a.         n)  qui  (A2a).         o)  omnipotens  Deus  m.  al.  suppl. 

^4  1«;  Christus  add.  A2.  2a.         p)  ad  A\a.         q)  veuit^4  1a;  gl.  i.  v.  pr.m.  B\a.         r)  Blidimundus 

35  A\c.  2a\  Blidmundus  A  \bl.  s)  vero  add.  A2.  2a.  t)  omnibus  (o.  otri.  A  \c)  fratribus  A  \c.  2.  2a. 
u)  exhortans  ::::::  m.  al.  corr.  exhortans  eosque  A  \a.  v)  cunctis  A\bl.c  (pr.  m.).  w)  VI.  Idus 
Mart.  add.  A2a.  x)  ipso  prestante,  cui  est.  Explic  de  sancto  Attala  add.  A  \a;  Amen  add.  A  \c.  2; 
Explicat  vita  beati  Atale  confessoris  subscr.  B  \a. 

Cap.  7.     a)  ita  scripsi;  praescr.    De  Eusthasii  regimine   et   lumine  puelle   reddito  A2;   In  (dni 

40  nomi?)ne  incipit  vita  sancti  Eustasii  discipuli  sancti  Columbani  abbatis  A\b',  Incipit  vita  sancti 
Eustasii  discipuli  sancti  Columbani  abbatis,  cuius  depositio  IIII.  Non  Apr  colitur  A\b*;  Incipit  vita 
beati  Eusthasii  abbatis  B  \a.  —  In  codicibus  A  \b:>  (m.  s.  XI.  addita).  c.  2a  praefationis   loco  duo  prae- 

1)  Athala  vix  ante  a.  625.  defunctus  est,  cum  lonas  per  novem  annos  in  monasterio 
Bobiensi  conversatus  Columbanum  a.  615.  mortuum  minime  noverit,  neque  post  a.  628.  Iun.  11, 
45  Quo  Bertulfus  successor  (Jaffe  n.  2017  2^  ab  Honorio  papa  privilegium  acceperit,  terminusque 
posterior  magis  quam  prior  veritati  appropinquare  mihi  videtur.  Inter  sanctos  relatus  die  VI.  Id. 
Mart.  colitur  iisdem  verbis  in  recensione  Epternacensi  Martyrologii  Hieronymiani  (AA.  SS. 
Nov.  II,  1,  p.  [30])  atque  in  Calendario  Corbeiensi  ('N.  Arch.'  X,  92,):  Sancti  Atalae  abbatis. 
2)  Supra  I,  30. 


120         VITAE  COLUMBANl  ABBATIS  DISCIPULORUMQUE  EIUS  LIBEB  II. 

Evenit,  ut  pro  commuui  necessitate *  ad  regem  Chlotbariurn  pergeret,  qui  eo  tttin- 
pore  in  ultimis  Galliae  iinibus  Oceani  maris  vicina  inbabitabat.  Fuit  ergo 
arreptia  itineris  via  per  saltum  pagumque  Briegium1'-2,  perventumque0  ad  quendamd 
villain  Cbagnerici,  quo  dudum  magister3  quantisper  moraverate.  Villae  vocabulum 
Pipimisiacum f  dicitur,  distans  ab  urbe  Melodorum8  circiter  milibus  duobus.  Ibi  5 
tunc  Cbagnericus  cum  coniuge  sua  Leudegunde'1  nomine,  cbristiana  et  sane  mentis 
femina1,  morabatur;  huius  filiumk  Chagnoaldum,  cuius  superius4  fecimus  men- 
tionem,  poenes  se  habebat.  Viso  itaque  Eusthasio1  Chagnericus  miro  gaudio 
recepit,  eratque  simul  cum  patre1"  matreque  filia  Burgundofara",  quam,  ut  superius  :; 
diximus,  beatus  Columbanus  Domino  sacraverat.  Quam  pater  cum  iam  despon-  10 
sasset  et°  nuptiis  adversum  voluntatem  puellae  tradi  voluisset,  dolore  oculorum 
percussa  et  febrium  igne  succensa  est,  ut  vix  iam  superis  reddi  crederetur.  Hanc1' 
in  extremis  anhelis  positam'1,  Eusthasius  patrem  increpat,  dicens,  suae  noxae  esse, 
quod1'  haec  tantis  ureretur  poenis,  quia  viri  Dei  interdictum  violare  vellet.  At 
ille  dissimulans:  'Utinam',  inquit,  'sospitati  redderetur  et  divinis  famularetur  15 
obsequiis!'  Non  se  talibus  votis  obstare  debere  ait.  Accedens  itaque  ad 
stratum  puellae,  sciscitatur,  si  suae  fuerit  adsentationis,  quod  contra  beati  Colum- 
bani  interdictum  post  vota  caelestia  rursus  iteraret  terrena.  Asts  puella  detestatur', 
se  talibus  votis  numquam  paruisse,  ut  terrenis  caelestia  commutaret ;  sed  paratam 
fuisse  et  esse  beati  viri  parere  preconiis,  se'que  ait  praeterita  vidisse  nocte  similem  20 
figura  virum:  'qua  ipse  esu,  qui  oculorum  meorum  lumen  redderet',  vocemque 
simul  audisse  dicentem :   'Quodcumque  tibi  hic  vir  dixerit,  fac  et  sanaberis'.    'Infer 

Cap.  7.     A  \b.  c.  2.  2«.    B  \a. 
cedunt  capita,  scilicet  haec  (ed.  AA.  SS.  Mart.  III,  p.  185)  ••   Incipiunt    opuscula   (ita  A  2« ;   Incipit   vita 
sancti  Eustasii   abbatis  A  \b3, 3*.  c ;   quod    est  IIII.  Non  Aprilis  add.  A  \b3,    deest  A  lb3*).     De  regimine  2» 
beati  Eustasii   et   doctrina   discipulorum    suorum.     Scripturus   vitam    beati  Eustasii   abbatis  Luxoviensis 
monasterii   (ita  A  2« ;    Igitur   venerabilis  E.  a.  L.  m.  scr.  v.  A  lb3.  c,    haec  om.  A  \b3*)  —  —  —  qui  in 
celis  est. 

II.  De  adventu  eius  ad  Chlotarium  regem  et  de  hoc  quod  eum  post  beatum  Columbanum  ad 
Bobium  direxit  (ita  A2a;  et  —  direxit  om.  A  \b3- 3* ;  praescr.  om.  A  lc).  Interea  memoratus  —  —  —  30 
amorem  intendit.  Exordium  interpolator  ex  V.  Hilarionis  anctore  Hieronymo  depromens,  ad  priorem 
Eustasii  historiam  landesqice  eius  texendas  non  solum  Ionae  scriptis  et  inprimis  V.  Columbani,  quacum 
alterum  caput  ad  verbum  convenit  (=  V.  Columb.  I,  30),  sed  etiam  Adonis  Martyrologio  usus  est,  non 
pauca  autem  ipse  sibi  excogitavit  eaque  satis  mendosa,  sicut  socii  Bollandini  acute  demonstraverunt. 
Denique  in  tertio  capite,  cui  in  A  2«  haec  praescripta  sunt :  35 

III.  De  lumine  puelle  cum  corporis  sospitate  reddito  ad  germanum  Ionae  textum  rediit. 
b)  ita  A  2 ;  Eustas.  rett.,  ut  infra. 

Cap.  7.  a)  arrepta  via  A  lc;  aperti  i.  via  A\b;  a.  i.  viae  (pr.  m.)  Bla.  b)  Brigeium  A2. 
c)  est  add.  A  2.  2«.  d)  ita  A2.  B  \a ;    quandam  rell.  e)  moruerat  m.  al.  corr.  moraverat  B  \a ; 

monuerat  A\b;    moratus   fuerat   rell.  f)    ita    B\a;    Pipimisicum    A\c.  2;    Pipiniscum  A\b;    Pipi-  10 

sicum  A  2a.       g)  ita  A  \c.  B  \a ;  Melduorum  ^l  \b ;  Meldorum  rell.       h)  Leodecunde  A\b;  a  degunde 
textus    vetustior   saec.  X/XI.    incipit    A  \b3.  i)    feminam   B  \a.  k)    filius   B  \a.  1)    Visum  i. 

Eustachium  A\b.       m)   patre  et  matre  A  \b ;    matre  patreque  A\c.       n)  Burgundofora  A  \c,  ut  infra; 
nomine  add.  A2.  2a.        o)  ita  A  \b.  B\a;  ac  rell.         p)  ita  pr.  m.  B\a;  Hac  (ac  A  \b)  —  posita  rell. 
q)  beatus  add.  A\c.  2.  2a.         r)  ad  add.  B\a.        s)  ita  B\a;  Ad  haec  p.  A\b;  At  p.  rell.        t)  atte-  15 
statur  j4  1c;   testatur  Alb.         u)  esset  Alb.c. 

1)  Scilicet  monasterii,  fortasse  ut  privilegium  adipisceretur.  Praeterea  apud  ChlotJiaritnn 
regem  pro  Leudemundo  episcopo  Sedunensi  deprecatorem  se  praebuit,  qui  Alethei  patricii  regnum 
affectantis  socius,  postquam  a  Bertetrude  regina  male  acceptus  est,  a.  613/4.  Luxovium  ad  ipsum 
confugerat ;  cf.  Fred.  IV,  44.  2)  La  Brie.  3)   V.  supra  I,  26.  4)  Supra  I,   17.  50 

27.  28. 


VITAE  COLUMBANI  ABBATIS  DISCIPULORUMQUE  EIUS  LIBKR   II.  121 

ergo  auribus  meis,  quae  inihi  sint  custodienda,  et  tuis  orationibus  pelle  doloreina 
a  Domino  inlatuni'.  Prostratus  itaque  huino  cum  lacrimis  venerandus  vir  Dominum 
postulat,  ut  pollicitum  munus  infundat,  surgensque  crucem  super1'  oculos  exprimit 
et  manu  oculos  palpandoc  Domini  praesidium  adesse  deplorat.  Protinus  sulus 
6  secuta,  lumen  redditur,  febriuni  ignis  fugatur,  redditamque  sospitate'1  matri  com- 
mendat,   ut  abe   Chlothario  rediens,  religiosis  vestibus  subdat. 

Cumque  pater  cerneret  sospitate'1  filiam  redditam,  sponso  tradi  decernit,  polli- 
citatione1  pristinae  caecam  oblivionis  foveani  inferens.  Quo"  puella  conperto  cre- 
didit    unius'1    sodalis    consiliuin1,    cum    qua    fugam    inire    queat.      Cumque    illak 

10  adsensum  praebuisset,  felicem  fugam  clam  elapsae1  arreptam,  ad  basilicam  beati 
Petri l  apostolorum  principis  pervenerunt.  Quo  pater  conperto  post  eas1"  furens 
dirigit  puerosque"  iubet,  ut  adprehensam  filiain  crudeliter  perimant".  Pergentes 
pueri  sinibus  ecclesiae  puellam  receptam  repperiunt;  paulisper  morati,  ut  geni- 
toris  ira  frangatur,    comminantur   puellae  mortis  periculum.     At  illa:    'Si',    inquit, 

i5  mortem  me  formidare  putatis,  in  hoc  ecclesiae  pavimento  probate;  ob  tali1' 
etenim  causa  ovans  mortein  recipio  pro  eo  qui  pro  me  non  dedignatus  est  rnori'. 
Nec  mora  Eiisthasius  reineat,  puellam  abq  custodia  liberat,  patrem  terribiliter 
increpat;  religionis  vestem r  per  pontificem  urbis  illius  Gundoaldums-'  nomine 
induit     sacravitque     salutaribus     sacramentis.      Monasteriumque    Christi    virginum 

20  supra  paternum  solum  inter  fluvios  Mugram1  et  Albam 3  aedificat  fratresque, 
qui  aedificandi  curam  habeant,  deputat;  germanum  puellae  Chagnoaldum  et  Walde- 
bertum,  qui  ei  postea  successit4,  ut  regulam  doceant,  decernit.  In  quo  quantae 
virtutes  postea  factae  fuerint,  si  vita  comes  fuerit,  prosequi  nitimur11-5. 

8a.    De  inluminatione  alterius  puellae  et   profectu   conversantumb. 

25  Reversus  ergo  venerabilis  vir  Eusthasius  ad  Luxoviumc,  magistri  praeceptum 

implere    parat,    ut   gentes    quae    vicinae    erant    fidei    pabolo    alerentur.     Progressus 

ei'g-o  Warasquos (! ■ (i  praedicat,    quorum  alii  idololatriise   cultibus    dediti,    alii  Fotini 

Capp.  7.  8.     A  17;.  c.  2.  2«.    B  \a. 

Cap.  7.     a)  dolore  B  la.         b)  ita  AXb.  Bla;  supra  rell.         c)  palpandum  A  2  ;  palmando  A  2a. 
30  d)  ita  A  \b.  e)  a  A  \b.  c.  f)  ita  A  \b.  2 ;    pollicitationi  rell.         g)  Quod  B  \a.         h)  ita  A  \b.  c. 

B\a;  uni  sodali  rell.  i)  consilio  A\b.c.  k)  ille  5  1«.  1)  elapsa  A\b;  elapsi  B\a.  m)  eos 
-4  2;  eam  B\a.  n)  pueroque  pr.  m.  B\a;  pueros  quibus  i.  A\b.  o)  perimat  pr.  m.  B\a.  p)  ita 
B\a;  talem  e.  causam  rell.  q)  ita  A\b.  2.  2a;  a  B\a;  de  A\c.  r)  ita  A\b.c.  B  \a  (?  pr.  m.); 
veste  rell.         s)  Gundualdum  A  2.         t)  Nugram  A  2.         u)  nitemur  A  \b.  c. 

35  Cap.  8.     a)  ita  A2;    IIII.  A2a;   II.  A\b;   numerum  om.  B\a;    lemmata  om.  A\b.c.         b)  ita 

A2a.  B\a;    conversantium  A2.  c)  Loxovium  A\b.  d)  ita  A2;    Warascos  rell.  e)  ita  A2 

(pr.  m.).  B\a;  idolatris  A\b;    i(y)dolatriae  A\c.  2«. 

1)  Ex  hoc  loco  concludi  licet,  basilicam  'urbis  illius',  scilicet  Meldensis,  S.  Petro  olim 
nuncupatam    fuisse,     quae     hodie    S.    Stephano    sacra    est.  2)    Gundoaldus     episcopus    Mel- 

40  densis  conciliis  intererat  Parisiensi  a.  614.  et  Clippiacensi  a.  626/7;  cf.  Concilia  ed.  Maassen 
I,   192.  201.  3)   Inter   rivos    Grand-Morin   et   Aubetin   Evoriacas   vel   Brige,    postea    ex 

sanctae  nomine  Farae  monasterium,  hodie  Faremoutiers  appellatum,  situm  est,  cuius  cava 
saec.  XIII.    fabricata    sola    supersunt.  4)    Chagnoaldw,    germanus   puellae    erat ,     Walde- 

bertus    successor   Eustasii    abbasque   Luxoviensis ;    fratres    autem    monente    Mabillonio,    Annales 

45  I,  304^   intelleguntur  monasterio  Luxoviensi  monachi  tunc  adscripti.  5)  Infra  II,   11 — 22. 

6)  Biographus  S.  Sadalbergae  hunc  ipsum  locum  expilans  (n.  7)  Warascorum  situm  ita  de- 
scripsit:  ad  Warascos,  qui  partem  Sequanorum  provinciae  et  Duvii  amnis  fluenta  ex 
SS.  R.  Meroving.    IV.  16 


122  VITAE  COLUMBANI  ABBATIS  DISCIPULORUMQUE  EIUS  LIBER  II. 

vel  Bonosia  errore  maculati  erant.  Hosb  ad  fidem  conversos,  ad  Boias,  qui  nunc 
Baioarii  vocantur l,  tendit,  eosque  multo  labore  inbutos  fideique  liniamento  cor- 
rectosc,  plurimos  eorum  ad  fidem  convertit.  Ubi  cum  quantisper  moratus  fuisset, 
dimisit  sagaces  viros,  qui  coepti  laboris  in  studio  desudarent;  ipse  ad  Luxovium 
remeare  studet.  5 

Cumque(l  ergo  iter  carperet0,  venit  ad  quendam  virurn  nomine  Gundoenumf, 
qui  eo  tempore  ad  villam  quam  Mosam 2  vocant  ob  amnem  eo  in  loco  fluentem 
morabatur.  Is  ergo  cum  vidisset  Eusthasiumg  velut  gratissimum  munus  ovans 
domoh  recepit.  Ingressus  ergo  Eustbasius  domum,  praemissa  benedictione,  poscit, 
ut  liberos  quos  habeat  repraesentet.  Ille  oboediens,  duos  bonae  indolis  liberos  10 
praesentavit ' .  'Est',  inquit,  ;tibi  adhuc  proles?'  llle  fatetur,  praeter  unam  filiam 
luminibus  orbatam  nomine  Sadalbergamk  se  amplius  non  habere.  'Veniat',  inquit, 
'illa'.  Quam  cum  vidisset,  sciscitatus  est,  utrum  iuvenilis  animus  ad  cultum  divini 
timoris  adspiraret.  Affatim ! ,  ut  tenera  quiverat  aetas,  ait  se  paratam  esse  sacris 
praeconiis  obtemperare.  Dedit  ille  operam,  duos  per  diesm  ieiunio"  corpus  con-  15 
fecit0,  mentem  fide  armavit,  super  oculos  benedictionis  oleum  effudit;  meruit 
tandem  per  interventump  sancti  viri  caecitas  lumen  habere.  Redintegravit  ergo 
divina  pietas  interventu  famuli  sui  luminis  damna,  ut  haec,  quae  lumen  reciperetq, 
post  divina  munera  uberius  ad  cultum  timoris  Dei  adspiraret.  Quae  nuncusque1' 
superest  et  divinis  obsequiis  dedita  non  solum  suae  utilitati,  sed  et  aliis  providet  20 
oportuna  3. 

Cumque s  progressus  inde  coeptum  iter  perageret,  quendam  fratrem  Agilum  *  ■ 4 
nomine,  qui  modo  Resbacensisu   coenubiiv   praesul  existit,   vehemens  febrium  ignis 

Cap.  8.     A  \b.  c.  2.  2a  (cf.  n.  g).    B  \a. 
Cap.  8.     a)  Bonosiani  A2.  2a.         b)  ita  B\a\  His  — ■  conversis  rell.         c)  ita  A\c.  2a.  B\a;  25 
correptos  A  2 ;    hisque  —  imbutis  —  correctis  A  \b.         d)  ita  A  2.  2a.  B  \a ;  Cum  ergo  A  \b  (ubi  c.  3. 
incip.).  c.  e)  caperet  pr.  m.  A  \b.  2.  f)  ita  A  \b.  B  \a ;    Gundoinum  A2.  2a;    Gunduinum  A  \c. 

g)  in  Eustasium  desinit  A  2a,  quaternione  deperdito.         h)  ita  A  \b.  2 ;  domi  A  \c.  B  \a.         i)  repraesen- 
tavit  B  \a.         k)  ita  A  \b ;   Sadalburgam  A  \c ;    Sadelbergam  A  2 ;   A  d  a  1  b  e  r  g  a  m  B  \a.         1)  At  illa 
pro  Affatim  —  aetas  B\a.       m)  diem  B\a.       n)  ieiunium  c.  pr.  m.  A2;  c.  i.  A  \c.       o)  ita  A\b.c;  30 
conficit   A  2  ;    confici   B  \a.  p)   interventu   B  \a.  q)   ita  A  \b.  c.  2  ;    receperat  B  \a.        r)   usque 

nunc  A  \c;  nunc  (om.  usque)  A  \b.  s)  c.  4.  incip.  A  \b.  t)  ita  A  \b.  2;  Aghilum  A  \c;  Agilem  B  \a. 
u)  Respacensis  A  2.         v)  coenobio  (A  \c.  2). 

utraque   ripa   incolunt  pergit;    cf.  Longnon,  ' Atlas  hist.   Texte  expl.'  p.  134.     De  Bonosiacis 
haereticis,    qui   una   cum  Photinianis   c.    a.  515.    in    Galliis   apparuisse   videntur    (cf.    SS.  R.  35 
Merov.  III,  44 lj.,  egit  Columbanus,  Poenitentiale  B  25:  Si  quis  laicus  per  ignorantiam  cum 
Bonosiacis  aut  ceteris  haereticis  communicaverit,   stet  inter  catecuminos.    Cf.  concil.   Clip- 
piacense  a.  626/7,  can.  5  (Concilia  ed.  Maassen  I,  197^.  1)  Boios  Gallicos  inter  Ligerem  et 

Elaverem  sitos  intellexit  M.  Biidinger  (S.B.  d.  Wien.  Akad.  Phil.-hist.  Klasse'   1857,  XXIII, 
p.  378,!,   sed   nec  inde   recto   itinere  per  Mosam   ad  Luxovium  itur,    Baioariosque   suo  tempore  40 
populum  appellatum  esse  iterque   ex   iis  Aquileiam   duxisse   auctor   ipse   affirmavit.     Locum  ad 
Baioarios  etiam  Biezler  (Forsch.  z.  Deutsch.  Gesch.'  XVI,  41 1)  rettuleral.  2)  Hodie  Meuse 

(d6p.  Haute-Marne,  cant.  Montigny  -  le  ■  Roi,  arr.  Langres),  vicus  ad  Mosam  fl.  nascentem  situs, 
ab  urbe  Lingonensi  12  mpm  distat,  a  qua  per  ipsum  Tullum  itur ;  cf.  Itin.  Antonini  ed.  Partliey 
et  Pinder  p.  185.  3)  Ipsius  vita  infra  edenda  est.  4)  Agilus  abbas  monasterii  Resba-  45 

censis  a.  635.  aut  paulo  ante  conditi  (v.  supra  p.  21)  in  codice  Senonensi  Martyrologii  Hiero- 
nymiani  die  3.  kl.  Sept.  commemoratur  his  verbis:  In  Mellizano  Rausbace  monasterio  depo- 
sitio  Aghyli  abbatis. 


VITAE  COLUMBANI  ABBATIS  I)IS< 'IITLORUMQUE   EIU8   LIBER   II.  128 

coxit*.  Quem  Eustliasius  ndtigit1'  interventuque  orationum  sanavit  ac  pristinae 
statim  sospitati  reddidit.  Deinde  pervenit  ad  supradictum  coenubium;  ibi  tam 
plebeni  interius  quam  vicinos0  populos  ad  christianum  vigorem  excitare  studel 
multosque  eorum  ad  paenitentiae  medicamenta  pertrazit.  Fuit  eiua  Btudiid,  ut 
5  multos  sua  facundia  erudiret;  nam  multi  eorum  postea  ecclesiarum  praesules 
extiterunt,  Chagnoaldus  Lugduno6  Cloade,  Acharius '  Veromandorum f  et  Novio- 
mensis  ac  Tornacensis  episcopus8,  Ragnachariush  Augustanae  *  * 2  et  Basiliaek,  Aude- 
marus1    Bononiae  et  Tharaonensis"1  oppidi0. 

'.)'.    De   adversitate   Agrestii   et   repxilsione   eius. 

10  Cumque  iam  haberetur  ab  omnibus  gratus,  ut  nullus  se  beatum  Columbanum 

perdidisse  gemeret,  qui  eius  doctrinis  inbutus  fuisset,  presertim  cum  cernerent  in 
discipuluni1'  magistri  instituta  manare0,  cumque'1  ergo  esset  ab  omnibus  gratus  et 
omnium  Francorum  procerum  honore  fulciretur  et  Chlotharii  regis  amore  ac  venera- 
tione  clueret,  exarsit  solito  lividus  adversus  sanctorum  famam  chelidruse  excitatque  e 

15  sinibus  matris  novum  Cainf,  qui  fratrem  zelo  velit  extinguere,  vel  etiain  novum  pro- 
ditorein,  qui  magistri  dicta  scinderet  et  conlidendo  solida  ad  fragiles  turbarum  aures 
fragilem  mentem  accomrnodaret.  Excitat  unum  e  subditis  Agrestium»  nomine,  qui 
quondam  Theuderici  regis  notarius  fuerat,  et  quadam'1  cordis  conpunctione  tactus, 
omnia  quae  possederat1    relinquens,  ad  Luxovium  veniens,   se  et  sua  omnia  supra- 

20  dicto  patri  tradiderat.  Qui  ut  cuncta  replicem,  religionis  speciem  in  monasterio 
gestans,  post  comeatum11,3  postulat,  ut  gentium  esse  praedicator  permitterettir. 
Quem  vir  sanctus  diu  obiurgans  increpat,  se  non  debere  ad  tale  opus  idoneum 
rudem  adhuc  in  religione  putare  vel  dignum1;  omnibus  ecclesiasticis  faleramentis 
decoratum    esse    debere,    qui   ad   tale    opus    censeatur.     Hieremias    etenim    Domini 

25  electione  praemissus111,  se  dignum  denegat,  dicens:  An,   a,  n,  domine  Dcus,  ecce  ct/o  rerem.  i,c. 
puer  sum,  nescio  loqui;    Moyses  electus  a  Domino  se  tardum  linguae  testatur.  cf.Exod.4,10. 

His  dictis,  cum  nihil  proficeret,  quem  tenere  non  valet  ire  sinit.  Qui°  cum 
ad  Baioarios1'  tendens  venisset,  ibi  paululum  moratus,  nullum  fructum  exercens, 
velut  altaq  platanus4  garrula  verborum r  folia  tremulas  quatit  ad  auras,  fructuum8 

30  copiam  nescit.  Dein  ad  Aquilegiam1  pertransit.  Aquiligenses"  etenim  disciscunt 
a   communione    sedis    apostolicae    —   de    qua    Dominus    in    euangelio    ad    beatum 

Capp.  8.  9.     A\b.c.  2.    B\a. 

Cap.  8.     a)  ita  A\c;  excoxitJ.l£;  correxit  B  \a ;  corripit  A  2.         b)  tetigit  A\c;  contigit  A  \b. 

c)  vicinum  populum  B\a.         d)  studium  A\b.  2.         e)  ita  A2.  B\a;  Lugduni  et  Cloade  A\c;  Lug- 

35  duni  Clavati  A\b.        f)  Vermandorum  A\l.        g)  episcopis  A\b;  episcopi  fucrunt  B\a.        h)  Regna- 

charius  A\c;  Ragnarius  B\a.         i)  Augustidunae  A  \b.         k)  Basilicae  A  2.         1)  Audomarus  A\b. 

m)  Theronensis  A  \b.         n)  pontifices  erant  add.  B  \a. 

Cap.  9.     a)  ita  A2;  IIII.  A\c;  numerum  om.  B\a.       b)  ita  B\a;  discipulo  rell.       c)  manere 
A  \b.  c.       d)  a  Cumque  c.  5.  incip.  A  \b.       e)  hilidrus  A2.       f)  Kain  A  \c;  Cain  —  vel  e.  novum  om.  A  \b. 
40  g)   Agrestinum   A\b.  h)   quandam  B  \a.  i)    possiderat   B\a;    possidebat  A\b.  k)   licen- 

tiam  ilc,  1)  indignum  A\b.  2.  m)  praemissum  pr.  m.  B\a.  n)  ah  ah  ah  A2;    Ha.  Ha. 

Ha  B  \a.  o)  c.  VI.  incip.  A  \b.  p)  Baiariis  pr.  m.  corr.  Baioarios  A  \c ;  Baioarias  B  \a.  q)  arbor 
add.  B  \a.  r)  ita  A  \b.  B  \a ;  ventorum  A  \c  (ubi  impulsione  add.).  2.  s)  fructum  A  2  ;  fructus  A  \c. 
t)  ita  A  2  ;    Aquileiam  rell. :  item  infra.         u)  ita  B  \a  ;    Aquilienses  A  2  ;    Aquileienses  rell. 

45  1)    Ex    civitate    Noviomago    Aigahardus    episcopus    concilio    Clippiacensi    a.  626.    auf 

627.  intererat;  cf.  Maassen,  Concilia  I,  201.  2)  Augusta,  scilicet  Eauracorum,  hodie  Augst 

prope  Basel.  3)  I.  e.  licentiam.         4)  Cf.  Verg.   Georg.  II,   70:  steriles  platani. 

16* 


124  VITAE  COLUMBANI  ABBATIS  DISCIPULORUMQUE  EIUS  LIBER  II. 

Matth.i6,i8.  apostolorum  principem  Petrum  loquitur:  Tu  es  Petrus  et  super  hanc  petram  aedificako 
ecclesiam  meam  et  porte  inferi  non  praevalebunt  adversus  eam  —  ob  trium l  capitu- 
lorum  dissensionea,  ex  quo  discordiae  in  longum  incrementa  manarunt,  quod  prae- 
sentisb  operis  non  est  inserendum.  Itaque  veniens  Aquilegiam,  socius  statim  scis- 
matis  effectus,  Romanae  sedis  a  communionemc  seiunctus'1  ac  divisus  est:  totius  orbis  5 
communione,  quicumque  Romanae  sedise  iungeretur,  damnans,  insolain  f  Aquilegiam 
orthodoxam  fidem  retinerig.  Quah  scisma  inbutus,  epistolam  venenosam,  incre- 
pationibus  plenam  ad  beatum1  Athalamk  per  Aureum  Adalwaldi1  regis  Lango- 
bardorum"1  notarium  dirigit.  Quam  beatus  Athala  perlectam,  ridiculo  habitam 
mihi  tradidit  servandam",  quamque  per  multoruin  annorum  spatio0  abditam  habui  10 
et  postea  mea  neglegentia  perdidi.  Nec  alius  utique  quilibet  eam,  sed  ipse  proprio 
stilo  scripserat. 

Directamp  itaque  ad  beatum  Athalam  epistolam,  ipse  ad  Luxovium  properatq, 
Eusthasium  scismatis    aculeis   temptat,    si    sanam    mentem   sua  vesania  corrumpere 
queat.     Quo   venerandus   vir   conperto    diu    paternis  effaminibus1'   errantem  monet.  15 
Sed  postquam   salutaribus   monitis   mentem    peste    corruptam   et  salubres   antidoto 
curare  nequisset1,  a  suo  ac  suorum  collegio  segregavit. 

Refutatus  ergo  abu  Eusthasio,  se  huc  illucque  dimergit,  ut  nonnullos  huius 
adsentationis  fautores  facere  queat;  sed  cum  nihil  eius  inperitia  facere  quivisset, 
beati  Columbani  religiov  offendit,  adversus  regulam  eius  lanuinow-2  dente  garriens  20 
ac  velut  caenosa  suesx  grunniens,  per  quos  potuit  barriditatisy-3  suaez  similes 
murmur  excitavit,  annuente  sibi  Abelenoa  Genuensis0  urbis  episcopo,  qui  con- 
sanguinitatisc  proximus  erat.  Hisd  itaque  Abelenuse  vicinos  collocatimf-4  epi- 
scopuss  sibi  iungere  in  Agrestiih  auxilium1  omni  studio  nisus,  ita  ut  regem  Chlo- 
thariutn  temptarent,  si  eorum  partis  adsentator  futurus  esset;  at  ille  sciens  et  25 
cognitam  experimento  habens  beati  Columbani  sanctitatemk  et  discipulorum  doc- 
trinam,  adversus  sanctam  doctrinam  grunnientes1  suis  studet  redarguere  responsis m. 
Cumque  nihil  profecisset11,  statuit,  ut  sinodali  examinatione  probaretur,  non  ambigens 

Cap.  9.     A  \b.  c.  2.    B  \a. 
Cap.  9.     a)  ita  B\a;    dissensionem  rell.  b)  ita  A\b.  B\a;    pr(a)esenti  operi  rell.  c)  ita  30 

A  le ;    communione  rell.  d)  se  disiuntus  m.  al.  corr.  disiuntus  B  \a.  e)  ita  B  \a ;    Romana  sede 

disiungeretur  A  \b ;   R.   sedi   iungerentur  A  \c.  2.  f)   insola  Aquileia  A  \b.  c.  g)    ita  A  \c.  B  \a ; 

(non  add.  A  2)  retinere  A  \b.  2.  h)  ita  pr.  m.  B\b;    Qu  :  scisma  pr.  m.  B\a;  Quo  scismate(e)  rell. 

et  m.  al.  B\a.b.  i)  beatam  A\b.  2.  k)  ita  A\c.  2,  ut  infra.  1)  ita  A\c.  B\a;  Adulwaldi  A2; 
Adaloaldi  A  \b.  m)  Longob.  A  \c.  2  (corr.).  n)  servanda  pr.  m.  B  \a.  o)  ita  B  \a ;  spatium  rell.  35 
p)  c.  VII.  incip.  A  \b.  q)  ita  A  \b.  B  \a;  sed  postea  beatum  add.  A  \c.  2.  r)  affaminibus  A  \c.  2. 
s)  ita  B  \a ;  salubri  rell.  t)  nequivisset  (B  \a).  u)  ita  A  \b.  B  \a ;  a  beato  E.  A  \c.  2.  v)  ita 
A\b;  eum  add.  B\a;  religione  A  2 ;  religionem  A\c.  w)  languido  A\c;  beluino  A\b.  x)  sus 
A  \c ;  eras.  A  2.  y)  ita  A  2 ;  bariditatis  B  \a ;  parilitatis  A  \c ;  vanitati  A  16.  z)  sui  A  2.  a)  Abbe- 
leno  ^12;  Abdeleno  A\b.  b)  Genovensis  A\b.  c)  ita  A\b;  ei  add.  B\a;  consanguinitati  suae  40 
A  \c.  2.  d)  ita  B  \a.  e)  Abbelenus  A  \b.  2,  ut  infra.  f)  ita  B  \a ;  tellicatim  A  2 ;  singillatim 
A  \b ;  om.  A  \c.        g)  ita  pr.  m.  A  \b.         h)  Agristini  A  \b.         i)  auxilio  (A  \c.  2).         k)  sanctitate  A  2. 

1)  grunnientis  A  \b.         m)  responsa  A  \b.         n)  proficisset  A  \b  (pr.  m.).  B  \a. 

1)  De  quaestione  trium  capitulorum  v.  supra  p.  12.     Dum  Columbauus   ipse  schismaticis 
magis    favisse    videtur,    Ionas    totus  partes   seclis   apostolicae   sumpsit.      Aquileienses  demum   c.  45 
a.  698.  synodum  Constantinopolitanam  V.  in  concilio  Ticinensi  recepere,  id  quod  Stefanus  quidam 
iussu    Cunincperti    regis    versibus    celebravit ;     ed.    G.    Waitz    in     calce    Pauli    Hist.    Langob. 

2)  Intellego  lanugineo  de  prima  lanugine.  3)  Barridus  =  superbus,  a  barrus  pendet. 
Ducange.  4)  Locatim  pro  'hinc  inde,  diversis  locis'  accipitur  (cf.  Ducange  h.  v.)  atque 
collocatim  idem  significare  videtur.  50 


VITAE  COLUMBANI  ABBATIS  DISCIPULORUMQUE  EIUS  LIBER  II.  125 

de  beati  Eusthasii  auctoritate  et  doctrina,  quod  omnes  adversantes  sanctae  regulae 
prudentiaa   et  faciditate1' ,  administrante  sibi  Spiritu  sancto,  superaret. 

Emanante0  ergo  regali  auctoritate,  multi  Burgundiae  episcopi  in  suburbano 
Matasconensis  urbis  conveniunt,  inter  quos  inaximus  resedebat  Tretecusd- l;  quem' 
5  maxime  synoduin  fieri  urguebat  Warnacharius,  quiaf  eratK  Eustbasii  adversarius. 
Sed  praevaluits  Eusthasii  deprecatio,  ut  qui  auctor  misere  intentionis  eth  adson- 
tator  fieri  vellet,  correptus  a  Domino,  per  eum  oinnium  vires  frangeret.  Predicto 
ergo  et  statuto  die,  quando  adversuin  Eustbasium1  altercatio  oriretur,  ipse  morte 
praeventus  interiit'-.     Fractis  ergo  in  eunik   Agrestianae  partis   viribus,    turbantur,  626/7. 

10  sciscitantur '  omnes  Agrestium"1,  quae  adversum  regulam  beati  Columbani  vel 
venerabilem  Eustbasiuin  obiceret.  At  ille  trementibus  labiis,  et  nihil  auctoritatis 
ac  elucubrati  eloquii  habens,  ait,  superflua  quaedam  et  canonicae  institutionis" 
aliena  eorum  studiis  teneri.  Cumque  illi  urguerent,  tandem  criminis  causam 
depromit,  se  suae  regulae3  habere,  cocleam4,  quam  lamberent,  crebro  crucis  signo 

15  signari  et  in  ingressum0  cuiuslibet  domus  intra  coenubium  tam  introiens  quain 
egrediens  benedictionem  postulare1'.  Cumque  illi  nihil  dignum  synodalibus  disser- 
tionibus  obici  cernerent:  'Alia',  inquiunt,  'si  habeat,  quaeq  opponat'.  At  ille  pro- 
rumpit1",  se  scire  Columbanum  a  ceterorum  moress  disciscere1  et  ipsa  missarum 
sollemnia  multiplicatione  orationum  vel  collectarum  celebrare  et  multa  alia  superflua, 

20  quae  cum  auctori"   acsi  heresea  tradita  execrari  debere. 

Auditov  Eusthasius  hereseow  nomine  se  vel  suos  cum  magistro  vocatos,  ait: 
'Vos,  o  decus  sacerdotii,  probare  debetis,  qui  in  ecclesiis  veritatis  ac  iustitiae 
seminarium  distribuant,  et  qui  veritatix  ac  vere  religioni  aliena  tradant.  Quicquid 
enim  a  norma  veri  tramitis  dissentit,  extra  ecclesiae  corpus  haberi  debet.    Vestrum 

25  est  discernere  obiecta,  an  sint  ab  scripturarum  serie,  aliena'.  At  illi  aiunt:  'Tuo 
ore  nosse  volumus,  quid  dignum  ex  hoc  in  responsis  reddasy'.  Ille:  'Nequaquam', 
inquit,  'reor  contrarium  esse  religioni,  siz  cocleaa,  quab  christianus  lambit,  vel 
quodcumquec  vas  aut  poculum  crucis  signo  muniri,  cum  per  adventum  signi 
dominici  pellatur  pestis  adversantis  inimici.    Introeunte  vero  monacho  cellulam  vel 

30  Cap.  9.  A  \b.  c.  2.    B  \a. 

Cap.  9.    a)  providentia  et  B\a;  prudentiae,  om.  et  A\b.       b)  ita  A2.  B\a;  felicitate  A\b;  facetia  A\c. 

c)  c.  VIII.  incip.  A  \b.  d)  ita  A2.  B\a;    Tritecus  episcopus  A  \c ;    hereticus  A  \b.  e)  ita  B  \a ; 

ob  quem  A  \c ;  quam  A  \b ;  qui  A  2.       f)  ita  A  \b.  B  \a ;  qui  A  \c.  2.       g)  beati  add.  A  \c.  2.       h)  et  a. 

om.  A  2.         i)  Estasium  h.  I.  A  \b.         k)  eo  A  \b.  c.         1)  que  add.  A  \b.  2  (ubi  o.  deest).         m)  Agre- 
35  stinum  passim  A\b.       n)  ita  B\a;  institutioni  rell.       o)  ita  A  2.  B\a;  ingressu  rell.       p)  postulari  B\a. 

q)  om.  (B\a).  r)  prorupit  A\b.c.  s)  ita  scripsi  (cf.  supra  p.  89,  i) ;   moribus  A\c.  B\a;    more 

A  \b.  2.  t)  discissere  B  \a ;    disciscerem  A  2.  u)    auctori  (corr.  auctore) :  : : :  B  \a;    auctore  rell. 

v)  beatus  add.  A  \c ;    hoc  beatus  add.  A  2.         w)  hereseon  A  \b  ;    hereseos  A  2.         x)    v.  ac   om.  A  \c. 

y)  At  add.  A\c.  2.  z)  om.  A\b.  2.  a)  cocleam  A\c;    cocle  ^416.  b)  ita  A2.  B\a;    a  qua 

40  A\b;    quam  A  \c.         c)  quocumque  B  \a. 

l)  Etiam  actis  concilii  Clippiacensis  a.  626/7.  Treticus  episc.  Lugdunensis  primus  sub- 
scripsit ;    cf.  Maassen,    Concilia  I,  200.  2)   Cf.  Fred.  IV,  54:    Anno  XLIII.   regni  Chlo- 

thariae  Warnacharius  maior  domi  moritur.  Constat  igitur,  concilium  Matisconense  apud 
Maassenium  (ed.   Concil.  I,  206J  inter  a.  613  —  628.  fiuctuans   eodem   quo  Clippiacense  a.  43. 

45  Chlotharii,  i.  e.  a  Chr.  n.  626/7,    celebratum  esse.  3)   Regula  intellegitur  coenobialis,    c.  1 : 

Et  qui  non  signaverit  coclear  quo  lambit,  sex  percussionibus,  et  c.  3 :  Qui  egrediens 
domum  ad  orationem  poscendam  non  se  humiliaverit  et  post  acceptam  benedictionem 
non  se  signaverit,  —  —  XII  percussionibus  emendare  statuitur  similiterque  regrediens 
eodem  numero  fed.  Seebass  l.  I.  p.  220  sq.J.         4)  Vas   quo    bibitur,   in    formam    cochleae   con- 

50  fectum.     Ducange.   Columbanus  autem  cochlear  intellexit. 


126  VITAE  COLUMBANI  ABBATIS  DISCIPULORUMQUE  EIUS  LIBER  II. 

Ps.120, 7.8.  exeunte,  benedictionem,a  Domini  armari  ratum  duco  iuxta  psalmistae  vocem:  Dominus 
custodith  te  ab  omni  malo;  custodiat  animani  tuam  Dominus.  Dominus  custodiat  introitum 
tuum  et  e.ritum  tuum  ex  hoc  nunc  et  usque  in  saeculum.  Licet  hoc  ad  unumquemque 
christianum  referture,  ut  gratia  baptismi  per  fidem  in  ecclesia  introeunted  servetur 
et  usque  ad  finem  perseverantiae  vigore  firmeture,  tamen  cotidianum  motum,  sive  5 
in  ingressu  vel  egressu  seu  progressu,  unumquemque  nostrum  signo  crucis  armari 
vel  benedictione  sodalium  roborari  fas  duco.  Multiplicationem  vero  orationum  in 
sacris  officiis  credo  omnibus  proficere  ecclesiis.  Cum  enim  plusf  Dominus  queritur, 
plus  invenitur,  et  cum  uberius  oratione  pulsatur,  ad  misericordiam  petentium 
citius  excitatur ;  nihil  enim  aliud  plus  desudare  debemus  quam  orationi  incumbere.  10 
Mattu. 26,4i.  Sic  enim  a  Domino  sub  apostolorum  numero  hortamurg:  Vigilate  et  orate,  ne  intretis 
cf.  l.Thess.  {yi  temptationem.  Sic  enim  nos  et  apostolus  sine  intermissione  orare  rogat;  sic  omnis 
scripturarum  sacrarum  ordo  iubet  clamare;  quih  enim  clamare  neglegit,  neglectus 
et  abscisus  a  Christi  membris  abicitur.  Nihil  enim  tam  utile  tamque  salutare 
quam  creatorem  multiplicatione  precum  et  adsiduitate  orationum  pulsare'.  His  et  15 
horum  similibus  responsis  confusus  Agrestius,  addit1  garrulitatis  noxam,  calum- 
niatur  capitis  comam  aliter  tondik-1,  alium  characterem1  exprimi  et  ab  omnium 
more  discisci"1. 

10a.    De    ultione    sociorum    et  interitum  eius  et  obitu  Eusthasii. 

Conperendinanti  migrologab- 2  et  frivola  garrulanti  Eusthasius,  sagax  ut  erat,  20 
virtute    patientiae    etc    scientiae    comptus    respondit:    'Horurn',    inquit,    'praesentia 
sacerdotum  te  ego,  eius  discipulus  et  successor,    cuius   tu    disciplinam  et  instituta 
damnas,    ad  divinum  iudicium    cum  eo  intra  praesentis  anni  circulum  causaturum 
invito,  ut  iusti  iudicis  examine  sentias,  cuius  famulum  tuis  detractionibus  maculare 
procuras'.     His    dictis,    metus   quosdam   qui  Agrestiane   partis   fautores    erant  per-  25 
culit,  hortanturque    omnes,    ut  pacis   nexu    corda   iungerent,    et  iste  praesumptae'1 
temeritatis  audaciam  tollerete,  et  ille  paterno  affectu  labentem  piis  correptionibus 
foveret.      Ad   quodf    Eusthasius:    'Vestris   libens    satisfacerem    precibus,    si   misera 
mens  duritiam  vecordiae  molliret,    et  correctis    cauterio  morbis  vel  antidoto  visce- 
ribus    desectis,    redux   ad    salutifera   remeare    nitatur'.      Cogentibus    ergo    cunctis,  30 
Agrestius    simulatam    pacem   postulat,    quod   postea   actis    depromsit 3.     Eusthasius 
mitis   animi   et   virtutum    mens    conscia    favet    suasu    poscentumg,    pacem    tribuit, 
osculum  porrigit. 

Attamen  Agrestius  manifestam  vesaniam  verecundiae  metu  pepulit,  non  tamen 
omnibus  a  malis  abscessit.     Coepith   deinde    monasteria  Agrestius  temptare  et  sub  35 
specie.    discipuli    pretium    proditionis    taxare,     ad     quendam    virum    venerabilem 

Capp.  9.  10.     A  \b.  c.  2.    B  \a. 

Cap.  9.     a)  ita  A\b.  B\a;   benedictione  rell.         b)  custodiat  B\a.         c)  ita  A\b.  B\a;   refe- 
ratur  rell.         d)  introeunti  B  \a.         e)  et  add.  B  \a.         f)  D.  pl.  B  \a.         g)  hortatur  B  \a.         h)  qui 
e.  cl.  om.  A\b.         i)  ita  A\c.  2;  addidit  A\b.  B\a.         k)  ita  A\c;  totondi  A'2;  praecidi  A\b.  B  \a.  <to 
1)  caracterum  A  \b.         m)  descisti  A  \b ;    discindi  A  \c. 

Cap.  10.     a)  V.  A\c;  numerum  om.  rell.;  praescr.  habent  soli  B  \a.  b ;  versus  vacat  A2.        b)  ita 
A  \c.  B  \a ;    mrigologa  A  2 ;    macrologia  A  \b.  c)  et  sc.  om.  A  2.         d)  psuptor  (?)  m.  al.  corr.  pre- 

sumpte  B\a.         e)  intullerit  B\a;  om.  A2.         f)  beatus  add.  A\c.  2.         g)  ita  A2',  poscentium  rell. 
h)  c.  VIIII.  incip.  A  \b.  45 

l)    De    tonsura    Hibernica    v.    supra   p.   6.  2)   Micrologo   eloquentissimum   opposuit 

Columbanus ;  cf.  MG.  Ep.  III,   156,24.   170,13.  3)  I  q.  promere,  manifestare. 


VITAE  COLUMBANI   ABBATTS  DI8CIPULORUMQUE  EIUS  LIBER  II.  127 

Romaricum  veniens,    qui  primis  nobilitatibus  fuerat  apud  Theudebertum  '  habitu 
postque    per    beati11   Columbae  exeiiipluin   ac  Eusthasii   praedicatione  nionitus1'.    ad 
Luxovium  veniens,  monarchiae1)*,s  iustitutis  se  subdidit.  Quo  diu  sub  rcgulari  tenore 
vitam  agentee,    postea,    Eusthasio    annuente,    puellarum  monasterium'1   in   propria8 

5  instruit',  in  quo  et  regulam  beati  Columbani  custodiendam  indidit.  Cumque  iam 
niulta  religione  polleret,  ad  eum  Agrestius  pergit  seseque  subditum  atque  oboe- 
dientem  simulat  siinulque  Ainatum,  quem  ibi  Eusthasius  ob  inbuendam  regulam 
praefecerat,  mollibus  suggillationibus  temptat.  Nam  eo  in  tempore  ob  quibusdam 
neglectis"  tam    Amatus   quani  Romaricus   ab    Eusthasio    obiurgati    fuerant.     Lesos 

10  ergo  ut  sensit,  ut  facilius  exasperatas  rnentes  suis  adsertionibus  iungeret,  stimu- 
lavitque  paulatim  venenata  verba  sanas  inentes  recipere  et  in  contemptu  regulae 
beati  Columbani  propriam  vesaniam  propagare.  Pro  dolor!  exitiabili  suasu  ac 
loetifera  inbutione  monita  sana  insaniens  maculavit.  Qui,  abiectis  institutis  pri- 
stinis,  rudibus  conati  sunt  instruere  plebem  doctrinis,  et  eductum1'  iuxta  Iob  anguem,  cf.iob26,i3. 

i5  manu  obstetricante '    divina,  rursum  zelok  invidiae  reducere  non  metuunt. 

Deinde1  ad  Burgundofaram  iter  dirigit,  ut  eam  suis  stimulationibus,  si  va- 
luisset,  macularet.  Quem  Christi  virgo  non  femineo  more,  sed  virili  confuudit"1 
responsione:  lNum"  tu,  confutator  veritatis0  et  novorum  introductor  argumen- 
torum,  ad  hoc  huc  accessisti,    ut   veneno   tuo  dulcia  mella  perfunderes1'   et  vitalia 

20  alimenta  loetali  amaritudine  commutares?    Eos'1   tu  detrahis,  quoruin  ego  virtutes 
expers1'-3  aguovi,  quorum  doctrinam  salubrem  recepi,  ex  quorum  eruditione  multos 
caelestia   regna   penetrasse  conperi.     Meminisse  te  velim  Esaiae8   dictum:    Vae  qui  [s.6,20. 
dioit  malum  bonum  et  bonum  malum;  [accelera*]  et  prorsus  ab  hac  vesania  festinum" 
recedere'.     Confutatov   ergo  his  Christi  famulae   responsis,    rursum  ad  Romaricum 

25  vel  Ainatum  repetat"',  ut  coeptam  deceptionis  rugam  contrahat. 

Necx  defuit  diu  ultio  divina.  Cum  ad  hoc  iam  omnes  adspirarent,  ut  con- 
temptui  pristinorum  documentorum  adsentatoresy  forent,  primum  lupi  rabi§z 
morboil  detenti  duos  ex  his  qui  fautores  erant  huius  adsertionis,  per  intempestam 
noctem  intra   septamb  inrumpentes,    morsibus   laniarunte   atque    cum   rabied   peste 

30  derelictos  miserabiliter  mortie  tradiderunt.  Alium  Plaureium*  nomine,  qui  ad  hancs 
discordiae  fomitem  vehementer  adspirabat,  daemonum  rabies  prevasit11  atque  igno- 

Cap.  10.     Alb.c.  2.    B  \a. 
Cap.  10.     a)  om.  A\b,  ut  infra;  Columbani  Alb.c.         b)  munitus  B  \a.  b*)  ita  A'2.  B  \a s; 

monachiae  (A\c);  monacbicis  A\b.       c)  age  : :  te  pr.  m.  B\a;  agens  A\b.        d)  monasterio  A2,  corr. 
35  e)  proprio  A\b.c.       f)  ita  A\c.  B\a;  instituit  A2;  inseruit  A\b.       g)  ita  B\a;  ob  quaedam  neglecta 

A  2  ;  pro  quibusdam  neglectis  A  \b.  c.         h)  ita  A  \b ;    educto  —  angue  rell.         i)  obstreticantem  A  2. 

k)   zelum   A  \c.   2.  1)    c.  X.   incip.    A\b\    D.   iniquus    Agrestius    ad   B  \a.  m)    ita   B  \a ;    con- 

fudit  A  \b.  c ;   confidit  A  2.  n)  nuntii  c.  A  2  ;    Nam  tu  c.  A  \b ;   Nam  (?«.  al.  corr.  Num)  tu  inquit 

c.  A  \c.        o)  veritatis  —  introductor  om.  A  2.        p)  perfundas  B  \a.        q)  ita  B  \a ;  Eis  rell.        r)  ita 
40  A  \c.    B  \a ;    experta   a.   A  \b ;    experta   cognovi   A  2.  s)    ita  A\b.  2 ;    Isaiae   B  \a ;    Ysaiae   A  \c. 

t)  ita  A2  (cf.  mpra  p.  118,  z);    om.  rell.         u)  ita  A\b;    v.  oportet  te  (festinum  m.  al.  add.)  recedere 

B  \a ;    v.  festinus  recede  rell.  v)    ita  B  \a  ;    Confutatur  A  2 ;    Confutatus   A  \b.  c.  w)    ita  B  \a ; 

repedat  rell.  x)  c.  XI.  incip.  A  \b.  y)    adsentores  B  \a.  z)   rabiei  A  \b.  c.  a)   morbi  pr. 

m.  B\a.  b)  ita  pr.  m.  B\a;    septum  A  \b ;    septa  A  \c.  2.  c)  elaniarunt  51«.  d)  ita  A\b; 

45  rabiei  rell.         e)  se  add.  B  \a.         f)  Plaurevum  A  \b.        g)  ad  hunc  A  \b ;  adhuc  A  lc.        h)  ita  A  \b.  2. 

B  \a  ;  perv.  A  \c. 

l)  V.  Arnidft  Mett.  c.  6:  Temporibus  autem  illis  erat  in  ministerio  regis   (scil.  Theude- 

berti)  vir  egregius  nomine  Romaricus,    qui    desiderio    illius    sancto  et  familiari  iungebatur 

affectu.     Cf.  infra  Vitas  Amati,    Romarici.  2)    Cf.    Greg.,   V.  Patr.  I,  2 :    abbatis    super 

50  eos  obtenuit  monarchiam.  3)  Expers    etiam   pro   expertus   accipitur ;   cf.  Forcellini  h.  v. 


128  VITAE  COLUMBANI  ABBATIS  DISCIPULORUMQUE  EIUS  LIBER  II. 

biliter  morti  tradidit,  nam  propria  manu  ipse  se  laqueo  suspendit.  Sed  cum  haec 
ultio  nequaquam  fuit  correctio  delinquentium,  protinus  maiora  secuta  est.  Nam 
subito  fulgor1'  e  caelo  elapsus  tanto  fragore  percutit  locum,  ecclesiam  pervagatur, 
subvertit  tegumenta,  plebem  urit,  exanimatc,  scilicet'1  ut  praesens  correptio,  quae, 
simplicitate  nimia  praeveniente,  calliditate  iam  permixta,  ignavaee  persuasioni  5 
adsensum  praebuerantf,  monstraret  futuram  debere  fugere  iram.  Mortueque" 
ad  praesens  usque  ad  viginti11;  deinde  metu  perculsas1  paulatim  mors  rapit, 
ut  ex  ea  ultione,  ut  aiunt,  amplius  quamk  quinquaginta  morirentur1,  nempe 
auctore  criminis  ad  paenitentiam  reservato :  si  cognoscat  et  redeat,  procul  dubio 
sanitatem  recipiat.  Nullum  etenim  Dominus  perire  desiderat,  sed  semper  quamvis  10 
gravibus  delictis  obrutum  per  paenitentiae in  fomenta  redire  expectat. 

Cumque  sibi  sepius  paenitentiae  locum  datum  non   cognovisset,    ut  Eusthasii 

sententia  ad  iudicium  invocantis  praevaleret,    ante   triginta   dierum  circulo11   quam 

vertentis  anni  meta  compleretur,    a   servo    suo   quem    ipse    redemerat0   secure    per- 

cussus  interiit.     Occasio  criminis  dicebatur  uxoris  permixtio ;    quod  quamvis  multi  15 

cf.  Eccies.  dixerint  et  verap   adserere  velintq,    nostrum  tamen  firmare  non  est.     Cuncta  enim 

12,  U. 

iuxta  Salomonem  adducet1'   Deus   in   iudicios   pro    omni   erratu1,    sive    bonum  sive 
l.cor. 3, i3.  malum;  et  apostolus:    Uniuscuiusque  opus  qualisn  sit,  it/nis  probabit.     A  nobis  tamen 
dicendum    est :    Iustav   eum   hic    sententia   divini   iudicii  ferire   non  distulit,    ut  et 
adsentatoribus  suis  fugere  a  lacerationibus  famulorum  Dei  monstraret  et  ille  con-  20 
tumaciae  commissa  per  meritamw  ultionem  lueret. 

Amatusx  vero  ac  Romaricus  venerabilis  Eusthasii  coniventiamy  postulantes 
recipiunt  atque,  desidia  submota,  fruuntur.  Abelenus  vero  vel  ceteri  Galliarum 
episcopi  post  ad  roboranda2  Columbani  instituta  adspirant'1.  Quam  multi  iam  in 
amoreb  Columbani  et  eius  regula  monasteria  construunt,  plebes  adunant,  greges  25 
Christi  congregant.  Inter  quos  inluster  tunc  vir  Elegiusc,  qui  modo *  Verman- 
densisd  ecclesiae  pontifex  praeest,  —  de  quo,  quia  superest,  none  meo  iudiciof 
fulcienduss  est,  ne  adolationis  noxa  reprehendar  — ,  iuxta  Lemovicensem  urbem 
monasterium  nobile  Sollemniacum'1-2  nomine  construxit  super1  fluvium  Vincennam, 
distantemk  a  supradicta  urbe  milibus  quattuor,  et  alia  multa  hisdem  locis  coe-  30 
nubia,  sed  et  in  Parisius1  puellarum  monasterium,  quem111  de  regio  munere  susce- 
perat,  aedificat11,   in  quo°   Christi  virginem  Auream"   praefecit.     In  Betoricensemq 

Cap.  10.     Alb.c.  2.    B\a. 
Cap.  10.     a)  maiori  B  \a.  b)  ita  A  \b ;    fulgor  —  lapsus  B  \a ;    fulgur    —    elapsum  A  \c.  2. 

c)  ita  B\a;    examinat   rell.  d)   plures  add.    B  \a.  e)   ignavie   B\a.  f)   praebuerat   A\c.  2.  35 

g)  Mortuique  A\b.c;  sunt  add.  (A  \c.  2).       h)  nomina  add.  B  \a.       i)  perculsos  A  \b.  c.       k)  om.  A  \b.  2. 
1)    ita    B\a;    morerentur    rell.  m)   poenitentia   pr.    m.    A2.  n)    ita   A2.    B\a;    circulum   rell. 

0)  redimerat  A2.  B\a.         p)  verum  A\c;  vere  A\b.         q)  vellent  A\b;  voluerint  A\c.        r)  adducit 
A  \b.  B  \a.       s)  iudicium  A  \b.  2.       t)  reatu  B  \a;  errato  Vulg.       u)  ita  B  \a;  quale  rell.       v)  iuxta  B  \a. 
w)  merita  B  \a.         x)  c.  XII.  incip.  A  \b.        y)  ita  A  \c;  convenientiam  A  \b.  2;  communionem  B  \a.  40 
z)  roborandam  B  \a.       a)  om.  B  \a.       b)  beati  add.  A  \c.  B  \a.       c)  Eligius  A  \c.       d)  Veromandensis  A2; 
Veromandensi  A  \c.  e)  non  meo  iudicio  pr.  m.  om.,  non   multum  laude   m.  al.  in  mg.  suppl.  A  \c. 

f)  quia  superest  iteravit  A  2.       g)  aliquid  dicendum  pro  f.  B  \a.       h)  Sollempniacum  A  \c.  2.       i)  supra 
B  1«,  ut  infra.       k)  distante  A  2 ;  distans  A  \c.       1)  Parisus  A  \b ;  Parisios  B  \a.       m)  quod  A  \b.  c.  2. 
n)  aedificavit  A\b.c.         o)  quam  B  \a.         p)  nomine  add.  A2;  abbatissam  add.  B\a.         q)  ita  B\a;  45 
Betoricense  (ita  A  \b ;  Betoricensi  A  2 ;  Bituricense  A  \c)  v.  urbe  rell. 

1)   Eligium  defuncfo  Aichardo  die  13.  Maii  a.  641.  episcopum   ordinatum   esse  verisimile 
est;  cf.  'Forsch.  z.  Deutsch.  Gesch.'  XXII,  470.  2)  Solignac  monasterium  ord.  S.  Benedicti 

ad  rivum  Briance,  qui  Vincennam  (la  VienneJ  influit,  neque  ad  hanc  ipsam  situm  ab  urbe  Lemo- 
vicensi  c.  8  kilom.  distat.  M 


VITAE  COLUMBANI  ABBATIS  DISCIPULORUMQUE  EIUS   LIBER  II.  129 

vero  urbem  puellarum  monasterium '  ex  beati  Oolumbani  regulam*  Berthoara1' 
nobilis  genere  et  religione  femina  construxitc.  In  suburbano-  idemque  Betori- 
censisd  urbis  vir  venerabilis  Theudulfus  cognomento  Babelenus  monasteria  ex 
regula6  Columbani  religione  omni  pollente*  construxit:  primum  in  insuhi  super 
5  fiuvium  Milmandram,  ubi  religiosorum  virorum  adunavit  catervam,  alium8  Gau- 
diacum  nomine  haud  procul1'  fluviolo  Albeta,  tertium  Christi  virginum  loco  nuncu- 
pante'  Carantomok  super1  fluvium  iam  dictum  Milmandram.  Itemque  alium1" 
Christi  virginum  iuxta  Nivernensem"   oppidum  sub  eadem  regula  construxit. 

Beatus0   ergo  Eusthasius  has  post  victorias   corrigere    delinquentes    studet  ac 

10  suae  pacis1'  qui'1  remanserant  adunare  decrevit.  Deinde  monachorum  sub  eius 
oboedientia  in  sepefacto  coenubio  contio  maxima  creverat,  ut  iam  multa  per  vicina 
loca  coenubia  construerentur ;  quae  eius  successor1'  Waldebertuss  firmavit  atque 
aedificavit 3.  Iamque  beatum  de  hac  vita  exitum  praestolans,  oninemt  intentionem 
ad  contemplanda"   misticorum  praeconiorum  documenta  omniv   intentione    desudat 

15  solique  Deo  mente  intenta  preces  fundens"'  dirigit.  Cumquex  iam  per  multorum 
circulisy  annorum  in  hoc  opere  intentio  vacaret,  evenit  tempus  vocationis,  daturque 
sententia  iusti  iudicis,  ut  quod  minus  annorum  circuli  diversis  afflictionibus  peracti 
purgaverant,  paucorum  corporis2  infirmitas  dierum  sanaret.  Interrogatusque  inter 
poene   incendia   per   visionem    nocturnam,    si    quadraginta  dierum  spatiou   levioreb 

20  poena  curari  velit,  an  triginta  ferventiore''  incendio  purgatus,  vitam'1  beatam 
functus,  caelos  penetraret,  respondit  ille,  melius  esse  quamvis  duris  in  brevi'' 
subiacere  flagellis,  quam  lenioribus  longius  consumi  poenis.  Explevit  ergo  pro- 
visam  atque  electam  corporis  poenamf,  tricesimo  die  omnibus  valedicit  tristemques" 
remanentibus  promissum  depromit,    suum  exitum  eadem  esse  die  denuntiat ;    viati- 

25  coque    sumpto,    animam    caelo   reddidit4,    solum    desiderium    superis    et    paternum  629,  Apr.2. 

Cap.  10.     Alb.c.  2.    B\a. 

Cap.  10.     a)   ita  B\a;    regula  rell.  b)  Bertuara  A\c;    Barthoara  A  16.  c)  construxit  — 

pollente  om.  A\c  d)  Bethor.  A2.  e)  heati  add.  B\a.  f)  ita  A2;  pollenti  A  \b ;  pollentis  B\a. 
g)  aliud  A\b.c.  2.       h)  ita  B\a;  a  add.  rell.       i)  nuncupato  A\c.  2.       k)  Carantamo  A\c.       1)  supra 

30  A  \b.  B\a.  m)  ita  B\a\  aliud  rell,  n)  ita  B\a\  Nivernense  (Niversense  A  \c)  rell.  o)  c.  13. 
incip.  A  \b.  p)  ita  B  \a ;    paci  rell.  q)  q.  r.  om.  A  2.  r)  beatus  add.  A  \c.  2.  s)  Valde- 

bertus  A\b.  t)   o.  i.  oni.    A2.  u)   contemplandam    B\a.  v)  o.  i.  om.    B\a.  w)    preces 

iterat  A2.  x)  c.  VI,  incip.  A\c.  y)  ita  scripsi;  circulos  7^1«;  circulum  A  \b.c.  2;  cf.  1.  17.  circuli. 
z)  om.  A  2.         a)  spatia  B  \a,  corr.       b)  ita  A  2 ;  leviori  rell.        c)  ita  A  2 ;  ferventiori  rell.        d)  vita 

35  beata  A  \c.  2.        e)  brevibus  B  \a.       f)  poenam.  Tricesimo  interpungunt  A  \b.  c.       g)  tristeque  A  \b.  e. 

l)    Monasterium  a  Berthoara    constructum,    nunc    redactum   est   in    ecclesiam    collegiatam, 
quae  beatae  Mariae  de  Salis,  vulgo  Notre  -  Dame  de  Sales,  dicitur.    Mab.  2)  Loci  suburbani 

nomine  intellege  urbis  territorium  seu  tractum  urbi  subiectum,  quem  alias  pagum  vocant,  unde 
suburbicariae  regiones.      Certe  Milmandra  ftuviolus,  vulgo  la  Marmande,   et  Albeta,  VAubois,  de 

40  quibus  hic,  decem  fere  milliaribus  Gallicis  ab  Avarico  Bituricum  distant.  Ex  monasteriis  a 
Boboleno  constructis  primum  destructuiu  est,  ufi  et  Gaudiacum  (hodie  Jouet -sur -FAubois ;  cf. 
d'Arbois  de  Jubainville,  'Proprietd  fonciere'  p.  240,),  tertium  Charenton  dictum  pueUarum  ord. 
S.  Beued.  adhuc  subsistit,  aeque  ac  quartum  eiusdem  ordinis  sub  nomine  beatae  Mariae.  Mab. 
Monasterii  Notre-Dame  Nivernensis  reliquiae  tautum  una  cum  parva  ecclesia  saec.  XII.  aedifi- 

45  cata   adhuc   supersuut.  3)  Cf.  V.  Germani  Grandivallensis  infra    edendam.  4)    Eustasii 

depositio    die  2.  Aprilis    et    in    codice    Epternacensi    Martyrotogii  Hierongmiani    (AA.  SS.   Xnr. 
II,  1,   p.  [38]:    Depositio   Austasi    abbatis^    et   in  Catendario    Corbeiensi    ('X.  Arch.'  X,   lJ2 
commemorata   est.     Annus   autem  quo  obiit  629  p.   Chr.    ex    tempore   regiminis  Waldeberti    suc- 
SS.  R.  Meroving.    IV.  -  17 


130         VITAE  COLUMBANI  ABBATIS  DISCIPULORUMQUE  EIUS  LIBER  II. 

regimen  viventibus  religionisque  exemplum  dimisit.  Ipse  cum  victoriaea  partae 
opeb  aetherea  penetravit  regna  duce  Christo,  cuic  est  virtus  et  honor  per  omnia 
saecula  saeculorum.     Amend. 

lla.    De  coenubio  Evoriacas   et   de   Sisetrudis    obitu   et    cantus 

angelicos.  5 

Meminisse  lectorem  velim  me  superius l  fuisse  pollicitum  de  coenubio  supra 
memoratae  Burgundofaraeb,  quod  Evoriacas0  vocant,  quodque  ex  regula  beati 
Columbani  omni  intentione  et  devotione  construxerat,  quanta  et  qualia  inibi  rerum 
sator  ob  famularum  suarum  hortamina  dignatus  est  demonstrare  miracula. 

Cum  iam    duce  Christo  multarum   puellarum    secum    adunatam    sub    regulari  10 
reteneret'1    disciplina    cohortem,    quodam    in    tempore    una   exe    subiectis    nomine 
Sisetrudisf,  cellararia"   monasterii,  exitum  vitae  per  revelatione11   agnovit,    quadra- 
gintaque  dierum  spatio  interiecto,    quo  iter  pararet 2,   ammonita,    mores  corrigeret, 
vitam  emendaret,    et    se  ut1    in  omnibus  paratam  habeat,    imperatur.     Transierant 
triginta  et  septem  dies  in  omni  religione  peracti;  ieiunio  et  oratione  cum  fluentisk  15 
lacrimarum  vigiliarumque  labore  corpus  adtriverat,  ut  facilius  venturi  itineris  viam 
aperiret.     Venerunt  ergo  duo  iuvenes,  candidis  circumamicti  stolis,  animamque1    a 
corpore  segregantes,  vacuum  ferentes  per  aerem,    ac   multis  discussionibus"1  inqui- 
sitam    ad   caelos  deportant,    permixtamque    angelicis11   choris   et   candidatorum  om- 
nium    insertam0    multitudini    cohortantur    laetos    capere    de    saeculo    triumphos.  20 
Cumque   iam    ovans   uberi    exultatione   inter   aeterna   gaudia  haberetur  secura,    et 
virginum    choris    inserta,    excellenti1'    gloria   tripudians   gauderet   et   ante    tribunal 
clementis   iudicis    adstaret,    iubetur   denuo   reduci   in    corpore    et  tertia   die  denuo 
redire.     Ad  corpus  rursum*1  revehunt,  hnperantes,  ut  se  uberius  paratam  post  tri- 
duum    habeat,    ut    quadraginta   dierum   curriculus    impleatur.      Eeversa   itaque   in  25 
corpore,  matrem  vocat  omnemque  famularum  Dei  catervam  precatur,    ut  suis  ora- 
tionibus   ei   solamen   ferant;    tres    adhuc    dies    sibi    vitae    metam  concessam  fuisse 
testatur.     Adveniente  igitur   die  tertia,    matrem    adesse  postulat,    suumque    exitum 
utr   omnes  expectent,  precatur.    Obstantibus  itaque  omnibus  vitae  exitum1"  et  cor- 
poris  sospitatems   pollicentibus  nec  in  propatulo  habere  dictum*   testantibus,  illa"  30 
conspicit  duos  iuvenes  superius  visos  ad  se  venire,  et  si  iam  abire  velit,  sciscitarev. 

Cap.  10.     Alb.c.  2.    B\a.       Cap.  11.     Alb.c.  2a.    B  \a. 

Cap.  10.  a)  victoria  B  \a.  b)  ita  A  \b.  B  \a ;  om.  A  \c.  2.  c)  ita  A\c.  2 ;  cuius  A  \b.  B  \a. 
d)  Explicat  vita  beati  Eustasii  abbatis  subscr.  B  \a. 

Cap.  11.  a)  hmmata:  Incipit  liber  tertius  A2a;  Incipiunt  miracula,  quae  gesta  sunt  in  mona-  35 
sterio  virginum,  quod  est  Evoriacas  A  \c ;  Incipiunt  miracula  virtutum,  quae  in  monasterio  Evoracis 
Dominus  famulabus  suis  ostendere  dignatus  est  B  \a ;  Incipit  vita  beatissimae  Burgundofarae  abbatissae 
et  revelationes  quasdam,  quas  in  suo  coenobio  ostensae  fuerant,  quod  ex  regula  sancti  Columbani  con- 
struxerat  A  \b.  Praescriptionem  capitis  ex  laterculo  supplevi;  nutneri  ab  I.  incipiunt  A\b.c.  b)  Bur- 
gundoforae  A  \c.  2a,    ut  infra.  c)    Eboriacas  A  16.  d)  retineret  A  \b.  2a   (ubi  d.  om.) ;    teneret  40 

A\c.  B\a.  e)  ita  B\a;  e  rell.  f)  Sistrudis  A\c.  g)  ita  A\b;  celleraria  rell.  h)  ita  B\a; 
revelationem  rell.  i)  ut  —  imperat  A\b.  2a;  (ut  om.)  —  imperatur  A\c.  D  \a.  k)  ita  A\b.  c; 
fluenti:  ^4  2«;  fluenti  (B\a).  1)  ita  A\b.c;  que  om.  rell.  m)  discissionibus  B\a.  n)  angelici 
pr.  m.  B  \a.  0)  inserta  B  \a.  p)  e.  g.  tr.  om.  A  \c.  q)  rursus  B  \a ;    om.  A  \c.  r)  ut  — 

exitum  om.  A  \b.  s)  siccitatem  A  \b.  t)  om.  A  \b.  u)  ill :  corr.  illa  B  \a.  v)    ita  A  \b* ;  45 

sciscitari  A  \c.  B  \a ;    suscitare  A  \b ;    sciscitantes  A  2a. 

cessoris  eius  concluditur ,  quod  primus  Ludovicus  Havet,  'La  date  d'un  ms.  de  LuxeuiV  p.  12 
('Oeuvres'  I,  p.  98)  recte  definivit.         1)  Supra  II,   7.  2)  V.  supra  p.  117, 20. 


VITAE  COLUMBANI  ABBATIS   DI8<  IPULORUMQUE  EIUS  LIBER  II.  181 

At  illa  ovans:  'Vadam',  inquid,  'hinc,  domini  mia,  vadam  nec  amplius  in  hac  vita 
erumnis  plena  detinear,  sed  fulvae  lucisb  rursus  de  qua  redii  reddar'.  Sciscitante 
ergo  matre  Burgundofara,  quibus  talia  depromeret  dicta:  'Non',  inquid,  'cernis 
viros  stola  indutos  astare,  qui  me  nudiustertius  ad  caelos  vexerant,  et  nunc  paratus' 

5  esse  me  eo  itinere  reducere'1?'  Miranti  inatree  et  omnibus  circumadstantibus 
ultiniuin  vale  dicens,  praesentis*  vitae  privata  est.  Intendentibus  ergo  in  eius 
exitum  omnibus,  choros  angelicos  omnes  audiunt  concinere  et  dulcia  modolamina^ 
aera  deferri,  metusque  simul  ac  gaudia  omnes  perculere,  egresseque  foras1'  cellulani. 
qua  exubiae '    tenebantur,   quantum  auris  valuit  humana  pertingere,    voces   semper 

10  angelicas  audierunt  canentes.  Hanc  primam  huius  coenubii  exhortationem  Do- 
niinus  famulabus  suis  voluit  demonstrare,  ut  ceterae,  qixae  superstites  essent,  omni 
intentione  ad  cultum  religionis  aspirarent. 

12 a.    De    conversatione    Gibitrudis    et   vitaeb   exitu. 
Aliaque1'    rursus    post    haec  oritur    exhortatio.     Quaedam    etenim  vrrgo  Gibi- 

15  trudis'1  nomine0,  genere  et  religione  nobilis*,  ads  supradictum  coenubium  con- 
versa  eh  saeculum  petiit,  quam  velut  munus  gratum  ovans  monasterii  mater  Bur- 
gundofara  recepit1;  erat  enim  eik  consanguinitate  proxima.  Quae  tanti  ardoris 
igne  eff erbuerat l ,  ut  in  omnibus  sancti  Spiritus  gratia  in  ea  videretur  flagrare. 
Nam  cum  adhuc  paterna    detineretur  domo,    et  Spiritu  sancto  monente,    se  cultui 

20  religionis  dicare111  vellet,  postulat  patri11  matrique,  ut  sibi  oratorium,  quo  suo  con- 
ditori  exhiberet  famulatum,  construerent.  Sed  cum°  aegre  parentes  ferrent,  — 
erant  enim  ambo  ex  genere  Francorum  nobiles,  —  nec  prorsus  eo  itinere  quaep 
ad  regna  perducit  caelorum  nitebantur  ingredi,  sed  fulciri'1  magis  saecularibus 
desiderabant  faleramentis  et  ob  hoc  sobolem  magis  desiderabant  e  filia,  quam  sua 

25  caelo1'  tradere  pignora.  Sed  cum  nullatenus  puellae  animum  ab  hac  intentione 
immutare  valerent,  obtemperantes  eius  votis,  parvum  admodum  oraculum *  con- 
struunt.  Quods  cum  die  noctuque  puella  frequentaret,  coepit  contra  eam  callidi 
hostis  versutia  tela  iacere f ,  adgressusque  per  baiolam",  inpedimenta  parare  acv,  ne 
ut  oratorium  frequentaret,  prohibere.     Sed    cum   se   angi    puella  cerneretw,    coepit 

30  conditoris  clementiam  quaerere,  etx  quae  sibi  frequentiam  orandi  prohiberet  atque 
lumen  animae  vellety  extinguere,  ipsa  ab  externoz  privaretur.  Nec  morataa  divina 
pietas!     Mox  dolore  oculorum    perculsa   necessariumb   caruit   lumen,    geminavitque 

Capp.  11.  12.     A  16.  c.  2«.    B  1«. 
Cap.  11.     a)  mei  A\c;    me:  corr.  mei  B\a.  b)  ita  pr.  ///.  #16;  luci  rell.  c)   ita  A\b; 

35  paratos  rell.  d)  ita  A\b.  2«;    perducere  A\c.  B\a.  e)  ita  A  \b;    matri  rell.  f)  iia  A\c  (ubi 

luce  post  v.  add.).  B\a;    pr(a)esenti  vita  A\b.  2«.  g)  add.  in  A  \c.  B  \a.  per  ^L2a;    m.  aere  A  \b. 

h)  foris  A  \b.         i)  exuviae  A  \b ;    excubi(a)e  rell. 

Cap.  12.     a)   jrraescriptiones   habet   solus   B  \a,    ubi  numeri  desunt.  b)    et   exitu    eius    B  \a. 

c)  que  om.  B  \a.         d)  Gebitrudis  A  \b ;   Gybitrudis  A  2« ;   item  infra.         e)  in  add.  A  \l>.       f)  nobiles 
40  B  \a.  g)   ita   A  \b ;     eras.    A  2a ;     om.    A  \c.    B  \a.  h)    ita    B  \a;     e   saeculo    A  \c ;     a    saeculo 

A  \b.  2«.  i)    recipit  A  \b.  k)   om.  A\c;  et  A  16.  1)    ferbuerat  A  \b.  m)    dicari  v.  A  \c ; 

v.  dicari  B  \a.         n)  ita  A  \c.  2« ;  patrem  matremque  (que  om.  A  \b ;  non  A  \b:i)  A  \b.  B  \a.         o)  pr. 

m.  superscr.    A2a.  B  \a.  p)  ita   A2a.    B  \a;    quod  A\b.c.  q)   iulgere    A  U.  r)   om.  A\b. 

s)  Quo  ./416.  t)  iactare  B\a;    t.  i.  om.  A\b;    t.  i.  a.    q.  om.  A\b*.  u)  lan(a)e  h.  I.  add.  A\b\ 

45  post  parare  A  \b.         v)  (ac  ne  om.)  ut  (cum  add.  A  16*)  ad  o.  A  16.  6*.        w)  om.  A  16 ;  sentiret  A  16* ; 

conspiceret  A  163.         x)  expectes  ut.         y)  velit  B\a.         z)  ita  A\c.  B\a  (ubi  lumine  add.);    aeterno 

A2a\    hoc  ^116;    lumine  pro  ab  e.  .4  16*.  a)  est  add.  A\c;    moratur  A  16.  b)  ita  B\a;    neces- 

sario  c.  lumine  rell. 

l)  Aedes  sacra;  cf.  Ducange  s.  v.  oraculum. 

17* 


132         VITAE  COLUMBANI  ABBATIS  DISCIPULORUMQUE  EIUS  LIBER  II. 

parentum  metum  arbiter  clemens  patremque  eius  febribus  corripuit.  Qui  quamvis 
nobilitate  tumens,  tamen  ex  filiae  exemplo  iam  ad  timorem  divini  cultus  aspirabat 
postulatque  filiam,  ut  pro  genitore  Dominum  oret,  et  si  sospitati  per  eius  inter- 
cessionea  reddatur,  in  omnibus  se  post  eius  voluntati  pariturum.  Nec  defuit  fide- 
liter  poscentib  salus  diuc  dilata,  amotaqued  igne  febris,  pristinae  est  mox  genitor  5 
redditus  sanitati,  ac  deinceps  puella  postulat,  ut  ad  supradictum  coenubium 
venire  queat. 

Quo  cum  vitam  religiosam  per  multa  annorum  spatia  peregisset,  evenit,  ut 
quodam  in  tempore  praefata  Burgundofara  febribus  corriperetur  ac  praesentis 
vitae  nexibus  crederetur  dissolvi.  Quod  Gibitrudis  cernens,  matrem  monasterii  in  10 
extremo  positam  esse,  anxia  basilicam  ingressa,  Dominum  flebilibus  postulat  vocibus, 
ut  antiquam  reminiscens  misericordiam  matrem  mori  non  sinat,  sed  prius  se  reci- 
piat  ac  sodales  suas  caelo  recondat,  sicque  demum  matrem  subsequi  iubeat; 
auditquee  vocem  post  lacrimas  desuper  dicentem:  'Vade,  famula  Christi ;  ut  enim 
petisti,  obtinuisti.  Illa  etenimf  sospes  superis  adhuc  iungiturg;  tu  vero  priush  e  15 
carnis  vinculis  dissolveris'.  Nec  morata  diu,  febre  corripitur  ac  supremis  functa 
horis1  animam  reddiditk.  Cumque  iam  suscepta  ab  angelis  supra1  aethera"1  vehe- 
retur,  et  ante  tribunal  aeterni  iudicis  posita,  candidatorum  —  ut  ipsa  post  refe- 
rebat  —  catervas  conspiceret11  omnemque  militiam  caeli0  ante  gloriam  aeterni 
iudicis  astare  conspiceret,  audit1'  a  throno  vocem  dicentem:  'Revertere,  quia  ad-  20 
Luc.6,38.  plene'1  saeculum  non  reliquisti.  Scriptum  est  enim:  Date  et  dabitur  vobis,  et  alibi 
Matth.  g,  12.  in  oratione:  Dimitte  nobis  debita  nostra,  sicut  et  nos  dimittimus  debitoribus  nostris. 
Non  enimr  dimisisti  sodalibus  totum,  quia  tibi  inlatas  molestias  retinuisti. 
Meminiscere s ,  te  adversum  tres  conpares  laesos  portasse  animos  nec  omnino  indul- 
gentiae  medicamine  vulnus  ex  totum1  inlatum  sanasse.  Corrige  ergo  mores,  com-  25 
pone  animos,  quos  tepore  vel  neglegentia11  maculasti'.  Mirum  dictu!  Rediens 
ac  vitae  pristinae  reddita,  tristibus  lamentis  inlatam  depromsit  sententiam  reatumquev 
suumw  confitetur  sodalesque  vocat,  adversum  quas  motusx  animos  deportarat, 
veniamque  poscity,  ne  dez  tacita  dolositate  damna  incurrat  vitae  aeternae.  Sexque 
mensibus  sanitati  reddita  post  praesenti  vixit  in  aevo,  correptaque  post  febre,  diem  30 
exitus  sui  praedicit  horamque  abeundi  de  mundo  praenuntiat.  Quae  ita  felicem 
exitum  peregit,  ut  intra  cellulam,  qua  corpus  iacebat  exanime,  balsama  crederes 
desudare;  quod  omniuma  qui  eo  tunc  ibi  fuimus  in  tempore  magnum  paravitb 
miraculum.  Sed  et  tricesimo  die,  cum  eius  commemorationem  ex  more  ecclesiasticoe 
facere  conaremur  et  missarum  sollemnia  celebraremus,  tanta  flagrantia  ecclesiam  35 
replevit,  ut  omnium  unguentorum  ac  pigmentorum  odores(1  crederes  adesse.  Merito 
etenim  rerum  sator  hic  sibie  dicatas  animas  suis  muneribus  facit  effulgere,  qui 
ob  suum  amorem  nullatenus  voluerunt  saeculum  diligere  vel  amare1. 

Cap.  12.     Alb.c.  2a.    Bla. 

Cap.  12.     a)  ita  B\a;  intercessionem   rell.  b)   poscentis  B  la.  c)    om.  B  1«.  d)    ita  40 

B  1« ;    amotoque   rell.  e)   ita   A  \b.   2a ;    audivitque  A  \c.  B  \a.  f)   enim   A  \b.  g)  iungetur 

B\a  et  m.  al.  A2a.        h)  pr.  m.  superscr.  B\a;  proprie  c.  e  v.  A  \b.       i)  om.  A\b.       k)  reddit  B  \a. 
1)  ita  A  \b.  B  \a ;    super  A  \c.  2a.  m)  aetherem  A  \b.  n)  conspexerit  A  \b,    ut  infra.  o)  m. 

angelicam  a.  gl.  caeli  aet.  A  \b  ;  angelicam  m.  (c.  om.)  a.  gl.  et.  A  \b*.       p)  ita  A  lb.  2«;  audivit  A  \c.  B  \a. 
q)  plene,  om.  ad  A  \b.  c.        r)  om.  B  \a.       s)  Reminiscere  te  adversus  A  \b.  c.       t)  ita  B  \a ;  toto  rell.  45 
u)  neglegentiae  pr.  m.  corr.  neglegentia  B  \a.       v)  statimque  A  \b.       w)  suum  —  sodalesque  om.  A  \b. 
x)    ita  A  2« ;    motos    rett.  y)   deposcit   B  \a.  z)   om.    A  \b.  a)    omnibus   qui    (eo  om.)  A  \b. 

h)   ita   A\b.b*.c.\  B\a\    paruit   (A  2a).  c)    rusticoJ.16.  d)    p.    putarent  flatus  adessc  Alb. 

e)  sic  ddd.  h.  1.  A  lb*,  post  d.  A  lb.         f)  amari  A  \b. 


VITAE  COLUMBANI  ABBATIS  DISCIPULORUMQUE   EIUS  LIBBR  II.  138 

13.    De   Ercantrudis   vita   et   obitu. 
Quaedam  etenim  puella  intra  infantiaea  annos  detenta,  Erchantrudis1'  nomine, 
parentibus  nobilibus,  in  supradictum  monasterium  conversa  introiit.    Quo  cum  per° 
multos  annos  vitam  religiosam  ageret,  evenit,  ut  eam  iustus  arbiter  per  praesentis 

5  corporis  poenas  probare'1  vellet,  tantaque  tenera  aetas  flagella  sustinuit,  ut 
exemplum  in  eame  Iob  ex  poenarum  immanium  multitudine  crederes*  redundare. 
Sed  mira  in  iuvenili  aetate  patientia  repperiebatur,  mira  virtus  humilitatis,  mira 
mansuetudo,  mira  pietas,  mira  lenitas,  mira  caritas*.  Pollebat  inter  poene  incendia 
virtus  animae'1,    manebat  inconcussa  fides,   imrnobilis  bonitas,    inconparabilis  lacri- 

io  marum  ubertas;  in  quantum  corpus  angebant  poene1  illate,  fcantum  animamk  laeti- 
ficabat  spes  gaudiorum  et  exultatio  vitae  aeternae.  Tanta  custodia  matris  enu- 
trita  intra  coenubii  fuit  septa,  ut  nullatenus  inter1  sexuum  noverit  diiudicare 
naturam ;  aequae  eniin  marem  ut  feminam  putabat,  aequae  feminam  ut  marem. 
Exemplum  enim  erat  omnibus  uberis1*  conversatio,  patientiae  virtus,  pietatis111  cultus, 

15  lenitatis  affectus.  Cumque"  omnibus  grata  esset,  evenit,  ut  contra  tenorem  regiilae 
aliquid  ageret.  Cumque  obiurgata  a  praefata  matre  fuisset,  ut  admissae  noxae 
culpam  lueret,  et  quoadusque0  paenitentiae  interdictae  normam  implesset,  se  a 
corpore  Domini  privaret,  cumque1'  illa  sacri  corporis  privatione  interdictuq  audissefc, 
gravibus  ictuata1'  vulneribus,    fiere    coepit.     Erat   enim    in  crastinum  sacrata8    sol- 

20  lemnitas  beati  antestitis  Martini  transitus.    Pervigilans  ergo  ea  nocte  et  ablutionem  nov.ii. 
culpae  exorans,  ne  tanti  damni  incurreret  causam,  ut  a  corpore  Christi  sua  culpa 
segTegaretur,    meruit   tandem    post   lacrimas   et   uberes  rugitus*   ac  crebra  suspiria 
veniabilem  consolationem  a  Domino  habere:    'Vade',    inquit,    'et  in  hac  die  recon- 
ciliare    corpore"    Christi ,    quia    delictum    pro    quo    postulasti    dimissum    est    tibi, 

85  matrique  indicans,  patefacito  quod  dixi'.  Quod  mane  per  confessionem  humilem 
matri  patefecit,  sacroque  corpore v  reconciliata,  religiosam  postmodum  vitam 
peregit. 

Ac  post  mulfcorum  circulow  temporum,    cum    iam    eam  creator  omnium  caelo 
condere*  voluit,  igney   febris  corripuit;  cumque  iam  in  extremis  essetz,    ait:    'Cito 

30  concurrentesa  unam  e  vobis  mortuam  segregate  atque  a  ceterarum  consortio  dei- 
citeb;  non  enim  dignum  est,  ut  quae  crucifixae  mundo  Christo0,  non  sibi  vivunt, 
mortuam  et  a  vita  segregatam  se(1  inter  retineant0'.  Cumque  omnes  inter  se  con- 
quirerent,  et  quidnam  dicere  vellet,  sciscitarent1 ,  una  eorume  confusa  ac  terrore 
perculsa11,    solo    prosternitur   suamque    noxam    confitetur    ac    in    onmibns    emenda- 

35  turam '  pollicetur.    Erat  enim  saeculo  vacans,  et  foris  saecularem  vitam  desiderans, 

Cap.  13.     A  16.  c.  2«.    B  \a. 
Cap.  13.     a)    innocenti(a)e  Alb.b*.  b)    ita   A  \h.  B\a;    Erchandrudia    Alr;    Herchantrudis 

.4  2«;    item   mfra.  c)  (p.  m.   om.)  annis   (paucis   add.  Alb*)  A\b.l>\  d)  ita  A  \b.  2a;    probari 

Alc.  B\a.  e)    ita   A\c.    B\a;    ea    A  \l>.    2«.  f)   credere    B\a.  g)    caritas.     Pollebat  A  \b. 

40  h)  animae.  Manebat  Alb.  i)  (p.  om.)  inlata  A\b.  k)  ita  A\b.  2a;  animum  A  \c.  B-\a.  1)  ita 
A  \b.  2(i ;  intra  A  \c.  B\a.  Y)  ita  codd.  pro  uber;  ef,  infru  p.  138,6.  ni)  pietas  cordis,  voluntatis 
affectus  A\b.  n)    Cumque  —  privaret  om.  A\b.  o)  ([uousque  B\a.  p)    (jue  om.  A\c.   Bla. 

q)   ita  B\a;    interdictum    rell.  r)   ut   tacta   A\b;    ictu    B\a;    icta   A\c.  s)    sacra   A\c.    11  \a. 

t)  luctus  A  \b.         u)  ita   A  \b;    corpori  Ale.  B\a;    om.  A2a.         v)   ita  A\h;    corpori   rell.         w)    ita 

45  pr.  m.  A2a;  circulum  rcll.  x)  ita  A  \b.  2a;  recondere  A  \c.  B  \a.  y)  ita  infra  p.  143,  n  ;  igne  a 
febre  A  \b;  ignea  febris  A  \b';  ignis  febris  A  2a;  ignis  (eam  add.  A  \c)  febrium  A  \c.  H  \a.  z)  eircum- 
stantibus  add.  A\b.  a)  ita  A  \c.  B  \a;    currentes  A\b.  2a.  b)    ita  A  \/>.  2a;    eicite  A\c.   B\a. 

c)  ita   A\b\c.   B\a;    Chr.   om.    A2a;    quae    se   cr.    erunt   (crucifixerunt   A  1//)    m.    et   Chr.    Alb.b'. 

d)  ita  A2a.  B\a;    inter  se  A\b.c         e)  teneant  A\h;    habeant  A\c.         f)    ita  A\b;    acis(8)citarentur 
50  relh:  item  infra.       g)  ita  A\b.c.  B\a;  earum  A  2a.       h)  conpulsa  B\a.       i)  emendaturum  .1  16,  corr. 


134  VITAE  COLUMBANI  ABBATIS  DISCIPULORUMQUE  EIUS  LIBER  II. 

nec  mortificationia  omnino  praebebat  studium,  sed  tota  vivebat  saeculo.  Post  haec 
Ercbantrudis  cum  iam  nox  atra  inruisset1',  et  pulsa  luce,  orbem  teneret,  in  cellula 
qua  iacebat  lumen  ignis  rogat  extinguere.  Cumque  ceterae  sciscitarent,  quid 
dicere  vellet:  'Non  videtis',  inquit,  'quantus  splendor  adveniat  et  choros  canentiumc 
pb.  186, 1.2.  non  auditis?'  Quaerentes  ille,  quae  concinere  audiret,  illaait:  'Confitemini  Domino,  s 
quoniam  bonus,  quoniam  in  aeternumA  ntisericordia  eius.  Confitemini  Deo  deorum,  quo- 
niam  in  aeternum  misericordia  eius,  vel  cetera  quae  subsecuntur,  haec  omniae  ora 
concinunt'.  Admirantibus  ergo  omnibus,  tam  matref  quam  sodalibuss  ultimoh 
vale  dicens,  emisit  spiritum,  ac  post  felicem  exitum  caelo  reddita,  aeterna  prome- 
ruit  gaudia  possidere  et  ex  praesentibus  poenis  lucra  capere  vitae  aeternae.  io 

14a.    De    obitub   Augnofledis    et    cantusc    angelicos. 

Aliaqued  eo  ine  tempore  Christi  virgo  nomine  Augnofledis f ,  cum  extremos 
alitus  dimitteret  et  pro  damno  praesentis  vitae  lucra  caperet  vitae  aeternae 
laetaques  carnis  nexibus  separaretur,  similes  meruit  exiens  de  aevo  habere  cantus'1 
sui  exitus.  Nam  aperte1  auribus  quae  procul  ab  eius  exubiisk  aberant  audierunt  15 
rs.50,  o.  io.  canere  cantus  et  in  hask  voces  prorumpere:  Asperges  me  ysopo,  et  mundabor ;  lavabis 
me,  et  super  nivem  dealbabor.  Auditui  meo  dabis  gaudium  et  Jaetitiam,  et  exultabunt 
ossa  liumiliata. 

15.    De    Deurechildaea    adulescentula   et   obitu    eius. 

Cumqueb   rerum   reppertor   maiestatis    suae    ornamentum   iustasc    per   animas  20 
ac  innocentiae  munere  plenas    per  saeculorum  vices  accumulare  non  desinit,    vide- 
licetd  ut  renovandi  hortaminis  religionis  accrescat  supplementum,  evenit,  ut  supra- 
dicto    in    coenubio    quaedam    adulescentula    nomine    Deurechildise    cum    genetrice 
converteretur ;   multisque  diebus  supradicto  in   coenubio  peractis,  genetricem  temp- 
tator   adgressus,    ut  coeptum    carpendi   iter   ad  caelestia   regna  praepediretf.     Sed  25 
quod  genetrix    inbecillitate    abacta   fragilitati»   obtemperabat,    vice   versa  malorum 
coacervationem11   adulescentis  filiae  correptio  dissipabat1.     Cumque   iam  per  multa 
temporum  curricula  mens  adulescentiae  annis  dedita  uberes  fructusk  redderet  con- 
ditori,    quadam    die   vidit    caelos   apertos,    et    aeternum    rerum    satorem  aspectibus 
contemplata,    aequae    caelestis    claritatis   lumine   intenta   audire   meruit:    'Veni  ad  30 
nos,    et    corporis  nexibus  absoluta,    aeternam1    suscipe  claritatem'.     Quod  cum  hae 
qui1'1  aderant  mirarentur,    quid  rei  gestae  veritas11   haberet,    vel   quae  intendentis0 
ad  caelum  oculi  aspicerent,    nec   omnino,    palpebris    moventibus,    quidp  oculi   con- 
templarentur,    cognoscerent,    ait   se  sursum0*  vocari   et    a   presentis1"   vitae   nexibus 

Capp.  13—15.     Alb.c.  2a.    B\a.  35 

Cap.  13.     a)  mortificationem  B\a.       b)  irruisse  B  1«.       c)  ita  A\b.  2a\  psallentium  A\c.  B\a. 
d)  ita  A  \b\  c.  B  \a ;    saeculum  A  \b.  2a ;    slg  z6v  al&va  LXX.  e)   omnium  A  \b.  c.  f)  ita  A  \c. 

B  \a ;   matri  A  16.  2a.         g)  consodalibus  A  \c.  2a.         h)  ita  A  \c.  B  \a ;   ultimum  A  \b.  2a. 

Cap.  14.     a)  II.  A\b.        b)  A.  o.  B\a.         c)  cantu  angelico  B\a.         d)  ita  A2a.  B\a;   Alia 
quoque  A  \b.  c.  e)  in  eo  A  16.  1)    ita  A  \c.  B  \a ;    Aunofledis  A  16.  2a.  g)  a  add.  A  16.  2a.  40 

h)  s.  c.  e.  B\a\  c.  in  exitu  .4  16.         i)  apertis  A  16.         k)  excubiis  A  16.  2a  (ubi  om.  aberant  —  has,). 

Cap.  15.     a)  praescr.   De  Deurechlidae   obitu   et  caeli  apertione  B  \a.  b)  ita  A  16*.  c.  B  \a; 

Dumque  A  16.  b3.  2a.  c)  iustorum  A  16.  d)  ut  v.  B  \a.  e)  Deorehildis  A  2a.  f)  perpediret  B  \a. 
g)  ita  A\c.  B\a;  fragilitate  (?)  m.  al.  corr.  fragilitatis  .4  2«;  a.  fr.  om.  A\b.  h)  coacervitatem  B\a. 
i)  ita  A  16.  B  \a ;    dissiparet  A  \c.  2a.  k)  bis  scr.  erat  B  \a.  1)  aeterna  B  \a.  m)  ita  pr.  m.  45 

A2a\   quae  rell.  n)  veritatis  ^.16.         o)  ita  A\b*.c.  B\a;    intendentes  A  16.  2a.  p)  quod  ^416. 

q)  rursum  A  16  (non  A  \b*).         r)  presentibus  A  16  (non  A  163). 


VITAE  COLUMBANI   A.BBATIS  DISCIPULORUMQUE  EIUS  LIBER  II.  L85 

absolvi;  erat  enim  dies  sabbati.  Inlucescente  ergo  in  crastinum  die  dominico, 
febre  correpta,  adulescentula  suppremum  expectabat"  exitum1'.  Videns  anxia 
genetrix  incumbenteni  unicae  prolis  exitum,  inter  singultus  ac  gemitus  filiam 
poscit,  ut  si  valeat  impetrare,  superis  reddatur;  aut  si  suae  vitae  metam  suppleat, 

5  se  cito  de  hac  vita  post  se  ducturam1',  nec  posse  se  post  eius  vivere  exitnm.  Ad 
haec  illa:  'Carnalibus',  iuquit,  lhaec  crebro  deposcens  desideriis  stimularis;  ego 
tamen,  si  valuero,  tnis  obsecrationibus  favens,  post  digna  paenitentiae  medicamenta 
post  me  te,  Christo  favente,  adtraham'.  Nec  mora,  in  extremis  horis  posita, 
monasterii    matreni    postulat.      Cumque    festina   mater   ad    egressuram    de    niundo 

10  aniinam  extremos  honores  dependere  advenisset,  conspicatam'1  eam,  puella  ovans 
gratulatur,  ac  ei  omnibusqne  valedicens,  genetricem  commendat;  inter  quae  postulat, 
ut  silentium  habeant.  Cumque  omnes,  facto  silentio,  expectarent  animae  egressum, 
illa  ait:  'Date  locum,  creator  meus  ad  me  venit,  salvator  meus  ad  me  properat', 
imperatque   matri,    dominicam    orationem  simbolumque  dicere  iuvarete,    quia  ipsa, 

15  trementibus  labiis,  immobili  effamine  exprimere  verba  nequiret.  Quibus  peractis, 
nimia  amoenitate  ac  inlustratione  cellula  renitente,  animam  ovans  reddidit  creatori. 
Nec  mora  genetrix  corripitur  quadragintaque  dieruin  corporis6*  spatio  flagellatur, 
ac  impleto  quadraginta  dierum  circulo,  primum  terribilibus  daemonum  aspectibus 
territa   est,    deinde    largitoris    ope  consolata,    veniam    se   intercessu    filiae   meruisse 

20  fateturf  animamque  deinceps  carnisB  nexibus  solutam  caelo  reddidit.  Quippe 
datur  intellegi,  ut  qui1'  suis  meritis  non  valuit  saeculi  evadere  ruinas,  interventu 
filiae1    meruit  paenitendo  in  parvo  spatio  per  poenas  inlatas  salvari. 

16.    De    Domma   et    duabus   adulescentulabus    et   radio    micante 

in   ore  visoa. 

25  Sib   ea  quae  ad  profectum  vel  augmentum  perfectorum  velc   etiam   ad  emen- 

dationem  delinquentium  inserimusd,  nequaquam  nos  non  necessarias  res  quispiam 
iudicet  compilaree.  Nulli  quippe  dubium  est,  quod  aliorum  damna  plerosque 
monendof  ad  capienda  lucra  vigilantiores  reddant. 

Quadam"  etenim  die  dominicoh  cum  missarum  sollemnia  saepefata  Burgundo- 

30  fara  cum  famularum  Dei  collegk)  expectaret,  et  iam  sacri  corporis  communione 
participarentur,  quaedam  ex  his  nomine  Domma1,  cum  iam  corpus  Domini  acce- 
pisset  ack  sanguinem  libasset,  et  sacro  choro  inserta,  cum  comparibus  caneret: 
Hoc1  sacrum  corpus  Domini  et  salvatoris  sanguinem  sumite1  vobis  in  vitam  perennem, 
in   ore    eius   globus   igneus    candido   fulgore   rutilans    micabat.     Sed   cum    a   nulla 

35  adstante"1  ignis  inlustratio  perspiceretur,  duae  infantulae  comminus  adstantes, 
quas   innocentia   immaculatas   reddebat,    conspicantur"    radios    ab    ore    supradictae 

Capp.  15.  16.     A  \b.  c.  2a.    B  \a. 
Cap.  15.     a)  expectat  A  \b.  c.       b)  o>n.  A  \b.       c)  ita  A  \b.  2a ;  ducendam  A  \c.  B  \a.       d)  iia 
B\a;    conspicata  eam  A\b;    conspecta  ea  A\c;    conspicit  eam  A  2a.         e)  ita  A  \b.  2a;   iuberet  A\c; 
40  iubet : :  B\a.  e')  suppleas  infirmitate ;    cf.  infra  p.  137,1.  f)  ita  A\b.  2a;    testatur  A\c.  Bla. 

g)  carnibus  B\a.         h)  ita  A2a.  B\a;  quae  A\b.c.         i)  prolis  A  15. 

Cap.  16.     a)  om.  B\a.         b)  Sive  quae  A  \1>.        c)  sive  pro  vel  e.  A\b.        d)  inseruimus  A  \b. 

e)  compul.  (?)  corr.  compil.  ^4  2«;  copulare  A  \b.         f)  ita  A\b  et  e  corr.  movendam  (?)  A2a;  movendo 

A\c.  B\a.         g)  Quodam  A  \c.         h)  dominica  A\b.         i)  ita  A\b.  B\a;   Domna  A\c.  2a,  ut  infra. 

45  k)    et    s.    bibisset  A\b.  1)    ita  A\b*    cum    rell. ;    sum    tua    nobis    A\b;    sumptum    a    nobis    .1  16*. 

m)  astante  (?)  pr.  m.  B  \a.         n)  conspicate  A  \b ;    conspiciunt  A  16*. 

1)    Sunt  verba  Antiphonarii  monasterii  Benchorensis ,    efl.  Muratori,  Anecd.   bibl.  Ambros. 
IV,  158;    cf.  Seebass,  Dissert.  p.  26. 


136  VITAE  COLUMBANI  ABBATIS  DISCIPULORUMQUE  EIUS  LIBER  II. 

inter  cantus  modulaminaa  eximio  fulgore  micare,  nec  prorsus  silere  scientes,  dicere 
mirantes  coeperunt:  'Aspicite,  aspicite  rutilantein  globum  ab  ore  Dommae  micare'. 
Quod  cum  mater  audiret,  increpando  imperat  silere,  ne  vanitatis  noxa  —  sicut 
actum  est  —  eius  corda1'  fuscaret,  per  cuius  os  affluensc  gratia  lumen  reddebat 
amoenum.  Sed  mens  fragilitate  corrupta  coepit  post  Spiritus  sancti  lucra  elationis  5 
vel  superbiae  stimulos  amare,  contumaciae  crimen  incurrere l,  arrogantiae  super- 
cilium  praeferre'1,  ita  ut  matrem  contemneret,  sodales  dispiceret  et  omnium  monita 
sperneret.  Nec  mora,  febre  correpta  ac  in  extremum  deducta,  nec  sic  studuit 
emendaree.  Hae  vero  quif  viderant,  una  eorum8"  nomine  Ansitrudis  dolore  capitis, 
alia  febrae  correpta,  atque  ad  extremum  deductae,  suppremum  expectabant  exitum.  10 
Cumque  iam  adessent  sodalium  cohortes  et  adh  psallendi  of ficium  in  eorum '  exituk 
se  praepararent,  coepit  una  earum  inaudita  auribus  humanis  carmina  ac  dulcia  modu- 
lamina  pio  ore  canere,  orare  conditorem  miris  sermonibus,  inauditis  precibus,  ineffa- 
bilibus  sacrainentis,  odorque  simul  cellulam  replens  mirae  suavitatis.  Eratque1 
bora  diei  nona,  qua  odor  suavis"1  cellulam"  repleverat.  Balsami  odor0  flagrabat  15 
e  pectore,  sicque  per  totam  supervenientem  uoctem,  sic  per  subsequentem  diem 
usque  adp  aliam  horam  nonam  et  odoris  suavitasq  et  cantus  modolamina  perseve- 
rarunt1'.  Deinde  matrem  canere  poscunts  seque1  abituras  praedicunt11,  amissoquev 
deinde  spiritu,  cum  eorumw  amissione  recessit  et  odor  flagrantiae.  Hoc  nempe 
indubitanter  credendumx,  quod  gloriam  hanc  boni  exitus,  quemy  istae  habere  merue-  20 
runt,  supradicta  Domma  habuisset,  si  per  elationis  ac  arrogantiae  vitium  ferendo2 
non  perclidisset. 

17.    De  Wilsindane    et    prophetia   eius    et    cantus    angelicos. 

Aliaquea  deinceps  hortamina  huiusb  gloriae  supradicto  coenubio  adorta0  suntd, 
ut  per  apparitioneme  pietatis  divinae  uberius  amarentur  lucra  vitae  aeternae.  Quae-  25 
dam  etenim  ex  genere  Saxonorum  *  •  -'  Willesuinda8'  nomine  in  eorum11  monasterio 
est  conversa.  Quo  cum  per  multos  annos  vitam  religiosam  egisset,  quadam  die 
cum1  in  hortok  intra  monasterii  septa  laboraret,  cum  sodalibus  locuta  est:  'Cito 
a  nobis  qui1  in  hac  aream  holus  excolimns  una  itura  est',  et  ideo  paratas  esse 
debere,  ne  neglegentia  tepiditatis  pariat  damna  vitae   aeternae.     Cumque  ille  que-  30 

Capp.  16.  17.     .4  \b.  c.  2«.    B  1«. 

Cap.  16.  a)  modulaminis  ex  nimio  A  \b.  b)  ita  A  \b.  B  \a;  cor  A  \c.  2a.  c)  affluentis  B  la. 
d)  ita  A\b3  cum  rell.;  proferre  A  \b;  perferre  B  \a.  e)  ita  A  \b.  2a;  emendari  A  \c.  B  \a.  f)  ita 
pr.  m.  A2a;    quae  rell.  g)    ita  A\b.  B\a;    earum    A  \c.  2a.  h)   om.  B\a.  i)    earum  A\b 

(non  A\b3).  k)  exitum  B\a.  1)  que  om.  B\a.  m)  ita  A\b;  suavissimus  A\c.  B  \a ;  om.  A2a.  35 
n)  cellam  A  \c.  B  \a.  0)  odore  (ita  B  \a;  odor  earuin  A  \c)  fraglabat  A  \c.  B  \a.  p)  ita  A  \b.  2a; 
in  A\c.  B\a.  q)  suavitatis  B\a.  r)  ita  B\a\  perseveraverunt  A\c\  perseverant  A\b;  ut  odoris  — 
perseverarent  A2a.  s)  possunt  B\a.  t)  se  iam  a.  A  16.  u)  ita  Ally\c.  B\a;  praedicut  A\b'; 
praedicant  (A2a)-.  predicabant  A\b.  v)  emissoque  A\b.c.  w)  ita  A\b;  eius  A2a;  ea  A\c.  B\a. 
x)  ita  A  \b.c;  est  add.  A2a.  B\a.  y)  ita  A\c.  B\a;  quam  A  \b ;  quae  A2a.  z)  ita  A\b'\  B  \a ;  10 
serendo  A2a;   se  efferendo  ^llc;    se  praeferendq  A\b. 

Cap.  17.  a)  que  om.  A\c;  Alia  quidem  d.  A\b.  b)  hortamiua  his  gl.  A\c.2a.  B\a;  horta- 
minis  gloria  A  \b.  c)  orta  A  \c.  B  \a.  d)  est  A  \b.  e)  apparitionis  B  \a.  f)  Saxonum  A  \b.  c. 
g)   ita   A\c;    Willi  |  lesinda   A  \b ;    Willesinda   A\b*.2a;    Wilesinda   B  \a.  h)    earum   A\c.    Bla; 

eodem  A\b.  i)  dum  A\b.  k)  ortum  pr.  m.  A2a.  1)  ita  A\c.  2a.  B\a.  m)  aera  B\a.  45 

l)  Cf.  Columbani  Reg.  mon.  c.  1  :  Qui  autem  contradixerit,  contumaciae  crimen  incurrit; 
Seebass,  Dissert.  p.  41.  2)  Eorum  scilicet  qui  in  Britannia  consederant.     Monasteriis  autem 

Gallicanis,  Evoriacensi  aliisque,  filias  ab  Anglis  traditas  esse  rettulit  Beda  III,  8. 


VITAE  COLUMBANI  ABBATIS  DISCIPULOBUMOUE  EIUS  LIBEB  II.  187 

rerent,  quae  esset,  nequaquam  promere  voluit,  nec  morata"  diu,  corporis  Lnfirmitate 

correpta  est.  Quae  cum  diversis  anxietatibus  angeretur,  coepit  laetos  ad  caeluin1' 
vultus  referre  etc  ignotas  sibi  dudum  scripturarumd  paginas  enarrare,  exorsaque* 
a  principio,  libros  Moysi  per  ordinem  recitare  omnesque  deinceps  scripturas  es 
e  ordine  memoraref  euangeliique"  vitalia  sacramenta  ac1'  apostolica  post  veterum  do- 
cumenta  narrare*  simulque  dicere,  ne  se  quae  superstites  remaneant  tristitiae  sub- 
dant,  cito  ex  eorum '  adversariis  dominum  ultionem  daturum,  sibique  proinissam  esse 
banc  consolationem  daturumk.  Erat  eniin  adversarius  monasterii  Ega1  nomine, 
vir  in   saeculo  sublimis,    cui  Dagobertus"1  moriens  filiuni"   Chlodoveum  cum  regno  039,  ran. 

10  commendaverat '.    His  ergo  adversabatur  supradicto  coenubio  terminosque  violabat 
omnemque   familiam   eius    circummanentem0    quacumque    poterat1'    occasione    per- 
sequebatur.    Sed  non  diu  coeptae  pertinaciae  potitus  est  vota'1,  nam  mox  post  pro- 
missa1'   ultione  percussus  interiit'-'.    Coepitques    deinde  orationes  ac  deprecationes' ,  <;n. 
quaeque  sacerdotum  officia  depromunt,  dulci  modulamine"  canere.    Quae  cum  vebe- 

15  menter  mirarentur  quae  adstabant,  unam  exv  adstantibus  allocuta  est:  'Eice',  inquit, 
'foras,  eicew,  iacta  quisquilias'.  Cumque  aliae  conquirerent,  quid  dicere  vellet,  ait: 
'Non  aspicitis,  quantis  sordibus  mentem  babeat  occupatam  et  caenosam*  nec  om- 
nino  per  confessionem  pectoris  sui  aream  purgarey  studuit,  quam  in  saeculo  adhuc 
posita,  priusquam  huc7,   clauderetur,  omnia   spurcitia  maculavit?'    Perculsa  metu1' , 

20  verecundia  correpta  et  a  lumine  Spiritus  sancti  deprebensa,  cui  talia  dicebantur, 
solo  prosternitur  celataque  vitia  matri  per  confessionem  proditc.  Coepit  post  baec 
quae  vitae  exitum  expectabat  rogare,  ut,  spatio  facto,  locum  venientibus  darent. 
Quod  cum  obtemperarent'1,  bilari  vultu  capiteque  inclinato  dicit:  'Benedicite,  do- 
minae  meae,  benedicite,  dominae  meae'.    Inquirentes  quie  astabant,  quibus  salutem 

•25  praemitteret,  respondit :  'Non  cernitis f  sorores  vestras,  quae  de  vestro  collegio  ad 
caelos  migraverunt ? '  Quaerentesque  illae,  si  agnosceret8',  increpantes'1  voce  ad 
unam  earum  Ansetrudem1  nomine  loquitur:  'Vel  tu',  inquit,  'non  agnoscis  sororem 
tuam  Ansildem,  quae  dudum  ad  caelos  migravit,  candidatorum  choris  insertam?' 
Haec  ergok  dicens,    anima  e  carne  elapsa  est;    qua  egressa,    cantus  angelicus  mox 

30  est  in  aere  auditus.  Nam  quaedam  earum  longius  e1  cellula  qua  corpus  iacebat 
exanime    fuerant  progressae1",    audierunt"   angelorum    coetus    per    aera   resultantes 

Cap.  17.     Alb.c.  2a.    B\a. 

Cap.  17.  a)  mora  B\a.  b)  caelos  B  la.  c)  ita  A\b.  2«;  om.  A\c.  B\a.  d)  p.  s.  A  \c. 
B\a.         e)  ita  A\b.  2a;    exortaque  A\c.  B\a.         f)  ita  A  \b.  2a;    memorari   A\c.  B  \a.         g)  euan- 

35  geliique  —  narrare  ante  verba  omnesque  —  memorari  transposuit  A  2«.  h)  om.  A  \b.  i)  earum  A  \c. 
B  \a.  k)  ita  B  \a ;  daturam  (A  2«) ;  oni.  A  \b.  c.  1)  Erga  A  \c.  m)  Dogobertus  A  2a.  n)  f.  Chlo- 
doverim   A\b;    f.  Clodoveum   ^4  16*;    Chl.  f.  A\c.    B\a.  o)    ita  A\b3   cum    rell.;    circummanentes 

A\b\  om.  A\b*.  p)  ita  A\c.  B  \a\  potuerat  A\b.  2a.  q)  ita  A2a.  B\a;  votis  A  \c;  voto  A  \b. 
r)  ita  A\c.  B\a\    promissam  ultionem  A  16.  2«.  s)  que  om.  A\b.  B\a.  t)  decantationes  B  \«. 

40  u)  ita  A\b.  2«;  modulatione  A\c.  B\a.  v)  de  A\b.  w)  et  adal.  A\c.  B\a.  x)  scenosam  A  \b 
(non  A  \b*).  y)  purgari  B\a.  z)  huic  corr.  huc  A  2a ;  hic  A\c.  a)  omnis  B  \a.  b)  et  a<ht. 
A\c.  B  \a.  c)  ita  A\b.  2a  (cf.  infra  p.  139,%);  pandit  A\c.  B\a  (cf.  infra  p.  140,7,).  d)  optem- 
perant  A  \b.  e)  ita  A  \b ;  quae  rell.  f)  Nonne  cognoscitis  A  \b.  g)  cognosceret  A  \b.  h)  ita 
A\b;    increpantis  A  \b'.  c.  B  1«;    increpanti  A2a.  i)    Ansitrudae   A2a.  k)    ita  A  \b*   cum  rell.; 

45  enim  A\b.         1)  a  A  \b.         m)  et  add.  B  \a.         n)  ita  A\c.  B\a;  audiunt  A2a\  audito  A  \b. 

l)  Cf.  Fred.  IV,  79:  (Dagobertus)  post  paucos  dies,  cum  suae  vitae  sentirit  peri- 
colum,  Aeganem  sub  celeretate  ad  se  venire  praecipit,  reginam  Nantildem  et  filium  suum 
Chlodoveum  eidem  in  mano  conmendans,    se   iam  discessurum  senciens.  2)  Cf.  Fred. 

IV,  83. 

SS.  R.  Merovincr.  IV.  18 


138  VITAE  COLUMBANI  ABBATIS  DISCIPULORILMQUE  EIUS  LIBER  II. 

atque  cauentes;  ex  quo  cantu  conpererunt  Willesuindama  carnis  nexibus  solutam. 
Currentesque  reppererunt  membra  functa  atque  sororum  coetum  exequiarum  officia 
implentem1'  agnoscuntque  psallentium0,  quem(1  per  auras  audierant  concrepare,  eius 
supplimentume   fuisse   exequiarum. 

18.    De  Leudebertane  et  visione  beatia   Petri   principis  apostolorum.  5 

Post    hasb   rursumc   uberis  bonitas   munerum  suorum  congeritd   supplimentae 
aliamque   virginem  Leudebertamf  nomine   monitis  salubribus  ac  caelestis  prosapie 
documentis  munire  non  distulit.    Nam  cum  sanctam  in  eodem  coenubio  per  aliqua 
temporum   spatia  vitam    ageret,    per  soporem  ammonere  non  distulit,    ut  ad  vitae 
exitum  paratioremg  efficeret,   aiebatque  eih  vox,    cum  sopore  membra  laxasset,    ut  10 
a  supradictae  matris  monitis  nullatenus  deviaret,  quia1  cito  a  superis  segregaturak 
esset.    Nec  distulit  diu  promissi  muneris  largitor  benignus  donum  accumulare  corri- 
puitque  aegritudine  ac  in  propatulo  suppremum  exitum  perduxit.     Quod  cum  iam 
ad  extremos1    tam    mater   quam    sodales   rependere    adstarent  honores,    subito  post 
longum  silentium  vocem  promit  ac  dicit:   'Qua  hora,  gloriose  apostolorum  princeps  16 
Petre,    vis,   ut    eamus?'     Quod  cum  aliae,    quid    ageret,    nosse  vellent,    illa  inquit: 
'Non  videtis  patronum  vestrum  apostolorum  principem  inter  vos  adstare  et  me  de 
hac  vita  ducere  velle?'     Vix   haec  dicere  licuit,    laetus"11  omnes    circumexpectat" 
vultus  extremosque  dimisit  alitus,  superasque0   linquens  auras,    ad    aeterna   gaudia 
est  provecta.     Nam   ideo   rerum    sator    post  longa   silentia  in  hanc  vocem  flebilem  20 
promovere   linguam    permisit,    ut    alias    ad  eius  vitae  exempla  provocaret  et  tantis 
munerum  copiis  superis  demonstraret,  quibusp  ab  hac  luce  in  suo  timore  vel  amore 
migrantesq   ditare  non  desinit. 

19.    De    delinquentium    correptione    et   damnatione  fugitivarum. 

Efferbuerat   etenim    contra   hanc  plebem  Christi   nequitia   diabolicae   fraudis,  25 

et  dum  pollere  virtutibus  cerneret,  aggressus  est  temptationibus  maculare,  quasdam 

ex  his  quas  nova  conversatio  rudes  reddebat  a  ceterarum  conibentiaa  nisus  evellere 

ac    septa  monasterii  violare   temptare;    praecipitavitqueb   exitiabilem   vitam  saeculi 

cf.  Prov.  desiderare    ac    caninoc    more    reiecta    viscerum    putrimenta2    denuo    sumere    velle. 
26,11.  .  .,         .  .  , 

Cumque    iam    per    opacas    umbras    silentiaque    fuscae    noctis    ad(1    inanequee    per-  30 

ficiendof   consiliumg  aspirarent   et   septa  monasterii   per   repagula  scalae  transilire 

conarentur,    subito    eh    medio    dormitorii    massa    ignis    in    modum    modii    egressa 

Capp.  17— 19.     A\b.c.2a.    B\a. 

Cap.  17.     a)  ita  A\c;  Willisindam  A  \b;  Willesindam  A  lb* ;  Wilesindam  B  la;  Wilsindam  A  2a. 
b)  implete  B  \a.         c)  coetum  add.  A  2a  solus.         d)  quod  A  lc ;  quos  B  la.         e)  supplementu  B  \a.  35 

Cap.  18.     a)    ita   B\a;    v.   P.   apostoli   lat.   cap.  b)    haec   A  \b.  c.  c)   vis   uberis   suavi- 

tatis  m.  A  \b.  d)  cogerit  B  \a.  e)  supplimentum  A  \b.  f)  Leutbertam  A  2a.  g)  se  add. 

A  \c.  B  \a,  m.  al.  in  mg.  supj)l.  A  2a.         h)  vox  ei  A  \b.         i)  qua  A  \b.        k)  segreganda  A  \c.  B  \a. 
1)  extremum  A  \c.  B  \a.         m)  ita  pr.  m.  A  2« ;  laeto  —  vultu  A  \b ;  la(o)etos  —  vultus  rell.         n)  ita 
A2a;    circumspectat  A\b.c;   circumspecta  B  \a.         o)  superosque  pr.  m.  corr.  superasque  A\c;  supre-  40 
masque  B  \a.         p)  quas  A  \b.         q)  migrante  B  \a. 

Cap.  19.     a)   ita  A\b;    conubrentia  A2a\    coniventia   A\b*.c.  B\a.  b)  Pr(a)ecipit    et   ex. 

A\c.  B\a.       c)  ca  : :  nico,  ras.  no  A\c;  auimo  B\a.b.       d)  adesset  A\b;  aJessent  A\b*.       e)  inaque 
pr.  m.  corr.   inaneque  B\a;    inane   (que   om.)  A\c;    maneque  A\b;    mane  : :  :  A2a;   cf.  infra  II,  25: 
inane  (mane  A  2a)  consilium.         f)  perficiendum  B  \a  et  e  corr.  A  \c.  2a.       g)  consilio  A  \b.        h)  ita  45 
A  \b.  2a ;   in  A  \c.  B  \a. 

1)  I.  e.  laetis  omnes  circumspectat  vultibus.  2)  I.  q.  putredines  viscerum. 


VITAE  (JOLUMBANI  ABBATIS  DISCIPULORUMQUK   KHS  LIBER  II.  139 

totam  domum  perlustravit  atque"  inluminavit,  ac  posl  in  tres  divisa1'  globos, 
per  ostiarum1'  meatus  cum  magno  tonitrui  fragore  progressa  est.    Totidemd  etenim 

ostia  domus  babebat,  per  quas6  suos  ignis  globos  proferret'1.  Qui  tonitrui  fragor 
et  dormientes  excitavit  et  egredientes  monasterii  septa  correxit,  et  cuin  iam  vallo 
5  pedes  aliquae  earum  traiecissent,  et  tanto  fragore  perterritae,  intra  septa  vellent 
referref,  velut  plumbumg  adgravatos  nequaquam  valebant  reducere,  quia  diabolus 
qua  valebat  arte  studebat  adgravare.  quas  divina  correptio1'  nequaquam  sinebat 
perire.  Confusae  ergo  culpas  agnoscunt  matrique  reverse  per  confessionem 
produnt. 

10  Adgressus1    deinceps    alias    duas   antiquus    anguis,    quas    novioresk    et    multo 

inbecillioi*es  conversatio  reddebat,  temptare  coinpulit1,  primum  ne1"  coufessionem 
veram11  nequaquam  ab  ore  promerent0.  Erat  enim  consuetudinis  monasterii  etp 
regulae,  ut  ter *  in  die  per  confessionem  unaquaeque  earum  mentem  purgaret,  et 
qualemcumque  rugam  mens  fragilitate  adtraxisset,  pia  proditio  ablueret.    In  banc 

15  ergoq  labem  nientes1"  supradictarum  puellarum  diaboli  iacula  dimerserant,  ut  nulla 
confessio  vera  abs  ore  prodiret1,  seu  quae  in  saeculo  commiserant",  seu  quae 
cotidiana  fragilitas  adtrabebat  vel  in  cogitatione  vel  in  sermone  vel  in  opere,  ne 
vera  confessio  per  paenitentiaev  medicamenta  rursusw  redderet  sospitati.  Cumque 
loetifer   anguis   paulatim    corda   obdurando    virus    infudisset    et    sibi    deceptas    sua 

20  nequitia  mentes  parere  comperisset,  aggressus  est,  ut  quadam  nocte  extra  septa 
monasterii  progressae  fugam  arriperent  bac  adx  propria  remeare  vellent.  Cuinque 
per  densam  noctem  abirent  nec  prorsus  pro  densitate  caliginis  viam  tenere  qui- 
vissent,  astitit  ad  levam  diabolus  ac  lumen  in  modum  lucernae  arte  qua  valuit 
assimulavit  monstravitque  viam  ad  saeculum  reducem  ac  tergiversationex*  vires  auxit. 

25  Cumque  ad  locum  pervenissent  destinatum,  subsequentibus  inquisitoribus,  nullis 
obstantibus,  ad  praefatum  coenubium  rugatoy  fronte  redeunt2.  Quo  cum  redissent, 
actoque  scrutamine2,  quae  causa  discedendia  coegisset,  respondent  se  telis  fore 
stimulatas  diaboli  et  mentes  nequaquam  babere  posse  directas.  Quae  diu  cum  ab 
omni  congregatione  obiurgarentur,    et    nequaquam    cunctarum    proficeret   correptio, 

30  divina  ultione  ambae  percussae,  meritas  luere  didicere  poenas.  Cumque  anxia 
mater  monasterii  saepefacta1'  quaereret,  quae  poene  occasio  foret,  ac  nullatenus 
veritatem  exprimere  valeret,  bortatur  iterato,  ut  inter  suppremas  horas  per  con- 
fessionem  facinus  pandant.  Cumque  obdurata  corda  nihil  remedii  capere  vellent, 
inter   flagella   clamare    coeperunt:    'Sustinete    paululum,    sustinete    nec   prorsus  ex- 

35  pectantes  urguete'.    Cumque  aliae  inquirerent,  a  quibus  sustinere  rogarent,  aiunt: 

Cap.  19.     A  \b.  c.  2a.    B  1«. 

Cap.  19.     a)  a.  i.  om.  A  \c.         b)  divisas  B  \a.         c)  hostiorum  B  \a.  d)  Totidem  —  pro- 

ferret  om.  A  \c.  e)  ita  A  \b ;  quos  A  2a  ;  quae  B  \a.  f)  referri  A  \b ;  inferre  B  \a.  g)  ita  A  \c ;  plubum 
B  \a ;    plumbo  A  \b.  2a.  h)  ita  A  \b.  2a ;   correctio  A  \c.  B  \a.  ■        i)   c.  X.  incip.  A  \b.  k)  ita 

40  A\b.  2«;  novitiores  B  \a ;  viciosiores  Alc  1)  que  add.  B\a.  m)  ita  A2a;  om.  A\b\  per  ^llc; 
ut   per   B  \a.  n)   ita  A  \b.  2« ;    vera  A  \c.    B  \a.  o)   promere   A  \b.  c.  p)   et   r.    om.    A  2a. 

q)   vero  A\b.  r)   ita   A  \b3   cum   rell. ;    mentem  A\b.  s)    om.    A\b;    ex  A\b*.  t)   proderet 

A  \b.  B  \a.  u)  om.  B  \a.  v)  paenitentia  B  \a.  w)  rursum  A  \c ;  eas  add.  A  \c.  B  \a.  x)  a  B  \a. 
x*)  tergiversationi  A  \b.       y)  ita  A  2a  ;  rugate  B  \a ;  rugata  rell.       z)  redirent  B  \a.       a)  discedere  A  \b. 

45  b)  ita  B  \a;    sepe  fata  .4  1c;    saepe  pr(a)efata  A\b.  2a. 

1)  Confessio  ad  regulam  coenobialem  Columbani  c.  1.  bis  danda  erat,  scilicet  ante  mensam 
et  ante  lectorum  aditum,  ad  Donatum  (c.  199  autem  praeterea  tertio,  scilicet  post  horam 
secundam  celebratam  in  conventn,  huiusque  regulam  virginum  in  monasterio  Evoriacensi  sanctam 
fuisse  ex  hoc  loco  concludi  licet.  2)  /.  q.  inquisitio. 

18* 


140  VITAE  COLUMBANI  ABBATIS  DISCIPULORUMQUE  EIUS  LIBER  II. 

'Non  aspicitis  turbaa  Aethiopum  adventantium ,  quaeb  nos  rapere  et  abducerec 
volunt?'  Cumque  haec*  quae  aderant'1  terribileme  dictum  mirarenture*,  audiuntf 
fragorem  supra  cellulaeg  tegumentah  personantem  ostiumque  cellulae  vi  patefactum, 
ita  ut  nigrescentes  umbras  astantes1  cernerentk  et  voces  crebro  eas  clamantes  per 
nomina  audirent,  itak*  ut  vix  quae  aderant  signo  crucis  armatae  et  psallendi  officio  5 
detentae1  valerent  adstare.  Tanti  doloris  atque  meroris  eventu  mater  urguet,  ut  per 
confessionem  pandantur"1  vitia  et  sacri  corporis  communione  roborentur.  At  illae, 
audita11  sacri  corporis  mentione,  garrire  dentibus  ac  frendere  coeperunt  et  stri- 
dentes  dicere:  'Cras,  cras',  et  interim  supradictam  vocem0  repetere:  'Expectate, 
expectatep,  sustinete  paululum,  sustinete'.  Inter  quas  voces  extremum  alitum  10 
dimiserunt. 

Quas  cum  in  collegio  ceterarum  nequaquam  sepelireq  mater  monasterii  ratum 
duceret,  segregatimr  humandas  ac  in  extremums  sepeliendas  fore  iubet.  Supras* 
quarum  tumulos*  globus  ignis  in  modum  clipei  intra  triennium  crebro  apparuit, 
praesertim  quadragesimae  diebus  usque  adventum  sancti  paschae,  vel  etiamu  vigilia  15 
natalis  Domini  ferventiorv  apparebat,  simulque  voces  tumultuantis  turbae  multae 
personabant.  Inter  quas  duae  ululantes  erumpebant,  velut  in  tormentis  resonare  solent: 
'Vae  mihi!  vae  mihi!  vae  mihi!'  Cernens  itaque  mater  monasterii  iustam  sententiam 
a  iusto  iudice  super  iniustas  animas  inlatam,  manifestius  damnatarum  sententiam 
est  aggressa  comperire,  accedensque  ad  tumulum,  experimento  querit,  si  cadavera  20 
quamvis  putredine  corrupta  in  sepulchro  maneant.  Iamque  mensesw  sex,  quo  functax 
corpora  condita  fueranty,  repperit  interius  sepulchrum  igne  exustum  nec  quicquam 
terrae2  residui  superesse  cadaveris  praeter  favillaea  vestigiumb.  Mansitque  per 
triennium  inlatae  sententiae  severitas,  ut  terror  damnatorumc  timorem  praeberet 
sodalium  remanentium  essetque  correptio  viventium  poena  inlata  mortuarum  et  25 
ex  neglegentia  vel  tepore,  immo  duritia  mentis,  pereuntium  salus  ex  religioned  ac 
vigoris  studioe   propagaretur  superstitum. 

20 a.    De    obitu   Landebergae    et    cantusb    angelicos. 

Interposito  deinde  temporum  spatio,  rursus  consolationisc   solamina  prodiere. 
Nam  quaedam  virgo  nomine  Landebergad,  cum  iamd*  extremas  praesentis  vitae  ex-  30 
pectaret  amittere  horas,  omnique  anxietatume  mole  vallata,  validis  ictuataf  dolorum 

Capp.  19.  20.     Alb.c.  2a.    B  \a. 

Cap.  19.  a)  ita  B\a;  turbam  A\b.c;  turbas  A2a.  b)  qui  Alb.c.  c)  adducere  B\a;  et 
a.  m.  al.  superscr.  A\c.  c*)  haec  A\b.  d)  audierant  A\b.  e)  ita  B\a\  terribile  dictum  A  \c; 
terribile  (terribibile  A  2a)  dictu  A  \b.  2a.  e*)  mirantur  A  \b.  f)  audivit  B  \a.  g)  cellulam  et  t.  35 
A\b.  2a.  h)  (tegi  in  litura)menta,  B\a;  tegim.  corr.  tegum.  A\c.  i)  astare  A\c.  2a.  k)  cane- 
rent  A  16.  k*)  om.  A\b.  1)  intentae  A\b.  m)  ita  A\b.  B\a;  pandant  A\c.  2a.  n)  audite 
sacris  B  \a.  0)  voce  B  \a.  p)  e.  om.  A\b.  q)  ita  A\b.  2a;  sepeliri  A\c;  sepellari  corr.  sepe- 
liri  B  \a.  r)  ita  A  \b.  2a ;  segregat  A  \c.  B  \a.  s)  extremo  A  \c.  B  \a.  s*)  super  A  \b.  t)  tu- 
mulum  A  \b.  u)  in  add.  A  \b.  v)  frequentius  A  \b.  w)  ita  B  \a ;  menses  ex  quo  A  \b.  b3 ;  mensis,  40 
ex  quo  A2a;  Iamque  transierant  menses  sex  ex  quo  A\c;  Iam  vero  aliquanti  menses,  ex  quo  A\b*. 
x)   ita  pr.  m.  A\b'6   cum  rell.;    defuncta  A\b.c.  y)    effluxerant.     Scrutans   ergo   mater   add.  A  \b* ; 

praeterierat  et  ecce  add.  Mab.         z)  om.  A\c.  B\a.         a)  ita  A\b.  B\a;    favillas  A\c.  2a.         b)  ita 
A  \b.  b*.  b3 ;  vestium  rell.        c)  corr.  damnatarum  A  16,  et  sic  rell.       d)  regione  B  \a.        e)  studo  B  \a. 

Cap.  20.     a)  XI.  A\b.         b)  cantibus  angelicis  B  \a.        c)  consolationes  (s.  om.)  A  16.        d)  ita  45 

A\c.  B\a;  Landoberga  A2a;  Landoberta  A  16.         d*)  om.  A\b.         e)  anxietate  (om.  m.)  A\c.  B\a. 

f)  ita  A2a;    v.   ictuata  doloris  J.163;    v.  icta  d.  A\c.  B\a;    v.  fatigata  ictu  doloris  ^116;    ictu   validis 
sauciata  doloris  A  16*. 


VITAE  COLUMBANI  ABBATIS   DINCIPCLOKUMQUE   EIUS   LIBER   II.  141 

stimulis,  tantuminodo  exitum  vitae  expectabat11  solamen.  Cnmque  iam1'  adesset 
vocatio  per  silentem0  noctein,  et  onmes  quaed  egram  excubare  curabant  sopore 
depressae  somnuin  carpebanf,  una  tantummodo  egritudine  fessa  nomine  Gerno- 
rneda    inibi    inter    sodales    pervigil    remanserat.     Cumquef    ergo,    ut    diximus,    ex- 

5  tremosB  expectaret  exitus,  nubes  densa  atque  rutilo  quodammodo  fulgore  permixta 
stratum  operuit,    simulque  voces  canentium  auditae    atque    exultantium :    Cant&mm  Exod.16, 1. 
Domino,  gioriose  enim  honorificatus  est.    Ut  ergo  audivit  Gernomeda  canentium  per- 
sonare  voces,  coepit  anxia  excitare  sodales.  Sed  cum  nullo  modo  quemquamh  excitare 
potuisset,  attentius  finem  rei  expectat1  viditque  paulatim  nubem  ab  stratuk  suble- 

10  vari1  simulque  animam  a  corpore  abduci.  Cumque  iam  in  altum  nubes  elevata 
fuisset111,  et  eius  aures  canentium  voces  non  audirentn,  tum  demum  aegra  sodales 
excitare  valuit  ac°,  ut  corpus1'  debitos  cantus  persolverent,  monuit,  ipsaque  per 
septem  deinceps  dies  gravibus  febrium'1   ictibus  correpta,    octavo  die  vitam  finivit. 

21a.    De    affluentia   olei    et   aquae    commutatione. 

15  Post  haec  igitur  bonitatis  ac  munerum  institutor  rursus  pietatis  suae  munera 

largiri  non  distulit.  Nam  quaedam  puella  nomine  Bithildisb  intra  adulescentiae 
annos  in  supradicto  coenubio  conversa  est.  Quae  cum  diu  regularis  disciplinae 
abenis  confecta  immobilisb*  desiderio  caelestia  praemia  desideraret,  evenit,  ut  iustus 
arbiter  iustain  animam  iustitiae  copia  plenam  caelos0  condere  vellet.    Cumque  iam 

20  in  extremis  posita  lumen  posceret  noctiumd  per  successiones  coram  se  accendi  et 
sacrae  lectionis  praeconia  ante  se  legie,  una  earum  quae  adsistebantf  vas  quoddamg 
oleo  lymphaque  replesset,  omnes  sopor  oppressit;  sicque  noctis  meta  traiecta, 
absque  sodalium  solamine  aegra  noctem  peregit.  Ruente'1,1  ergo  diei1  crepusculok, 
cum  matutinas  laudes  Domino  cecinissent,  intuita  lucernam1  quam  oleo  lymphaque 

25  oppleverat  in  lacte  commutatam,  quaerit  experimentum m,  utrum  hoc  quispiam" 
sodalium  commutasset.  Ille  inquiunt:  'An°  nescis1',  quia  hic  lac  non  fuerit?' 
Tunc  egra  ait°:  'Nequaquam  hoc  labore  animam  consumite  ac  inquirere  sinite'. 
Cumque  illeq  attentius  cognoscere  vellent,  matrem  vocant  reique  causam  indicant. 
Illa  itaque,    utr   diligentius  cognosceret,    oleum    a  lacte   separares   iubet.     Cumque 

30  segregassent  oleum  et  nihil  super  speciem  *  lactis  remansisset,  coepit  oleum  denuo 
crescere  et  uberius  a  vase  manare.  Tunc  demum  hae  quae  adstabant  Dei  virtutem 
cognovere,    quod    studio   omni   collegerunt"    et   de   industria   sacrario    condiderunt. 

Capp.  20.  21.     Alb.c.  2a.    Bla. 

Cap.  20.     a)    ita  A\b.  2«;    expectaret  solamina  A\c.  Bla.  b)    (iam  om.)    esset  Alc.  B\a. 

35  c)  silentium  (n.  om.)  A  \b.         d)   circa  add.  A  \b  et  m.  al.  A  \c.         e)  caperent  A  \c.  B  \a.         f)   Cum 

quo   A  \c.  B  \a.  g)   extremas   A  2a ;    extremo   (expectaret   om.,   sed   cf.  p.  140,  30)   exitu  A  \c.  B  \a. 

h)  ita  A2a;    quamquam  rell.         i)  ita  A\b.  B\a;    expectabat  A  \c ;    expectavit  A2a.         k)  ita  B\a; 

strato  rell.  1)    sublevare   A2a;    sublevatam    (om.    simulque    —    elevata)   -4  16.  m)    fuisse    A\b. 

n)  ita  A  \b3  cum  rell. ;    audiri  A  \b  ;    audire  A  \b*.  o)    haec  A  \b ;    om.  A  \b*.  p)    ita   B\a\    ad 

40  corpus  A\c;    corpori  A\b;    corriptae (?)  pr.  m.  A2a.         q)  febribus  B\a. 

Cap.  21.     a)  XII.  A\b.  b)    ita  A\c.  B\a;    Bidildis   A\b;    Bidihildis    A\b*    et   infra  A\b; 

Blithildis  A  2«,  ut  infra.  b*)  immobili  A  \b.  c)  ita  A  2a.  B  \a ;  caelis  A  \b.  c.  d)  per  n.  A  \c. 
B  \a.  e)  Et  add.  A  \b.  f)  assistebat  B  \a ;  cum  add.  A  \c.  B  \a.  g)  quodam  B  \a.  h)  Ruenti 
.4  2«;    Inruente   A\b.         i)  om.  B\a.  k)  crespulo  pr.  m.  B\a.  1)  lucerna  B\a.         m)  experi- 

45  mento  A\c.  B  \a.  n)  ita  A2a;  qu(a)epiam  A\b.c;  quempiam  .6  1«.  o)  An  —  ait  in  mg.  suppl. 
B  \a.  p)   nes(citis  m.  al.  suppl.)  B  \a.  q)  ill :  m.  al.  corr.  ille  B  1«.  r)  uti  A  \b.  s)  ita 

A  \b.  2« ;   separari  A  16*.  c.  B  \a.         t)  specie  A  \b.  2a.         u)  colligerunt  A  2«.  B  \a. 


1)   Cf.  infra  II,  23:   quousque  diei  prorumpat  crepusculum. 


( 


142  VITAE  COLUMBANI  ABBATIS  DISCIPULORUMQUE  EIUS  LIBER  II. 

Testes  sunt  buius  rei  Burgundofaroa-  *  pontifex  Meldensis  urbis  et  Waldebertus 
abba  Luxoviensis  coenubii.  Nam  etb  aegrae  quaedam,  quae  de  eodem  oleo  sunt 
adtrectatae c ,  pristinae  sunt  sanitati  redditae ;  Bitbildis  vero,  omni  iucunditate  re- 
pleta,  felicem  praestolabatur  exitum.  Quaed  cum  caelo  animam  reddidisset,  tanta 
suavitas  odoris  cellulam  replevit,  acsi  balsama  inibi  crederes  desudare.  Quid  hoc  6 
fuerite,  ut  banc  creaturam  aquae  in  lactis  speciem  verteret  vel  oleum  fluendo 
multiplicare f  iuberet,  nisi  quia  miseratio  divina  aliis  ostendere  voluit,  qualiter 
supradicta  nocte  divina  clementia  aegramg  visitavit?  Et  dum  illa  sodalibus  noluit 
indicare,  quid  vidisset,  virtutis  suaeh  omnipotens  et  visitationis  vestigium  reliquit. 

22  a.    Debestiaintransgressionecibivisa.  io 

Cumb  magnarumc  rerum  ob  boni  meritid  religionisquee  studium  conlatarumf 
[muneras]  non  omisimus  tradere  posteritatih,  simulque  quae  ad  terrorem  durae 
ac1  ignavaek  mentis  profuisse  comperimus,  ratum1  ducimus  intimare.  Quaedam 
etenim  puella  nobilis  genere  ad  supradictum  coenubium  regulari  disciplinae  colla 
submittere  venit,  sed  bonae  vitae  intentumm  bac  religionis  formam"  aggressus0  15 
antiquus  anguis  denuo  per  transgressionis  vitium  de  paradiso  evellere1',  excitavit 
gulae  aviditatem,  ac  esuriem  furtivo  cibo  aggressa  est  satiare;  quod  facinus  per 
spatia  temporum  non  deprebensa  patravit,  nec  prorsus  alicui  ex  sodalibus  pate- 
factum  est.  Cumque  ergo  diu  gulae  aviditas  animam  macularet,  dedit  iustus 
arbiter  iustam  sententiam  super  iniustam  animam,  corripuit  gravissimum  facinus  20 
poena  graviori  ac  super  fessusq  artus  excitavit  odium  liciti1'  cibi,  nec  valebats 
turbata  mens  aliud  quicquam  quam  furfures1  frondesque  et  berbarum  agrestium11 
mixturam  ederev.  Cumque  iam  perw  multos  dies  haec  ultio  superx  animam  trans- 
gressioney  deceptam  maneret  et  sibi  hora  refectionis  supradictum  cibum  adduci 
postularet,  vidit  speciem  apri  magniz  secum  comedere  et  more  cenosae  suis  cibos  25 
grunnio 2  ventilare.  At  illa  pavefacta  interrogavit,  quid  esset.  Respondit  bestia, 
quiaa:  'Ego  sum.  Cibos,  quos  modousque  per  transgressionem  comedisti,  tecum 
ego  comedi,  et  amodob  scias  per  anni  circulum  hunc  cibum  habebis'.  Permansit 
ergo  cibus  perc  vertentis  anni  metam,  nec  prorsus  aliudd  edebat  quam  furfures 
frondesque    arborum    aute   herbarum   agrestiaf  et  fecisg  quae   ex  cervisae  reliquiis  30 

Capp.  21.  22.     A  16.  c.  2«.    B  \a. 

Cap.  21.  a)  ita  scripsi;  Burgimdofara  Alb*.  B\a;  Burgundofora  A  \c.  2a ;  Burgundofare  A\b; 
ac  add.  A\b*;  et  add.  A\c.  B\a;  pontifexque  A2a.  b)  oni.AU.  c)  attactae  A  16.  d)  Qu§  B\a. 
e)  fuit  A  \c.  B  \a.       f)  ita  A  16.  2a ;  multiplicari  A  \c.  B  \a.       g)  aegra  B  \a.       h)  indicium  add.  A  \c. 

Cap.  22.     a)  XIII.  A  \b.  b)  ita  A  \c.  B  \a ;    Dum  A  \b.  2a.  c)  om.  A  \b.  d)  menti  35 

B  \a ;  memoriam  A  \b.  e)  religionisque  om.  A  \c.  B  \a.  f)  consolatarum  A  \b.  g)  ipse  supplevi; 
miracula   A2a;    om.   rell.  h)   posteritatem    A\b   (non   A\b3).  i)   ita   A\b.c;    et   .4  2«.   (B  \a). 

k)  ignaviae  B  \a.  1)  ita  A  \b.  b*.  bs ;  (r.  d.  om.)  i.  curabimus  (curamus  A  2a)  A  \c.  2«.  B  \a.  m)  in- 
tentam  hanc  A  \b ;  intentam  ac  A  2«.  n)  normam  pr.  m.  B  \a.  o)  aggressus  vitium  (antiqus  a.  d. 
per  t.  v.  pr.  m.  in  mg.  suppl.)  de  p.  B  1«.         p)  evellere.  excitavit  A  \b.  B  \a.  q)  ita  A  \b ;    fessos  40 

rell.  r)  litici  B  \a ;    om.  A  \b.  s)  delectabatur  rea  et  amens  A  \b.  t)  furfurum  frondiumque 

A  \c.  B  \a.  u)  agrestrium  B  \a.  v)  comedere  A  \b.  w)  (per  om.)  multis  diebus  A  \b.  x)  pr. 
m.  in  mg.  suppl.  B\a.  y)  transgressionem  A\b.  z)  m.  superscr.  B\a;  m.  a.  A\c.  a)  ita  A\b; 
bestia :  An  (nescis  m.  al.  superscr.),  quia  A  2a ;  bestia :  Haec  quaeque  (ita  B  \a ;  quoque  A  \c)  A  \c.  B  \a. 
b)  et  modo  inter  bestias  per  a.  A  \b.  c)  (per  om.)  v.  a.  meta  A  \c.  B  \a.  d)  e.  a.  B  \a.  e)  ita  45 
A  \b.  2« ;  ac  4  16*.  c.  B  \a.  f)  ita  A  16.  2«  (ubi  ia  in  litura) ;  agrestes  A  16*  ;  agrestium  A  \c.  B  1«. 
g)  fec :  is  quae  ^4  2«;  feces  quae  A\b;  sucos  qui  A\c.  B\a. 

1)   V.  supra  p.  25.  2)  I.  e.  os  porci. 


VITAE  COLUMBANI  ABBATIS   DISCIPULORUMQUE   EILJS   LIBER   II.  148 

proiciuntur.  Quid  eniin  fuerit*,  ut  diaboli  voceb  fragilis  mens  miserae  trans- 
gressionis  conscia  obiurgaretur,  nisi  quia1' '  praesentium  poenarum  immanitas  non 
sineret  animam  postmodum  cruciatibus  damnari?  Et  divina  pietas  per  eum  voluit 
inproperia0  consentientis'1  depromere,  per  quem  fuerat  transgressio  propagata,  et 
5  hunc  habere  indicem,  cuius  suasionibus  malis  diu  decepta  obtemperaverat,  et  post 
poenas  inlatas  cognoscere,  non  diabolo  sed  creatori  debere  creaturam  obedire. 

Similiter0  alia  puella  Beractrudisf  nomine  cum  diu  in  supradicto  coenubio 
conversaretur  et  nequaquam  regularis  disciplinae  oinni  conatu  intenderet  praecepta 
servare,  misit  diabolus  in  mentem  transgressioneB  corruptam,  ut  quaeque  potuisset 

10  furtu  rapere,  occulte  comedere11.  Quae  cum  diu  transgressione  animam  macularet, 
dedit  iustam  ultionem  arbiter  iustus.  Corripuit1  igne  febris,  ac  inter  incendia 
clamare  coepit:  lVae  mihil'  et  post  hask  voces  ita  sopita  iacuit,  ut  mortua  ab 
omnibus  crederetur.  Cumque  post  multum  horarum  spatium  anhelaret,  clamare 
coepit:    'Veniat  mater!    veniat  mater!'     Concito    ergo  gradu  quae  aderant  matrern 

15  Burgundofaram l  vocant;  quam  cum  vidisset"1,  omni  intentu"  facinorum  suorum 
coniecturain  per  confessionem  pandit.  Cumque  omnes  adstantes  finem  vitae  ex- 
pectarent,  convalescens0  rediit.  Quae  postea  quantisper  sub  febris  correptione  in 
hac  vita  moravit1',  sicque'1   demum  vitam  finivit*-  r. 

23 a.     De    vita   Bertulfi    abbatis. 

20  Quam  praeclara  sintb  monumenta0  iustorum,  doctorum  ordo  perc*  temporum 

vicissitudines'1    studuit   posterise    declarare.      Quae    ergo    nuncf    nostris    noscuntur 
patrata»    temporibus,    nequaquam    silendo    neglegentiae    somno    torpentes    preter- 

*)  In  editione  Bedana  haec  addita  sunt  spuria:  Postquam  enumeratae  sanctimoniales  foe- 
minae    sub    magisterio    beatae  Burgundofarae    constitutae  diverso  ac  dispari,    uti 

25  diximus,    pro    meritorum    qualitate    transitu    vitam    hanc    corruptibilem   exuerunt, 

ipsa  quoque  venerabilis  mater  earum  coelesti  vocatione  digna  cum  multis  annis 
supra  memorato  monasterio  Evoriacas  decentissime  praefuisset,  corporis  tandem 
infirmitate  correpta,  III.  Non.  April.  diem  clausit  extremum,  coetibus  aggregata 
virginum,  quae  sequuntur  agnum,    quocunque  ierit,  coelestem  videlicet  sponsum, 

30  dominum  nostrum  Iesum  Christum,    qui    cum    Patre    et    Spiritu    sancto    vivit    et 

regnat  Deus  per  omnia  secula  seculorum.      Amen. 

SANCTAE  BURGUNDOFORAE  ABBATISSAE  VITAE  FINIS. 

Cap.  22.     A  \b.  c.  2a  (ad  l.  Q>).    B  \a.       Cap.  23.     A  \a.  b.  2a.    B  \a. 

Cap.  22.     a)  fuit  B  \a.       b)  vocem  A  \b.       b*)  qua  A  \b.       c)  inpropria  A  2«.  B  1«.       d)   con- 
36  sentienti  B  \a\   consequenter  A  \b.         e)  finem  capitis  om.  A2a.         f)  n.  B.  A  \b.         g)  transgressionem 
correptam  Alb",    corruptam  transgressione  A\b*.  h)   ita  A\b;   commedere  pr.  m.  B\a;    comederet 

A\b*.  b3.  c.  i)  Corripitur  A\c.  k)  hanc  vocem  A\c.  1)  Burgundoforam  A  \c.  B\a;  m.  id  est  B. 
(Purgundofaram  A  16)  A  \b.b*.  m)  vidissent  A  \b  (non  A  \b*).  n)  intentione  A  \c.  o)  (c.  r.  om.). 
Q.  (illa  A  \b*)  p.  q.  convalescens  (convalens  A  \b)  et  haec  febris  ex  (ex  om  A  \b:];  ex  hac  f.  A  \b')  corr. 
40  A  \b.b*.  b'J.  p)  ita  A\b;  morata  est  rell.  q)  ita  A\b*  cum  rell.;  sic  quidem  v.  A\b;  sic  qu  :  dem 
v.  A  \b3.  r)  dimidia  pagina  racat  A  \c ;  subscr.  Explicit  vita  beatae  Burgunde  (pr.  m.  eorr.)  fratre 
A  \b ;  Explicant  miracula,  quae  facta  sunt  in  monasterio  Evoracis  B  \a,  ubi  versus  de  Bobuleno  sub- 
sequuntur  (v.  App.). 

Cap.  23.  a)  lemmata:  Incipit  vita  beati  Bertulfi  abbatis  (confessoris  B  \a)  A  2«.  B\a;  Incipit  de 
45  beato  Bertulfo  A\a;  Incipit  virtutesque  beati  Bertulfi,  qui  fuit  discipulus  Eustasii  et  Atalae  abbatum, 
qui  in  cenobio  Tobiensi  post  Atalam  abba  exstitit  A  \b ;  praescriptiones  capitum,  quae  in  codicibus  desi- 
derantur,  ex  laterculo  supplevi.  b)  sunt  B\a.  c)  itapr.m.  B\a;  monimenta  (e  corr.  nimenta  A\a) 
A\a. 2a\  monmenta  A  \b.  c*)  om.  A  \a.  d)  vicissitudine  :  A  \a ;  vicissitudinis  A  16,  corr.  e)  posteri : : : 
m.  al.  corr.  posteritati  A2a;  posteri(s  m.  al.  add.)  B  \a.         f)  om.  A\b.  B\a.         g)  parata  A  \a,  corr. 


144  VITAE  COLUMBANI  ABBATIS  DISCIPULORUMQUE  EIUS  LIBER  II. 

mittere  debemus,  ut  sicut  nobis  precedentium  exempla  uberius  religionis  studia 
generant,  ita  postmodum  posteritatea  nostrorum  temporum  acta  augmenta  pariantb; 
dumque  aliis  imitanda  propagamus,  nobis  sepius  memoranda  opponimus. 

Venerabilisc   etenimd   Bertulf'use  Ebobiensisf   coenubii  presul,  cuius  superius J 
fecimus  mentionem,  quis  quantusque  fuerit,  a  nobis  non  est  omittendumg  tradere  5 
memoriae,  sed  prius  qualis  conversatio11   e  saeculo  fuerit  memorandum  est.     Fuit1 
enim  genere  nobilis,   licet  gentilis,    consanguineus    beati  Arnulfik   Mettensis1    urbis 
pontificis.     Qui    cum    praefatum    pontificem    Arnulfum    ad    cultum    religionis    post 
aulicas"1  honores,    inf ulas 2   pompasque    saeculi   ad   religionis   studia   anhelare    per- 
spexit",  nisus  est  et  ipse  calcando  terrena  caelestia  desiderare0.    Postposuit  patrem  10 
10  ^"q! '  natalemque  solum,    pompas  orbisp  iuxta  euangelii  vocem;    post   rerum  amissionem 
nudus  tollendo  crucem  ac  sibimet  ipsiq  abnegando  secutus  est  Christum.    Iunctus 
supradicto  pontifici  Arnulfo,  cum  ipso  quantisper  moravit.    Deinde  ad  venerabilem 
virum  Eusthasium1"  Luxovio  perrexit,  quo  diu  subiectus  sanctae  regulae  religionique 
gratus    omnibus    mansit.     Exins    adventante    beato   Atala   ex   Ausoniae*    partibus,  15 
cum  voluntate  et  pacis  vinculo  venerabilis  viri  Eusthasii11  eius  societatey  subiunctus 
cf. A.t. 4,32.  est,    quia  erantw    cor   unum    et  anima  una,    nec    quicquamx   discordiae   manebat,  si 
mutuoy  ac  vicissim  subiectos  sibi  commutarent.    Abiit  ergo  post  vestigia  venerabilis 
Atalae,    Ausoniaeque  sinibus  receptus,  in  Ebobiensemz   caenubium  sub  oboedientia 
beati  Atalae  permansit.     Cumque   reppertor   rerum   saepefatum  patrem  Atalam  ad  20 
caelestia  regna  post  erumnas  saeculi  vexit,  omnis  contio  monachorum  voce  animoque 
unito:    'In    paterno    honore  Bertulfum    sublimamusa'.     Qui    per  XIII   annis  omnib 
diligentiae0    studio    plebem    docere    ac    inbuere    salubribus    monitis    non    omisitd. 
Sede   quid  in  his  temporibus  gesserit,  memoriae  tradendum  est. 

Cum*    iam    egregiis    moribus    bonitate    et  disciplina,    scientiam8'  moderantem,  25 
plebem  regeret,    coepit  antiquus  anguis  quietam  mentem  adversitatis  ictu  quatere. 
Excitavit    quendam  Probum11   noraen1    Dertonensis 3   urbis    pontificem,    qui    ut    sub- 
iectum  sibi  praefatum  abbatem  cum  caenubiik  supplementum1  faceret,  omni  nisu111 

Cap.  23.     A  \a.  6.  2a.    B  \a. 
Cap.  23.     a)  ita  A\a;  posteritati  rell.       b)  parient  pr.  m.  B\a.       c)  c.  II.  inc.  B\a.       d)  enim  30 
B  \a,  corr.         e)  Bertorfus  m.  al.  corr.  Bertolfus,  et  sic  infra  A  \a.  f)  ita  A  \a ;    Aebobiensis  A  2a ; 

Ebbobiensis  B\a\  Bobiensis  A\b.  g)  ommitt.  B\a;  obmitt.  A2a;  amitt.  A\b.  h)  ita  A2a.  B\a; 
conversio  a  A\b ;  eius  eius  in  m.  al.  corr.  conversatio  eius  in  A  \a.  i)  c.  II.  incip.  A  \b.  k)  Arnufi 
pr.  m.  corr.  Arnolfi  A\a  (infra  Arnolf.  constanter).         1)  Metensis  A\a.b.  m)  ita  B\a;    aulicos  h. 

A  \a.  2a ;    alicuius  honoris  A  \b.  n)  perinspexit  A  \a.  o)   quaerere  A  \a.  p)  urbis  A  \b.  B  1«.  35 

q)  semet  ipsum  a.  A  2a ;    sibimet  ipsi  a.  se  A  \b.  r)  ita  B  \a ;    Eustasium   rell.  s)   c.  III.   incip. 

B  \a;    Dein    A  \a.  t)    Ausione    A  16.  u)    ita   h.    I.    A\a.    B 1«;    viri    Eustasii    A\b;    vir   Eusta- 

sius  A  2a.         v)  ita  pr.  m.  A  \a.  w)  erat  A  16.  2a.         x)  quiquam  pr.  m.  B  \a.         y)  mutue  B  \a. 

z)  Ebbobiense  (corr.  Ebbobiense)  c.  B  \a ;    Ebobiense   (ita  A  \a ;    Ebobiensi  A  2a ;    Bobiensi  A  16)   coe- 
nobio  rell.         a)  ita  A2a.  B\a;    sublima(ret  m.  al.  in  litura)  A\a;    sublimat  ^4  16.         b)  omnis  B  \a.  40 
c)  diligentia  et  A  \a;  diligentia  A  16.       d)  obmisit  B  \a.       e)  c.  IIII.  incip.  B  \a.       f)  c.  III.  incip.  A  16. 
g)  ita pr.m.  B\a;  scientiam  moderante  A  16;  scientia(que  add.  A2a)  moderante  A\a.2a.       h)  Provum 
A  2a  ;   Procum  A  16.  i)  ita  pr.  m.  A  \a ;  nomine  rell.  k)  coenobio  A  16  ;  cenobii : ,  ras.  s  A  2a. 

1)  ita  B  \a;  suppementum  corr.  supplemento  A  1«,  et  sic  A  16.  2«.  m)  ita  A\a.b;  o.  vi  A  2a;  oms  pro 
o.  n.  B  \a.  1» 

1)  Bertulfi  Ionas  in  epistula  praevia  meminit.  2)  Erravit  Ionas,  Arnulfum  pontificem 

in  eremum  iam  secessisse  ratus  tempore  quo  Bertulfus  ad  illum  se  contulit,  cum  infulas  epi- 
scopales  (ita  V.  Arnulfi  c.  7)  anno  demum  629.  ipsum  deposuisse  constet  eodem,  quo  Eustasius 
defunctus  est.     Cf.   SS.  R.  Merov.   II,  p.  427.  3)  Dertona,  hodie  Tortona,  urbs  teste  Stra- 

bone  media  inter  Genuam  et  Placentiam.  50 


VITAE  COLUMBANI  ABBATIX   DISCIPULORUMQUK   KIUS    LIBER   II.  1  I  f, 

intendebata.  Adgressus  prinium  auligas1'  vel  pontifices  vicinoe  muneribus  temptare, 
cumque  sibi  iunctos  gauderet,  regero  per  eos  suadere  adiit.  Regnabatc  enim  eodem 
tempore  Ariowaldusd,]  Langobardis6.  Sed  cum  nihil  aliud  ;i  rege  in  responsie 
recepissent,  nisi  ut  ecclesiastico  iure  probarent,  utrum  caenubia  procul  ab  urbibus 
5  sita  episcopali  debeant  ministrari'  doniinio,  ille  oinnes  quos  potuit  suo  intentui 
iungit6.  Cuinque1'  haec  agerentur,  unus  ex  aulicis  clam  praefato  Bertulfo1,  quid 
rei  fomenta  gestirentk,  mandavit.  Ille  missus  ezperiendi  causam1  ad  regem  direxit, 
quibus  Ariowaldus1" :  'Non'  inquid,  'meum  est  sacerdotum"  causas  discernere,  quas 
synodalis    examinatio    ad    purum    debet  adducere'.     Sciscitantur  illi",  si  illorum   sit 

10  fautor  consilii.  Nequaquam  ait  se  eis  favere,  qui  adversum1'  Dei  famulum  mo- 
lestias'1  vellint1'  generares.  Cumque  ille  *  quamvis  a  barbaro  et  Arrianae  sectae 
credulum  talia  fari  cernerent,  poscent",  ut  suppliinento  publico,  qualiter  Romae  ad 
sedem  apostolicam  venire  queant,  fulciantur.  Largito  ergo  beneficio,  regio  cultuv 
Romam  usque  suprafatus"'  abba,    in  cuius  obsequium  ego  interfui,    ad    Honorium* 

10  papam  accessit.  Cuix*  cum  rei  causam  patefecisset,  ille  de  industria  quaerit,  quae 
sit  consuetudoy  regularis  disciplinae.  Cumque  cuncta  alacri  animo  in  aures 
praesulis  degessisset,  placuit  beato  Honorio  regularis  series,  religionis  cultus  hac 
humilitatis  indicia.  Tenuit  ergo  eum  quantisper,  et  cottidiano  effamine  Bertulfum 
roborare    nisus,    ut   cepti  itineris  laboremz    non  relinqueret  et  Arrianae  pestis   per- 

20  fidiam  euangelico  mucrone  ferire  non  abnueret.  Erata  enim  venerabilis  praesul 
Honorius  sagax  animo,  vigens  consilio,  doctrina  clarensb,  dulcedine  et  huinilitate 
pollens.  Laetabatur  egentibus  socium  repperisse,  quoc  dulcia  promeret  effamina, 
nec  prorsus  delectabatur'1,  ut  cito  ab  eius  consortio  segregaretur.  Sed  cum  vehemens 
aestus  quiescendi  longura6  prohiberet  spatium,  praebuit  optatum  munus,  privilegia2 

25  sedis   apostolicae   largitus   est,    quatenus    nullus   episcoporum  in  praefato  caenubio  628,  iun.  n. 
quolibet  iure  dominaref  conaretur. 

Percoeptumg  ergo  optatum  munus,  ad  patriam  remeare  nisi  suraus.  Cumque, 
peracto  itineris  spatio,  Tuscana  arva  postposita,  Appennina11  attigimus  rura1  etk 
propter1    castrum  cui  Bismantum3  nomen  est  venissemusk,   tanta  vis  febrium  Ber- 

30  tulfum   oppressit,    ut  omnino  morte  praeveniri1"  crederetur.     Aeger  enim  ab  Urbe 

Cap.  23.     A  \a.  b.  2a.    B  \a. 
Cap.  23.     a)  intendebant  pr.  m.  B  la.  b)   corr.    aulicas  A\a;    aulig :  s  corr.   aulicos  B  la,  et 

sic  A2a;    primatum   linguas  A  \b.         c)   Regnebat  Ala,  corr.         d)    ita  A2a;    Ariovaldus  Ala.  B\a; 

Auriowaldus  semper  Alb.         e)  ita  A\a.  B\a\  Langobardus  A\b;   Longobardus  A2a.         f)  ita  A\a; 
35  ministrare  d.  A  2a.  B  \a ;  ministerio  dominato  A  \b.        g)  iunxit  B  \a.       h)  c.  V.  incip.  B  \a.       i)  Ber- 

tulvo  A  \b.        k)  gestarent  A\b  et  m.  al.  A  \a.        1)  ita  A  \a  (pr.  m.).  B\a;  causa  A  \b.  2a.        m)  ita 

A2a.  B\a;  Ariovaldus  A\a.         n)  sacerdotebus (?)  corr.  sacerdotum  B\a.         o)  an  ille  pro  i.  si  A\b; 

ille,  oni.  si  B  \a.  p)    adversus    A  \a.  q)    molestius    A  \a.  r)    ita   pr.  m.  A  \a ;    vellent   rell. 

s)  gerere  A  \a.       t)  ita  pr.  m.  A\a;  illi  rell.        u)  ita  pr.  m.  B  \a ;  poscunt  rell.       v)  cultu  : ,  ras.  i  (?) 
40  A\a.       w)  praefatus  Ala.       x)  Honorum  A\a,  corr.       x*)  ita  A\a.b;  Qui  (rell.  ?).       y)  ita  A\a.b; 

consuetudinis  A  2«.  B  \a.       z)  labore  B  \a.       a)  c.  VI.  incip.  B  \a.       b)  clares  m.  al.  corr.  clarus  A  \a. 

c)  ita  B  \a;    quam  A  \b;    cum  quo  A  \a.  2a.        d)  delectabat  (?)  pr.  m.  A  \a.        e)  locum  A  \a.        f)  ita 

pr.  m.  A\a;    dominari  rell.         g)  ita  A\a;    Praecepto  m.  al.  corr.  Percepto  B  \a.         b)  ita  A\b.  2a; 

Apennina  A  \a,  corr.  i)  arva  A  \a.  k)  et  —  venissemus  om.  A  \a.  1)  ita  A  \b ;    prope  rell. 

45  m)  pvenire  pr.  m.  A  \a. 

1)  A.  626 — 636.  2)  Honorius  papa  Bertulfo  abbati  presbytero  a.  628,  Iun.  11,  privi- 

legium  (ed.  in  Hist.  patriae  monum.  Ghart.  I,  col.  h)  dedit,  quo  monasterium  Bobiense  ex  iuris- 

dictione   episcopali   exemptum   sedi    apostolicae   subdidit,    idque  cum  formula  Libri  diurni  n.  77 

fed.  Sickel  p.  82j  concordare  perspexit  Iulius  Harftung,  ' Diplomatisch-hist.  Forschungen'  p.  62. 

50  3)  Bismantova  castrum  olim  fortissimum  territorii  Mutinensis  iam  destructum  est  neque  praeter 

SS.  R.  Meroving.    IV.  19 


116  VITAE  COLUMBANI   ABBATIS  DISCIPULORUMQUE  EIUS  LIBEK  II. 

progresstis  fuerat.  Oppresserat  omnes  maestitiaa  tam  longevi  itineris  quam  labor 
aegri  patris,  nec  prorsus  eius  de  sospitate  spem  habentes,  tenso  tentorio,  aspera  in 
loca,  undiqueb  vallati  maestitia  nec  omninoc  de  sospitate  paterna  fidentes,  metati 
iun.  28.  sumus.  Erat  enim  vigilia  passionis  beatorum  Petri  et  Pauli  apostolorum.  Cumqued 
iam  atra  nox  inruerite,  ille  inter  ignes  febrium  me  arcessivitf  ac  curis  mens  dedita  6 
de  nocturna  vigilia  sciscitavit".  Cumque  egoh  dicerem  omnia  iam1  esse  disposita, 
ille  aitk:  'Tu  meum  ante  stratum  tota1  per  noctis  meta,  quousque  diei  prorumpat"1 
crepusculum",  excuba'.  Cum  ergo  excubassem,  quousque  intempesta0  nox  ruerit1', 
tantus  me  sopor  oppressit,  ut  sursum  caput  attollere  non  valerem,  omnesque  qui 
erga  tentorium  sarcinas'1  vel  aequos  excubabant1',  similes  sunt  oppressi  sopore.  io 
Cumque  ergo  cuncta  silentia1  operissent",  beatus  apostolorum  princeps  Petrus  ad- 
venit  ac  superv  stratum  aegri  patris  adstetit:  'Surge',  inquid,  'et  sospes  tuos  ad 
sodales  perge'.  Cumque  ille  inquireret,  quis  esset,  ille  ait:  'Petrus;  mea  hodie  clara"' 
in  toto  orbe  celebranturx  sollemnia'.  Cumque  haecy  dixisset,  abiit.  Ille  timore 
perculsus,  anxio  et  trepido  corde  me  sciscitare  curat,  quid  rei  causa2  inesset.  15 
Putabat  enim  me  et  audisse  vocem  eta  aspectum  vidisse.  Cumque  egob  aieremc, 
7ne  nihil  vidisse  vel  audisse:  'Non  cernis',  inquit,  'fulvam  lucem,  quod  Petrus 
apostolus  pergit?'  Cumque  ego  aieremc,  me  nequaquam  videre,  silere  coepit.  Cum- 
que  ego  cognovissem,  quid  rei  causad*  gestirete,  vix  tandem  precibus  obtinere  merui, 
ut  mihi  rei  panderet  veritatem ;  quod  ille  omnino  siluisset,  si  me  et  audissef  et  20 
vidisse  non  putasset. 

Cums  quodam  in  tempore,  expleto  psallendi  officio,  una  cum  fratribus  secunda 
diei  hora  de  ecclesia  beati  Petri  egrederetur,  obvium  habuit  hominem  Viaturinum"'1 
nomen1,  daemonisk  rabie1  plenum.  Quem  intuens,  caelos  inspexit  conditorique 
postolavit,  ut  suim  voti  favens  adesset  sauciumque  daemonis  peste  suis  consulendo"  25 
precibus  curaret.  Deinde  imperavit,  ut  vis  rapida0  daemonis  ab  homine  exiret 
nec  prorsus  presumeret  Dei  imaginemp  maculareq.  Miserabiliter  discerpendo1'  ini- 
qua  pestis  fugit  ab  homine,  protinusques  salus  secuta  est,  sospisque*  ab  ecclesia 
una  cum  fratribus  egressus  atque  incolomis"   permanens,  gratiasv   creatori"'  repen- 

Cap.  23.     A  \a.  b.  2a.    B  la.  30 

Cap.  23.     a)    non    add.    B\a.  b)    u.    v.    m.    in    transitu    a   pagina    ad  paginam   om.    A2a. 

c)  omni(no  m.  al.  add.)  B  1«.         d)  c.  VII.  incip.  B  \a.         e)  ita.  pr.  m.  A  \a.         f)  accessivit  m.  al.  corr. 
accersivit  A  \a  et  sic  A2a.  B\a.  g)  ita  A\a  (e  corr.).  B\a;    suscitavit  A\b.  2a.  h)  ergo  A\a 

(pr.  m.).  i)  om.  A\a.  k)  agit  A\b.  1)  ita  pr.  m.  A\a;  totam  per  n.  metam  rell.  m)  erum- 
pat  A  \a.  n)  c(re  m.  al.  in  ras.)p(u  m.  al.  in  ras.)sculum  A  \a;  crespulum  pr.  m.  B  \a.  o)  intem-  35 
pesta :  A  \a.  p)  ita  pr.  m.  A  \a.  q)  s.  vel  a.  om.  A  \a.  r)  accubabat  A  \a.  s)  simile  :  A\a; 
simili  rell.  t)  silentio  B\a;  silentia  —  /.15.  corde  me  desunt,  folio  exciso,  A  16.  u)  oper(ui  in 
ras.)ssent  A\a;  opperuissent  A\b*.  v)  supra  B\a.  w)  om.  A\a.  x)  celebratur  B  \a.  y)  hoc 
pr.  m.  B  \a.  z)  causa  :  ,  ras.  s  A\a;  causa  corr.  causae  A2a.  a)  ea  asp.  pr.  m.  B\a.  b)  ergo 
pr.  m.  A\a.  c)  (dice  m.  al.  in  litura)rem  A\a;  agerem  A2a.  d)  a  quo  m.  al.  corr.  in  qua  A\a.  io 
d")    ita  A  \a.  b ;    causae    (rell.).  e)    gestaret  A  1«.  b.  f)    audisse  :    A  \a.  g)  c.  V.  incip.  A  \b  . 

c.  VIII.  B\a.         h)   ita  B\a;  Victorinum  A\a;  in  via  Turinum  ^12«;  Viatorem  A\b.        i)  ita  pr.  m. 
A\a;    nomine  rell.         k)  demoni(ca  m.  al.  in  litura)  A\a.         1)  rabi :  e  :  A\a.         m)  suae  voti  A  2« ; 
suevoci  A\b.         n)  consolendo  pr.  m.  A\a;    consulando  A\b;    consulendi  A  2a.         o)  rabida  ^4  16.  2a. 
p)  imagine  B  \a.        q)  maculari  pr.  m.  A  \a.        r)  disserpendo  B  \a.        s)  que  om.  A  1«.        t)  suspisque  45 
pr.  m.  A  \a,  ut  infra.       u)  incolomes  pr.  m.  A  \a.  2«.       v)  gratis  corr.  grates  A  \a.       w)   conditori  B  \a. 

irnrnensum   saxum,    quod    'Pietra    di  Bismantova'    appellant  (cf.  Amati,    ' Dizionario  corografico 
dell'  Italia'  I,  820,),    reliquiae   supersunt.  1)  Nomina  Viatorinfa]  et  Viatorianus  commemo- 

rantur  C.  I.  L.  V,  n.  4765.   7561. 


VITAE  COLUMBANI  ABBATI8  DISCIPULORUMQUE  EIU8  LIBER   II.  147 

dit,  qui  sic  famolo  suo  cito  favendo  eiusque  orationibus  obtemperando  suo  crucia- 
tui  subvenit. 

Deinde*,    interposito  temporum    circulo,   aliusb    saeva    daemonis    peste    infan- 
tulus  oppressus  nomen e  Domnicus,  Blius  cuiusdamd  nomen*  Orbanif,  ;i<1  eum  curandi 
o  gratia    properavit.     Quem    diu   increpans    curavit    et   seva*   peste   exire   ab    homi- 
nemh  fecit. 

Deinde1    alia    virtus  subsecuta.     Quidam    leprosus  valida   lepra    perfusus  nec 

prorsusk  sospitateni  recipiendam  a1  medicis  fiduciam  gerens,  ad  venerabileni  virum 
Bertulfum  venit,  suisque  orationibus   ut   opem   misericordiae  mereretur,  postulavit. 

10  Quem  cnm  vir  fiducia  plenus  aspexisset  gravissimae  ultionis  hominem  subiacere, 
suspiravit  imperatque,  ut,n  secum,  quoadusque  sospis  redderetur,  maneret.  Dedit 
operam",  ut  mens  virtutum0  conscia  caelos  penetrans  ad  suas  preces  rerum  con- 
ditorem  excitaret.  Peractoque  biduano  ieiunio,  oleum  supra  membra  ulceribus 
plena  effudit,  moxque  didicere    membra   post    viscerum   putredinem   sanitatem  reci- 

io  pere  et  ad  pristinuin1'  decorem  denuo  reverti,  et  ita  sanus  eger  effectus'1,  ut  nec 
vestigium  leprae  in  eius  corpore  appareret.  Sicque  creator  omnium  suis  famulis1 
favendo  subvenit,  ut  uberius  vigore  virtutum  roborati,  calcando  perfuncturia  cae- 
lestia  semper  studeant  adimplere  preconias-'. 

24 a.     De    ultione    monacbi    ab    Arrianis. 

20  Plerumque"    etenim    monachorum    experti    sumus    virtutes    flagrare,    et    ideo 

ratum  ducimus,  ut  ex  his  aliqua  interseramus.  Cum  quodam  tempore  Blidulfus0 
presbiter,  cuius  superius 2  fecimus  mentionem,  a  beato  Atalad  ad  Ticinume  urbem 
directus  fuisset  ibique  pervenisset,  viaquef  mediae  civitatis  ambulans,  obvium 
habuit   Ariowaldum^    ducem    Langobardorum"- 3,    genere1    hominem    nobilissimum, 

25  generum  Agilulfik,  cognatuin  Adalwaldi1,  sectae  Arrianae  credulum,  qui  post  Adal- 
waldi  obitum  regnum  Langobardorum  regendum  suscepit.  His  ergo  cum  Blidulfum 
vidisset,  ait:  'E  Columbani  monachis111  iste  est,  qui11  nobis  salutantibus0  denegat1' 
apta  respondere'.  Cumque  iam  haut  procul  abesset,  deridens  salutem  premisit. 
Ad  haec  Blidulfus'1:  'Salutem',  inquid,  'optabam  tuam,  si  tu  non  tuis  seductoribus r 

30  et  veritates   alienis  faveris  doctrinis,    quos    et   sacerdotes   adhuc   vocatis,   mendacio 

Capp.  23.  24.     A  1«.  b.  2«.    B  1«. 

Cap.  23.  a)  c.  VI.  incip.  A  \b.  b)  om.  A\a.  c)  nomine  D.  .4  2«.  B\a\  nomine  Dominicus 
A  \b ;    inf.  quidam  nomen  Dominicus  o.  f.  A  \a.  d)   cuiusquam  pr.  m.  A  1«.  e)  ita  pr.  m.  A  \<i  \ 

nomine  rell.         f)  Orbani  ^4  2«;   Urbanus(?)  pr.  m.  B  1«.         g)  ita  pr.  m.  A\a;   s(a)evam  pestem  rell. 
35  h)  ita  pr.  m.  A\a;    homine  rell.  i)  c.  VII.  incip.  A  \b.  k)  ad  add.  A  \b.  B\a.  1)  om.  B  \«. 

m)  om.  B\a.  n)  opera  B  \a.  o)  virtu  :  pr.  m.  A\a\  virtutem  A\b.  p)  pstinum(?)  pr.  m.  A\a. 
q)  ita  A\b.  B\a\    est  add.  A\a.  2«.         r)  versu  exeunte  om.  A2a.         s)  FIN.  subscr.  B\a. 

Cap.  24.  a)  praescr.  De  monachis  Ebobiensibus  A  1« ;  Incipiunt  aliquantorum  fratrum  virtutes, 
qui    in   cenobio    Bobiensi   manebant  A  \b ;   praescriptione   carent   A  2a.  B  \a.  b)   A  plerisque  A  \a. 

40  c)  Hildulfus  A  1«,  ut  infra.  d)  Attala  A  \a.  e)  ad  vicinum  miniata  A  \b.  f)    (via  in  litura) 

eque  A  \a.  g)  (Ario  in  litura)va.\d\im  A  \a ;  Ariowaldi  B  \a.  h)  Longob.  constanter  A  2« ;  Lango- 
bardum  pr.  m.  B  \a.  i)  om.  A  \a.  k)  Agil :  lfi  m.  al.  corr.  Agilolfi  A  \a.  1)  Adelwaldi  A  1« ; 

Adlwaldi  B  \a :    item   infra.  m)    mona(chis  m.  al.  in  Utura)  A  \a ;    monachus  A  \b ;    monachi  B  \a. 

n)  quia  A  \a.  o)  salutaribus  A  \a.  p)  denegit  A  \l> ;    denegant  A  2a.         q)  Blidulfus  m.  al.  corr. 

45  Hildulfus  A  \a.         r)  seductionibus  B  \a.         s)  veritati  B  \a. 

l)  Cum  Bertulfus  c.  a.  627.  Athalae  successerit  monasteriumque  per  annos  XIII  guber- 
naverit,  ipsum  c.  a.  640.  obiisse  opus  est.  2)  Supra  II,  5.  3)  A.  626.    Arioaldus  dux 

Taurinensis  rex  creatus  est ;    cf.  Pauli  Hist.  Langob.  IV,  41. 

19* 


148  VITAE  COLUMBANI   ABBATIS  DISCIPULORUMQUE  EIUS  LIBEK  II. 

sibi  adlatum   nomen;    porro  melius  esseta  ineffabilem  Trinitatem  tma  deitate  con- 
fiteri,    non    tres    potestates,    sed    tres    personas,    nec    unam1'    trium    nominum    per- 
sonam,    sed   tres    in   veritate   Patris    et  Filii    et  Spiritus   sancti   personas,    una   po- 
testate,    voluntate,  essentia'.     Haec  paulisper  audiens,    progressus  deindec   ait,   cur 
sed    non    habere    huiuse    crudelitatis1     ministros,    qui,    obruente    noctis    caligine,  5 
redeuntem  sollicitarent  et  fustibus  vel  sudibus1*  conlisum  morti  hunc  monachuni" 
traderent?     Tunc   unus   vesanior  ceteris    ait,    ad    hoc    se  patrandum  paratum  esse, 
sih   iubeat.     Ille  vero:    'Si  haec',    inquid,    'feceris,    muneribus   te    subsequenti    die1 
ditem'.     Progressus  ergo  socium    sibi   sceleris    alium   similemk   sui  iungit  viamque, 
atris  obruentibus  tenebris,  custodit.    Commeans  ergo  per  eandem1  viam  monachus  10 
et    presbiter    et    a    c<mam    qua    a   quodam'1    christiano    invitatus    fuerat    regressus, 
inoppinato  in°  satellitis1'  incedif1,  percussusque  cerebro  ac  omni  compage  corporis 
conlisus,  inmanes1'  fustiums  ictibus  ac  sudibus  pulsatus*  interiit,  nullo"   e  populov 
sentiente,    —  erat  enim    abditumw  locum,  —   sed    nec    dare   vocem    quiverat,    anti- 
cipatusx  loetalibusy  ictis.     Diu   ergo  exaniinem2,    ut  putabant,    cadaver   cedentesa  15 
abeunt;  auctorib  sceleris  patratum  facinus  nuntiant.    Cumque  his  ad  cuius  domum 
metabatur  morarec   presbiterumd   ete   monachum f   cerneret,    eventum   rei   nesciens, 
—    erat    enim    et   ipse    presbiter    Iustus    nomine,  —    veritus,    ne    in   Arrianis8"    in- 
ruisset11,  arrepto1  baculo,    ek  parte  dirigit  iter1   repperitque  iacentem;    acsi  somno 
depressum111  suscitare11   conatur.     Ille   vero  velut  ab  stratu0   incolomis1'   surgit,    vix  20 
plagarum  vestigiis   parentibus;    pariter    ad    metatum    pergunt.     Conquirenti'1,    quid 
hoc  fuisset,  respondit,  nihil  mihir  umquam  suavius  accessisses,  nec  somnum1   dul- 
ciorem  habuisse  testat".    Interrogat,  si  dolor  aliquodv  membrorum  attingat;  nequa- 
quam  se  plus  sospitem  fuisse  et  nescire  sibiw  aliquidx  adversi  evenissey  respondit. 
Peractis  ergo  necessariis,  ad  monasterium  repetat2.    Hisa  ergo,  qui  se  spontaneuin  25 
ad  hoc  patrandunib  opus  indiderat,  mox  post  discessumc  abd  Ticino  monachi  daemone 
corripitur  ete   diversis    poenarum    incendiis    flagellatur    commissumque    facinus  exi- 
tiabiliter    confitetur.     Omnibus    populis    clamat1,    quicumque  talia8   Ebobiensibus1' 

Cap.  24.     A  \a.  b.  2a.    B  1«. 
Cap.  24.     a)   esset  (te  in  litura)  i.  A  \a;  esset  et  i.  A  \b;  est  te  i.  A2a;  esse  i.  B  \a.         b)  unura  30 
pr.  m.  Ala.  c)   inde  A  1«;    om.  A2a.  d)    non   se   haberet   Ala;    (se   om.)    non   haberet   A\b. 

e)    huis    B\a.  f)    credulitatis    corr.    crudelitatis  A\a;    incredulitis    m.    al.   corr.    incredulitatis    A  2a. 

f*)  funibus  A  \a.  g)  monachus(?)  corr.  monachum  A  \a.  h)  (si  postea  add.)  i.  (e  corr.  iubet?)  A  \a. 
i)  diem  (?)  corr.  die  A  \a.         k)  sibi  similem  i.  B  \a.         1)  eundem  pr.  m.  A  \a.  m)  et  advena,    qui 

^4  1«;    a  c.  (ad  pr.  m.  in  mg.)  quam  A  2a.         n)  quondam  B  \a.        0)  om.  A  \a.        p)  ita  pr.  m.  A  \a.  35 
q)    ita  pr.  m.  A  \a ;    incidet  pr.  m.  corr.  incidit  A  16,    et  sic  rell.  r)    inmane :  ,  ras.  s  A  \a ;    inma- 

nibus  A  \b ;    in  manus  A  2a.  B  \a.         s)   ostium  A  \a.  t)  palpatus  A  1«.         u)  nullus  (?)  pr.  m.  A  \a. 

v)  populis  A\a.         w)  ita  A\a  (pr.  m.).  2a   (pr.  m.).  B\a;   abditus  locus  A\b.         x)  anticip(a  m.  al. 
in  ras.  maiore)tus  A  \a ;  antipatus  A  2a,  corr.         y)  ita  recte  pr.  m.  A  \a  ;  loco  e  (ita  B  \a ;  et  A  \b.  2a) 
talibus  (alibus  A  2a)  ictibus  rell.        z)  exanimum  A  \b ;  exam  :  e  pr.  m.  A  2a.        a)  :  :  dentes  m.  al.  corr.  40 
caedentes  A  \a.       b)    auctoris  scleres  {corr.  scleleris)  B  1«.        c)  ita  A  \a.  B  \a ;  morari  rell.        d)  p(fbt 
m.  al.  in   litura)  -4  1«;    presbiteros  A\b.  e)   eras.  A\a.  f)   ita  A2a  et  m.  al.  A\a;   monachus 

A  \a  (pr.  m.).  B  \a  ;  monachos  A  \b.  g)  ita  A  2a.  B  \a ;  Arrianos  A  \a.  b.  h)  irruissent  A  \b  ;  inci- 
disset  ^4  2a.  i)  arreptus  B\a.  k)  ita  A2a.  B\a;  a  ik;  ea  A  \b.  1)  m.  al.  in  litura  A\a.  B\a. 
m)  depress :  m.  al.  corr.  depressu  A  \a.  n)  s(u  m.  al.  in  ras.)scitare  A\a;  sciscitare  B\a;  sciscitari  45 
A  \b.  2a.  0)  ita  A  \a ;  strato  rell.  p)  incolumes  B  1«.  q)  Cum  qucrenti  m.  al.  corr.  Tum  qu§- 
renti  A  \a.  r)  ita  A  \a ;  sibi  A\b;  ei  A  2a ;  r.  (nihil  m.  al.  superscr.)  (um  m.  al.  in  litura)  quam 
mihi  s.  B\a.  s)  aco(idit.  sed  m.  al.  in  litura)  nec  A  \a.  t)  somnium  B\a.  u)  ita  pr.  m.  A\a; 
testatur  rell.  v)  om.  A  \b ;    aliquit  in  m.  B  \a.  w)  s  :  m.    al.    corr.  si  A  \a.  x)   aliquit  B  \a. 

y)    evenire  pr.  m.    B\a.  z)    repetit   A\b;    repedat  A2a.         a)    ita   B\a;    Hic    A\b;    Is  A\a.  2a.  50 

b)  ita  recte  A  \a.  2a  (v.  p.  150,  e) ;  patratum  A  \b.  B  \a.  c)  discessu  B  \a.  d)  a  Ticino  (m.  al.  corr. 
Ticeno)  m.  A  \a ;  ab  T.  a  monacho  A  2a.  e)  a  A  \a.  f)  clamans  A  \b  et  m.  al.  A  \a.  g)  tali  B  \a. 
h)  Ebbob.  B  \a. 


VITAE  COLUMBANI  ABBATIS  DlfcUlPULORUMQUE   EIU8  LIBER   II.  L49 

monachis,  quae  ipse  patraverat,  committat,  siuiili  ultionea  subiaceat,  et  qui  Arria- 
noruin  persuasionibus  adquiescat,  tales  iras  iusti  iudicis  seMtiat.  Quod  facinus 
videns  miser  Ariowaldus1'  divinitus  manifestatum,  confusus  et  metueMs,  ne  sibi 
aliquid  simile  eveMiat,  ipsum  quemc  vis  horrida  torquebat'1  cum  sociosc  ad  beatum 
5  Atalam  dirigit  precaturque*  pro  se,  ut  commissum  malum  ignoscat;  se  niulto 
famulatu  paratum  esse,  si  eius  dona  vellint  recipere.  Videns  beatus8  Atala8* 
meinbri11  sui  iniurias  divinitus  vindicatas1 ,  rogat,  ut  cuncti  pro  pestiferum  orentk, 
utque1  vis  adversae1"  potestatis  inisero11  ab  homine  pellatur0  ;  nam  munera  impii 
hac1'  heretici   hominis   numquam    in   perpetuum    suscipere   respondit.      Cunctorum 

10  ergo'1  orationem1'  Dominus  ad  tempus  pepercit;  redditus  sanitati,  statim  hoino 
sospis  rediit,  sed  vitae  lucra  non  diu  potituss.  Cumque  metatu1  suo  resederet  et 
ab  aliis  increparetur,  quur  hoc  fecisset,  insultantis  voce  dicit"  se  hocv  sponte 
fecisse;  quid  exindew  vellint*  ?  Mox  correptus  igne  febrium  et  inter  poenas  in- 
cendii  clamitans,  vitaey  privatus  est.     Quem    nequaquain   iuxta   aliorum  sepulchra 

15  sepelire  ausi  suut,  sed  procul  ab  omnibvis  in  quodam  conspicuo  loco,  quo  praeter- 
euntes  dicerent:  'Hic  ille  miser  tumulatus  iacet,  qui  Ebobieusi7-  monacho  sua  las- 
civia  crudelitatem  admiMistravit'. 

25 a.    De    monacho  Meroveo    et   ultione    eius  et  obitu  Agibodi 
monachi   ac   Theudoaldi    et    Baudachario    et   Leubardo. 

20  Eodem   itaque   in    tempore  alius  monachus  Meroveus1'   nomine  a  beato  Atala 

ad  Dertonamc  urbem  directus  pervenit  ac  ob  conditionem  quam'1  venerat  longius 
ab  urbe  progressus  ad  quendame  villam  superf  Hiram8'- l  fluvium  accessit,  in 
qua  fanum,  arboribus  intersitis,  progrediens  vidit,  allatoque11  igni  subposuit  ac  ex 
lignis    congeriem    in    modum    pyrae1    coacervavit.     Quod   fani    cultores    cernentes, 

25  Meroveumk  adprehendunt1  diuque  fustibus  caesum  conlesumque  ictibus  in  Hiram"1 
fluvium  dimergere  conantur;  sed  raonackum  unda  non  audebat  recipere,  quamquam 
ille  prorsus11  tali  pro  causa  mori  paratus  esset.  Cumque  cernerent  non  posse 
dimergi,  quem  Domini  miseratio  custodiret,  fuit  inter  eos  inane0  consilium.  Pro- 
sternunt1'    super    undas    Meroveum    materiaqueq    desuper    coacervant,    ut    inmane 

30  Capp.  24.  25.     A  1«.  b.  2a.    B  \a. 

Cap.  24.     a)  ita  A\a.  2«;  ultioni  B\a;  ultionis  A  \b.       b)  Arivaldus  .4  1«,  corr.       c)  ipsumque 

vis  B\a.       d)  torqueat  B  1«.       e)  ita  pr.  m.  A\a.  2«.  (?);  sociis  rell.       f)  precaturum  A\a.       g)  beatas 

A\a,  corr.        g*)  Attala  A\a.        h)  mem  : :  sui  m.  al.  corr.  memor  fris  sui  A\a.        i)  vindicatus  A  \a; 

om.  A  \b.       k)  superscr.  A  \a.       1)  ut  qu  : :  (w.  al.  que)  A  \a  ;  ut  quod  A  \b.       m)  adversa  A  \a.       n)  mi :  - 
35  serae  A  1«.        o)  pellat  m.  al.  corr.  pellatur  A  \a.  B  \a,  et  sic  A  \b  (ubi  exitium  add.).  2«.       p)  om.  B  \a. 

q)   ego   A  \a,    corr.  r)    orationum  B  \a   et  e  corr.  A  2a.  s)    potius  pr.  m.   A  \a ;    popitus  A  \b. 

t)  meta(tu  m.  al.  in  litura)  A\a;    me(e)tatui  rell.         u)  dixit  A\a.         v)  superscr.  A\a.         w)  (ex  m. 

al.  superscr. )inde  B  \a.         x)  velint  A  \b ;    vellet  A  2«.         y)  ita  B  \a ;    vita  rell.  z)  (E  in  litura)- 

bobiensi    monacho    A  \a ;     Bobiensi    monacho    A  \b ;     Ebbobiensi    monachi    B  \a ;     Ebobiensibus    mo- 
40  nachis  A  2a. 

Cap.  25.     a)  c.  II.  incip.  A\b.         b)  Meroutuus  semper  A\b;  Mereveus  semper  A2a.         c)  Der- 

tonem  A2a.         d)   ita  A2a.  B\a;    qua  A  \a.  b.         e)    ita   B\a\    quandam   rell.         f)    ita  A\a.  B\a; 

supra  A\b.  2a.  g)  Hiran  B\a\  Hyram  A2a\    Ira  A\a.  h)  ita  A\a;   allatumque   ignem  (igne 

B  \a)  rell.  i)  ita  A  \a  ;    pire  A  \b.  B  \a ;    piri  A  2a.         k)  Merove  :  um  A  \a.         1)  adprehenderunt 

45  A  U  ;    appdunt  m.  al.  corr.   apprehendunt  B  \a.  m)  Hiran  B  \a ;    Hili  corr.  Nili  A  \a ;    Iram  A  2a. 

n)  m.  prorsus  t.  pro  c.  B\a.  o)    inani  pr.  m.    ^lla;    mane  A  2a.  p)   prosternam   m.    al.    corr. 

prosternamus  A  \a.         q)  ita  B  \a ;  materiamque  (sed  eriam  m.  al.  in  litura  A  \a)  rell. 

1)    Iria    fluvius    hodie   appellatur   Staffora ;   cf.    Forbiger,    'Handbuch    d.    alten    Geogr.' 
p.  397  2. 


150  VITAE  COLUMBANI  ABBATIS  DISCIPULORUMQUE  EIUS  LIBER  II. 

pondus  undis  subinittat.  Cumque  scelus  satis  factum  crederent,  relicto,  ut  reban- 
tura,  cadavere1',  ad  metatus  remeant.  His  abeuntibus,  Meroveus  nibil  molestiae 
sentiens,  incolomisc  a  fluvio  surgit,  disruptisque  nexibus,  sospis'1  Dertonam  ingre- 
ditur  ac  post  ad  monasterium  remeans  pervenit.  Moxque  divina  ultio,  progre- 
diente  Meroveo",  satellites  perculit.  Nam  omnes  qui  in  eo  fuerunt  consortio  ad  5 
hoc  opus  patrandum*  diversis8  sunt  plagis  adflicti;  alios  caecitas,  alios  ignis 
urens,  alios  contractio  poplitum,  alios  omnium  membrorum  debilitas,  diversi  di- 
versa  perceperunt  tormenta.  Sed  postquam  compererunt11,  Meroveum  sospitem  J 
Ebobiumk  remeasse,  quidam  eorum  aegri  adducti  pervenerunt  * .  Sed  perpauci1" 
ex  eis  per  paenitentiae  medicamenta  evaserunt;  reliqui  omnes  in  eadem  ultione  10 
mortui  sunt.  Mirificum  munus  famulis  suis  rerum  largitur11  repertor,  dum  post 
damna  carnis  et  corporis  inrogatas0  iniurias11  et  in  praesenti  vita  per  ammini- 
culum  roborat  et  in  futuro  post  certamina  coronando  glorificat,  quos  hic  prae- 
sertim  ob  suum  nomen  suscipere  iniuriam  sponte  perspicitq. 

Aliorum1*    etenim    monachorum    in    supradicto    Ebobienses    coenubio    felicem  15 
vitam  felicioremque  exitum  vidimus  peregisse,  qui  diversa  per  exhortatione l  super- 
stitum11   exeuntes    de    hac    luce    exempla   reliquerunt.      Ex    quibus    aliqua   ponenda 
suntv,  ut  viventibus  eorumque  vitam  imitantibus  adbortatio  crescat.    Nam  quodam 
in  tempore,    cum  quidam  monachus  Agibodusw  nomine,    cuius    etiam  superius :  fe- 
cimus  mentionem,    qui  tempore  beatix   Atalae  molinum  monasterii    gubernabat,    in  20 
extremis  anxietatibus  positus,    sui   exitus   expectabat  horam,    cumque   iam   fratrum 
caterva  adstaret,    que   exeuntey   de  mundo    animae   suppremos  rependeret  honores, 
atque  ex  more  ad  psallendi  officio2  se  praepararent,  elapsa  e  corpore  anima,  vidit 
aeternama  lucem    sibi  paratam    solemque   rutilo  fulgoreb   micantem.     Cumque  cer- 
neret    aieretquec,    se    numquam   talem    solem   vidisse,    vel   quae    ei  claritas   adsimi-  25 
larid   possit,    unus    ex    celicolis    ad   eum  accessit,    sciscitatusque,   quid  adtonitus  in- 
tueret,    respondit  solis  fulgorem  mirare  nec  se  umquam  similem  vidisse.     Ille  ait: 
'Noveris    te  hac  die    ad   nos   venire    huiusque6   lucis   fulvae   habitatorem*    esse,    et 
septies  super   hunc   solem  iustorum  choris  insertusg  splendere.     Reversus  vale  dic 
fratrum  tuorum  coetum  et  sic  deinceps  redies  ad  nos'.     Reversaque  anima  in  cor-  ao 
pore,    vale   ultimum11    omnibus    dicit.      Cumque    unus    ex    adstantibus   interrogaret, 
quo  diu  ancipite1  exitu  moravisset,  rei  causam  exponit,  quid  viderit,  et  quantamk 
sibi  claritatem  promissam  esse,  edisserit,  et  quod  eadem  hora  iturus  sit,  denuntiat, 
tantum  viaticum  capere  et  valedicere  fratribus  regressus.     Cumque  sacrum  corpus 

Cap.  25.     A  \a.  b.  2a.    B  1«.  35 

Cap.  25.     a)  reba  :  :  tur,  ras.  re  A\a;  arbitrabantur  B  la.        b)  cadavera  pr.  m.  A\a.         c)  in- 
colomes  pr.  m.  (?),   om.  a  ^4  1«.  d)    ita  pr.   m.    A\a\    sospes  rell.  e)  Meroveum(?)  A2a,  corr. 

f)  patrandam  pr.  m.  A\a.  g)  diversi  B  \a.  h)  compererant  A\a;  comperunt  B  \a.  i)  ad  add. 
A\b.  2«.  k)  Bobium  A\b.  B\a.  1)  pervenerant  A\a.  m)  per  eras.  B\a\  pauci  A\a.  n)  lar- 
gitor  A  \a.  2a  (pr.  m..).  B  \a  (ubi  rep.  deest).  o)  inrogatus  A  \b.  p)  in  iniur.  (?)  pr.  m.  A  2a.  10 
q)  ita  A  \a ;  percipit  B  \a  ;  prescivit  A  \b ;  cernit  postea  add.  A  2a.  r)  c.  III.  incip.  A  \b.  s)  ita  (?) 
pr.  m.  A  \a;  Ebobiensi  B  1«;  Aebobiensi  A 2a\  Bobiensi  A  \b.  t)  exhortione  m.  al.  corr.  exorationes  A  \a; 
exortationem  A  2«.  B  \a.  u)  spretum  m.  al.  corr.  precum  A  \a.  v)  m  al.  in  litura  scr.  A  \a. 
w)  ita  A2a.  B\a\  Agibodis  ^4  1«;  Agiboldus  A\b.  x)  be(ati  m.  al.  in  litura)  A\a.  y)  ita  B\a\ 
exeunti  rell.  z)  ita  B  \a ;  officia  rell.  a)  aeterna  B  \a.  b)  fulgorem  B  \a.  c)  ageretque  45 
A  2a ;  om.  A  \b .        d)  adsimilare : ,    ras.  t  A  \a.        e)  que  suppl.  A  \a.         f)  habitatore  (?)  pr.  m.  A  \a. 

g)  corr.  insertum  ^4  2«;    insertis  A\a.  h)  o.  u.  A\a.  i)  ita  pr.  m.  A\a\    ancipiti  A\b.  2a\    an- 
cepti  B  \a.         k)  quanta  s.  claritas  promissa  esset  A  \a. 

1)  Supra  II,  2. 


VITAE  COLUMUANI    ABBATIS   DISCIPULORUMQUE   EIUS   LIBER   II.  15] 

Domini  sumpsisset  omnibusque  dedissei  osculuma,  postulat,  ut  caritatis  officium 
corpori1'  dependaut.  Prosecutaque0  est  mox  finis'1  promissionem ,  felicemque 
exitum  habens,  solum  desiderium  viventilms  reliquid.  Hoc  tantummodo8  remu- 
nerator  sanctorum  posteris  relinquere  voluit  ad  exemplum,  ut  qni  eius  coronam 
s  ante1  exitum  promissam  cognovissent,  eius  puritatis  etK'  religionis  in  omnibus 
imitatores  essent.  Fuerat  enim  his  a  pueritia  sub  regularis  disciplinae  iiornia1' 
eruditus,  sub  beato  Columbano  e  saeculo  conversus,  simplex  et  omni  bonitate  inter 
fratres  habitus,  oboedientia  et  religione  pollens.  malitia  omnino  iuxta  euangelium  a\i°lb}' 
parvulus  extitit.  Quid  namque  f uerit * ,  quod  clementissimus  rerum  creator  exeunti 
10  de  mundo  monstrarek  voluit,  qualis  post  futurus  esset,  nisi  quia  hi  qui  simile1 
simplicitate  vivunt"1  et  oboedientiae  ac  mortificatione11  voluntariae  subiciuntur0, 
similem  remunerationem  expectent1'  claritatemque  aeterni  luminis  potiantur? 

Aliumque'1  similem  oboedientia  et  pietate1'  atque  mansuetudine  Theudoaldum8 
nomine  vidimus  feliciter  de  praesenti  vita  segregari  et  cum   omni  laetitia  et  exul- 

15  tatione  ad  aeterna  gaudia  properare.  Nam  cum  laetus  suo  iaceret  in  stratu,  rogat, 
ut  omnes  veniant,  omnibusque  suppremum  vale  dicit1,  seu  eadem  hora  de  corpore 
egressurum"7;  sed  qualiter  suum  viderit  exitum,  nobis  nequaquam  indicare  voluit. 
Cumque  iam  omnebus  vale  dixisset,  viaticum  poposcit;  quo  sumpto,  antiphonam 
ipse  inposuit,  dicens:    Ihunt  sancti   de  virtute  in   virtutem;    videbitur  Deus  deorum  in  ps.83,8. 

20  Sf/oi>"'.  Inpletam*  ergo  antiphonae  melodiam,  laetus  et  omni  amoenitate  repletus 
animam  datori  reddidit,  ut  nobis  qui  adstabamus  aperte  daretur  intellegi,  eumy 
de  visa  gloria  etz   promissaa   praemii  laetitia  esse  repletum. 

Alius1'  monachus  sub  abbate  Bertulfo  nomine  Baudacharius,  cum  tempore  vin- 
deiniae  ordinatusc,  ut  vineam  custodiret,  ne  avium  bestiarumved   incursus  darnnum 

25  inferret,  evenit,  ut  XXX  fratres  ad  eandem  muniendam0  venirent  vineam.  Ille  cari- 
tate  plenus  postulat,  ut  ibi  post  laborem  fessa  membra  reficiant,  nec  aliud  quicquam 
habens  quam  modicum  panis,  quem*  ad  suos  ususs  detulerat.  Quein  cum  prae- 
positus  increparet,  nec'1  hoc  intento  haberit,  quia  panis1  parare  nequiretk,  ille 
ait:   'Large1    dapes    mecum    sunt,    e  quibus   tantos  etln  pluriores  satiare11   possunt'. 

W  Cumque  praepositus  inquirerit,  quae  essent,  alitem,  inquit0,  sibi  a  Domino  datam, 
quamp   a  nando'1   anatem  *  vulgo  vocant.     Ille  inquid :    lUt    postulasti,    prebe  cibos 

Cap.  25.     A  1«.  b.  2a.    B  \a. 
Cap.  25.     a)    om.,   sed   pacem   ante   dedisset   m.    aJ.    .shj>/>/.   B 1«.  b)    corporia  pr.  m.    A  2a. 

c)  Prosequut(us  in  ras.)que  A  \a.         d)  fines  pr.  m,  A  1«.         e)   tantummodurn  pr.  m.  A  \a.         i")  eius 

35  add.  B  \a.  g)  m.  al.  in  litura  A  \a.  h)  norma (?)  pr.  m.  A2a.  i)  fu(it  m.  al.  in  rasura  maiore)  A  1«. 
k)  monstrari  B\a.  1)  ita  pr.  m.  A\a\  simili  rell.  m)  m.  al.  in  litura  A\a.  n)  mortificationi 
A  \b ;  mortificationi :  A2a.  o)  subiciantur  A\a.  p)  expectant  A\a;  expectarent  Alb,  q)  c.  IIII. 
incip.  A\b.  r)  pietate  pr.  m.  B\a.  s)  ita  B\a\  Theudoaldus  pr.  m.  A2a)  Theodoaldum  A\a.b. 
t)  vale  dicat  A  \a.  B  \a.       u)  om.  A  \a.       v)  egressurus  A  \a\  recessurum  A  2a.       w)  Sion  A  \a.       x)  In- 

40  pleta  —  melodia  A\a\  Impletam  —  melodium  A  \l>.  y)  postea  add.  B\a.  z)  om.  A\a.  a)  ita 
A  \b ;  promiss  :  m.  al.  corr.  promissi  A  \a,  et  sic  A  2«.  B  \a.  b)  c.  V.  incip.  A  \b ;    A.  versu  ineunte 

om.  A  \a.  c)  fuisset  add.  A  \a ;    esset  add.  B  \a.  d)  bestiarumque  A  \a.  e)  vineam  m.  veni- 

rent   A  \a.  f)   qua  pr.    m.    A  \a.  g)    detule  :  rat    usus  A  \a.  h)    corr.  ne    A  \a,    et  s/c  A  2a. 

i)  ita  A2a  (pr.  m.).  B  \a.  k)    nequiverit  ^11«.  1)    ita  A\b.  B\a\    largitas  (m.  al.  corr.  largiter) 

45  opes  m.  A\a\  larg  : :  (corr.  largiores)  post  m.  A2a.  m)  om.  A\b;  tanti  ac  pl.  A  2a.  n)  satiari 
A\b.  2a.  o)  ita  A\b.  B\a;  sibi  i.  (ita  A\a;  i.  se  A2a)  (a  D.  d.  om.  A  \a.  2a;  habere  add.  A2a) 
—  —  vulgus  vocat  (habere  add.  A\a)  A\a.  2a.       p)  quem  A2a.       q)  ita  A2a.  B\a;  natando  Ala.b. 

1)  Gf.  locum  Varronis,  quem  attulit  Forcellini  s.  v.  anas:  Rana  a  sua  dicta  voce,  anas 
a  nando. 


J52  VITAE  COLUMBANI   ABBATIS  DISCIPULORUMQUE  EIUS  LIBER  II. 

fratruma '.  Dedit  operam,  divisit  per  XXX.  Itab  omnes  satiati,  ntc  vix  ullo 
umquam  se  dicerent  fuisse  tempore  cibo  repletos'1;  auxit  fides  quode  non  habue- 
rant  in  supplimento  dapes. 

Aliusf  rursum8  monachus  nomine  Leubardus'1,  cum  ad  vineae1  custodiam 
aliok  teinpore  depotatus  fuisset,  invenit  vulpiculam  uvas  vorantem ;  quam  commi-  5 
nando  corripuit,  ac  ne  amplius  adtingerit,  imperando  prohibuit.  Cumque  ille 
abisset,  adsueta  furtivis  vivere  fera  advenit1  cibis"1,  cumque  gustasset,  prohibitos11 
iri  ora  cibos  gerens0,  spiravit1'.  Moxque  Leubardus'1  de  studio  vineam  circumiens r , 
repperit  vulpem  mortuam,  in  ore  prohibitos  tenentem  cibos. 

Aliaques  vice  hisdem  Leubardus  cum  Meroveo1,  cuius  superius  feciinus11  men-  10 
tionem,    septa   vineae  ex  abbatis   imperiumv   densabant  atque  muniebant.     Evenit, 
ut  secure  arborem  succiderint  etw  de  ramorum  coniectura  septa  densarent.    Cumque 
iam  columnam  ramis  nudassent,  fuit  consiliix,  ut  terrae  prostrati  Dominum  postu- 
larent,    ut    ipse    augerit    f ortitudinem ,    qualiter    columnam    arboris    integram    ad 
sepemy  vehirenty*.     Ciunque  surrexissent2   ab    oratione,    cum   invocatione    nominis  15 
sacri  Dei  omnipotentis  arborem  arripiunt  ac  in  locuma  destinatum  ferre  conantur. 
Et  quem  vix  multi  in  locum  trahere    quiverant1',    duo    armati   homines   fide   levec 
moto  portabant.     Quem  postea  multi  simul   positi   fratres   movendum  temptabant, 
acd  cum  levare  nequirent,  tum  demum  virtutem  omnipotentis  agnoscebant;  quamque 
virtutem,  dum  advenirente,    simul    ambo,    nec   quicquam  sibi    sed  aliusf   alteri  de-  20 
potando,  abdite  aliis  patefaciebant. 

Sed  fortasse  nos  quispiam  reprehendendo  nosque  rodendo  talias  inserere  diiu- 
dicat  atque  condemnat11.     Nos   tamen,    quae    ad    divinam  gloriam  pertinent,    silere 
non  novimus.     Ille  sibi  diiudicet,    utrum  haec  conditoris  dona    aut   sint  a  se  reci- 
pienda,    qui    talia    abnuit,    an    abicienda,    qui   huius   fidei   patratas1    virtutes    non  25 
creditk. 

Cap.  25.     A  \a.  b.  2a.    B  \a. 
Cap.  25.     a)  ita  B  la;    fratribus  rell.  b)  ufc  add.  A\a.  c)  eras.  A\a.  d)  repletoru  (?) 

pr.  m.  A\a.         e)  quo(s  m.  al.  in  Jitura)  A\a;  quas  A\b.         f)  c.  VI.  incip.  A\b.         g)  rursus  B\a. 
h)  Leubar :  dus,  ras.  i  A  \a ;  Leobardus  semper  A  \b.  2a ;  Leopardus  semper  B  \a.        i)  vineam  (e  corr.  30 
veneam  A  2a)    c.   (custodiendam   B  \a)    A  2a.  B  \a.  k)    aliquo   tempus   (m.  al.  corr.   tempore)  A  \a. 

1)   om.   A\a.  m)   cybis   cum(o»i.    que)   ^lla;    cibos.    Cumque  pr.    m.   A2a;    Cumque    cibum    .416. 

n)  prohibitum  in  ore  cibum  A  \b.  2a.  o)   gemens  A  \a.  p)  ita  B  \a ;    inspiravit  m.  al.  corr.  cx- 

spiravit  A  \a ;    expiravit  A  \b  ;    suspiravit  A  2a.  q)   Leup.  corr.   Leub.  A  \a.  r)    circuiens  B  \a. 

s)    c.  VII.    incip.    A  \b.  t)  Aroveo   A  2a.  u)  m.  f.    B  \a.  v)   ita  pr.  m.  A\a)    imperio   rell.  35 

w)  ita  A\b.  B\a;  ut  ^4  1«.  2a.  x)  ita  A\b.  B\a;  consilium  A\a.  2«.  y)  semper(?)  pr.  m.  A\a. 
y*)  itapr.  m.  A  \a.  z)  surrexisset  A  \a,  corr.  a)  loco  pr.  m.  A  \a.  b)  nequiverat  m.  al.  corr.  nequi- 
verant  A  \a.  c)  ita  pr.  m.  A  \a;  levi  motu  rell.  d)  at  A  \a.  e)  advenerint  pr.  m.  A\a;  adve- 
nerit  A2a.  f)    alios  pr.   m.   A\a.  g)   ita  A\b.  B\a;    tali(a   m.    al.   add.)  asserere  A\a;    talia 

serere  A  2a.         h)  condemnet  pr.  m.  A  1«.         i)  ita  B  \a ;   patrias  (in  mg.  corr.  patratas)   v.  non  A  \a ;  *o 
patrare  has  v.  non  A  2a ;    paucis  (pro  p.  v.)  non  A  16.  k)   subscr.  Expl  libellus   de   vita   sanctorum 

patrum  Columbani,  Atalae,  Bertolfi  vel  monachorum  eorum  A  \a ;  Finit  A  2a ;  Explicat  vita  beati 
Bertulfi  B  \a. 


VERSUS  DE  BOBULENO  ABBATE.  153 

A  P  P  E  N  D  I  X. 

VERSUS  DE  BOBULENO  ABBATE. 

Atticorum  generi  BoboJenum  abbatem  Bobiensem^  filium  Winioci  presbyteri  ex 
paroecianis  Burgundiae1,  poeta   attribuit,   quem   cum  E.  Dummler  v.  c.   convenio  aevo 

5  Carolingico  vixisse,  neque  enim  quicquam  de  sancto  compertum  habebat  praeter  opera  pia 
miraculaque,  quorum  unum  persimile  enarravit  iJJius,  qnod  de  Columbano  ipso  rettulerat 
Ionas  I,  15.  Versus  sunt  trochaici  ex  quindecim  (8  -f-  T)  syllabis  conyposiU  more  abecedario, 
ita  ut  in  quarto  quoque  versu  Jitterae  sese  subsequantur,  nisi  quod  I  et  K  iteratae  sunt. 
Carmen  TJgheJJus,  Italia  sacra  (Bomae  1652,  IV,  p.  1326;  Venet.  1719,  IV,  p.  95$), 

io  princeps  edidit  neque  vero  rhythmum  agnovit,  codice  satis  mendoso  usus,  quem  'Ionae 
compendioJum'  vocabat,  eo  quod  praeterea  brevidrium  vitarum  Columbani,  Afhalae,  Ber- 
tulfi  continebat,  a  se  ipso  editum.  Ex  hac  editione  I.  CappeJJett  i ,  'Le  chiese  d'Italia', 
Venet.  1857,  XIII,  p.  622 — 624,  pendet.  Germanis  autem  subsidiis  adhibitis  textum 
omnino  novum  formavit  orationemque  poeticam  primus  restituit  E.  D ummler  in  anna- 

15  libus  nostris  X,  p.  334  sq.  Qui  cum  codices  B  \a.  b  Taurini  describendos  aut  con- 
fcrendos  curasset,  hos  Hannoveram  transmissos  recognoscens  lectiones  nonnnllas  emendare 
manumque  primigeniam  a  correctoris  melius  distinguere  potui.  Uterque  enim  codex 
eundeni  fere  textum  primigenium  continebat,  antequam  correctus  est,  uterque  eodem  fere 
modo  manu  recentiore  iam   correctus   est,    ita  ut  quae   antea  legebantur  ea   hodie  saepe 

20  discerni  nequeant.  Corrector  inprimis  sermonem  rusticum  sustulit,  quem  ad  poetam 
ipsum  referendum  esse  mihi  persuasum  est,  unde  lectio  primigenia  uoique  fere  ante- 
ponenda  erat.  Duobus  autem  locis  (2,  2.  21,  2)  lectionem  veram  optime  restituisse  vi- 
detur.  Etsi  B\b  ex  B  \a  pendet,  sicut  supra  p.  44.  demonstravi,  tamen  textum  primi- 
genium  haud  raro  hoc  melius  servavit,  in  quo  corrector  eo  violentius  grassatus  sit.    Cum 

25  autem  utriusque  codicis  textus  admodum  depravatus  esset,  Paulum  r.  Winterfeld  virum 
doctissimum  de  eo  emendando  consuJui,  ipsique,  si  quid  in  ea  re  profecerim,  meritum 
attribui  velim.  Quomodo  Jibrarius  stoJidissinius  auctoris  sententiam  corruperit,  exenvpla 
sufficiant  haec: 

18,  3.  stilo  neque]  coni.  v.  W. ;   stilo  namque  codd. ; 
30      22,  3.  deque  susque]  ego;   detegit  suus  qui  codd. 

B.  Kr. 

INCIPIUNT  VERSUS  DE  BOBULENO  ABBATE. 

1.  Atticorum 2  ex  g-enere  oriundus  nobilia 

Bobolenus  monachorum  praefuitb   coenubii1', 

paterno  amore  semper  Cbristi  rexit  famulos. 

35  2.  Bonus  pastor  ad  regendas  oves  sibi  creditas 

verbum  vitaed  nuntiandum  aluit  cottidie, 
ipsase   inlesas  ad  caulas  Christi  ducit  commudef. 

App.    B  \a.  b. 

App.     a)  ita  coni.  v.  W.;  nobilis  codd.        b)  praebuit  pr.  m.  Bla;  p  :  uit  pr.  m.  B\b.        c)  ita 
40  pr.  m.  B\a;  cenobii  pr.  m.  B  \b.  d)  pr.  m.  om.  B\a.b.  e)  ipsa  pr.  m.  B\a.b.  f)  comede 

m.  al.  corr.  comode  B  \b. 

1)  V.  supra  p.  25.  2)   Erat   filius  Winioci  presbyteri  ex  paroecianis  Burgundiae ;   v. 

supra  p.  25. 

SS.  R.  Meroving.    IV.  20 


154  VERSUS  DE  BOBULENO  ABBATE. 

3.  Corde  exa  toto  et  virtute  etb   ex  tota  anima 

cf' M3o.C3i12'  Deum  diligens  et  cunctos  ut  se  ipsum  in  Christo, 

praeceptum  Domini  implevit  primum  quod  praeceptum  est. 

4.  Dogmac   priorum  antiquorum  sancitad  a  patribus 

scilicet  totam  patravit;  verbis  quos  admonuit,  5 

exemplum  et  confirmavit  ipsos  quidem  perpetise. 

5.  Edoctus  a  sancto  Dei  Columbano  praesule, 
cui  post  quarto  in  loco  meruit  succedere, 
ipsius  doctrinam  sequens  rectum  tenet  tramitef. 

6.  Fortis  inter  coetums  fratrum  operare11  manibus  io 
cum  ipsum1    semper  insudarek  laborem  adsuevit, 

ipse  praeibat  in  opus  festinus  quam  ceteri. 

7.  Gratia1    superna  illi  tanta1    dedit  pietas, 

utm  diem  ferret  laborare11  vigilatur0  noctium, 

deditus  orationep,  promptus  in  ieiunio.  15 

8.  Hic  non  surdus  obauditurq   Pauli1  voce1'   subsequens, 
instat8   semper  laborandum1,  ne11  gravaret  quempiam, 
e  suo  vivens  labore,  verus  ut  debetv  monachus. 

9.  Igne  Domini  accensus,  lucerna  emicuit, 

Cf.  Matth.  supra  candelabrum  posita  lumen  praebet  omnibus ;  20 

in  domo  Dei  consistensw,  bona  luxit  opera. 

10.  Igne  Domini  accensus,  ignitx-2  amantissimo 

cf.Luc.  12,49.  igne,  quody   Dominus  in  terra  misit,  volens2   ardeat, 

corda  servoruma   suorum  mistico  septimplice 3. 

11.  Karitate  conectendob   fratrum  et  consortium  25 
aliterc   vita  neumquam  voluit  istudere, 

nisi  qualem  ipse  vdvens,  talem  omnes  fruerent4. 

App.     B  \a.  b. 

App.     a)    eras.   B  \a.  b.  b)   m.    al.    superscr.    B  lb.  c)    scr.    dogmam    —    sancitam  v.  W. 

d)   sanctita   pr.    m.    B  \a  b.  e)    ita  pr.    m.    B  \a.  b  (pro   perpes   v.   W.).  f)    ita  pr.  m.    B  la.  b.  30 

g)  coetu  pr.  m.  B\a.         h)  m.  al.  corr.  operando  B\a.b.  i)  ita(?)  pr.  m.  B\b  (recte,  scil.  coetum 

v.  W.) ;   ips  :  pr.  m.  B  \a;    m.    al.   corr.  ipsis  B  \a.  b.  k)  :  :  sudare,  ras.  in  B  \a.  b.  1)  ita  pr.  m. 

B\a.b.  m)   per  m.  al.  suppl.  B\b;    om.  B\a.  n)   m.  al.  corr.   laborarem  B  \a,    laborem  B  \b. 

o)  ita  pr.  m.  B\b  {pro  vigilator  noctium);    m.  al.  corr.  vigilabat   per  noctes  B\a.b.  p)  ita  pr.  m. 

B  \a.  b.         q)  ita  pr.  m.  B  \a.  b.         r)  ita  pr.  m.  B  \a.  b.         s)  ita  coni.  v.  W. ;  instanter  codd.       t)  ita  35 
pr.  m.  B  1«.  b.         u)  ita  coni.  v.  W. ;    nec  codd.         v)  post  d.  2  litt.  ras.  B  \b.  w)  consistent :  s  pr. 

m.  B\a.b.         x)  ita  scripsi ;  igne  codd.         y)  ita  pr.  m.  B  \a.  b.        z)  ut  m.  al.  add.  B\a.b.        a)  vel 
add.,  sed  eras.  B\a.b.  b)  ita  coni.  v.  W.;   conectenda  codd.  c)   ita  coni.  L.  Traube;    alt(eramne 

m.  al.  in  litura)  umquam    (vitam  m.  al.  suppl.)    voluit    (osten  m.  al.  in  ras.  minore)  dere  B  \a  et  m.  al. 
B\b;    alter  vita(?)  ne  umquam  voluit  studere  pr.  m.  B\b.  40 

1)   1.  Thess.   2,  9:   nocte  ac  die  operantes,  ne  quem  vestrnm  gravaremus.  2)   Cf. 

V.  Ioh.  Reom.    c.  18:    ignitum    illo    igne    anirni    desiderium,    de    quo    igne    Dominus    ait: 
'Ignem  veni  mittere  in  terram ;    quam  volo,    ut  ardeat '.  3)  I.  e.  spiritu  septiformi,  de 

quo  v.  Ducange  s.  v.  spiritus.         4)  E  contrario  Benedictus  c.  56.  concesserat,  ut  mensa  abbatis 
a  monachorum  separaretur.  45 


VERSUS  DE  BOBULENO  ABBATE.  155 

12.  Kapiendo  cybo  uno  ipse  cum  sodalibus 

apostoloruiu  l a  praecessoribus'1  tf'*3t!* 

regulariter  vivendo  oninia  commnniter. 

13.  Languentium  membra  fratrum  condolet  ut  propria 
5  ipse  visitans  et  studet;  curam  gerens  congruam, 

suis  filiis  ut  pater  prestusb   semper  adfuit. 

14.  Mitis,  bonus  ac  benignus,  vultuc   semper  bilared 
pacificusque,  mansuetus,  lenis,  peritissimus, 

simplex  quidem  et  modestus,  morum  florese   conferens. 

io  15.  Nam  servivit  mente  Cbristo  devotus  et  corpore, 

cui  suaf  membra  sacra  mortificare"   subdidit, 
mundi  buius'1  refutanduin1    pompas  et  dilitias. 

16.  Omnia  factus  ut  lucrum  omnibus  perficeret,  cf'a'^0T' 
formain  sumpsit  iam  praefati  apostoli 2  egregii, 

i6  quin  ut  Petrus  Cbristi  agnos  diligendo  pascuit.  cf.ioh.  21,15. 

17.  Pauperesk  et  peregrinosk  amator  et  egenosk, 
pater  vero  orfanorum,  susceptio1    bospitum, 
parvulorum  pedagogos111,  solator  tristantium. 

18.  Quanta  eius  erga  omnes  adfuisset  bonitas, 

20  nullius  lingua  conlaudare11  ipsum0   tandem  sufficit 

stilo  nequep   exarare  poterit  per  singula. 

19.  Rector  videlicetq   et  pater  monacborum,  regular 
conservatur,  recordatur  butas-3  seni1    per  senem, 

qui  culpantesu,  post  correptos  noxav  numquam  recolit. 

25  20.  Serpens  latens  in  fructectaw  ipsumque"'*  momorserat, 

suis  manibus  expressit  virosx   quosy   emiserat: 
mox  sanavit  ipse  ulcus,  cicatrix  nec  paruit. 

21.  Tantaz   gratia  curandi  Deus  illi  contulit, 
ut  a  lapide  precisusa   artus  uniusu   monacbi, 
30  de  saliva  ut  linivit4,  sospitati  reddidit. 

App.     B  \a.  b. 

App.  a)  doctrinam  (que  add.  B  16)  suis  monstrans  (monstans  B  \b)  monachis  post  apostolorum 
m.  al.  in   litura  scr.    Bla.b;    :::::::::    ::::  a  p[ce]ss[ori]bus  pr.  m.  B\b.  b)    ita  pr.    m.    B\a.b. 

c)  vultus  B  \a  et  pr.  m.  B  \b.  d)  ita  pr.  m.  B  \a.  b.  e)   florum  pr.  m.  B  \a.  b.  f)  sui  B  \b. 

35  g)  ita  pr.  m.  B\b;    mortifica  : :  pr.  m.  B\a;    mortificans  m.  al.  B\a.b.  h)    m.    al.   suppl.    B\a.b. 

i)  ita  pr.  m.  B\a.b.  k)  ita  pr.  m.  B\a.b.  1)  ita  pr.  m.  B\a.b.  m)  ita  pr.  m.  B\b;  pedegogos 
pr.  m.  B  la.  n)  con  eras.  B\a.  o)  ita  pr.m.  B\a.b.  p)  itaconi.v.  W.;  namque  codd.  q)  ita 
pr.  m.,  igitur  m.  al.  B  \a.  b.  r)  m.  al.  corr.  regulae  conservator  B  \a.  b.  s)  m.  al.  corr.  but<e  B  \a.  b. 
t)  ita  coni.  L.   Traube;    semper   senem  m.  al.  corr.    semper  seriem  B  \a.  b.  u)  malim  culpatis,  post 

40  correptis.  v)  ita  pr.  m.  B  \a.  b.  w)  ita  B  \a.  w*)  ipsum  qui  coni.  L.    Traube.  x)  ita  B  \a 

et  pr.  m.  Blb.  y)    ita    B  \a   et  pr.  m.    B\b.  z)   ita  pr.  m.    B\a.b.  a)    ita    m.  al.    B\a.b; 

prec(t)ioso  pr.  m.  B\a.b.         b)  unus  pr.  m.  B\b;    unumf?)  pr.  m.  B\a. 

1)   I.    e.    apostolorum   exemplo,    sicut    a  praecessoribus   statutum    erat,    omnia    communiter 

habebant.        2)  Pauli;  cf.  v.  8,  1.         3)  Butus  monente  L.  Traube  pro  imbutus  accipitur;  cf. 

45  Forcellini  VI,  p.  517.  4)  Simile  miraculum  Ionas,   V.  Columb.  I,  15,  enarravit:  evenit,  ut 

unus  —  digitum  falce  praeciderit, digitumque  inlitum  salivo  pristine  statim 

sospitati  reddit;    cf.  II,  3. 

20* 


cf.  Exod. 
13,21. 


156  VERSUS  DE  BOBULENO  ABBATE. 

22.  Vasum  unum  quod  refertum  deorsum  eversuma  est, 
cumulum  sursum  restauravit,  terris  nec  effuderat, 
orarium  ipsum  dequeb   susque  cooperiens. 

23.  Xristi  lumen  intempesta  noctis,  dum  vigilias 

consuetas  pervagaretc,  praeibat,  ut  filios  & 

Israelis  protegendod   columna  igniferens. 

24.  Ymnis,  psalmis  canticisque  modolatis  vocibus 
concinnavit  immolando  Deo  sacrifitium, 
spiritalis6   semper  laudes  regi  regum  obtulit. 

25.  Zelum  zelans  karitatis,  zelum  plenus  Domini  io 
antiquo  hoste  deceptore  cum  triumpho  caruit, 

sese  caelos  conditori  collocavit  meritis. 

26.  Gloriamf  Deo  decantemus^,  oremus  et  pariter, 
ut,  qui  eum  coronavit  ipsius  pro  meritis, 

nobis  veniam  concedat  paradisi  et  gaudia.  16 

Amen. 

App.     B  \a.  b. 

App.     a)   eversu   pr.  m.  B\a.b.  b)    ita  scripsi;    detegit   suus   qui   B  \a.  b.  c)   ita  B\a\ 

pervagarit  pr.    m.    B  \b.  d)   ita   coni.   v.  W. ;    protegente   codd.  e)   ita  pr.   m.   B\b\   spyritalis 

pr.  m.  B  \a.         f)  Gloria  pr.  m.  B  \b.         g)  de  eras.  B  \a.  20 


VITA  WALARICI  ABBATIS 
LEUCONAENSIS. 

S.  Wcdarici  oppidum   ad  ostia  Suminae  fl.    (hodie  Saint-Valery-sur- Somme)   in 
pago  Viminao l  civitatis  Ambianensium  eoque  loco  situm,  quem  Leuconaum  vel  Legonaum 
5  antiquitus  appeUatuni  esse  volunt,  patrono  fruitur,  cuius  nomen  saeculo  demum  IX.  mar- 
tyrologiis  illatum  est,  scilicet  Adonis2 

d.  1 .  Apr. :  Et  in  pago  Winnoensi  S.  Walerici  conf essoris,  cuius  sepulchrum  crebris 
miraculis  illustratur, 
et  Usuardi 3 
10      d.  12.  Dec. :  In  pago  Vimnacensi  sancti  Walerici  presbiteri  et  confessoris, 
neque  in  codicibus  Hieronymiani  occurrit  nisi  in  uno  Corbeiensi^  saec.  XII, 

d.  1.  Apr.:  Iganon  (lege  Liganao)  monasterio  depositio  beati  Walarici  confessoris. 

Monasterium  quod  Walarici   oppido   et  nomen  et   originem  dederat  a  Nortmannis 

a.  859. 5  e/881.G  igni  ferroque  vastatum  primo  saecularis  canonicorum  congregatio  occu- 

i5  pabat.    Clericus  qui  ei  praeerat  Herchemboldus  nomine  ipse  Arnulfo  I.  comiti  Flandriae 

opem  tulisse  videtur,   ut  sanctum  a.  952.   furtim   abstrahere   atque  Sithiensi   S.  Bertini 

monasterio  tradcre  potuisset1.     Ad  restituendum  patronum  Arnulfus  II.  comes  per  Hu- 

gonem  ducem  Franciae  coactus  est,    qui  monachis  sub   regula  Benedicti  congregatis  mo- 

nasterium  Walarici  rebus  mobiiibus  immobilibusque  a.  981.  largiter  instruxit,  exemptumque 

20  e  iurisdictione   episcopi   ut  ecclesiae  Romanae  subderetur,    a  papa  impetravit*1.     Historia 

relationis   corporis  S.  WaJarici  miraculaque  sub   quattuor  primis  monasterii   reformati 

abbatibus  facta9  adhue  extant.    E  quibus  ultimus  est  Theodinus,  antea  monasterii  S.  Dio- 

nysii  abbas,  quem  ante  Wazonem  a.  1052.  commemoratum10  sedisse  opus  est. 

Eidem  Theodino  omnique  monasterii  congregationi  Vitam  Walarici  auctor  nuncu- 
25  pavit,  qui  se  ipsum  'aniicum  eorum  proprium'  appeUavit,  nomen  vero  suum  posteris  tra- 
dere  non  ausus  est.  Erat  autem  peregriuus,  ante  plures  dies  in  ipso  coenobio  commo- 
ratus,  negotiumque  suscepit,  non  solum  a  fratribus  posttdatus,  sed  etiani  imperio  Hugonis 
archiepiscopi  sui  oboediens.  Hugonem  illum  unus  I.  Mabillonius  perspexit  fuisse  archi- 
episcopum  ecclesiae  Vesontionensi  per  a.  1031 — 1066.  praesidentem,   idemque  summa  cum 

30  1)  Gf.  Longnon,  ' Atlas  histor .  Texte  expV  p.  127.  2)  Surius  VII,  p.  1113.     3)  Ed. 

Bouillart  p.  199.  4)  AA.  SS.  Nov.  II,   1,  p.  [38].  5)  Ann.  Bertin.    auct.  Prudentio 

a.  859,  ed.  Waitz  p.  52.  6)  Ann.  Vedast.  a.  881,  SS.  II,  p.  199.         7)  Folcwini  Gesta  abb. 

S.  Bertini,  SS.  XIII,  p.  630.  8)  Privilegium  papale  a.  981,  d.   1.  Apr.  datum  edidit  Ma- 

billon,   Ann.  ord.  S.  Bened.  IV,  685;    cf.  Jaffi  n.  3805  2.  9)    Ea  edidit  G.  Henschenius, 

35  AA.  SS.  Apr.  I,  p.  23,  et  ex  ipso  partem  ad  comites  Flandriae  spectantem  O.  Holder-Egger, 
SS.  XV,  p.  694  sqq.         10)  Bovonis  Relatio  de  inventione  et  elevatione  S.  Bertini,  SS.  XV,  533. 


158  VITA  WALARICI  ABBATIS  LEUCONAENSIS. 

sagacitate  coniecit  proximi  coenobii  Luxoviensis  e  monachis  fuisse  auctorem  l.     Haec  de 
ipsius  tempore  condicioneque. 

De  fide  autem  eius  kaec  praemonenda  sunt.    Walaricum  sid)  Columbano  monasterio 
Luxoviensi  adscriptum   esse  voluit,    eoque  depulso,    Eustasio   dbbati   adstitisse,    deinde  ad 
praedicandas  gentes  in  Neustriam  migrasse,  praeceptumque  regium  a   CJdothario  consen-  5 
tiente  episcopo  Ambianensi  accepisse,   quo  Leuconaus  locus  ad  cellulas   construendas  ei 
datus  esset,  dominico  denique  die,   sicut  sanctitati  eius  par  erat,   defunctum  esse.     Quod 
si  verum  esset,   locus   inter  monasteria  regia   enumerandus  esset,   atque  Blidmundus  se- 
cundus  abbas  mortuo  Athala  Bobiensi  (f  627)   illuc  profectus,   cum  post  sancti  mortem 
monachis  recedentibus   vita  coenobialis   cessasset   locusque   in   solitudinem   redactus  esset,  io 
iterum  ab  eodem   rege   episcopoque   dioecesano  praeceptum   licentiamque  monasterii  resti- 
tuendi  impetrasse  fertur.     Bes  igitur  biographus  saec.  XL.  descripsit,  quae  quattuor  sae- 
culis  ante  ipsum  gestae  erant,  atque  de  temporibus  adeo  remotis  ex  se  ipso  omnino  nihil 
compertum   habere   poterat.     Cum  Gregorius    Turonensis   vix  plus  quam  triginta   annis 
maioris    natu   Nicetii    episcopi    Treverici    ritam    describens    auctorem    suum   in    medio  15 
posuerit,   ne  reprehensionem  incurreret  eam,   quam  ipse   tam   simpliciter  exposuit2 :   lTu 
cum  sis  iunior,   quomodo   seniorum  gesta  poteris  scire,   aut  qualiter  ad  te  eorum  facta 
venerunt?     Nempe  non  aliud  nisi  conficta  a  te  haec  quae  scripta  snnt  decernuntur',   eo 
magis  in    tanto    temporum   intervallo   auctor    vetustior   huic    biographo    afferendus    erat. 
Contendit  igitur,  a  Baginberto  abbate  ante  aliquos  annos  Walarici  vitam  summo  quidem  20 
studio,   sed  nimis  prolixo  et  simplici   sermone   dictatam,   eamque  ipsam  a  se  succincto  et 
compto  sermone  editam   esse,   ut  a  fratribus  simplicioribus  propter  sermonis  brevitatem 
melius   intellegeretur,   neve   nimis   indoctus  rusticusque  dicendi  modus  studiosis  fastidium 
generaret.     Licet  brevitatis  studiosissimum  cultorem   se  ipsum  passim  gesserit,   tamen  ea 
quae  superest  vita  nimia  prolixitate  atque  etiam  digressionibus 3  laborat.   Fac  Baginbertum  25 
illum  tertium  fuisse  abbatem  aevoque  Walarici  quam  maxime  propinquum,  sicut  vulgo  opi- 
nantnr,  certe  distinguendus  esset  a  biographo  recentiore.    Attamen  hic  auctore  vetustiore  mu- 
nitus  aequalem  iam  sancti  ubique  se  gessit.    Virtntes  igitur,  quas  brevissimo  et  compendioso 
planoque  stilo  se  descripsisse  iterum  iterumque  testatus  est,  ab  ipsis  sancti  discipidis  accepisse 
volfuit:  quas  a  veredicis  et  bene  conpertis  viris  audivimus,    quos  ipse  edocuit  et  30 
enutrivit,  et  quosdam  ex  ipsis  de  diversis  lang-uoribus  sanitati  restituit,  ex  quibus 
unum    in    medio    nunc    proferamus4,    unumque    quem    citavit  Blidmundum    secundum 
monastcrii   abbatem   expressis  verbis  inter  auctores  suos  enumeravit :   ut,   inquit,   postea 
referebat    ipse     qui    debilis    fuerat5.      Deinde    Berachundus    episcopus    Ambianensis 
(c.  a.  614)  testis  allatus  est,  quasi  de  arbore  quadam  reftulisset:  in  qua  beatus  Berchundus,  35 
ut  ipse  referebat,    sanctorum    reliquias    solebat    suspendere ".      Certe   ex  his  locis  in- 
teVegitur,   biographi  quam  maxime  interfuisse,   ut  nihil  referre  crederetur  nisi  a  testibus 
oculatis  comprobata,   neque  enim   ipsum  latebat  a  plurimis  fabulosa   spargi   solere,   unde 
miractda  post  sancti  obitum  patrata  enarravit1 :  non  ea  quae  a  plurimis  fabulose,  sed 
ea  quae  a  veredicis   testibus   conprobata    esse  iam  didicimus,    et  illa  maxime  quae  40 
a  venerabili  viro  Raginberto   erudito   abbate,    pio    licet   studio    ac    religioso   labore 
et  prolixo  quidem  sermone,    sed  tamen   satis    simplici    et  inconposita  editione  con- 
scripta  repperimus.     Vitam  vetustiorem  quamvis  adhibuisset  biographus,  tamen  de  sancti 
discipulis  prima  persona   'audivimus'   uti   Baginberto   soli    licuisset  ipsiusque  personam 
induens  passimque  aequalem  sancti  se  gerens  procul  dubio  fraudis  nefandae  reum  se  fecit.  45 
Lnterim  Walarici  vitam  exordio  ex  V.  Fursei  deprompto  non  Baginberti  aliusve  auctoris, 

1)  Mabillon,  Ann.  ord.  S.  Benedicti  I,  318.         2)  V.  Patr.  c.  17.         3)  V.  Walarici  c.  6. 
4)  Ib.  c.  14.  5)  Ib.  c.  15.  6)  Ib.  c.  30.  7)  Ib.  c.  31. 


VITA  WALARICI  ABBATIS  LEUCONAKXsls.  L59 

sed  Tonae  partim  verbis  descripsit  gestaque  et  Columbaniet  Athalae  ipse  citavit1;  Tonam 
autem  Columbani  male  credicUt*  disdpulum  fuisse  nimiumque  impudenter,  quae  ille  anti 
Athalae  obitum  de  se  ipso  expertus  erat,  ea  in  Blidmundum  suum  transcripsit  (c.  %b), 
qui  et  ipse  ex  eodem   fonte  ei  notus  erat*.     Cum  Walaricum  'servum   Dei  magnum'  a 

5  Columbano  nominatum  esse  voluerit '.  patronum  su/wm  laudibus  extollens  mores  Scottorum 
vetustorum  omnino  ignoravit  atgue  Luxoviensis  monasterii  historiam  enarravit  plane 
novam:  scilicet  pastores  nonnullos  Cohimhano  expu/so  ihidem  eoitse</isse  /ocumque  « 
Wa/arico  fugatis  saecularibus  restaurari  coepium  esse,  tunc  dem/um  Eustasium  super- 
renisse  unaque  ctim  sancto  residuum  saecularium  nu/merum   ab   ipsius  monasterii  finibus 

10  removisse.  Certamen  illud  inter  saeculares  monachosque  institutum  ut  per  Ionam  refel- 
/i/ttr  atque  Columbani  aevo  repugnat,  ita  a</  aenvulationem  inter  canonicos  saecu/ares 
monachosque  regu/ares  referendnm  est.  locusque  mente  biographi  saec.  XI.  dictatus  auctori 
vetustiori  attribui  nequit.  Denique  Walarici  Ionas  ne  verbo  quidem  meminit.  Tpsius 
autem  vestigia  biographus  ita  subsecutus  est,   ut  de  Columbano  dicta  ad  sanctum  suum 

15  refttt/erit:'.  detracUsque  eis  quae  apud  ipsum  leguntur,  aat  falsa  aut  dubia  restant 
nihilque,  qnod  a/>  auctore  saec.  XI.  confingi  non  potuisset.  Itaque  ad  testes  aequales 
frttstra  appeUasse  mihi  videtur  is  qui  historiam  manifesto  fa/sam  enarravit  Raginbertique 
testimonium  eo  tantum  consilio  praetentum  esse  cxistimo,  ut  specie  antiquitatis  velaret 
ftgmenta    sua.      Ceterum    mu/ta    in  eos  invectus,    qui   ante    missarum    sol/emnia    hihere 

20  auderent6,  mores  aevi  sui  castigasse  videtur. 

Biograpkus  sermonem  rusticum  abhorrens,  etsi  in  /itteris  aliquid  sibi  praestitisse 
visus  est  locumque  Horatianum 7  ostentavit,  ne  de  studiis  suis  liberalibus  dubitaretur, 
tamen  compositione  /aborat  aspera  praefractaque,  ut  librarii  posteriores  permu/fa  addenda 
immutandaque  reppererint. 

25  1)   Codex  Bononiensis  n.  I0G,  o/im  S.  Bertini,  saec.  XI,  fo/.  2 — 14,  a  librario 

exaratus  est,  qui  patrio  sermone  seductus  multa  menda  orthographica  commisit,  saepissime 
ti  pro  ci,  md  et  mt  pro  nd  et  nt  scrihens. 

\a)  Codex  Bruxe/tensis  n.  7461,  antea  musei  Bollandiani  P  160,  saec.  XIII, 
p.  238—250. 

30  2)  Codex    Taurinensis   bibliothecae   nationahs   F  III,  16    (antea   N.  14>,    ohm 

Bohiensis  (n.  \2\),  saec.  XI,  fol.  160  —  171. 

3a)  Codex  S.  Audomari  n.  311,  saec.  XII,  fo/.  76' — 85'. 

Bb)  Codex  Rothomagensis  0  55,  o/im  S.  Attdoeni,  saec.  XII,  fo/.  39  —  57, 
V.  Walarici  cum  praescriptionibus  capitum,    quae    in    editione  Mabilloniana    leguntur, 

35  fo/.  57' — 66.     Corporis  S.  Walarici  relationem  et  miracula  continet. 

Sh*)  Codex  Parisiensis  n.  13  092  (antea  Bes.  St.  Germ.  p.  97.  \2°),  saec.  XII, 

fo/.  114 — 123,   V.  Walarici  absque  praefaUone,  fol.  123' — 128'.    TranslaUonem  continet. 

36**)  Codex  Bruxellensis  «.8363.  eadem  continet  in  ustim  Boliaudianorum  m. 

s.  XVII.   exscripta.     Belatio   corporis  Wa/arici  a.  981,   qnam  e  codicibus  a  Mdbillonio 

40  communicaUs  Henschenius,  AA.  SS.  Apr.  I,  23,  edidit,  ibi  a.  935.  attributa  est,  sicut 
in  36,  dum  in  -ih*  a.  932.  item  falsus  indicatur. 

4«)   Codex  Parisiensis  n.  5289,  saec.  XIII,  fol.  66 — 73,  praefatione  caret. 

46)  Codex  Bruxellensis  n.  207,  saec.  XIII,  fol.  182—187. 

V.  Walariei   «</   codices   meliorcs  1.  2    tantum   recensui,    e   quihus    iu    adiaphoris 

«  priorem  anteposui,  cum  alter  textum  locis  nonnu/Jis  inprimis  in  fine  leviter  retractatum 
exkibeat.      Reliquos   interpolatores   turpiter   depravaverunt ,    eosque    quam    maximc   forsit 

1)   V.  Walarici  c.  6.  35.  2)  Ih.  c.  6.  3)   V.  Columb.  II,  6.  4)   V.   Wala- 

rici  c.  11.  5)  16.  c.  2.  4.  27.  6)  Ib.  c.  19.  7)  Ih.  c.  1. 


160  VITA  WALARICI  ABBATIS  LEUCONAENSIS. 

c.  34,  citm  non  solum  constructione  offenderentur,  sed  etiam  conatu  episcopi  Ambianensis, 
quo  sancto  corpore  pacne  privati  essent.  Specimen  interpolationum  in  adnotatis  ad  illud 
capid  attuli  neque  vero  in  hos  libros  diligentius  inquisivi. 

L.  Surius,  De  probatis  sanctorum  historiis,  Coloniae  Agrippinae  1571,  tom.  II, 
447 — 454,    V.  Walarici  absque  praefatione,  immutato  sermone  rudi,  edidit.  5 

I.  Mabillon,  Acta  sanctorum  ord.  S.  Benedicti,  Parisiis  1669,  Saeculum  II, 
76  —  90,  textum  inprimis  ad  codicem  S.  Audoeni  (—  Sb)  recensuisse  videtur,  praeter 
quem  codicibus  monasterii  S.  Walarici  et  S.  Petri  de  Conchis  usus  est. 

G.  Henschenius,   Acta   sanctorum,   Antverpiae   1675,   Aprilis   tom.I,  16  —  23, 
praeter  editionem  praecedenteni  duplicem  S.  Bertini  codicem  adhibuit,   quorum  alter  erat  10 
codex  noster  1,  tertiumque  Bodecensis  nionasterii  in  dioecesi  Paderbornensi  siti,  cui  pro- 
Jogus  deerat. 

B.  Krusch. 


INCIPIT  PROLOGUSa  IN  VITA  SANCTI  WALARICI  ABBATIS. 

DOMINO   MEO   SEMPER   PROPRIO  ET  INSOLUBILI  CARITATIS  VINCULO  15 
RETINENDO  DOMNO  ET  PATRI  THEODINO  ABBATI  ET  OMNI  SANCTAE 
CONGREGATIONI  VESTRAE,    QUAE   VOBISCUM   DOMINO   DESERVITb  ET 
SUB   REGULARI   CURA  VIVERE   GAUDET,   AMICUS   VESTER   PROPRIUSc 
ET  OMNIUM  CHRISTICOLARUM  SERVUS  PERPETUAM  VOBIS  IN  CHRISTO 

OPTAT  SALUTEM.  20 

Inprimis  quasi  provolutus  vestris  vestigiis  humili  prece  deposco,  ut  adsisteutes 
vos  sacris  altaribus,  qui  sedulas  et  dignas  Deo  cotidie  solvitis  preces,  me  etsid 
indignum  famulum  vestrum  in  alta  memoria  cordis  vestri  semper  dignemini  habere. 
De  cetero  vero,  ut  scitis,  cum  ante  plures  dies  in  vestro  coenobio  positi,  vobiscum, 
ut  convenerate,  loqui  cupissem,  vestra  tunc  fraternitas  nostram  parvitatem  summa  25 
cum  humilitate  postulabat,  ut  vitam  patroni  vestri  beati  Walarici  succincto  et 
compto  sermone  ederem,  quam  ante  aliquos  annos  venerandus  vir  Ragiubertus 
abbas  summo  quidem  studio,  sed  nimis  prolixo  et  simplici  sermone  dictaverat. 
Sed  et  hoc  mihi  ipsumf  addebatis,  quod  Hugusg  archiepiscopus x  noster  ipse  hoc 
iusserat,  ut  mediocritas  mea  praefatam  vitam  quasi  apertius  ac  luculentius11  vobis  30 
deberet  conscribere;  cuius  iussionibus,  in  quantum  valemus,  contradicere  non 
debemus.  Et  duplex  exinde  nos  causa  hortatur,  dum  et  vestra  me  delectat  caritas 
et  ille  qui  est  summus  pontifex  hoc  fieri  iubet.  Et  ideo  nos  ita1  calamum  tem- 
peravimus,  ut  sermo  brevis  et  admodum  planus  simplicioribus  fratribus  intelle- 
gentiam  augeret  et  neck  nimis  indoctus  et  rusticus  esset,  ne  studiosis  praeberet  35 
fastidium. 

Prolog.     1.  2. 
Prolog.     a)  praefatio  1;  praescr.  eras.  2.        b)  servit  2.        c)  propius  in  litnra  1.        d)  acsi  2. 
e)  converat  pr.  m.  1.         f)  om.  1.         g)  Hugus,  pr.  m.  superscr.  vel  0  1 ;   Hugo  2.         h)    1.  illo  vobis 
describerem.  C.  2.         i)  nos  iterat  2.         k)  ne  2.  40 

1)   Scilicet  Vesontionensis   a.   1031  — 1066,    sicut  primus   statuerat   Mabillon,    Ann.    ord. 
S.  Benedicti  I,  318. 


VITA  WALARICl  ABBATI8  LEUC0NAENSI8.  161 

INCIPIT  VITA  SANCTI  WALARICI   ABBATIS*. 

(I1').     Fuit    vir    vitae    venerabiiis  Walaricus    nomine,    mediocris    quidem    genere,  v.Funeici. 
sed  nobilissimus  fide.    Huius  beati  viri  infantia,  divina  utc   erat  Lnspiratione  afflata, 

ut  postmodum  eventus  rerum  ipsarumque  virtutum  eius  fama  edocuit,  sacris  qiudem 
5  et  monasticis  a  Domino  erudiebatur  discipliflis.  Nain  cum  esset  in  Alvernica  regione 
ortus  et  adhuc  puerulus,  sed  mente  tainen  grandevus,  oviculas  patris  sni  ibidem 
per  pascua  laeta  circumagens  et  per  amoena  virecta [  eas  conservans,  audivit  in 
locis  vicinorum  propinquis,  qualiter  nobilium  parvulorum  mos  est  doctoribus  in- 
>truere  scolas.    Exin'1  tali  desiderio  provocatus,  tabellam  sibi  faciens,  cuin  summa 

10  veneratione  humilique  prece  a  praeceptore  infantium  depoposcit,  ut  sibi  alfabetum 
scriberet  et  notitiam  litterarum  insinuaret.  Quo  ita  citius6  peracto,  ut  postula- 
verat,  Laetus  valde  ad  opus  sibi  iniunctum  a  quo  discesserat  remeavit.  Sed  cum 
liaec  agerentur,  res  admiranda  atque  memoriae'  digna  evenit.  Cum  predicti 
patris    sni    gregem    servaret    in    agris,    assidua    meditatione    divino    fultus    auxilio 

i.,  absque  nutu  genitoris  sui  non  solum,  ut  diximus,  notitiam  litteraruni,  sed  et  parvo 
intervallo  totum  paraverat"'-  psalterium.  Exinde  coepit  ecclesiam  frequentare,  et 
dum  ibi  acie  mentis  cboros  psallentium  intenderet,  magis  ac  magis  igne  timoris 
Dei  accendebatur  et  compunctione  cordis  amplius  roborabatur,  de  quo  igne  Do- 
minus  dicit :    Tgnem  veni  mittere  in  tevram;  quem  volo,   ut  ardeat;  sed  et  iliud  quod  r.uc.  12, 49. 

•>oquidam:!  ait:  Et  feriunt  sui)ntiosXx  fulgura  montes. 

(2).  Deinde,  exardescente  in  animo  eius  calore  fidei  in  maius,  audivit  non 
longe  abesse  quoddam  monasterium  noinine  Autumo4,  ubi  quidenr1  avunculi  sui 
subsequitur  vestigia1'.  Ad  vero  cum  praefatus  pater  suus,  ut  de  monasterio  egre- 
deretur,  ediceret,    ille    beatus    puer  ferturc   respondisse,    iam    se    ulterius    patris  ^1,''''""1'' 

25  domum  non  esse  visurum.  Tunc  pater  in  stuporem  atque  merorem  animi  con- 
versus,  coepit  piura  argumenta  perquirere  et  molimine  mentis  suae  pertractare,  as- 
sumens  secmn  patris  monasterii,  imino  et  omnium  fratrum  consilium,  qualiter 
possent  eius  animum'1  ad  se  reducere,  vel  ad  propria  eume  facerent  ut  vellet 
remeare.     Et  tunc  fratres  una  cum  consensu  abbatis,    consentientes  precibus  geni- 

30  toris,  coeperunt  beatum  puerulum  perurgere,  ut  ad  parentes  suos  reverteretur,  et 
quandocumquef  vellet,  iterum  ad  septa  monasterii  repedaret,  addentes  etiaui 
terroribus  blandimenta,  offerentes  oscula  et  verbera  minitantes  et  ieiunium  ei 
duorum  vel  trium  dierum  inponentes.  Sed  ille,  inito  consilio  potiores,  quasi 
fundamentnm  ut  erat  supra  petram,    inmobilis    atque    interritus  in  percepta  animi  cf.  Luc.  6, 48. 

35  sui  voluntate  perduravit,  illius  praecepti  non  inmemor:    Qui  amat  patrem  aut  matrem  Matth.10,87. 
plus  quam  me,  non  est  me  dignus;  et  illud  apostoli  dictum:  Quis  nos  separabit  a  cari-  Rom.8,35. 
tate  Christi?  tribulafio,  <u>  angustia,  an  perseoutio,  anh  nuditas,  an  fames? 

Capp.  1.  2.     1.  2. 
Cap.  1.     a)    haec  m.  al.  suppl.  1;    lucipit    vita    sancti    ac    beatissimi    Walarici    confcssoris    atquc- 
40  abbatis  praescr.  2.  b)  numeri  des.  codd.  c)  om.  2.  d)  Exinde  2.  e)  cititius  2.  f)  me- 

moria  1.         g)  didicerat  4«.  b.         h)  sommos  pr.  m.  1;    summunt  2. 

Cap.  2.  a)  quidtem  1.  b)  vestigium  2;  Lectio  II  add.  1.  c)  r.  f.  1.  d)  ind?  ab  h.  I. 
nonnulla  abscissa  sunt  2.         e)  otn.  2.         f)  cumque  absciss.  2.         g)  potiori  (2).         h)  ita  1 ;  an  n.  om.  (2). 

1)  Verg.  Aen.  VI,  (V6H:  et  amoena  virecta.        2)  I.  e.  discere,  Ital.  'impamre'.        3)  Hora- 
te  tius,  Carm.  II,   10,   11: 

feriuntque  suminos. 

Fulgura  montes. 
4)  Hodie  ignotum. 

SS.  R.  Meroving.    IV.  21 


162  VITA  WALARICI  ABBATIS  LEUCONAENKTS. 

(3).    Tunc  praefatus  abbaa,  victus  iam  cum  esset  adulescentis  animi  iustantia, 
perspiciens   bonum  eius  atque  immobile  desiderium  motusque  pietate  et  conpulsus 
Dei  timore,  secum  haec  tandem  pertractans,  fratribus  dixit:   'Nonb   abiciamus  boc 
quod   nobis    a   Deo    datumc    esse    videmus'.      Tunc    omnes    unanimiter    cum    bona 
voluntate    et   gaudio    spiritali'1  infra  septa  monasterii    ad   clericatus  officium  illum  5 
provocant    et   intra   paucos    dies,    adveniente    saepedicto    patre    eius,    sub   regulari 
eum  ordine  constituunte.     Crescente  autem*    aetate  et   gratia   providentiae^,    erga 
illum  omnium  affectus  cotidie  crescebat.    Erat  enim  corpore  castus,  mente  devotus, 
affabilis    colloquio ,    amabilis    aspectu ,     prudentia    praeditus ,     temperantia    clarus, 
interna  fortitudine  firmus,  censura  iustitiae  stabilis,  longanimitate  largus,  patientia  10 
robustus,    bumilitate    mansuetus,    caritate    sollicitus.      Bonorum    ergo    operum    et 
gratia  plenus,  stabilis  inerat  moribus,  ut  suis  confratribus11   regula  et  norma  esset 
virtutum. 

(4).  Sed  inter  haec  animus  ad  altiora  fastigia  et  ad  potiora  ingenia  semper 
v.coiumb.  ascendens,  coepit  peregrinationem  Dei  amore  appetere  et  patriam  parentesque  15 
suos  deserere.  Tunc  ad  monasterium  beati  quondam  antistitis  Unacbarii1  Autisio- 
derensisa  episcopi  perrexit,  quod  in  suburbano1'  ipsius  civitatis  in  quodam  est 
viridiarioc  constructum,  et  ibi  a  praefato  pontifice  benigne  est  susceptus.  Quam 
plurimum  itaque  tempus  artissimis  ieiuniis  orationibusque  et  vigiliis  caelestem  ibi 
vitam  agebat  in  terris.  20 

cf. ib.  1,18.  (5).    Et    curn    Tonge    lateque    per    diversa    Toca    fama    virtutis    eius    se 

spargeret,  quidam  vir  nobilis  et  opibus  plenus  nomine  Bobo  ad  eum  visitandi 
gratia  et  suae  instructionis  causa  devote  accessit,  sed  ab  ipso  Dei  famulo  devotius 
est  susceptus.  Nam  in  tantum  eum  divinis  instruxerat  eloquiis  et  oratione  sua 
iam  muniverat,  ut,  omni  etiam  mundi  cura  postposita,  voluntariam  paupertatem  25 
pro  Deo  diligens  et  ad  domum  propriam  ulterius  non  regrediens  nec  retro  aspi- 
ciens,  sed  manum  in  stipite 2  ponens,  una  cum  magistro  suo  sancto  Walarico  pari 
religionis  fervore  Luxovium  usque  pervenit.  Ubi  venerandus  et  admodum  sanctus 
ib.1,2.  et  sacrae  religionis  cultor  beatus  Columbanus  ex  Hiberniaa  insula  ortus,  his  quidem 

in  locis  ferme  ducentorumb  viginti,  ut  fertur,  monachorum c  pater  praeerat  coenobiis.  30 
ib.  i,5.  In  quibus  nullus  sibi  aliquid'1  proprium  dicebat  praeter  diurnos  labores  noctur- 
nasque  vigilias;  omnibus  omnia  erant  eommunia,  uuumque  velle  et  unum  nolle,  quibus 
cf.Act.4,32.  cor  unum  et  anima  una  erat  in  Deo.  Et  nihil  quidem  mundiale  secum  habentes 
nisi  parcissiinum  et  mediocrem  cybum  et  humilissimume  simplicemque  vestitum, 
sed  omnia  tamen  sibi  in  Christo  possidebant* .  Et  his  quidem  delitiis  atque  his  35 
divitiis  contenti  vitam  tunc  angelicam  ducebant  in  terris. 

(6).  Quales  vero  vel  quanti  tales  tunc  in  uno  regebantur  pastore,  11011  est 
nunc  nostrae,  ut  puto,  parvitatis  edicere,  ne  prolixa  oratio  vel  rusticus  sermo  dic- 
tandi  fastidium  inferat  legentibus.     Ne  videamur  tamen  omnia  preterisse,  primam 

Capp.  3—6.     1.  2.  40 

Ca  p.  3.  a)  abbas  1.  b)  Nam  2,  corr.  c)  donatum  2.  d)  spiritaali  2.  e)  Lectio  III. 
add.  1.         f)  beato  puerulo  add.  1.         g)  providentia  2.         h)  cum  fratribus  2. 

Cap.  4.     a)  ita  pr.  m.  1 ;    Auti  |  2.         b)  su  :  burno  pr.  m.  1.         c)  ita  1 ;   absciss.  2. 

Cap.  5.  a)  Ib.  m.  al.  corr.  Hib.  1.  b)  post  duc.  3  litt.  eras.  1.  c)  p.  m.  2.  d)  om.  2. 
e)  ita  2;   humillimum  1.         f)  Lectio  IIII.  add.  1.  45 

1)  V.  SS.  R.  Merov.  I,  653  n.  2)  8tipham  in  V.  Columb.  I,  3,  legitur  pro  stivam, 

dum  Vttlg.  Luc.  9,  62,  aratrum  exhibet. 


YITA   WALARICI  ABBATIS  LEUC0NAENSI8.  10:* 

eius  virtutein,  qualiter  in  gestis  ipsins  invenimus,  brevissime  in  medio  proferamus. 
Btenim  priusquam    mater   eum    i  n  auras  lueis   ederet,    tn    sinu    auo   solem   pro-  v;cI0,£mb« 
spexit8  Iumen   effundere,   quod  rerum  eventus  ita  in1'  postmodum   probavit,  quia 
quasi  sol  ab  occidente  ortus  retrogradiens,  sic  ille  partes  Europae  sparsim  gyrando 

.,  sua  doctrina  splendida  et  clara  inlustravit.  Si  quis  vero  curiosius  et  plenius  boc 
scire  voluerit,  qualis  et  quantus  in  virtutibus  miraculorum  vir  iste  beatus  exti- 
terit,  vel  in  scientia  et  doctrina  divinarum  humanarumque  scripturarum,  aut  prae- 
sagio  futuroruni,  seu  quodc  et  quales  gentes  ad  tidem  Christi  adquisierit,  mona- 
steria   utriusque   sexus   construxerit,    et   in    dictandi    peritia    vel    exponendi    qualis 

10  fuerit,  facillime  hoc  poterit  invenire,  si  opuscula  illa'1  perquirat,  quae  eruditus 
discipuloruni  illius  Ionas  abba.  vir  magnus,  eloquentiaeu  plenus  et  dictandi  pe- 
ritus,  polito  et  limato  satis  sermone  de  vita  ipsius  conposuit.  Sed  dum  magistrum 
et  confratrem  beati  Walarici,  quis  vel  qualis  fuerit,  breviter  et  succincte  perstrin- 
xiinus,  longius  paulisper  a  proposito  nostro  discessimus.    Sed  ad  vitam  nunc  ipsius 

15  exponendain,  auxiliante  Domino  et  ipsof  intercedente,  redeamus. 

(7).  Cum  autem  hic  Dei  famulus  praefato  coenobio  Luxovio  inhabitaret,  in- 
primis  humilitatis  eausa  et  ritu  pulsantium x  hortum  excolere  coepit,  in  quo  ad- 
miranda  et  ultra  modum,  satis  ut  credas,  holera  crescebant.  Sed  cum  contigisset, 
ut    solet   adesse,    ut  a  vermibus    ubique    holera    devastarentur,    beatus  Columbanus 

20  hortum  ingrediens"  venerabilis  viri  et1'  non  solum  ibi  ullain  lesionem  a  vermibus 
non  invenit,  sed  magis  cuncta  virentia,  iocunda  et  ainoena  atque  intacta  conspexit. 
Intellexit  vir  Deo  plenus  hoc  non  esse  rei  eventum,  sed  humilitate0  et  oboedientia 
et  merito  fidei  beati  Walarici.  Ille  vero  e  contrario  non  suo  facto  hoc  deputabat, 
sed    meritis    fratrum     oninia    esse    defensata    dicebat.      Postquam     autein    in    illo 

25  tantam  gratiam  beatus  pater  inspexit,  iussit  eum  inter  condignos  probatosque 
monachos  constitui,  quem  fratres  adhuc  quasi  novitium  inter  pulsantes  esse  iudi- 
candum  aestimabant'1. 

(S).  Interea  dum  praedictus  pater  more  solito  ad  instruendos  fratres  divinaea 
lectioni  insisteret  et  inter  illos  sacri  verbi    semina   spiritalibus    seminaret  eloquiis, 

30  cumque  fratres  undique  concurrentes  ad  audiendum  verbum  Deib  se  invicem  ante- 
cederent,  dum  inter  illos  subito  vestibulum  ipsius  domus  beatus  Walaricus  subin- 
traret,  ad  illius  ingressum  beatus  Columbanus  mirum  in  modum  odorem  magnae 
nagrantiae  et  mirandae  suavitatis  ad  se  venisse  persensit.  Cumque  hoc  conperisset, 
quis  tunc  ad  eum  fuerat  ingressus,  fertur  et  hunc  sermonem,  divino  ut  erat  spiritu 

35  plenus,  subiunxisse:   'Tu  es  merito  abbas  monasterii  et  senior,   mihi  diligende'. 

(9).    Postquam*    vero    praefatus    Columbanus    cum    fratribus  suis  de  ib. i, 20. 
praedicto    coenobio    fuit    expulsus,    insequente    illum    Teodenco    et    stimu-  ib.  1, 18. 
lante  adversario1'    et  avia  eius  Brunichildec,    qui    hoc    in    tempore  regnum  Bur- 
gundianorum rt    t e n e b a n  t ,    Austrasiorum    vero c     germanus'     Teodebertus s'    rege b a  t ; 

40  Capp.  6—9.     1.  2. 

Cap.  G.  a)  ita  1.  2;  in  terris  m.  al.  add.  1;  inundo  add.  Ionas.  b)  0111.  1.  c)  ita  pr.  m.  1. 
d)   om.  2.         c)  ita  pr.  »1.  1.  2.         f)  ipse  2,  corr. 

Cap.  7.     a)  :  :  grediens  1.         b)  eras.   1.         c)  ita  2;  humilitatem  et  obedientiam  et  meritum   1. 
d)  Lectio  V.  add.  1. 
45  Cap.  8.     a)  divina  lectione  2.         lt)  sibi  add.  2. 

Cap.  9.  a)  Post  2.  b)  ita  1  ;  adversatrice  avia  2.  c)  Brunihilde  1,  corr.  d)  ita  1  cum 
cod.  Alb  V.  Gol.\  Burgundionum  2.         e)  ita  codd.  B  V.  CoL        f)  eius  add.  1.        g)  Theod.  2. 

1)  Pulsantes  yvo  novidis  accipiuntur;   cf.  Ducange  h.  r. 

21* 


164  VITA  WALARICI  ABBATIS  LEUCONAENSIS. 

v.Coiumb.  cum  adhuc  solummodo  solium  regni  Neustrasiorum  vir  valde  idoneus  et  bene 
placitus  Deo  moribus'1  rex  Chlotharius  sibi  vindicabat,  quem  saepedictus 
beatus  Columbanus  sua  sacra  doctrina  monuerat,  et  tam  de  aniplif  ican  do 
ei  regno  quam  de  praedictis  regibus  sibi  invicem  rebellibus,  una  cum 
stirpe  eorum  iusto  Dei  iudicio  a  regno  quidem  male  usurpato  infra  trien-  5 
nium  penitus  esse  perituros,  et  monarchiam  eorum  hoc  ipso  glorioso 
Clothario1'  adunandam  esse,  haec  sacerdos  Dei  vaticinando  omnia  sepe 
praedixerat. 

(10).    In   praefato   vero  Luxovio    post   discessum    beati   viri   nonnulli   pastores 
ad  manendum  ibidem  convenerant,    et  beatus  Walaricus   de   quadam  cellula  regre-  10 
diens,  iuxta  Domini  virtutem,    expulsis  saecularibus,    coepit   ipsum  sanctum  locum 
ib.  1,30.  restruerea.     Inter   haec   beatus  Eustasiusb   a  beato  Columbano  fuerat  destinatus 
ad  hoc  ipsum  coenobium  regendum,    cum    adhuc  quadam  ex  parte  fines  ipsius 
monasterii  quiclamc  utique  saeculares0   praesiderent.    Cum  autem  de  ipsis  saecula- 
ribus    deiciendis   calumnia    et  lis  insurgere  conaretur,    tunc  beatus  Eustasius,    cum  15 
esset  et(l  ipse  nobilitate  generis  et  moribus  decoratus,  una  cum  famulo  Dei  Wala- 
rico  sic  illos  suasoriisc  et  suis  mellifluis  eloquiis,  auxiliante  Domino,  de  praedictis 
finibus   monasterii    promoverunt,    ut    de    ipsorum    saecularium    controversia   nullum 
ibidem  inter  eos  scandalum  exsurgeret.     Sed  dum  quidam  ex  fratribus  levi  animo 
permotus  vellet  eos  inpatienter  subsequi,    vir  Domini,    blandis  ut  erat  verbis,    nef  20 
iret,    coercebat.     Sed   ille    cum   iussa   sibi    magis    ac    magis   contempneret,    tunc  ei 
famulus    Dei    inquid:    'Fili   non   eos    subsequaris,    ne   forte    etiam    cum  notato  tibi 
signo  ad  nos  usque  redeas'.    Cumque  tantum  praedictus  frater  cum  aliis  comitibus 
illos  subsequeretur,    orta    est  contentio  inter  illos  et  lapidis  ictu  in  manu  est  per- 
cussus ;  unde  etiam  tam  diu  magno  dolore  afflictus,  ut  iuxta  sententiam  servi  Dei  25 
in  signo,    quarn  diu  adviveret,    culpa  ipsius    appareret.     Nam    articulus   ille,    quem 
medici  auricularem1,    vulgus    vero    minimellum  noncupant»,    ex  vehementia'1   nimii 
doloris  ita  se  contraxerat,  ut  etiam  radicitus  exsiccaretur. 

(11).  Quidam  vero  exH  fratribus  nomine  Waldolenus2  desiderio  quodam  ac- 
census  petiit  a  beato  Columbano,  ut  licentiam  ei  praedicandi  inter  gentes  conce-  30 
deret  et  venerabilem  virum  Walaricum  pro  solatio  fovendae  religionis  secum 
abire  permitteret.  Cui  beatus  pater  respondisse  fertur:  'Etsi  pro  bono,  fili,  pro- 
perare  disponis,  sed  hoc  scias,  quod  ille  servus  Dei  magnus  est,  quem  tecum  ire 
perquiris.  Hoc  autem  cave,  ne  ei  aliquid  molestiae  ingeras,  ne  pro  hoc  scandali 
machinamenta  incurras'.  Cumque  hoc  ei,  ut  postulaverat,  beatus  Columbanus  35 
permisisset,  cum  dicto  factum  venit  in  posterum,  sicut  a  sancto  Dei  fuerat  prae- 
dictum.  Cumque  pari  comitatu  in  Neustriamb  pervenissent,  accesserunt  ad 
quondam  praecelsum  regem  Clotharium,  cui  remotum  locum  residendi  poposcerunt0. 

Capp.  9—11.     1.  2. 

Cap.  9.     a)  om.  2.         b)  Lothario  2,  et  sic  deinceps.  40 

Cap.  10.     a)  Lectio  VI.  add.  1.         b)  Austasius  semper  1;    qui  add.  2.         c)  om.  2.         d)  et  i. 

om.  2.         e)  :  variis,   ras.  s?  1.         f)  ne  post  eos  iret  coepit  coercere  2.  g)  fta  pr.  m.  1.         h)  ve- 

hementi  1. 

Cap.  11.     a)  ita  1;  e  2.         b)  Eustria  1.         c)  Lectio  VII.  add.  1. 

l)  Isid.   Orig.  XI,  1,  71:   Quintus  auricularis,  pro  eo  quod  eo  aurem  scalpimus;  cf.  45 
Ducange  h.   v.  2)   Waldelenus ,    cuius    Columbanus   in    epistuld   a.  610.    data   meminit    (MG. 

Ep.  III,  p.  166  sq.J,    inter  frafres  Luxovienses  eximium  locum  obtinuit,    quippe  qui,   si  Athala 
sanctum  subsequi  maluisset,  praepositus  destinatus  esset. 


VITA   WALARIC]    AHHATIX  LEUC0NAENSI8.  165 

(12).  Advenientes  vero  ud  quendam8  locum  Ambianensium,  perveniunt  Wali- 
niacobl,  ubi  quidam  comesc  nomine  Sigobardus  iuxta'1  morem  Baeculi  concioni 
praesidebat,  quod  rustici  mallum  vocant.  Et  cum  ibidem,  ut  solet  adesse,  tnalis 
gestis  iusta  vel  iniusta  sententia  unicuique  proderetur,  contigit,    \it  quidam  reus6, 

6  ob  meritum  quidem  reatus  sui  morte  damnatus,  in  eculeo  iam '  esscf  suspensus 
atque  defunctus.  Cumque  eum  a  longe  beatus  Walaricus  inspexisset,  permotus 
visceribus,  ut  erat  pietate  plenus,  concito  cursu  ad  stipitem  pervenit,  et  prohiben- 
tibus  eum  carnificibus,  ne  cadaver  iam  mortui  ullo  modo  tetigisset,  ille  intrepidus, 
ut   quidam    ait:    Perfecta  dileciio  foras  mittit  timorem,    vinculum    incidit   et   corpus  i.ioh.4,18. 

io  defuncti  manibus  propriis  ad  terram  deposuit  et  super  supinata  membra  eius 
summo  studio  caritatis  sese  cum  lacrimis  admodum  profusis  in  orationem  pro- 
sternit,  ita  ut  facie*  sua  faciem  illius  imprimeret,  et  quantum  prornptior  in  prece 
fuerat,  tantum  citius  a  Domino  obtinuit  quod  poposcit.  Nam  astantibus  cunctis 
immoque  stupentibus,  quasi  ex  profundo  somno  paulatim  caleficientibus'1  membris, 

i6  qui  mortuus  fuerat  statim  incolumis  revixit.  Cumque  tam  magnum  miraculum  in 
conventu  populi  praesentia  praesidis  praesentatum  fuisset,  tunc  vir  Domini  suppli- 
care'  coepit,  ut  quem  Dei  pietas  resuscitaverat,  bouitas  ipsius  iudicis  ubicumque 
liberum  ire  permitteret:  sed  ille  sevok  furore  accensus2,  iterum  eum  in  patibulum 
suspendi   iubet.      At   illi1    inquit   servus    Dei:    \Homo    Dei,    constat   te    iam    illum 

20  interfecisse,  quem  potentia  Domini  resuscitavit,  et  nisi  me  ipsum  cura1"  eodem  suspen- 
deris,  aliter  eum  mihi  tollere"  non  praevalebis.  Et  si  tu  me  exiguum  Christi  ser- 
vulum  forsitan  audire  contempnis,  est  vero  mundi  creator,  qui  se  invocantem 
neminem  spernit  et  nos  pro  suis  legibus  certantes  sua  solita  pietate  modo  digna- 
bitur  exaudire'.    Cumque  his  dictis  et  precibus  victus  fuisset  tyrannus,  iussit  reum 

25  solvi,  qui  multa  per  tempora  vixit. 

(13).  Nec  illud  dignum  memoriae  aestimamus  esse  praeteritum11,  quod  illustris 
et  Deo  devota  Bertila  matrona,  quae  multa  eis  bona  largita  est,  ut  erat  sagacis 
ingenii,  providens  futura,  inspiciensque  virum  adinodum  esse  sanctum,  suppliceb 
prece  postulabat  ab  eo,  dicens :   'Hoc  peto  et  humillima  prece  satis  exposco,  ut  si 

30  umquam  vobis,  Deo  volente,  ego  miserrima  superstes  extiteroc,  corpus  tuum  pro 
sancto  pignore  sepelire  merear'.  Et  ipse  respondisse  fertur:  lIn  Dei'1  hoc  agitur 
arbitrio,  et  fiat  ubi  vel  sicut  ei  placuerit'. 

(14).  Tunca  vero  praefatus  rex  una  cum  consensu  pontificis  Ambianensis 
iuxta  eorum  petitionem  locum  eis  secretum  et  remotioris  vitae  et  habitu1'  mona- 
35  choruni  satis  aptum,  qui  Leuconaus  antiquoc  vocabulo  dicebatur,  regio  praecepto 
concessit.  In  eodem  vero  loco  praedictus  antestisd  Ambianensis  beatus  Berchundus(':; 
diebus  quadragesimis f  contemplatione8'  divinae  solebat  adesse  remotus.  Ibi  autem 
se  beatus  Walaricus1'   in  quadam  cellula  segregatus  a  fratribus   inclusit,    ut.    omni 

Capp.  12-14.     1.  2. 
40  Cap.  12.     a)  quondam  pr.  m.  1.        b)   Walinia^o  1.        c)  om.  2.        d)   i.  m.  s.  om.  2.        c)  post 

reus  2  litt.  ras.  1.         f)  cum  m.  al.  in  litura  2.         g)  faciem  suam  faciei  i.  2.         h)  calefacientihus  2. 
i)  supplicari  1.         k)  scvi  2.         1)  ita  2;  ille  s.  1).  inquit  1.         m)  c.  e.  om.  1.         n)  iam   add.  2. 

Cap.  13.     a)  ita  1.  2.         h)  ita  pr.  m.  1;   supplici  2.         c)  extitere  />r.  m.  2.         d)  Deo  pt:  m. 
et  om.  h.  1. 
45  Cap.  1-1.     a)  Tum  2.         h)  ita  1  (pr.  m.).  2.        c)  antiquorum  1.        d)  ita  pr.  m.  1.        e)  Bor- 

thundus  2.        f)   ita   1;  quadragesimae  2.        g)   ita  pr.  m.  1;  contemplationi  2.        h)  Kual.   1,  ut  infra. 

1)  Wailly  (<lep.  Somme).  2)  Simile  miraculum  in  V.  Eparchii  <■.  10.  legitw,  SS.  i?. 
Merov.  III,  p.  556.  3)  Ex  civitate   Ambianus  Berachundus  episcopus  concilio  Parisiensi 

a.  614.  intererat ;    cf.   Concilia  ed.  Maassen  I,   192. 


166  VITA   WALARICI  ABBATLS  LEUCONAENSIS. 

cura  mundi  postposita,  suo  solito  more  tantummodo  divinae  meditationi  insisteret; 
ceteri  vero  fratres  construentes  sibi  cellulam  de  elimosina  regis  videbantur  habere 
substantiam.  Situs  veroil  loci  ipsius  valde  congruusb.  Nam  uno  ex  latere  vicini- 
tate  maris  est  satis  amoenus,  alio  autem  ex  latere  torridus  discurrit  fiuvius  pisci- 
ferae  Soinminae0,  parsque  ipsa  super  scopulos  et  ingentia  saxa  ab  imis  ad  summa  o 
ac  praecelsa  erigitur'1,  aularume  vel  aeclium  fabrica  in  excelsa  aeris  fastigia  et 
inagnum  ac  mirandum  mundo  vel  vicinae  regioni  prebet  espectaculum  f;  nec  minus 
illis  regioni  tertia  quae  ceteris  praecellit  glebis'1  obtima  atque  frugifera  et  tam 
poiniferis  quam  et  pulcherrimis  densa  undique  magno  ambitu  circumcingitur  silvis. 
In  ipso  itaque  eodemque  loco  beatus  Walaricus  a  tumultu  circumhabitantis  populi  10 
voluit  se  latere,  sed  felix  fama  virtutum  et  exempla  bonorum  operum  ubique  eum 
clarum  et  insignem  plurimum  reddebant,  ut1  iuxta  illam  dominicam  sententiam : 
^"lg5'  Non  potest  civitas  dbseondi  supra  montcm  posita.  Neque  accendmit  lucemam  et  ponunt 
eam  suh  modio,  sed  super  candelabrum,  ut  luceat  omnibus  qui  in  domo  sunt.  Sic  luceat 
lux  vestra  coram  hominibus,  ut  videant  opera  vestra  bona.  Hic  ergo  sacerdos  iuxta  15 
cf"  2  5"  prophetam  in  templo  Dei  lapis  est  vivus  in  aedificio  Dei  appellatus,  qui  recte,  ut 
audio,  adamantik-1  pretioso  lapidi  conparatur,  cuius  natura1  talis  est,  ut  quicquid 
aspexerit,  ipsum  etiam  ferrum  ad  se  subtrahit m.  Immo  etiam  huic11  famulo  Dei 
gratia,  quae  in  vultu  verbisque  micabat,  quam  plures  ei  associabat  in  opere.  Vitam0 
vero  ipsius  vel  suas  virtutes,  quas  per  eum  Dominus  gessit  et  cotidie  facit,  a  nobis  20 
modo  vix  numerari  queunt;  sed  illas  tantummodo  in  hac  paginula  brevissimo  et 
conpendioso  planoque  stilo  descripsimus,  quas  a  veredicis1'  et  bene  conpertis  viris 
audivimus,  quos  ipse  edocuit  et  enutrivit,  et  quosdam  ex  ipsis  de  diversis  languo- 
ribus  sanitati  restituit,  ex  quibus  unum  in  medio  nunc  proferamus. 

(15).    Quidam  enim  ex  eis    erga  Iseraea-2   alveum  erat  oriundus   nomine  Blit-  25 
niundus3  sive  Gogus,    qui   ab    antiquo  adversario   fuerat  percussus  et  conpaginibus 
omniuin  membrorum  ita  erat  dissolutus,    ut  sursumb   surgere    omnino    non  valeret. 
Cumque  famulo  Dei  adductus  et  praesentatus  fuisset,  aspiciens0  in  eum,  ait:   'Hoc 
opus,    o    inimice,    tuum    est',    et    segregatum    in   oratorio    suo    duxit.      Cumque   ei 
manum    inposuisset    et   oculos    ad    caelum  elevasset,    ut   postea   referebat   ipse    qui  30 
debilis  fuerat,    continuo   inmanis    dolor  coepit  sese  expargere'1,    ubicumque   ille  fa- 
mulus  Dei  manum  inposuisset,    et  quasi  per  quosdam  meatus  a  corpore  illius  ipsa 
infirmitas    undique    deiecta,    auxiliante    Domino,    statim    ita    recessit,    ut    in    ipsa 
eademque  hora,    solutis    nervis  qui  exsiccaverant0,    manu    sua   ei    porrecta,    in  pro- 
prium   statum  eum  erigeret   et   integram    illi  sanitatem,    opitulante  Domino,    resti-  35 
tueret.    Tunc  qui  pro  foribus  aderant,  nimio  stupore  ac  terrore  perculsi,  coeperunt 
simul    sacerdotem  Dei    summo    honore    venerari    dignasque    Deo    laudes    et   gratias 

Capp.  14.  15.     1.  2. 

Cap.  1-1.     a)  autem  2.  b)  erat  m.  al.  add.  1,    habet  2.  c)  Somenae  2.  d)   regitur  1. 

e)  auraruiu  2.  f)  ita  1.  g)  ita  2;    ille  regio  :  :  1.  h)  globis  1  (pr.  m.).  2.  i)  ita  2;    et(?)  40 

eraa.  1.       k)  magneti  2.       1)  natalis  pr.  m.  corr.  natura  talis  1.       m)  ita  1;  subtrahat  2.       n)  om.  2. 
o)  Sitam  (errore  miniatoris)  m.  al.  corr.  vita  1.         p)  veridicis  2. 

Cap.  15.     a)  Isre  2.         b)  eras.  1.         c)  a.  in  eum  eras.  1.         d)  ita  1;  spargere  2.         e)  exi- 
caverant  m.  al.  corr.  exsiccaverant  1 ;    exsiccati  fuerant  2. 

1)   BiograpJias   adamanta    cum    magnete    confudit,    lingua  propria  ('ahnant'  =  magnes)  45 
sine   dubio   seductus,    cf.    Isid.   Orig.  XVI,    13,  3.  2)    Isere.  3)   De  Blidemundo    v. 

infra  c.  35. 


\  1TA   WALARICl   ABBATI8  LEUCONAENSIS.  167 

ferre;  sed  et  ipsuin  de  quo  praedixiraus  Blidmundum*  in  tantura  plene  sua  sacra 
doctrina  postmodum  edocuit  et  enutrivit,  ut  ad  ipsum  sanctura  Locura  regendumb 
ac  aedificandum  secundus  et  dignus  in  loco  abbas  mereretur  succedere. 

(16).    Waldolenus11    vero,    cuius    superius '    fecimus    mentionem,    accepta    sibi 

6  annona  et  copia  ciborum,    quae    eis   regio  munere  fuerat  concessa,    contigit.    inter 
veniente  aliqua    necessitate,    ut   fratres    ipsius  Waldoleni  a  beato   Walarico  partem 
farinae  expeterent.    At  ille,  ut  solitus  cui  nihil  deerat,  concite  petentibus  benigno 
animo  postulata  dari  praecepit  secundum  illud  euangelicum1':    Oinni  petenti  te  da;  ';'.',','; ,',' '',;' ', . 
et  omni  habenti  dabitur,  et  habundabit;  et  illud  psalraografi:  Sperantes  autem  in  Do-  p^.25,1. 

10  iiii no  iidii  deficient  omni  bono.  Sed  illis  eam°  gerentibus  in  responso  hoc  addidit: 
'Petita  quidem  a  nobis  portabitis;  sed  mibi  credite:  insidiante  stimulo,  utique  a 
vobis  recipienda'1  non  erunt'.  Oumque  geruli  impetratam  farinam  suo  quidera 
seniori  presentassent,  ita  enim  invenerunt,  ut  vir  Dei  renuenda0  praedixerat.  Nam 
nimis  concite  eis  praecipitur,    ut   hoc   ipsum   unde   venerat   summa  cum  velocitate 

15  reportent. 

(17).  De  obsessis  corporibus  daemonia  multa  eiciebat,  inter  quos  erat  unus 
fremens  in  corio  consutusa.  Cumque  ad  pedes  eius  illum  proiecissent,  peracto 
quidem  ieiunio  et  oratione,  pristinae  eum  reddidit  sanitati.  Ad  eum  autem  quo- 
tiens  tales  deferebantur,  segregabat  eos  in  cellulab  separatim,  et('   afflictus  ieiunio 

20  et  oratione,  sic  illos,  favente  Domino,  integrae  saluti  restituebat.  Sed  plures 
erant  quibus  eulogias  mittebat;  qui  vero  ei  praesentati  aderant,  cum  terrore  magno'1 
vocis  exclamabant  et  dicebant:  'Heu,  heu!  iam  nos  ille  adversarius  noster  torquet, 
iam  nos  Walaricus  incendit'. 

(18).  Sed  nec  illud  praetereundum  est,  quod  inter  ceteras  virtutes  non  minus 
25  prophetiae  spiritu  claruisse  dinoscitur.  Nam  acta  et  occulta  vel  culpasa  absen- 
tium  frequenter  in  publico  coercebat,  utb  tantum  illos  cautiores  et  erubescentes 
de  reliquis  culpis  efficeret,  quantum  restabat  ei  nil  latuisse,  si  quid  contrarium 
Dei  voluntati  in  eius  absentia  egissent.  Sed,  boc  miraculo  a  plurimis  invento, 
cogebantur  discipuli  et  auditores  verbi,  ut  interrogati  ab  eo  nihil  ei  culparum 
30  suarum  tegerent;  sed  cui  hocc  protinus  abscondere11  non  poterant,  omnia  ipsi  in 
publico  referebant. 

(19).    Inter    haec   duo    germani  erant,    qui   ad  eum  in  sancta  festivitate  beati  kov.h. 
Martini  advenerant,  quibus  increpando  ait:   'Admiror,  cur  ante  missarum  sollemnia 
bibere  praesumpsistis'.     Qui  confitentes  commissum  suum  veniam   postulant   et  de 

35  reliquo  se  emendaturos  spondent.  Alium  vero  die  dominico  ad  se  venientem  ad- 
monebat  dicens:  'Filia,  hoc  facere  non  debueras,  quod  hodie  egisti.  Noime  cum 
adbuc  in  domo  propria  vestimentis  tuis  iuxta  morem  indueres,  inspexisti  coniugem 
tuam,  et  illa  tibi  secundum  voluntatem  tuam  eminam  plenam  porrexitb,  et  tu  in- 
continens    et    incautus    antee    missam    bibere    praesumpsisti '?'     Sed    immo    et    ipse 

40  veniam  postulans,  et  hoc  coram  eo  penituit,  quod  illicite  commisit. 

Capp.  15—19.     1.  2. 

Cap.  15.     a)  ita  1;  Blitm.  2.         b)  gerendum  1;   ac  aedif.  om.  2. 

Cap.  16.     a)  Valdolenus,    infra  Crualdoleni  1.           b)  eguang.  1.           c)  autem,    »i.  a/.  superscr, 

vel  eam  1.  d)  recipienda  2.        e)  rennuanda  1. 

45               Caj>.  17.     a)  cusutus  1;  inclusus  2.         b)  cella  2.          c)  et  —  oratione  om,  1.         d)  magnae  2. 

Cap.  18.     a)  cupas  pr.  m.  1.         b)  in  2.         c)  ita  1 ;  om.  2.         d)  abscundere  1. 

Cap.  19.     a)  F  miniator  praetermisit  1.        b)  porrexisti  pr.  m.  1.         c)  a.  m.  om.  1. 

l)  Supra  c.  11. 


1G8  VITA  WALARICI  ABBATIS  LEUCONAEN8I8. 

(20).  Nec  minus  est  illud  factum  mirabile.  Dum  quaedam  illustris  matrona 
per  quendam  puerum  eulogias  in  bora  prandii,  id  est  panemil  et  fiascones,  ei  mi- 
sisset,  praefatus  puer  aviditate  cibi  potusve  circumventus1',  partem  sibi  retinuit 
partemque  aliam  servo  Dei  praesentavit.  Qui  cum  hoc  factum  divino  numine 
cognovisset,  ait:  'Quod  nobis  nunc  allatum  est,  inde  Deoc  gratias  referimus;  sed 
tu,  fili,  boc  praevide,  ne  quid  incaute  sumas  de  ipso  pane  vel  illo  flascone,  quod 
tibi  in  quodam  loco  abscondere  voluisti,  quia  serpens  !  est  iam  in  illo  vasculo,  et 
in  pane  illo'1  venenum  etiam  habetur  mortiferum'.  Tunc  stupefactus  puer  ilico 
obriguit  terrore,  moxque  reversus,  sicut  Dei  servus  praedixerat,  ita  invenit.  Nam 
vaseulum  illud  cuni  aperuisset  et  exinde  anguem  exire  vidisset,  illum  panem  con- 
tingere  nullatenus  audebat;  sed  tremefactus  et  confusus  de  eo  quod  gesserat,  ad 
Dei  servum  rediens,  penitentiam  de  facto  gerebat. 

(21).  Sed  et  illud  adiungendum  est  miraculum.  Quidam  ad  eum  venit,  habens 
venenosum  atque  mortiferum  illum  languorem  secus  oculum,  quem  postulam" 
vocant.  Cumque  ei  signum  Dei  imposuisset,  iussit  eum  discedere  et  proprium  opus 
suum  sibi  exercere;  sed  adhuc  in  fide  dubitanti  infert:  'Equidem,  ut  video,  minus 
teb  de  salute  tua  confidere  cognosco'.  Et  addidit  ei  haec,  futura  praedicens: 
'Sed  tu  vero  cum  ad  domumc  veneris,  ius  tibi(l  sumendum  coniunx0  tua  porriget*; 
sed  tu  illud«  omnino  non  accipias,  et  vide,  ne  alia  medicamenta  praeter  hoc 
signaculum  de  hac  infirmitate  requiras.  Quod  si  feceris,  de  ista  quidem  nunc 
evades,  sed  dum  advives11,  quoddam  ex  illa  signum  habebis'.  Quae  ita,  ut  dixerat, 
rei  eventus  probavit.  Nam  offerente  ei  coniuge  iuscellum  sumpsit  et  adhuc  cornu  - 
requisivit  vel  aliquod  genus  extrahendi  veneni,  quicquid  invenire  potuisset.  Et 
licet  iuxta  sententiam  viri  Dei  mortem  tunc  evaserit,  sed  tamen  oculum  quidem 
amisit  et  luscus  per  tempora  vixit.  De  praedicta  autem  infirmitate  quales  et 
quam  plures  exinde  per  illum  Dominus  curavit1,  quia  nimis  est  prolixum 
singula  percurrere  et,  ut  puto,  nec  est  nostrum  cuncta  vobis  dicere,  sed  hoc  tamen 
innotesci  curavimus,  quia  quiqui  ad  Dei  famulum  cum  ipsa  accessissent,  solum- 
modo  signumk  crucis  inpresso  et  saliva  oris1  sui  linitos,  statim  illos  incolumes 
reddebat  et  in  ipsa  eademque  hora  opus,    quod  sibi  vellent    exercere111,   imperabat. 

(22).  Sed  et  aliud  vobis  pandamusa  miraculum.  Cum  de  quodam  principe 
pedestri,  ut  solebat,  itinere  ad  cellam  rediret,  pervenit  ad  locum  qui  dicitur 
Augustab-:j  iuxta  Auvaec  fluvium;  nam  pro  humilitate  asellum  infl  itinere  sedere 
consuerat0,  sed  magis  adhuc  causa  maioris  assumendi  laboris  pedibus  frequenter 
gradiebatur.  Et  iuxta  ripain  ipsius  fluminis  stips  erat  magnus  diversis  imaginibusf 
figuratus  atque  ibi  in  terram  magna  virtute  immissus,    qui   nimio  cultu  more  gen- 


20 


25 


35 


Capp.  20  —  22.     1.  2. 

Cap.  20.     a)  panes  2.         b)  cirventus  pr.  m.  1.         c)  gr.  D.  1.  d)  ibique  add.  2. 

Cap.  21.     a)   ita  1;    pustulam  2.           b)    om.  2.            c)    dom  1.  d)  in  add.  1.           e)   ita  1; 

coniux  2.  f)  porrige  :  2.  g)  o.  i.  2.  h)  ita  1 ;  adiuves  2.  i)  ita  1 ;  curaverit  2.  k)  ita  2 ; 
siguo  1.         1)  ora,  om.  s.  2.         m)  excercere  2;    excere  1. 

Cap.  22.     a)   ita  1;    pandimus   2.  b)    ita  2   et   infra  c.  33.  uterqne;   Austa  1.  c)    ita  1; 

Hawae  2.         d)  om.  1.         e)  consueverat  2.         f)  imaginis  |  bus  1. 

1)   Idem   miraculum   enarravit    Gregorius  M.,    Dial.    II,   18.  2)    Vas   quo    medicina 

asservabatur ;    cf.  Ducange  h.  v.         3)  Eu  oppidimi  (dep.  Seine-  Inferieure)  tempore  Romanorum 

45 

Aurjusta,  postea  autem  Augsta,  Auga,  Augum  appellatum  (cf.  Joanne,  'Dict.  geogr.  de  la  France' 
III,  1413J)  ad  fl.  situm  est,  qui  olim  Auva  vel  Aucia  (cf.  V.  Lupi  Senon.  c.  \\)  nominabatur, 
hodie  mutato  nomine  'la  Bresle'  audit. 


YITA  WALAIJiri   ABBATIS  LEUC0NAENSI8.  169 

tilium  a  rusticis  colebatur.  Cumque  hoc  confessor  Domini  vidisset,  confestim  zelo 
Dei  accensus  ad  pueroni  dixit:  'Fili  mi,  impinge  hunc  in  ruinain  cadendum'. 
Qui  nihil  hesitans  nec  nioratus  iuss;i  complere,  tnanu  hoc  tantummodo  contigit, 
et  pondus  inmensum,  quod  vix  mnltitudo  hominum  magna  vi  posseta  evellere  ve\ 

5  securibus  incidere,  a  tactu  unius  oboedientis1*  monachi,  quasi  madidus  et  putre- 
factus,  nimio  fragore  et  niagno  inpetu  subito  ad  terram  cecidit  atque  in  semet  ipsum 
totus  confractus  apparuit.  Et  his  quidem  rusticis  habitantibus  in  locis  non 
parvum  tam  merorem  quam  et  stuporem  omnibus  praebuit.  Sed  undique  illis 
certatim  concurrentibus  cum  armis  et  fustibus,    indigne    hoc   ferentes   invicem,    ut 

10  quasi  iniuriam  Dei  sui  vindicarent,  cum  in  eum  unanimiter  magno  furore  erupissent 
et  extensis  brachiis  colafos  ictusque  suos  in  aerec  suspendissent,  ille,  ut  erat  semper 
animo  intrepidus  atque  robustus,  fertur  illud  eis  dixisse:  'Si  Dominus  hoc  per- 
mittit,  nullus  eis  resistere  valebit'.  At  illi  ed  contrario  perterriti,  ab  intentione 
animi  sui  statim   divino    nutu   repressi,    ab    eo    recesserunt.     Sed  hise   ita  dimissis, 

i5  coepit  eos  sacerdos  divino  spiritu  afflatus  instruere,  ut,  relictis  idolis,  omnipotenti 
Domino  deservirent,  et  in  ipso  eodemque  loco  postea  in  honorem  beati  Walarici 
basilicamf  construxerunt  iuxta  fontem  aliquem,  ex  quo  fertur  ipse  se  lavasse,  ubi 
quams  plura  beneficia  recta  fide  petentibus  a  Domino  praestantur. 

(23).    Nec    illud    a  nobis  praetereundum  est,    quod  de  quodama   puerulo  fecit 

20  Ursino,  qui  de  alta  satis  fuerat  prosapieb.  Germanus  quidam0  erat  cuiusdam 
nobilissimi  Maurontid-1,  qui  et  ipse  summos  inter  procerese  palatii  et  dignitatem 
aulae  regiae  illo  in  tempore  cunctosf  suo  ingenio  praecellebat.  Sed  maiora  tamen 
his  potitus  est,  dum  formosam  sibi  valde  pro  Christo  reliquerat  sponsam,  sed  et, 
cuncta   dignitates    saeculi   postposita,    caelestis  Domini  sequebatur  vestigia.     Sedh 

25  de  praedicto  Ursino  quid  fecerit  prosequamur.  Cui '  cum  iuxta  clunem  vulnusk  excre- 
verat  magnum,  mortis  iam  ei  periculum  imminebat.  Genitor  vero  eius  ad  cre- 
dendum  satis  admodum  duram  et  incredibilem  mentem  gerebat;  sed  parentes 
tamen  curaverunt,  quorum  mens  tum  sanior1  et  fides  robustior  inerat,  ut  puerulum 
illum  ante  sepedicti"1  beati  viri  praesentiam    praesentarent.     Cumque  vulnus  illud 

30  propriis  manibus  contigisset,  statimque"   ab  illo  infirmitas  illa  recessit. 

(24).  Quidam  vero  vir  nobilis  venit  ad  eum,  supplicans  ab  eo,  ut  sanaret  ei 
filium  suum  nomine  Audobertuma,  qui  languore  dissenteriae  longo  iam  tedio 
afflictus,  magis  iam  infelici  poena  quam  vita  tenebatur,  cum  tantummodo  ex- 
tremam  et   optatam    sibi    expectabat  horam :    etsi  hoc  forsitan  non  vellet,    vel   hoc 

35  saltem   mereretur,    ut    ab    illo    sepulturae1'   traderetur.     At   ipsi   beatus   ait:    'Quic 

quatriduanum    illum    iam   foetidum  suscitavit   de    tumulo,    etd    huic   spiritu    adhuc  cf.  ioh.  n. 
vitali  in  summo    pectusculo    anhelanti   valet  utiquee   salutem  restituere'.     Cumque 
eum  suis  sacris  manibus  contigisset,   tunc  ipse  qui  semivivus  aderat  et  longe  ante 
dies  nullam  alimoniam   carnis  assumpserat,   fertur    clamasse   et   postulasse  a  patre, 

40  ut  quantotius  cibum   sumeret.     Et   non   longa    mora    interposita,    qui    manibus    pa- 

Capp.  22  —  24.     1.  2. 

Caj>.  22.  a)  possit  evelli  v.  s.  incidi  2.  b)  oboediens  2.  c)  ita  1;  aera  2.  d)  e  om.  -2. 
e)  ita  1 ;  oni.  2.         f)  basilica  2.         g)  q.  p.  b.  om.  1. 

Cap.  23.     &)  post  quodam  ras.  prae  1.  b)  prosapia  2.  c)  quidem  pr.  m.  2.  d)  ifa  1; 

45  Maurenti  2.         e)  proce  : :  :  res,  ras.  re  2.         f)  conctos  1.         g)  dignitati  1.         li)  ita  2;   Sed  dicto  1. 

i)  Qui  errore  miniatoris  1.       k)  ulcus  2.       1)  senior  2,  corr.       m)  se  pdicti  2.        n)  que  eras.  1,  oni.  2. 

Cap.  24.  a)  Audeb.  2.  b)  sepultura  2.  c)  Quia  pr.  m.  2.  d)  et  hinc  1;  (et  om.)  huic  2. 
e)  utique  ante  spiritu  a.  2. 

1)  Maurontus  nobilis  quidam  vir  commemoratur  ab  Alcuivo  in  V.  Richarii  abb.   Centul. 
SS.  R.  Meroving.    IV.  22 


170  VITA  WALARICI  ABBATIS  LEUCONAENSIS. 

rentum  servo  Dei  fuerat  allatus,  laetus  iam  unaa  cum  patre,  divina  interveniente 
medela,  aequo  vehebatur  ad  propria;  qui  postea  longam  et  religiosam  vitam  fertur 
duxisse  per  tempora. 

(25).    Nec  hoc  a  nobis  praetereundum  est,  quid  pro  eo  adhuc  in  hac  mortali 
vita  degente  superna   et   divina  ultio   gesserit.     Et   nobis   per  hoc  patenter  datur  5 
intellegi,    quia  qui  Christi  famulos  irritat,    non    solum    illos,    sed  et  ipsum  habita- 

Luc.  10,  i6.  torem  illorum  Dominum  ad  iracundiam  provocat,  qui  ait:  Qui  vos  audit,  me  audit, 
ioh.  15, 5.  et  qui  vos  spernit,  me  spernit;  et  item  dicit:  Qui3-  manet  in  me,  et  ego  in  eoh.  Et 
ideo  in  tantum  omnino  metuenda  est  ira  iustorum,  quantum  iam  in  eis  omni- 
potentem  iudicem  et  Dominum  praesentialiter  inesse  cognoscimus.  Nam  cum  prae-  10 
fatus  amicus  Dei  de  quodam  loco  Caldis1  ad  septa  monasterii  tempore  hiemis 
repedaret,  contigit,  ut  pro  nimia  austeritate  frigoris  in  domicilium  cuiusdam  pres- 
biteri  cum  suis  sodalibus  ad  se  caleficandum0  declinaret.  At  illi  qui  talem  quidem 
et  tam  magnum  hospitem  eximio  cultu  venerari  debuerant,  ut  huius  sacro  eloquio, 
sicut  ei  mos  erat,  instrui  mererentur,  magis  turpia  ac  inhonesta,  immo  luxuriosa  15 
atque  muliebria  verba  una  cum  iudice  loci  ipsius  famulo  Dei  loqui  audacter  atque 
contumaciter  coeperunt.  Sed  ipse  e  contra,  ut  consueverat,  putridis  et  corruptis 
cicatricibus  semper  hominum  salubria  medicamenta  divini  verbi  imponebat. 
cf  Matth.  Aiebatd   enim  ad  eos:    Tiliie,  numquid  illud  in  euangeliof  non  audistis:    de  omni 

verbo  otioso  rationem  reddituri  sumus  in  die  iudicii?'  Sed  illi,  contempto  eius  20 
praecepto,  magis  ac  magis  incongruis  ac  inpudicissimis  sermonibus  ebulliebant, 
ib.12, 34.  ut  est  illud:  Ex  abundantia  enims  cordis  os  loquitur.  Ath  ille  subiungens  inquit1: 
'Volui  utique  propter  rigorem  frigoris  corpusculum  meum  ab  igne  paulisper 
refovere,  sed  vestris  prohibeor  sceleratissimis  verbis,  immo  nunc  etiam  exire  nonk 
calefactus  a   vobis    compellor'.      Cumque    de    domo    illa    egrederetur,    illud1    non  25 

cf.ib.  io.u.  obliviscitur m  praeceptum11,  pulverem0  ibi  de  pedibus  suis  excutit  et  ad  locum 
destinatum  iter  direxit.  Sed  illos  infelices  et  procaces  verborum  quos  sepe  diximus 
ultio  divina  mox  eos  subsequitur.  Nam  ille  presbiter,  qui  recte  sibi  vel  aliis  prae- 
videre  neglexerat,  oculorum  subito  lumen  amisit  et  locip  ipsius  praedicto  iudici 
sua  ei  emarcuerunt  statim  virilia.  Cumque  hoc  persensissent  Dei  iam  iudicio  se  30 
esse  percussos,  licet  sera  penitentia  ducti,  summa  cum  humilitate  per  verba  pre- 
cantia  supplicabant,  ut  iterum  famulus  Dei  in  domum  illam  velletq  intrare.  Sed 
ille  nihil  ipsorum  precibus  iam  assensit.  Nam  unus  in  sua  cecitate  permansit,  at 
vero  aliusr,  contracto  corpore  et  putrescentibus  ei  genitalibus,  de  hoc  caduco  mi- 
gravit  saeculo.  35 

(26).  Et  merito  tantis  et  talibus  virtutibus  eminebat,  cuius  vitam  et  divina 
gratia  plenam  fuisse  comperimus,  ut  quintaa  paginula  huius  libelli  brevissimo 
relatu  perstriuximus0,  et  conpunctione.    Ab  utero  enim  matris  virgo  manebat  cor- 

Capp.  24  —  26.     1.  2. 
Cap.  24.     a)  om.  2.  40 

Cap.  25.  a)  Q  a  miniatore  omissa  1.  b)  illo  2.  c)  ita  1 ;  calefaciendum  2.  d)  Diebat 
(errore  miniatoris)  corr.  Dicebat  1.  e)  Fili  1.  f)  eguangelio  1.  g)  om.  1,  habet  Vulg.  h)  A 
miniator  om.  1.  i)  ait  2.  k)  comp.  a  vobis  non  cal.  2.  1)  ita  1;  Domini  2.  m)  ita  1;  obli- 
tus  2.  n)  precepta  1.  o)  pulvere  2.        p)  luce  1.  q)   ita  1 ;    dignaretur  2.  r)   alter  con- 

tractio  2.  45 

Cap.  26.     a)  qui  inta  2.         b)  perstriximus  1. 

l)  De  Cayeux  ■  sur  ■  Mer  vico  S.  Walarici  oppido  proximo  cogitavit  Mabillon,  de  pago  Ca- 
letum,  hodie  'pays  de  Caux',  Henschenius,  sed  neutrum  placet. 


pore 


VITA  WALARICI  ABBATIS  LEUCONAENSIS.  171 

bumilitas    vero    eius    et    benignitas    ultra     bumanum    modum    excedebant. 


Tantum  enim  divina  gratia  et  compunctione  erat  plenus,  ut  quot  vicibus  talf.mtum 
sibi  creditum  divinae  intellegentiae  auribus  discipulorum  erogaverat,  quotvea 
caelum  spiritu  psallens  et  mente  aspexeritb,  vel  bumo  prostratus  orationem 
s  direxerit,  tot  etiam  vicibus  lacrimatus  est l.  Quis  enumerare  queat  pernoctatas 
vigilias,  profusas  furtivasque  orationes,  quas  inter  condensa  vepriuin  et  per  con- 
vexa  vallium  plurimum  amabat?  Quidvec  dicam  illas  peculiares  et  profusas  ad- 
modum  oi-ationes,  quas  pro  boc  in  cubiculo  clausus  Deo  soli  meditans  frequenter 
exercebat?     Cuius   lectulum   ex   virgis   contextum   vili   satis   lectariola2  tegebatur, 

10  tunica  cum  cappella11-3  tantum  utens  et  linea  vestimenta  non  requirens.  Cursume 
vero  tam  monasterialem  quam  et  Gallicanum 4  magno  studio  indesinenter  cele- 
brabat,  et  cum  boc  dupliciter  explicaret,  tunc  quidem  inbecillia  membra  parvo 
sopori  tandem  laxabat.  Animi  autem  eius  intentio  talis  erat,  ut  nullum  tempus 
vacaret   otio,    quodf  non   aut    lectioni    seu   orationi   vel   operibus  manuum  suarum 

15  insisteret.  Et  cum  omnino  in  omnes  largus  et  bumanus  esset,  magis  tamen  in 
pauperes  et  egenos  et  in  domesticos  fidei  boc  exercebat,  in  tantum  etiam,  ut  de 
propriis  bumeris  vestimentum  suum  eis  tribueret.  Sed  ets  alimoniam  et  ceteram 
substantiam  fratrum,  de  crastino  nibil  cogitans,  omni  petentih  se  dabat,  et  ut  fra- 
tres  exinde  non  contristarentur,  blandis  et  consolatoriis  verbis  eos  ref c^vebat,  dicens : 

20  'Filii,  boc  sectamini  et  pro  certo  scitote  atque  probatum  babete1,  quia  quicumque 
bilari  animo  necessaria  petentibus  tribuerit,  quicquid  et  ipse  necessarium  postula- 
verit,  citiusk  a  Domino  impetrabit'.  Sed  et  boc  ipsum  non  solum  verbis,  sed 
etiam  factis  confirmabat.  Nam  praedictis  suis  fratribus  affluenter,  administrante 
Domino  et  ipso  orante,  undique  eis  aff erebantur l   omnia. 

ae  (27).    Tanta  vero   mansuetudo   divinae   misericordiae  erat  in  eo,    ut  aviculae5 

in  manu  eius  frequenter  sine  formidine  cibum  sumerent,  et  articulis  suis.  quando- 
cumque  vellet,  oblitas  suae  feritatis  et  quasi  domesticas  eas  palpitabataG.    Cumque  ctv.Coiumb. 
fratres  ad  eum  venientes  expavescerent,  et  circumquaque  volitantesb  aves  adessent, 
at  illec  dicebat   ad   eos:    'Filii,   non   faciamus    eis   iniuriain,    sed   permittamus   eas 

30  paululum   saturari   de    micis'.      Et    cum    fratres   iuxta    patris    imperium    retrogra- 

derentur,    at    illae    pennigero   volatu   undique    certatim   adventabant,    ut   more    suo  ib.  i,  22. 
solito  annonam  sibi  allatam  de  manu  famulid  Dei  iterum  atque  iterum  assumerent. 

(28).  Circa  ipsos  etiam  fratres  tanta  ei  benigna  pietas  inerat,  ut  si  quem- 
piama  de  iunioribus  pro  quibuslibet  culpis  iussisset  flagellare,  et  boc  ipsum  ne 
35  fieret  frequenter  iubebat,  sed,  convocatob  illo  ad  se,  blande  leniterque  admonebat, 
dicens:  'Filic,  boc  cave  et  tibimet  ipsi  iam  adtende,  qualem  et  quantam  iniuriam 
nunc  perpeti  poteras ;  sed  modo  ad  emendandum  ista  tibi  sola  verecundia  sufficiat, 
ut  ulterius  iam  boc  vitium  non  admittas'.     Et   quam   plures   boc  modo  sua  melli- 

Capp.  26  —  28.     1.  2. 

40  Cap.  26.     a)  quodve  2,  corr.         b)  asperserit  1.       c)  Quid  |  due  pr.  m.  2.       d)  ita  2;  capella  1. 

e)  Rursum  errore  miniatoris  1.  f)  ita  1 ;    quo  2.  g)  om.  1.  h)  potenti  1.  i)  habetote  2. 

k)  cititius  2.         1)  affluebantur  1. 

Cap.  27.     a)    ita  1.  2.  b)   voluntates   corr.   voluntes  2.  c)   illa   1,   corr.  d)   D.  f.  2. 

Cap.  28.     a)  quipiam  1.         b)  cumvocato  1.         c)  Filii  1,  corr. 

45  l)  Ita  V.  Genovefae  c.  16.  2)  I.  q.  toral.  3)  Brevior  cappa;  cf.  Ducange  h.  v. 

4)  Columbanus   curstim   unum   sequebatur,   eum  scilicet,    quem  in    regula   monachorum   c.  7.    de- 
scripsit.         5)  Similia  de  Columbano  enarravit  Ionas  I,   15.   17.  6)  I.  q.  palpabat. 

22* 


172  VITA  WALARICl  ABBATLS  LEUCONAENSIS. 

flua  doctrina  magis  probibebat  a   crimine,    quam  aliorum  irascentium  dira  verbera 
coercebanta. 

(29).  Et  cum  esset  vultu  hilaris,  sermone  conpositus,  statura  optimaa,  longa 
et  exili,  palmae  tenues  et  extentae,  gracilissiniis'1  et  prolixis  digitis,  oculis  pul- 
cberrimis  aspectuque0  delectabili,  facies  eius  valde  pallida  et  macie  erat  confecta;  5 
quia  frequenter  in  tota  ebdomada  nisi  in  die  dominico  nibil  cibid  sumebat,  non 
vinum  nec  siceram  neque  aliud  quod  inebriare6  potest  usitans,  cum  in  adventu 
quidem  bospitum  in  dilectione  caritatis  de  omnibus  bis  poculis  praegustaret.  Et 
sic  tabe  corporis  animam  suam  pavit,  ut  de  officiof  tamen  sibi  commisso  nibil 
umquam  praeteriret.  Quando  vero  per  eum  Dominus  diversis  languoribus  gratiam  10 
curationum  dabat,  vel  futura  et  occulta  pronuntiabat,  tunc  roseo  colore  malae 
genarum  eius  nimio  fulgore  visu  mirabili  emicabant.  ut  per  boc  palam  omnibus 
daretur  intellegi,  quia  ea  quae  facta  vel  dicta  per  eum  dicimus,  auxiliante  Do- 
mino  et  cooperante  sancto  Spiritu,  fiebant.  Et,  bis  ita  gestis,  ad  beatum  ac  felicem 
prospere  iam  properabat  finem.  15 

INCIPIT  TRANSrTUS   SANCTI  WALARICI  ABBATIS  KL.  APRILISa. 

(30).    Quadam1*   die  forte,    cum  de    quadamc   cellula  veniens'1   et  claustra  mo- 
nasterii  sui  dominico  die  fuisset  ingressus,  accedens  in  verticem  montis  ad  quandam 
arborem,    quae    undique   vepribus    erat    circumseptae,    ubi   vir  Deo  plenus  furtivas 
illas    et    dignas    Deo    orationes,    quas    saepe    diximus,    solebat    remotus    exercere,  20 
cumque  ibi  coram  illo  aliqui  fratres  astarent,    infixis    coram   ipsis    duobus  paxillis, 
designabat    mensuram    unius    capacemf  staturae    et  ait  illis:    'Cum    de   bacs  prae- 
senti  vita  tandem,    volente  Deo,    a  vobis  migravero,    vos    me  in  boc  loco  sepelireh 
curate'.     Et  cum  ab  eo  dictum  fuerat,  ita  factum  cito  evenit.    Nam  in  altero  die 
dominico,  bunc  quem  diximus  subsequente  proximo,  sarcina  carnis  deposita,  cum1  25 
victoria  migravit  ad  regna  caelestia.    Iuxtak  illam  quam  diximus  arborem,  in  qua 
beatus    episcopus    Bercbundus  *,    ut    ipse    referebat,     sanctorum    reliquias    solebat 
suspendere,  —  quod  buic  Dei  famulo  ante  fuerat  incognitum,  nisi  fuisset  a  divino 
spiritu    nuntiatum,    —    in1    ipso    eodemque111   loco,    qualiter   ipse    praedixerat   bac11 
designaverat,  summo  cum°  bonore  sancta  ac  felicia  ibidem  reconduntur1'  membra2.  30 
Etq   ex  boc1'  nobis  aperte  datur  intellegi,  quod  eidem  obitus  suus,  immo  et  locus, 

Capp.  28  —  30.     1.  2. 
Cap.  28.     a)  coercebat  1. 

Cap.  29.     a)  loptima  2.  b)  gracillissimis  2.  c)  que  om.  1.  d)  n.  sibi  s.  cybi,  non  1. 

e)  inebriari  2.         f)  fitio  corr.  ofitio  1.  35 

Cap.  30.  a)  ita  1  ;  rersus  vacat  2.  b)  Q  deest,  spatio  vacuo  relicto  2.  c)  aliqua  1.  d)  ad- 
veniens  ad  cl.  monastii  1.  e)  circumspecta  pr.  m.  1.  f)  ita  1;  capaci  2.  g)  h.  vita  pr.  vita  t.  2. 
h)  seperire  2.  i)  ita  1 ;  c.  v.  om.  2.  k)  Iusta  1.  1)  om.  1.  m)  que  om.  1.  n)  ita  pr.  m.  2. 
0)  om.  1.         p)  recunduntur  1.         q)  Lect.  II.  incipit  1.         r)  om.  2. 

l)  V.  supra  c.  14.  2)   Exstat    etiamntmc   eodem   in    loeo    capella   sesquilapide   a   mo-  40 

nasterio,  a  nautis  plurimum  frequentata,  ubi  navigium  suscepturi  B.  Walarico  se  commendant ; 
quod  quidem  ab  antiqua  religione  profectum  est.  Nam  Willelmus  primtis  Anglicam  expeditionem 
suscepturus,  cum  mense  Augusto  ad  S.  Walericum  venisset,  facto  cum  senioribus  consilio, 
inquit  Willelmus  Malmesbur.  in  lib.  3.  de  Gest.  Angl.,  corpus  S.  Walerici  foras  efferri  et  pro 
vento  deprecando  sub  divo  expoui  iussit.  Nec  mora  intercessit,  quin  prosper  flatus  car-  45 
basa  impleret.      Quod  anno  1066.  factum  Matthaeus  Paris.  refert.     Mab. 


VITA   WALARICl    _BBATIS  LEUCONAENSIS.  173 

qui  iam  erat  reliquiis  apostolicia  conaecratua,  divino  quidem  numine  ante  aliquoe 
dies  hoc  fuerat  revelatum. 

(31).  Sed  hia  itaa  peractia,  quae  vel  qualia  miraculorum  signa  post  suum  de 
hac  vita  obitum  divina  per  eum  gessit  potentia,  ne  cuncta  preteriase  videamur, 
5  vel  pauca  ex  multis  brevissimo  quidem  relatu,  ut  disposuimua,  scire  hoc  volen- 
tibus  referamus,  non  ea  quae  a  pluriniis  fabulose,  sed  eab  quae  a  veredicis  testibus 
conprobata  esse  iam  didicimus,  et  illa  maxime  quae  a  venerabili  viro  Baginberto0 
erudito  abbate,  pio  licet  studio  ac  religioso  labore  et  prolixo  quidem  sermone,  sed 
tamen  satis  simplici  et  inconposita  editione  conscripta  repperimus. 

io  (32).    Quaedaur1   autem    puella    per   tria   ferme  annorum  curricula1'   oculorum 

fuerat  luce  orbata,  quam  parentes  ad  antedictum  locum  servi  Dei  perducere 
curabant.  Sed  cum  eius  finibus  appropinquasset,  ait  ad  illos:  'Quid  est  hoc  quod 
sic  eminus  luce  clarius  video  resplendere ? '  At  illi  responderunt :  'Oratorium 
estc   domni  Walarici'.     Et   sic   Deo   laudesd   referebate    gratisf   lumenque   recepit 

i5  serenum. 

(33).  Sed  et  illud  quoque  miraculum  adhuc  sitientibus  deferamus,  quod  in 
quodam  loco  nomine  Augusta,  ubi  stips  ille a  idoli,  ut  superius1  diximus,  iussu  virib 
Dei  fuerat  confractus,  et  basilicam  ibidem  iam  in  Dei  noinine  accolae  loci  illius 
praefato  Dei  famulo  construxerunt0.    Iuxta  quam  dum  quadam  forte  die  quaedam 

20  feminae  iter  agerent,  una  ex  eis  praecessit  alias,  atque  lucrata  sibi  orationeni'1 
ad  subsequentes  se  socias  hortando  ait:  'Descendite  de  his  vestris  in  loco  sancto 
vehiculis  et  pro  nostris  postulate  cum  precee  facinoribus,  et  paululum  resumptis 
viribus,  vestris  nunc',  inquit,  'potate  de  poculis,  et  sic  tandem  cum  gaudio,  auxi- 
liante    Domino,    ad    destinata*    perganms   loca'.      Ats    illah    quae    ex    his1     prior 

25  esse  videbatur,  contempnens  ibidem  orationik  incumbere,  sed  super  sessis  vehiculis 
una  cum  filia  ad  locum  ubi  destinaverant l  sine  mora  properabant.  Cumque  inter 
sesem  invicem  sermocinarent,  tunc  filia  cum  indignatione  matri  sic  oritur  fari: 
'0  dulcis  genetrix,  o  mea  spes  unica  semper,  numquid  illo  in  loco  habitatores 
hunc  venerare"  conantur,  illum  quem  ante  hos  aunos  asello  insedentem  despicabili 

30  habitu  cernebamus?'  Cui  illa  respondens  inquit:  lHuic  vero0,  ut  ais,  filia,  rustici 
volunt  fieri  memoriam,  cuius  opera  apud  nos  vilia  et  contemptuip  digna  vide- 
bantur'.  Tunc'1  inter  ipsorum  stulta  et  vana  colloquia  coeperunt  crura  natae  quasi 
more  paralysis  rigore  nimii  doloris  constringi.  Et  cum  hoc  contristata  matri  suae 
innotuisset,    at   illa  stupefacta   obriguit,    quid    hoc    erat,    quidve  vellet   esse,    inter- 

35  rogans.  Tunc  simul  secum  pertractabant  et  mente  sua  sibi  invicem  revolvebant, 
quid  de  praefata  oratione  sancti  viri  die1'  eadem  fecissents,  quidve  dixissent. 
Tunc  primum,  licet  coacte,  magna  tamen  cum  humilitate,  immo  et  nimio  terrore* 

Capp.  30  —  33.     1.  2. 
Cap.  31.     a)  om.  2.        1>)  ita  1;  ipsa  2.        c)  ita  2;  Rainberto  1. 

40  Cap.  32.     a)  Lcctio  III.  incipit  1.  b)  circula  1.  c)  om.  1.  d)  laudis  2.  e)  refe- 

rabat  1.        f)  ita  1 ;    grates  2. 

Cap.  33.     a)   illae    1.  b)   ita  2;    om.  1.  c)    constrinxerunt    1.  d)  ita  1;    oratione  2. 

e)  pre  1.  f)   d.  pergere  valeamus  1.  2.  g)    Lect.  IIII.  1.  h)   vero  athl.  1.  i)   muliorilui-; 

supradictis  pro  his  1.       k)  orationem  1.       1)  destinaverat  2,  corr,       m)  ita  1 ;  se  i.  sermocinarcntur  •_'. 

45  n)  vene  |  re  1;  venerari  2.         o)  ita  1;  viro  2.         p)  cumtemptui  1.         q)  autem  add.  1.         r)  om.  2. 

s)  fecisset  1.         t)  timore  2. 

l)  Supra  c.  22. 


174  VITA  WALARICI  ABBATIS  LEUCONAENSIS. 

perculsia,  ad  praedictum  oratorium  viri  Dei  summa  iam  cumb  festinatione  repe- 
dabant,  et  ibi  deposita  elatione  et  cervice  mentis,  tam  diu  in  eodemc  fletu  et 
planctu  prostratid  iacuerunt,  postulantes  sibi  veniam  de  commisso,  usque  dum, 
cf.Ps.  144,18.  favente  Domino6,  qui  prope  est  omnibus  invocantibus  eum,  integrarn  sanitatem 
sepedicta  sua  filia  reciperet.  5 

(34).  Seda  post  suum,  ut  praefati  sumus,  de  hac  luce  beatum  obitum  tantum 
se  sancto  in  coenobio  humanab  mersitc  conditio,  ut  illa  necessitas  illos  monachos 
inde  ire  urgebatd,  quae  piis  animis  prodesse  solet,  ut  est  illud:  'Qui  volunt  in 
Christo  pie  vivere,  oportet  eos  tribulationes  sustinere'.  Ad  tempus  deserentes 
Matth.  10,23.  locum,  illud  etiame  euvangelicum  sectantes:  Si  persequentur  vos  in  una  civitate,  10 
fugite  in  aliam,  et  cum  in  solitudine  locus  ille  redactus  fuisset*,  beatus  pontifexe 
Berchundusf  divino  instinctus  amore  conabatur  sanctum  illums  depositum  ad 
suam  civitatem  magno  cum  triumpho  deferre;  sed  cum,  facta  oratione,  iussisset 
sanctum  effodere  corpus,  proficereh  nil  valebant.  Tunc  praefatus  pontifex:  'Ore- 
mus',  inquit,  'ad1  Dominum;  vereor  enim,  ne  impossibilitas  operis  aliquok  modo  15 
nobis  accedat1'.  Cumque111  orationi  intentiuse  incubuisset  et  bis  et  ter  impetum" 
levandi,  nihil  tamen  proficientes0,  temptassent,  sicut  corpore  vivens  heremum  et** 
semper  ibidem11  diligebat  locum,  ita  et  defunctus  disposuerat,  quem  x  famulus  Dei 
iam  de  sua  infirmitate,    ut  superius  diximus,  curaverat. 

(35).  Qui  tunc  in  illo  tempore  cum  esset  in  Bobio  sub  oboedientia  beati  20 
Athalaea  abbatis,  cuius  gesta  scripta  habenturb-2,  frequenter0  ab  illo  humiliter 
postulabat,  ut  ad  locum  illum  in  Francia,  ubi  beatus  Walaricus  in  heremo  ibidem 
est  sepultus,  conversandi  vel  visitandi  gratiad  eie  concederet  demorari;  quae  ab 
illo  minime  tunc  illo  in  tempore  impetravitf.  Sed  illo  perseverante  in  precibus, 
beatus  Athalag,  peracto  quodam  annorum  curriculoh,  quadam  infirmitate  afflictus,  25 
infirmatus1  iacebat.  Dehinck  cum  quadam  die  beatus  Athala  ad  ecclesiam  iret, 
sustentabat  inbecillia1  membra  monachus  ille  praefatus,  qui  cellulam  sancti  Wala- 
rici  saepe  eim  petierat  visitare11.    At°  ipse  referebat,  dum  pariter  ambularent,  visum 

*)  suscitatur  (suscitatus  4«)  ex  divina  inspiratione  successor    Blitmundus,    quem  fa- 

mulus   (v.  18,),   omisso  Berchnndi  conatu,  pergunt  4a.  b.  30 

**)  h.,  ita  et  defunctus  eundem  diligebat  locum.    Ibidem  etiam  eum  deposuerat  Blit- 

mundus    discipulus    eius  (corr.  ex   Bl.    d.  e.    deposuerat  3b),    quem    famulus  per- 
gunt  Sb.  b*. 

Capp.  33  —  35.     1.  2. 
Cap.  33.     a)  ita  1 ;  perculse  2.         b)  om.  1.        c)  in  iterat  2.        d)  ita  1.  2.        e)  Deo  1.         35 
Cap.  34.     a)  Lect.  V.     Denique   post   suum  1.  b)    human(ae   in   litura)    1.  c)    emersit  2. 

d)  urgueret  2.         e)  om.  1.         f)  Baracundus  2.         g)  ita  1 ;    illud  2.  h)  nihil  pr.  v.  1.  i)  a  1. 

k)  a.  m.  om.  2.         1)  accidat  2 ;    Lectio  VI.  add.  1.         m)  vero  add.  1.        n)  impetu  2.        o)  ita  2 ; 

profitiens  temptassens  1.        p)  ita  1;    eundem  2. 

Cap.  35.     a)  ita  1 ;  Atthalae  constanter  2.       b)  Lect.  VII.  add.  1.        c)  igitur  add.  1.       d)  gra-  40 
tiam  1.  e)    eidem  pergendi  facultatem  tribueret   concederetque  d.  2.  f)    imperavit  1 ;    t.  valuit 

impetrare  2.  g)    Athela  1,    ut  infra.  h)  circulo   1.  i)    affl.   in   lectulo   decumbebat.   D.   2. 

k)  Denique  1.        1)  ita  1 ;  inbacilla  2.        m)  ita  1 ;  eum  2.        n)  visitaret  1.         0)  Et  ipse  hoc  r.  1. 

l)  Scilicet  Blidemundum;  v.  supra  c.  15.  2)  V.   Columb.  II,   1 — 6.     Ea  quae  Ionas 

de   suo   itinere   deque  Blidemundo   c.  5.   6.    enarravit   ad   hoc   V.  Walarici   caput   componendum  45 
adhibita  esse  primo  patet  aspectu. 


VITA  WALARICI  ABBATIS  LEUC0NAEN8IS.  17.", 

esse  ei  non  solum  meutem11,  sed  etiam  ipsa  membra  ab  eob  sustentata  aliquantulo 
spatio  a  terra  quasi  trium  pedum  in  aerec  suspendi  cum  ipso.  Tunc  ait  ad  eum : 
'Fili  mi,  quae  antea  a  nobis  expetieras,  modo  habeas  ambulandi  et  visitandi  licen- 
tiani'.     Cumque'1   ille    statim    niiiius  hoc  intellegens  dixisset:    'Domine  mi,   ubi  vel 

5  quo  me  ire  praecipis?'  At  sanctus  Athala  subiunxit:  'Tu  ad  locum  sancti  Wala- 
rici,  quo  saepe  postulaveras,  sume  nunc  a  nobis,  volente  Deo,  licentiam  per- 
gendi.  Video  enim  eum  esse  in  nimia  claritatee,  et  mihi  hoc  ipsum  evenit  ex- 
petere,  ut  utinani  ipse1  merear  in  tantam  gloriam  introire'.  Etg  per  hoc  aperte 
datur   intellegi'1,    dum    adhuc    ipse    in    corpore   vivebat,    alius    positus   in    aeterna 

10  gloria  videbatur.  Et  transacta1  verborum  colloquiak,  pauco1  intervallo  migravit 
ad  Dominum. 

(36).  Tunc  saepedictus  ille  monachus,  quem  beatus  edocuerat  Walaricus,  ad 
antedictum  locum  Legonao,  ut  admonitus  fuerat  a  sancto  viro,  accessit,  in  quo 
paene   anni    spatio    heremitalema   ac    sterilem    vitam   duxit.     Tunc  petiit  praefatus 

15  vir  Blidmundusb  tam  a  glorioso  rege  Flotharioe,  quam  a  pontifice  qui  tunc  erat 
Ambianensium,  ut'1  tale  praeceptum  daret  ac  licentiam,  ut  ibi  construeret  mona- 
sterium.  Tunc  destructis  ibie  idolis  etf  ritis  gentilium,  vir  Domini  Blidmunduse, 
qui  et  secundus  abbas  in  loco  eodem  extitit,  auxiliante  omnipotenteh  Domino  et 
christianorum   vicinorum    adminiculis    construere   ibi    curaverat1    tam   monasterium 

20  quam  et  ecclesiam  mirae  magnitudinis  et  cultu  nimio  decoratamk.  Concurren- 
tibus  ergo  undique  populis  recta  fide  petentibus,  merita  eius  ibidem  magnis1 
virtutibus  clarescunt,  praestante  domino  nostro  Iesu  Christo,  qui  cum  aeterno 
Deo  patrem  et  cum"  Spiritu  sancto  vivit  et  regnat  Deus  per  infinita  saecula  saecu- 
lorum.     Amen. 

• 

25  Capp.  35.  36.     1.  2. 

Cap.  35.     a)  mente  2.  h)  eodem  2.  c)  aerae  2.  d)  Lectio  VIII.     Cumque   ergo  ille 

supradictus  statim  1.  e)  etenim  add.  2.  f)  esse  1.  g)  Ac  2.  h)  quia  add.  2.         i)  ita  1; 

transacto  v.  conloquio  2.         k)  hoc  add.  1.         1)  p.  i.  om.  2. 

Cap.  36.     a)  herimitalem  1.       b)  ita  2;  Blitm.  1.       c)  ita  1;  Lothario  2.       d)  ita  1;  A.  licen- 
30  tiam  sibi  dari  construendi  monasterium.     Qua  adepta,   destructis  2.         e)  ita  1;    exinde  2.         f)  ita  1; 
ac  ritus  2.  g)  ita  1.  2.  h)  omnipotenti  2.  i)  curavit  2.         k)  decorata  1.  1)  magnae  vir- 

tutes  2.         m)  patri  1.         n)  om.  1. 


VITA  LUPI  EPISCOPI  SENONICI. 

Lupus  episcopus  Senonicus  evocatus  a  Chlothario  rege  ad  concilium  celebrandum 
a.  614,  die  10.  Octobris  in  urbem  Farisiensem  cum  aliis  convenit1,  cumque  fato  functus 
esset,  S.  Columbae  in  monasterio  sepultus  est2,  quacum  a.  853.  die  23.  Iidii  translaMcnem 
subiit  post  dedicationem  basilicae  novae 3.  In  fastos  sacros  saec.  VIII.  denmm  relatus  5 
est  ab  interpolatore  illo  Fontanellensi,  cuius  recensionis  exemplar  vetustissimum,  codex 
scilicet  Weissenburgensis,  haec  de  ipso  exhibet  die  1.  Septembris :  Senonis  civit.  depos. 
sancti  Lupi  episeopi  et  conf. 4  Mederius  successor  eius  concilio  Clippiacensi  a.  626/7. 
subscripsit 5. 

Vitae  Lupi  sermone  rhythmico  compositae  notitiam  habebat  nisi  Ado6:  io 

Item    eodem    die    (scilicet  1.  Sept.)    apud  Senonas   beati  Lupi    episcopi   sancti- 
tate  et  sig-nis  miraculorum  illustrissirni, 
certe   Usuardus"' : 

Senones    beati  Lupi    episcopi    et    confessoris.     De  quo  refertur,    quia  quodam 
die,  dum  adstaret  praesente  clero  sacris  altaribus,  lapsa  est  caelitus  gemma  in  eius  15 
sancto  calice, 

afferens  miraculum  in  c.  19.  relatum;  habebant  etiam  qui  Gesta  episcoporum  Autissio- 
dorensium  saec.  IX.  ex.  composuerunt  (c.  1%) :  Hic  (scil.  Aunariw)  habuit  fratrem 
germanum  Austrenum  nomine  Aurelianorum  pontificem,  nepotem  quoque  ex  sorore 
Agia  Lupum  virum  sanctissimum  Senonum  archiepiscopum  miraculis  coruscantem.  20 
Ipsa  igitur  ante  a.  875.  lucem  aspexisse  videtur,  auctorque  Hcet  vitas  Hilarionis, 
Paidi,  Malchi  ab  Hieronymo  compositas  (c.  \)  passionemque  Columbae  (c.  %)  legisset, 
tamen  de  patrono  suo  monumenta  nulla  proferre  potuerat.  Quem  cum  saec.  VIII.  ex. 
vixisse  Hist.  litt.  Franc.  IV,  p.  192,  auctores  statuissent,  nndto  rectius  Bailletus  con- 
cluserat,  auctorem  eum  esse  saec.  IX.  neque  auctoritatem  habere  nisi  incertam.  25 

Maximi  apud  eum  momenti  et  'praedia  propria'  Lupi  erant  Aurelianorum  in 
tellure  sita,  quae  ille  episcopus  post  Arthemium  Senonicus  ordinatus  circumibat  (c.  6), 
et  ea  quam  cum  S.  Fiemigii  monasterio  in  suburbio  sito  intercessisse  statuit  necessi- 
tudo.  In  praedia  autem  illa  episcopi  propria  ecclesiam  Senonicam  heredem  tegitimam 
successisse  per  se  patet.  Neqne  dubitandum  est,  quin  propter  haec  ipsa  praedia  in  pro-  30 
vincia  Auretianensi  Lupus  natus  esse  dicatur  ex  parentibns  generi  regio  partim  affinibus, 
qua  honoris  specie  in  tegendis  posterioribus  sancti  fere  semper  florere  solent.  Aurelia- 
nensis  cum  sanctus  ortu  esset,  suavi  sane  concentu  matrem  sortitvs  est  Austregildem; 
huic    aidem    fratres    assonabant    non    indigni    Austrenns   Anrelianensis    et  Aunarius 

1)  Concilia  ed.  Maassen  I,  191.  2)  Cf.  chartam  I/udovici  imp.  a.  833.  datam,  Bou-  35 

quetVI,  590;  Miihlbaclter,  Eeg.  n.  925 2.  3)  Gf.  Ann.  S.  Columbae  Senon.,    SS.  I,   103. 

4)  AA.  SS.  Nov.  II,   l,  p.  [114].        5)  Concilia  ed.  Maassen  I,  201.        6)  Sttrius  VII,  1181. 
7)  Ed.  Bouillart  p.   145. 


VITA  LUPI  EPISCOPI  8EN0NICI.  177 

Autissiodorensis  episcopi.  Tota  haec  fanvilia  litteris  Au  coaluisse  videtur,  quae  Aurelia- 
nensibus  praediis  conveniebant,  atqtu  vehementer  suspicor  consanguinitatis  illius  haec 
unica  fuisse  vincula.  Tnter  episcopum  Senonicum  abbatemque  monaeterii  S.  Remigii 
Senonici  simultates  biographus  statuit  gravissimas:  Medegisilum  abbatem,  postquam 
5  Chlotharius  a.  613.  Burgundia  potitus  est,  episcopi  loco  inhiasse,  eotjm  instante,  Lupum 
iii  exilium  actiim  esse  (c.  l\),  illum  autevn  dignitatem  non  assecutum,  sed  a  civibm 
occisum  esse  (c.  \Z).  Medegisili  nomen  episcopi  Turonensis  a.  626/7.  erat,  isque  post 
episcopum  Senonicum  Lupi  successorem  conciiio  Clippiacensi  subscripsit1: 
Ex  civitate  Senonus  Mederius  episcopus. 

io  Ex  civitate  Toronus  Medigisilus  episcopus. 

Quod  ad  exiiium  Lupi  pertinet,  qitod  in  Neustria  biographus  collocavit,  sdlicet  in 
villa  quinu  Andesaginam  nominavit,  eo  ipso  tempore,  Burgundia  occupata,  Chlothariue 
rex  sanctum  synodi  causa  Parisios  evocaverat,  id  quod  acta  concilii  a.  614.  celebrati 
testantur-,    eaque    ipsa    biographum    latuisse   oportet    neque    ad   nos    ea    integra  per- 

16  venerunt  nisi  per  unum  solitm  codicem.  Andesagina  autem  locus  Litpi  iam  nomen  fert, 
neque  constat,  nitm  praeter  hanc  nominis  affinitatem  biographus  causam  hdbuerit  ad 
i  vilium  illum  statuendum.  S.  llemigii  monasterium  iuxta  muros  urbis  Senonicae  situ/m 
ah  Aldrico  archiepiscopo  non  solum  in  Vailicuias  VIII.  al>  itrbe  eadem  niiliario  trans- 
latum,  sed  etiam  privilegio  munititm  erat,  ne  ab  episcopis  inquietudinem  pateretur,  idqite 

20  Ludoiricits  imperator  a.  835.  confirmavit 3.  Libertates  ab  Atdrico  monasterio  concessas 
ipsnts  successoribus,  quorum  iuri  aliquantum  derogaretur,  non  eodem  modo  acceptas  fuisse 
conici  licet,  eaque  quae  de  abbate  iilius  biographus  enarravit  animo  monachis  infenso 
dictata  esse  liquet.  Patroni  sui  vitam  describens  biograplms  in  'antiquum  iiiitm  prae- 
sulem  Lupum',    Trecensem  scilicet,   faciie  incidebat,  unde  Winebaudum  abbatem  basiiieae 

25  S.  Lupi  Trecensis  liberatorem  fecit  exulantis  Senonici  (c.  14^.  Muita  autem  mirabilia 
de  signo,  i.  e.  campana,  ecclesiae  maioris  S.  Stephani  enarrare  poterat  (c.  9.  20.  23,), 
eidemque  fortasse  c/ericus  adscriptus  erat.  De  eitts  indole  si  adhitc  dubitaretur,  duo 
miracuia  proferam.  Citm  exercitu  Chlotharii  intrante  signum  ecclesiae  S.  Stephani 
sanctus  tetigisset,   omnis  fortitudo   ab   hostium   caterva  recessit  tantoque  terrore  correpti 

30  sunt,  ut  nullatenus  evasuros  se  esse  crederent  (c.  9),  atqne  eodem  missas  ceiebrante  gemma 
de  caelo  in  calicem  decidit  (c.  19).  Uitimum  c.  27.  miracula  occupant,  quae  in  mona- 
sterio  S.  Columbae  Litptts  patrasse  dicitur,  eaque  postea  continuata  (c.  28^),  hymnoque 
(c.  29)  aucta  sunt,  nisi  falior,  a  monacho  ipsius  monasterii.  Sed  satis  iam  de  auctore 
actuni  mihi  videtur  esse,  cuius  nugae  scholae  legendariae  aptius  disputandae  reiinquuntur 

35  iam  laete  florenti. 

Codices  in  tres  ciasses  distinxi. 

\a)   Codex  Parisiensis  n.  11749,  saec.  XI,  antea  S.  Germani  a  Pratis  «.496 
(olim  n.  463^,  foi.  60'— 63. 

lb)   Codex  Parisiensis   n.  15  437,   saec.  XII,   olim   ecclesiae  S.  Marceiii  Pari- 

40  siensis,  deinde  tnbiiothecae  Sorbonicae  e  dono  Petri  de  Bianger  doctoris,   foi.  153 — 155. 

2a)    Codex  Trecensis   n.  1171,    saec.  XI,    oiim   bihiiotheeae   oratorii    Trecensis, 

deinde  Pithoeanae  (II,  2),  foi.  194' — 200,    collatus  a  L.  Hartmann  v.  d.,  post  V.  Lttpi 

homiliam  continet  incipientem  ita:  Ad  sancti  ac  beatissimi  patris  nostri  donini  Lupi, 

cuius  hodie  festa  celebramus,  laudes  addidisse  aliquid  decerpsisse  est  et  q.  s. 

45  2b)  Codex  Ca rnotenus  n.  115  (Q3),  saec.  XI.  in.,  oiim  monasterii  S.  Petri  Carno- 

teni,  fol.  80 — 89',  praescr.:  In  Christi  nomine  incipit  vita  sancti  ac  beatissimi  Lupi 
episcopi  Senonicae  civitatis,  desinit :  Spiritu  sancto  in  secula  seculorum.     Amen. 

1)  Concilia  ed.  Maassen  I,  p.  201.  2)  Ib.  p.  191.  3)  Bouquet  VI,  605;   Miihl- 

bacher,  Reg.  ??.  949  2. 

SS.  R.  Meroving.   IV.  23 


178  VITA  LUPI  EPISCOPI  SENONICI. 

2c)  Codex  Parisiensis  n.  3789,  saec.  XI,  antea  Colb.  675,  Regius  3863, 
fol.  262 — 268',  a  verbis  Sanctus  igitur  Lupus  parentibus  (c.  2)  incipit. 

2d)  Codex  Parisiensis  n.  11759,  saec.  XIV,  olim  S.  Germani  a  Pratis  n.  502. 
ex  dono  Antonii  Wionis  Herovallii  publicarum  rationum  auditoris,  fol.  296' — 297'. 
et  61—61'.  5 

2d*)  Codex  Parisiensis  n.  5353,  saec.  XIV,  antea  Colb.  n.  322,  Regius  3593, 
vitas  sanctorum  mensium  Spptembris  et  Octobris  comprehendens,  fol.  1' — 3',  Vitam, 
fol.  3' — 4.  Miracula  Lupi  continet  a.  1102.  facta,  quae  BoUandiani  in  Catalogo  codicum 
hagiogr.  Paris.  II,  311,  ediderunt. 

Ba)  Codex  Trevericus  bibliothecae  urbanae  Cat.  mss.  1151,  num.  loc.  -453  (antea  io 
n.  962J,  olim  S.  Maximini,  fol.  205  —  207,  saec.  XIII,  neque  ordinem  servat  neque 
integer  est.  Librarius  enim  episcopum  Senonicum  basilicae  Aniani  Aurelianensis  liminibus 
astitisse  non  passus  locum  ad  eius  ordinationem  spectantem,  scilicet  finem  c.  4  et  c.  5, 
post  res  Aurelianenses  posuit  c.  6,  exemplarque  descripsit  hians  a  verbis  c.  7.  et  cetera 
ad  c.  14.  sanctus  Winebaudus.  15 

Sb)  Codex  Parisiensis  n.  5308,  saec.  XII,  olim  Andreae  Duchesne,  deinde  Colb.  18, 
tum  Regius  C.  3593,  fol.  2  —  4. 

Sc)  Codex  Bruxellensis  n.  9636,  saec.  XI/XII,  olim  S.  Laurentii  Leodiensis, 
fol.  223  —  226',  texfum  admodum  retractatum  continet. 

\a)   Codex  Monacensis    n.  22  245,   saec.  XII,   Windbergensis   n.  45,    fol.   104' 20 
—108,  et 

\b)  Codex  Monacensis  n.  9506,  saec.  XII,  Ober-Alt.  n.  6,  fol.  155 — 157', 
eandem  recensionem  exhibent  eodem  modo  immidatam:  Prologus  in  vitam  sancti  Lupi 
episcopi  et  confessoris  —  —  suscitandus  a  Domino,  qui  vivit  et  regnat  in  se- 
cula.     Amen.  25 

In  capite  27,  ad  quod  biographus  vitam  perduxit,  soli  codices  la.b  deficiunt,  dum 
in  reliquis  omnibus  continuatio  illa  legitur,  de  qua  supra  dixi.  Ad  textum  recensendum 
libros  \a.  2a.  Sa  adhibui,  e  quibus  \a.  Sa  propius  inter  se  coniuncti  sunt,  medius  sermonem 
haud  raro  impolitum  ope  grammaticae  interdum  emendasse  videtur.  Ad  hanc  autem 
classem  plerique  codices  pertinent  et,  nisi  fallor,  etiam  quarta  cum  ipsa  in  appendice  30 
convenit,  dum  in  Vita  magis  cum  1  facere  videtur. 

Post  Mombritium,  Sanctuarium,  Mediolani  (1^1)  II,  fol.  LXVII,  qui  pagina 
non  consumpta  vitae  breviarium  edidit,  textum  plenum 

L.  Surius,  De  probatis  sanctorum  historiis,   Coloniae  1574,  tom.  V,  p.  1 — 5,  im- 
mutato  sermone  ex  pervetusto  codice  eruit  desinente  cum  Sc:  in  cuncta  secula  seculorum,  35 
Amen.     Praetermissis   iis    qui    frushda    tantum   vitae  pidrtici    iuris   fecerunt,    ad   edi- 
tionem  transeo 

Ioannis  Veldii,  Acta  sanctorum,  Antverpiae  1746,  Septembris  tom.  I,  p.  255 — 265, 
quae  vitam  integram  servata  oratione  primigenia  continet.  Subsidia  praesto  fuerunt 
apographon  ex  Rubea  valle,  %d  videtur,  acceptum  (scilicet  classis  1)  collatumque  cum  40 
codice  S.  Maximini  Treverici  (=  Sa),  deinde  codex  membranaceus  olim  abbatiae  Val- 
cellensis  in  dioec.  Cameracensi,  tunc  Musei  BoUandianorum,  notatus  P.  Ms.  158  (sci- 
licet  classis  2).  Apparatus  igitur,  quem  editor  ad  recensendum  textum  adhibuit,  sufficere 
poterat,  sed  persaepe  nihil  determinare  ausus  est,  uncinis  includens  ea  quae  hic  vel  ille 
codex  solus  exhibebat  verba.     Hanc  editionem  una  cum  parte  praefationis  iteravit  45 

L.  M.  Duru,  'Bihliotheque  historique  de  VYonne',  Autissiodori  1850,  tom.  I, 
p  232-246.  Bm  KruscK 


VITA    LUIT    KITSCOIT    SKNONTCI.  17!» 


INCIPITa  VITA  SANOTI  LUPI  EPISCOPI  ET  CONFESSORISb. 

(lc).    Sanctorum  gesta  calamo  pandere  per  Raphaheld  docemur  archangelum 
ad  Tobiame  loquentemf:  Consilium,  inquid,  rrt/is  1>ohiuh  est  abscondere;  opera  autem  Tob.  12, 7. 
Dei  praeclarum  est  enarrare,     Sed    et    lucerna    mundi   HieronimusK   ad    istud   nos 

5  provocavit  exemplum,  qui  postquam  testamentum'1  vetus  et  novum  praeclaro 
transtulit  eloquio1,  etiam  vitas  anachoritarumk  Hylarionis1,  Pauli1,  Malchi  et 
aliorum  fiorentissimo  depinxit  stilo  in  memoriam  posteris"1  profuturum.  Et  licet 
humanis  laudibus  iustus  non  egeat,  quem  praesentia  Christi  clarificat  et  aula  para- 
disi   vel   societas  angelica  iam    retentat,    tamen    fidei   propagantur   augmenta,    cum 

10  Christus  per"   suos  famulos  monstratur  magna  populis  ostendisse  miracula. 

(2a).  Sanctus  igitur  Lupus  parentibus  inclitis'1  ex  partec  sanguinid  regali 
contiguus0,  oriundus  extitit  vicina  amnisf  Ligeris  provintia  Aurelianensium  civi- 
tatis.  Cuius  genitor  Betto,  genitrix  Austregildis"  vocabulo,  Agah  avunculi1  cogno- 
mento;  qui  divina  revelatione  commoniti,  quod  dignum  Deo  antistitem  funderentk 
15  mundo1  prolem,  mox  editum111  parvulum,  lactis  pabulo  enutritum,  expleto  tein- 
pore  cunarum",  erudiendum  tradiderunt  studiis  litterarum. 

(3).  Mox  in  eoa  lampada1'  caelestis  gratiaec  ita  resplenduit,  ut  cunctos  so- 
dales  suos  in  scola  praecederet  et  flored  sapientiae  ace  rivo  torrentis  facundiae* 
superarets.  Erant  fratres  illius  genitricis  venerandi  antistites  Austrenus 2  Aurelia- 
20  norum  pontifex,  Aunarius  praesul  Autisiodorensis'1,  virtutum  signis  effulgens;  qui 
cum  cernerent  praedictum1  puerum  normam  religionis  amare  et  Christi  praecepta 
diligere,  eum  clericatus  officio  studuerunt  mancipare. 

(4).  Cumque  iam,  aetate  crescente,  officia  divina  coepisset  digne  persolverea 
et  ore  mellifluo  cantus  Christi  armoniam  insonare  atquea  rigore  abstinentiae  carnis 
25  rebellionem  domare,  oratu  assiduo  sanctorum  sepulcrab  martirum  frequentare, 
inopiae  afflictorum0  compati,  hospitalitatem  sectared,  caritate  resplendere,  elemo- 
sinis  insudare,  mundum  contempnere  ac  toto  desiderio  aulam  paradisi  anhelare; 
sede   cum  fama  illius  longe  lateque    percurreret    et    amor   in    bonorum   praecordiis 

Cap^).  1—4.     1«.  2«.  3«. 

30               Cap.  1.  a)  ita  3«;  I.  om.  \a;  praescr.  om.  2a.       b)  quae  colitur  Kl.  Septembris  add.  la.       c)  nu- 

meros  addidi.  d)  ita  \a.  3«;  Raphael  (2a).         e)  Thobiam  2«.  (3a).         f)  dicentem  2«.        g)  Ihero- 

nimus    \a.  3a.  h)    v.  t.  \a.           i)   eloquium?  pr.  m.  3«.           k)   anachoret.  2«.           1)   Hil.  2a ;    et 

add.  \a.         m)  (p.  om.)  profuturo  3«.         n)  pro  suis  famulis  3«. 

Cap.  2.     a)  Lc.  I.  in  mg.  \a.       b)   ita  2«.  3«;  inclitus  \a.        c)  patre  3«.        d)  ita  2«;  r.  san- 

35  guinis  \a ;  sanguine  r.  Sa.        e)  contiguis  3a.        f)  amni  2<z.  3«.         g)  Austrehildis  3a.         h)  Aiga  3«  ; 

Austr.  fracto  vocabuli  cognomento  (ab  m.  al.  add.)  Austrega  avunculo  suo  qui  3c.  i)  ab  incolis  3a. 

k)  gignerent  3a.       1)  ita  3a ;  mundam  \a;  om.  2a.       m)  editam  parvulo  1.  p.  enutritam  3«.     n)  om.  3a. 

Cap.  3.     a)  eodem  (2«).         b)  lampas  3«.         c)  gr.  i.  om.  3a.         d)  florem  3a.  e)  a  \a.  3a. 

f)  fecunde  3a.         g)  sumeret  3« ;   II.  in  my.  add.  2a.         h)  ita  \a ;    Authisidiorensis  3a ;  Autisiodoren- 

40  sium  2a.         i)  om.  3a. 

Cap.  \.     a)  om.  3«.        b)  m.  s.  2«.        c)  fractorum  3a.        d)  ita  3a ;  sectari  (la.  2a).       e)  eras. 
1« ;  et  add.  2a ;  revbu  insequentia  ad  c.  5.  in  celo  hic  omissa  in  c.  6.  extant  3a. 

1)  Vitae  Pauli,  Hilarionis,  Malchi  inter  Hieronymi  opera  editae  sunt  (ed.  Vallarsi,  Venet. 
1766,  II,  p.  1 — 48^.  2)  Austrinus,  qui  a.  587.    Namatio  episcopo  Aurelianensi  successerat 

45  fcf.  Greg.,  H.  Fr.  IX,  18},  Bertoaldum  maiorem  domus  Theuderici  a.  603/4.  suscepit,  unde 
Aurelianorum  urbs  ab  exercitu   Chlotharii  circumdata  est ;    cf.  Fredeg.  IV,  25. 

23* 


180  VITA  LUPI  EPISCOPI  SENONICI. 

glomerate11  succresceret,  mox  ut  papab  Artemius0-1  Senonas'1  diern6  functus  est,  ut 
iam f  dictae  civitatis  cathedram  sanctus  Lupus  susciperet,  clerus  vel  populus  urbis 
Senonicaes  auresh   regis  unanimiter  postulavit. 

(5a).  Divino  igitur  decreto  pontificali  locatus  in  solio,  coepit  virtutibus  pol- 
lere,  miraculis  coruscare.  Agebant  gratiasb  cuncti  divinae  clementiae,  quie  talem  5 
Senonicis11  dedisset  pontificem,  virtutibus  egregium,  amatum  clero  vele  populo, 
iusticia  indutnm,  virginitate  praeclarum,  ieiuniis  deditum,  elemosinis  largum,  vi- 
giliis  indefessum,  doctrinae1  sanctae  tubicinem^;  qui  corpore  tentus  in  seculo, 
crederetur'1   merito  iam  angelis  sociatus  in  caelo. 

(6a).    Noctem  quandam  ducens  Christo  pervigilem,  liminibusb  astitit  basilicae  10 
sancti   antistitis  Aniani,    cumquee   diligentia   custodum    firmiter   ostium    obseratum 
eidem  prohiberet  ingressum,  ipse  prostratus  limined,  pias  aures  Domini  dum  pulsat 
intima  prece,  repente,  caelitus  avulsa  repacula,  sancto  patuerunt  ostia.    Custodum 
suscitata   caterva   ingredi  vident  sanctum    facie   rosea,    fulgentibus   oculis  claritate 
superna.     Cumquee   praedia   propria   in  Aurelianorum   telluref    ordinatus    pontifex  15 
circuiret,  —    erat    enini    ei    erga    sanctorum    titulos»    magna    dilectio*,    praecipue 
sanctae  Columbae,    quae   duplicem  a  Christo  meruit  coronam  accipereh,  unam  vir- 
ginitatem  servando,    alteram   pro  amore   fidei  palmam  martirii  obtinendo 2,  —  ful- 
gebat  in  eo  sancta  benignitas  non  solum  in  benivolos,  sed  in  ipsos  etiam  inimicos. 
2.Tim.3, 12.  Et    quia,    dicente   Paulo   apostolo,    omnes  qui   volunt1    pie  vivere   in    Christo^  per-  20 
secutionem  patiuntur,    quoscumque    sibi   senserat   invidiae  peste  contrarios  et  detrac- 
tionis1  aculeis111  dentes  inferre  vipereos,  in  tantuui  ipsis11   erat  pacificus,  ut  viliora 
suis  usibus  in  cibis  vel°  poculis,  meliora  eorum  inferret  obtutibus,  exemplum  veri- 
cf.Matth.  tatis  subsequens,  quip   diligere  inimicos  suisq   mandavit  discipulis. 

(7a).     Quadam     namqueb    diec     dum    plurimosd    ad    suum    convivium    convo-  25 
cassete,    et  ceteraf   expensa   pauperibus,    amplius   vini    modio^  non    haberet,    cum, 

*)  et  in  reliquiis  exornandis   preclara  intentio  add.  3«. 

Capp.  4—7.     1«.  2a.  3«. 

Cap.  4.     a)  ita\a;  glomeratus  (2«) ;    glomerata  3a.  b)    episcopus  3«.  c)  Arthemius  \a. 

d)  Se :  nonas  corr.  Se  :  nomes  \a ;    Senonis  2«;  om.  3«.         e)  corr.  defunctus  \a  et  sic  2«;   diem  clausit  30 
ultimum  3«.  f)    tam  3«.  g)  Sennonice  corr.  Senonice  \a.  h)    ita  2« ;    (a.  r.  om.)  u.  p.  3« ; 

auribus  regis  u.  suggessit  \a. 

Cap.  5.     a)  III.  m.  al.  marg.  adscr.  \a.  b)  c.  gr.  3«.  c)  quae  2a.  d)  Sennonicis  pr. 

m.  1«.  e)  et  2«.  f)  doctrina  sancta  3ff.  g)  tubicinum  1«.  3«.  h)  s.  iam  a.  sociatus  esset 

in  c.  3«.  35 

Cap.  6.     a)  IIII.  m.  al.  marg.  adscr.  \a.  b)    om.  3ff.  c)   et  cum  3«.  d)  ita  \a.  3«; 

limini  (2«).  e)   Sed   cum  fama  —   s.  esset  in  celo  locus  supra  p.  179,  28.  omissus  pro  verbis  Cumque 

—  circuiret  positus  est  3«.  f)  tellur :  :  m.  al.  corr.  tellure  lff.  g)  titulis  3ff,  corr.  h)  ere  m.  al. 
in  litura  scr.  \a.  i)  pie  vol.  3ff  cum  Vulg.  k)  Iesu  add.  \a  cum  Vulg.;  om.  2ff.  3a.  1)  detrationis 
pr.  m.  1«.  m)   ita  2«.  3« ;    aculeos  1«.  n)   ipse  3ff.  0)  et  3«.  p)   ita  2a.  3« ;    quae  la.  40 

q)  ita  2«.  3a ;    suos  lff. 

Cap.  7.     a)  V.  in  mg.  \a.         b)  om.  3«.         c)  om.  2«.         d)  plures  2«.         e)  sequuntur  abbas 
ad  basilicam  sancti  Lupi  (c.  14),  mediis  omissis,  3a.        f)  ita  recte  1«;  cetero  expenso  (2ff).       g)  modium  2«. 

l)    Artemius    episcopus   ecclesiae  Senonicae    conciliis  Matisconensibus  a.   583.  et  585. 
intererat;    cf.   Concilia  ed.  Maassen  I,  p.  161.   172.  2)    Columba   virgo   Senonica   quomodo  45 

et  virginitatem  servasse  et  martyrium  subiisse  dicatur,  in  ipsius  Passione  enarratur,  quam 
Bollandiani  in  Catalogo  bibl.  Bruxell.  I,  302  sqq.  ediderunt. 


VITA  LITI    EPI8C0PI  8EN0NICI.  181 

crebris  succedentibus  popnlis*,    Falernum1'   deficere  per  pincemam  proprium  agno- 
visset,  fidens  in  Domino  coram  omnibus  dixit:    4Credo,  quia  dominus  meus  lesus'' 
Christus,  qui  nos  sancto  euangelio  praemonuit  considerare  volatilia  caeli,  quia  non  itotth, 
serunt  neque  congregant  in  horrea,    et  Deus  pascit  illa'1,    ad   nostram"   inplendam 

6  caritatem  citius  tribuet1  consolationem'.  Mirum  in  modum,  mox  ut  verba  com- 
plevit,  missus  genitricis  illius  astitit,  qui  qningentos  vini  modios '  viginti  plaustris 
inpositos  proximos  iam  dictae  urbis  foribus  nuntiavit.  Tuuc  ille  prophetiae  mu- 
nere  approbatus,  robore  fidei  confortatus,  lacrimis  coupunctus,  praedicationis  verba 
deprompsit   ad    socios    et    sperare    eos   in  Domino    exbortatus   est"   attentius  atque 

10  circumstantibus  offerri  pocula  mandavit  frequentius. 

(8a).  Illo  itaque  tempore  rex  Theodericus1'  cum  Brunecbilde  avia  regnum 
Burgundiae  gubernabat.  Cum  igitur  qnidam  regins  aulicus  Fulcarius  dictus,  in- 
lustribus  natalibus  ortus,  coines  Aurelianensibus  datus,  qui  maxime  ob  hoc  sancto 
viro  erat   amicus,   quia  Betto    pater   ipsius    de    sacris    eum  susceperat  fontibus,    ad 

15  virum  Dei  veniens  indicasset,    quod   eum  in  palatio  detrahi  a  quibusdam  audisset, 
quasi1'   ancillam  Dei  quandamd  Verosiame   nomine,  filiam  antecessoris  sui  Artemii1', 
inmoderate  diligeret,    sanctus   ad    euangelica  arina  recurrens,    contra  detrahentium 
impetum  Christi  tuba  insonuit:  'Beati',  inquid,  'estis,  cum  maledixerint  vdbis  homines  ib.6, 11.12. 
et  dixerint  omno  malum  adversum  vos,   mentientes;  gaudete  et  exultate,   quoniam  merces 

20  vestra  copiosa  est  in  caelis'.  Tunc  coram  praedicto  viro  ipsam  Dei  ancillulam  cari- 
tatis  amore  osculans,  ait:  'Nihil  nocent  homini  aliena  verba,  quem  propria  non 
maculat  conscientia;  nam  si  ego  pro  amore  regis  aeterni  istam  in  Christo  veraciter^ 
diligo,  terrenum  ex  hoc  principem  non  pavesco'.  Namh  quia  ipsam  Dei  virginem 
Christum  amare  ardenter  agnoverat,    ipsam    mente  purissima  ante  Dei  oculos  dili- 

25  gebat   nec    placere    hominibus   exinde    studebat,    quia   placere    Domino   intrinsecus 

satagebat;    exemplo    usus  Pauli    apostoli,    qui    ait:    Si    hominibus  placerem,    Christi  <>ai.  1,10. 
servus  non  essem.     Ideo  enim  erubescere  non    poterat,   quem   testis   inviolatae   con- 
scientiae  defendebat. 

(9).  Defuncto  igitur  Theoderico  principe,  dum  rex  Francoruma  Chlothariusb 
30  Burgundiam  coepisset  intrarec,  armatum  manu  hostili  Blidebodem11  direxit  ducem 
ad  Senonicame  urbem.  Cumque  eam  coepissent  crudeliter  iaculisf  infestare,  sanctus 
fidens  in  Domino  aulam2  petiits  matris  ecclesiae  in  honore  protomartiris  Stephani 
constitutae,  et  dum  ad  evocandum  populum  signum 8  praedictae  ecclesiae  tangeret, 
omnis  fortitudo  sensus  ab  hostium  caterva  recessit,  tantusque  terror  super  eos 
35  irruit,    ut    nullatenus    evadere    se    crederent,    nisi    fugae    praesidium    expetissent. 

O  virum  clarissimum,    qui   exemplo  Mosaicoh,    dum    ad  caelum  porrexit  brachium,  cfj^°d- 
hostem  f ugavit  protervum !    Tua  sunt  haec,  Christe,  opera,  cuius  in  sanctis  omnibus 

Capp.  7—9.     lo.  2«. 

Cap.  7.     a)  poculis  2«.         b)  Falernum  (?)  corr.  Falernam  \a.         c)  om.  \a.         d)  est  add.  2a. 
40  e)  nostra  pr.  m.  \a.         f)  tribuat  2«.         g)  exhortatur  a.  2«. 

Cap.  8.     a)  VI.  m.  al.  in  mg.  \a.  b)  Theodoricus  \a,    corr.  c)   ita  2a ;    qu(od  m.  al.  in 

litura)  \a.  d)   quondam  \a.  e)  Volosiam  2«.  f)  pr.  m.  corr.   Arthemii  \a.  g)   om.  2a. 

h)  Sanctus  etiam  pro  Nam  (2o). 

Cap.  9.     a)   om.  2o.  b)  Clotharius   2o,    ut   infra.  c)  intrar&    m.   rec.   corr.    intrare    \a. 

45  d)  Bladebodem  2«.  e)  Sennonicam  et  infra  Sennonas  constanter  \a.  f)   iacu  :  :  lis,   ras.  cu?  1«. 

g)  petit  \a,        h)  Mosayco  2o. 

l)  Simile  miraculum  Ionas,  V.  Colutnbani  I,  22,  rettulit.  2)  I.  q.  navis  ecclesiae ; 
cf.  Ducange  h.  v.         3)  Est  campana,  Italis  'segno' ;    cf.  Ducange  h.  v. 


182  VITA  LUPI  EPISCOPI  SENONICI. 

est  laudanda  potentia,  qui  in  te  confidentes  sola  salvas  clementia  absque  clipeo 
auta   hasta. 

(10).  Obtento  itaque  Chlotkarius  regno  Burgundiae  praecepit  cuidam  viro 
potenti,  dignitate  saeculi  ina  magna  gloria  praepollentib,  Farulfo  nomine  duci, 
regalia  negotia  explicare.  Qui  progressus  a  latere  regio,  cum  in  eius  specie  de-  5 
creta  regis  studeret,  prope  Senonas  veniens,  exarsit  iracundiae  flammis,  indigne 
ferensc  nimium,  quod  sibi  cum  muneribus  obviam  praedictusd  non  processisset 
antistes.  In  civitatee  namque  susceptus,  cum  contra  sanctuin*  Dei  vultu  incederet 
cf.  Act.5, 29.  torvido,  hoc  ab  eo  accepit  responsum:  'Magis  quam  hominibus  oboedire  semper  con- 

venit  Deo.     Sacerdotemg  enim  plebem  regere    et    principes   saeculi   oportet  divina  10 
praecepta  docere;   illos  autem  ad  ipsum  condecet  convenire'. 

(11).  Regressus  igitur  f rendens  Farulfus,  cur  a  sanctoa  non  fuisset  plenius  mune- 
ratus,  plura  falsilocusb  contra  virum  Dei  principalibusc  intulit  auribus,  maxime 
instante  viro  nequissimo  nomine  Medegisilo  \  qui  sancti  Eemigii 2  in  suburbio  tenens 
monasterium,  sancti  pontificis  cupiebat  invidusd  invadere  locum.  His  itaquee  15 
insistentibus  iaculis  venenosis,  rex  Chlotharius  felle  commotus  virum  Dei  Lupum 
episcopum  retrusit  exilio  3  in  pago  quodam  Neustriae  nuncupante  Vinemago'-4  tra- 
ditum  duci  pagano»  nomine  Bosoni  Landegisilo,  quem  ille  direxit  in  villah  quae 
dicitur  Andesagina l  ■ 5  super  fluvium  Auciak,  ubi  erant  templa  fanatica  a  decurio 
nibus6  culta.  20 

(12).  Dumque  vir  Domini  ad  euma  pervenisset  locum,  fruebatur  de  pere- 
grinatione  solatio  patriarcharum  priorum  exemplo,  recordans  sancti  Ioseph  ex 
cf.  Ps.80, 7.  Egipto,  cuiusb  servierunt  manus  in  officioc.  Gaudebat  quippe  in  Domino,  sentiens 
se  a  Deo  missum  ad  populum  incredulum  instruendum,  ibiqued  quendam  inluminanse 
caecum,  praedictum  ducem  superbum  sub  sanctae  crucis  humiliavit*  signaculo  atque  25 
vitali  tinxit  in  lavacro,  plurimumqueh  Francorum  exercitum,  qui  adhuc  erroris 
detinebatur  laqueo,  sanctus  illuminavith   per  baptismum. 

Capp.  9—12.     \a.  2a. 
Cap.  9.     a)  ita  \a\   et  (2«). 

Cap.  10.     a)  inmani  gl.  2a.         b)  praepollente  \a.         c)  n.  f.  2a.        d)  ita  \a  (sed  praec.) ;  non  30 
processit  a.  praedictus  2«.         e)  civitatem  2«.         f)  D.  s.  2a.         g)  Sacerdote  pr.  m.  \a. 

Cap.  11.     a)    viro   add.  2a.  b)   ita    \a;    falsiloquiis   2a.  c)  ita  2a;    principum  a.  i.   \a. 

d)  om.  2a.  e)  ita  2a ;  nefarius  felle  commotus  (rerba  Chloihario  infra  attributa)  add.  \a.  f)  ita  \a ; 
Vinemaco  2a.  g)  pag :  m.  al.  corr.  page  \a.  h)  ita  pr.  m.  \a;  villam  2a.  i)  Andegisina  2a. 
k)  ita  \a ;    Ancia  2«.  35 

Cap.  12.     a)  eundem  2a.         b)  cui  \a.         c)  ita  \a.  2a;    cophino  Veldius  cum  Vulg.         d)  que 
om.  \a.         e)  om.  \a.         f)  s.  h.  \a.         g)  Primumque  1«.         h)  humiliavit  2a. 

1)  De  eo  v.  suprap.  177.  2)  Remigii  monasterium  iuxta  muros  urbis  Senonicae  situm 

Aldricus  archiepiscopus  in  Valliculas  VIII.  ab  urbe  eadem  miliario  transponendum  curavit  atque 
ab  incursibus  episcoporum  privilegio  defendit,  quod  Ludowicus  imperator  a.  835.  conflrmavit ;  cf.  40 
Bouquet  VI,  605.  3)    Lupus   evocante    Chlothario    rege   anno  post   hurgundiam   occupatam 

primo,  post  Ghr.  n.  614.  concilio  Parisiensi  intererat  (Concilia  ed.  Maassen  I,  19L),  cuius 
acta    biographus    ignorasse    videtiir.  4)    'Le    VimeiC    pagus    civitatis    Ambianensium,    quem 

descripsit  Longnon,  ' Aflas  historique.     Texte  explJ  p.  127.  5)  Oppidum  nunc  ipsius  S.  Lupi 

nomen    fert    (cf.  AA.  SS.  I.  I.  p.   260^    situm   ad   fl.  Bresle,    de   quo  v.   V.    Walarici   c.  22.  45 
6)  Numina  quarundam  civitatum  propria  et  peculiaria  iocidariter  Deos  decuriones  vocat  Tertul- 
lianus.    Forc. 


VITA  LUPI  EPISCOPI  SENONICL  183 

(18).  Interim,  divina  dextera  indicante,  cives  Senonici  zelo  Dei  permoti, 
dolentes  abreptunr1  impia  rapacitate  pastorem,  in  basilioa  sancti  Remigii  praedictum 
Medegisilum  imitatorem  Iudae  per  proditionem  magistri  acerba  trucidaverunt 
morte,  sicque  infelix,  negato  sibi  spatio  penitendi,  in  cloacam  descendit  inferni. 

5  (14).    Pollebat  eo   tempore   in  Tricasina*  urbe   sanctus  Winebaudus  adb   basi- 

licam  antiqui0   praesulis  Lupi,   qui  qniescit    corpored   iuxta    eandem    civitatem,    ab- 
batis    fungens   officium6    mirabili*    sanctitate.     TuncK  arcbidiaconus    ecclesiae    Se- . 
nonicae1'    Ragnegisilus '     nomine,     incitatus    precibus    populi,     quin     potius    amore 
nominis  Cbristi,  sanctum  Winebaudumk   precibus  flagitavit,    ut  ad  regem  Chlotha- 

lorium1  pergeret"1,  intenta"  prece  deposceret,  quatinus  sanctum  Lupum  de  exilio 
revocaret  et  ad  pristinam  dignitatem  remitteret,  ne  plebs  sine  pastore  posita0  a 
lupinis  faucibus  deperiret. 

(15).  Qua  suggestione  inpensa,  sedata  tyranni*  ferociab,  rex  humilitate0  flec- 
titurd,  odium  in  amorem  convertitur;  missus  ee  latere  regis  vir  Dei  Winebaudus* , 

15  devotus  ad  beatum  pergens1*  antistitem.     Videntes^  se  invicem,  prae  gaudio  flere 
coeperunt;  pariterh  alterutrum1  conloquentes,  etiam  beatus  Winebaudus  condolensk 
huius  exilii  penuriain l .     Ad m  ea  beatus  Lupus  respondit   divini  sermonis  eloquia : 
quia  non  sunt  condignae  passiones"  istius  mundi,  quas  hic  patimur0  ad  perpetuam  Rom.8, i8. 
gloriam,    quam  Deus    electis   suis   revelare  dignatus  estp.     Quiq   rolunt,   inquid,  pie  2.Tin».3,i2. 

20  vivere  in  Domino,  persecutionem  patiuntur  ab  hominibus. 

(16).  Tunc  Winebaudus  cum  beato  Lupo  episcopo  laetus  ad  palatium  remeans, 
regis  obtutibusa  antistitem  praesentatb.  Rexe  seu  turba  procerumd  gratulanse 
sacerdotis  praesentiaef,  contemplatusque*  est  eum  eth  eius  duricia1  ad  pietatem 
promovetur.    Ante  pontificisk  pedes  se1  in  terra  prosternit,  veniam  et  indulgentiam 

25  illiusm  postulat;  videns  etiam  rex  beatum"  affiictum  et  corpus  illius  tabefactum,  ut 
erat  intonsus  barba  et  capite0  pro  abstinentiae1'  cumulandoq  rigore1-,  tremens  et 
eiulans  ins  gemitum1  movetur  et  pietatis  more  lacrimis  irrigatur,  reum  se  esseu 
huius  penuriae,  irritationis  iacula  inv  sancti  accusatoribus  inprecaturw.  Iussit  eum 
cum  magnox  decore  repararey  et  servitium  inpendere2,  comam  et  barbam  cum  ho- 

30  norea   pristino  detondi0. 

Capp.  13 — 16.     1«.  2a.  3a  (a  l.  5;  cf.  n.  b). 
Cap.  13.     a)  arr.  2a. 

Cap.  14.     a)    Trecassina  2«.  b)   in  basilica  2a ;    in   ad    redit  3«.  c)   sancti  L.  a.  pr.  3a. 

d)  om.  3«.  e)    ita   3a\    officio    la.  2a.  f)   mirabilis   la.  g)    Tunc  —  quin    po  |   bis   scripta 

35  erant  3a.  h)  Se  :  nonicae  \a ;    sancti  Stephani  pro  Senon.  3a.  i)  Ragnegiselus  3«.  k)  Wine- 

baldum  2«;  Winibaldum  3a.         Y)  Hloth.  corr.  Chloth.  \a\  Lotharium  3a,  ut  infra.         m)  et  add.  \a. 

n)  percepta  3a.        o)  om.  \a. 

Cap.  15.     a)  tirannica  \a.         b)  feroci :  corr.  ferocitate  \a.        c)  afflictione  3a.        d)  fectitur2a; 
vertitur  3«.         e)  a  3«.         f)  Winebaldus  et  Wineboldus  et  Winebaudus  2a ;  Winibaudus  constanter  3a. 
40  f*)  pergit  (2a).         g)  etiam  add.  3a.         h)  om.  \a.        i)  coll.  etiam  a.  3«;  a.  loquentes  e.  2a.        k)  ita 
2a.3a;    condoluit  la;    iam  dicti  antistitis  add.  3a.         1)  ita  3a;    penuriae  2«;    penam  la.         m)  A  : : : 
beatus  \a.        n)  p.  huius  m.  la;    istius  m.  p.  3a.  o)  partimur  3a.         p)  ita  \a.  3a;   dignabitur  2a. 

q)  Qui  —  hominibus  om.  3a. 

Cap.  16.         a)  ipsum  add.  3a.  b)    presentavit  3a.  c)  autem  add.  3a.  d)   populi  3a. 

45  e)  gratulatur   (2a).  f)    ita(?)  pr.   m.    \a;    praesentia    (2a) ;    presentiam    3a.  ?)    que  est  om.  \a. 

h)  om.  \a.  i)  duricise(?)  pr.  m.  \a.  k)  ped.  pont.   3a.  1)  (se  om.)    in  t.  prosternitur  la;   se 

in  (ad  3a)  terram  prosternit  (prosternens  3a)    2a.  3a.  m)   pontificis   add.  3a;    ab    eo  pro   illius  la. 

n)    episcopum  add.  3a.  o)   capillo  2«.  p)    abstinentia  2a.  3a.  q)    comulanda  et  add.  et  3a. 

r)  rigorem  2a.         s)  ad  la.         t)  gemitu  2a.  u)  esse  in  h.  penuria  2a.         v)  ita  3a;    in  s.  adcusa- 

50  tores  2a;  (in  om.)  s.  accusatoribus  la.  w)  inple  :  tur,  ras.  a  3a.  x)  magna  (?)  pr.  m.  \a.  y)  ita  3a\ 
reparari  la.  2a.        z)  ita  \a.  3a ;  inpendi  2a.        a)  more  3a.        b)  ita  \a ;  detonderi  2a ;  detondere  3a. 


184  VITA  LUPl  EPISCOPI  SENONICI. 

(17).  Recepto  itaque  decore  ecclesiasticoa,  suo  rex  praecepit  interesseb  convivio. 
Fit  Christi  ope  repente  conversio;  efficitur  rex  ex  persecutorec  minister,  ut  ipse  suis 
manibus  partes  tribueret,  qui  illi  prius  afflictionis  penuriam  ingessisset.  Petens 
ergo  iterum  veniam  pro  scelere,  a  sancto  levatur  ded  pulvere,  offerens  munerume 
multorum  congeriem  ministeriis  profuturamf  ecclesiae,  atque  eum  iussit  ad  civi-  5 
tatem  propriams  remeare.  Sed  quamvish  sanctus  Dei  Lupus  Senonas1  pergeret, 
Andesaginak  locum  exilii  Christus  pro  eius  meritis1  virtutum  saepius  gratia 
inlustravit,  ita  ut,  iam  clauso  illom  paradiso,  adhuc  virtus  Domini  in  eodem  ful- 
geat  loco.  Valedicentes11  igitur  incliti  sacerdotes  Lupus  atque  Winebaudus  regi  et 
proceribus  illius,  dum  iuncti  sanctitatis  vinculo  pertransirent0  Parisius1',  multa  10 
reorum  turba  catenarum  vinculis  tenta  vel  ergastularibusq  angustiis  trusa,  eorum 
virtute  soluta,  eis  obviamr   est  egressas. 

(18).  Revertente  igitur  sancto  ad  propria,  dum  Milidonea-1  castro  evenisset1' 
mansio  oportuna,  repente  inmanemc  horreum  usque  ad  summum  plenum  ignis'1 
vallavit  incendium,  nec  poterat  quispiam  praestare  auxilium.  Tunc  vir  Dominie  15 
in  orationef  prosternitur ;  fulmens  emissum  super  incendium  cernitur.  Ilicoh 
flamma  extinguitur;  inlesa1  apotheca  reservaturk,  Christus  per1  pontificern  con- 
laudatur,  meritum  sacerdotis  agnoscitur m.  Obviam  deinde  pontifici  et  sancto  Wine- 
baudo  plebs11  Senonicae  urbis  egreditur  cum  hymnis  et  canticis0,  flentibus  prae 
gaudio  plurimis1',  intra  edem'1  propriam  desideratus  introivit1'  antistes.  Erat  enim  20 
hilaris  in  confabulatione,  severuss  in  correptione,  fortis1  in  exortatione,  providus 
in  discretione11.  Condolebat  merenti,  fovebat  egentem,  confortabat  iustum,  requi- 
rebatv  infirmum,  sublev  '  at  miserum  nullumque  ab  opere  Dei  praetermittebat 
tempusw  vacuum. 

(19).    Quodama  igitur  die  dominico,  dum  ob  Ordone0-2  praedioc   eucharistiae  25 
sacraret    misterium,    coram   sacerdotali   vel   levitico    choro   gemma   de  caelo  in  ca- 
liced   descendit  a  Domino  inter  manus  pontificis,    commixtioneme   corporis    et  san 
guinisf    Domini    celebrantis;    quae    scilicet    gemma    radio    fulgente    pulcherrimas 
diutius11   Senonas1    conservata,    regia    iubente    potentia,    inter   reliquak    sanctorum 

Capp.  17—19.     \a.  2o.  3a.  30 

Cap.  17.     a)  ecclesiasticos  suos  3o.  b)  esse  in  c.  lo.  c)   percutore  la,   corr.         d)  de  p. 

om.  \a.  e)   ita  \a ;    m.    multarum   3o ;   multorum  m.  2o.  f)  profutura  3a.  g)   c.  redire  pr. 

S.  3a.  h)  postquam  vir  s.  3a.  i)  Sennones  la.  k)  Andesa  cenaculum  exilii  3o.  1)  merito  3a. 
m)  in  posteu  add.  la.  n)  Valedicens  3o.  o)  ita  \a.  3a;    pertransierant  (2a).  p)  cum  add.  3a. 

q)    ergastulo  lateribus  ang.  trusorum  virt.  3a.  r)  obvia  3o.  s)  ita  2a.  Sa  (infra  l.  19.  egreditur  35 

omnes);    regressa  la. 

Cap.  18.      a)    Militone    3a.  b)    devenisset    la.  c)    ita    3a;    inmane    h.   la ;    in    orreum 

mane  2a.  d)  om.  la.  e)  Dei  2a.  f)  ita  2a ;  (in  om.)  ratione  3o ;  in  orationem  la.  g)  corr. 
flumen  la.  h)  Illo  Sa;  Illud  2a.  i)  inlaesum  apothecum  lo.  k)  reseratur  la.  1)  suppl.  \a. 
m)  cognoscitur  3a.  n)  ples  3a.  0)  est  add.  2a.  p)  om.  3a.         q)  ita  2a.  3a;    i.   propria  lo.  40 

r)  introiit  3a.  s)  s.  in  c.  om.  3a.  t)  t.  in  e.  om.  \a.  u)  ita  'Sa ;  dissertione  la ;  disertione  2a. 
v)  i.  non  relinquebat  3a.         w)  tempore  3a. 

Cap.  19.     a)  ita  \a;  Quadam  i.  d.  dominico  3o;  Quadam  i.  d.  dominica  2a.        b)  obordone  2a; 
:  bordone,  ras.  a  (?)  la ;    hoc  ordine  3a.         c)  presul  3a.         d)  ita  \a ;    calicem  2a.  3a.  e)  commix- 

tione  2a.  f)    sanginis  Christi   c.    2o.  g)    pulcherrimo  3a.  h)    ita  2a;    diu   la;    diutinus  3a.  45 

i)  ita  3a;    Sen(n)onis  la.  2o.         k)  reliquas  corr.  reliquias  3a. 

1)  Hodie  Melun  (Seine-et-Marne).  2)  Saint  -  Loup  ■  d' 'Ordon  (dep.  YonneJ  cum  castro 

Ordon  beneficia  erant  archiepiscopi  Senonici ;  cf.  Quantin,  ' Dictionnaire  topogr.  du  dep.  de 
VYonne'  p.  93.  115. 


VITA  LUPl    EPI8C0P]   BENONICI.  L85 

pignora  palatio"  est   deportata.     Hine   namque   apparet,   quantum  Christus  ipsum 
dilexerit,  inter  cuius  nianus  tain  praeclarum  miraculum  demonstravit. 

(20).  Addantur  paginae,  quae  fuerunt  subsecuta  miracula.  Audito"  rexb 
Chlotharius  de  signo''  sancti  Stephani'1,  quod  miram  haberet  dulcedinem,  iussit 
5  euin  Parisius  deportare'',  ubi  ipsum  saepius  debuisset  audire;  sed  dum  hoc  sancto' 
non  placuisset  pontitici,  niox  ut  sublatuni  est  signum  a  Senonica  urbe,  perdidit 
dulcedinem  sonitus  sui.  Quo  rex  agnitog  ilico  iussit  loco  pristino  restituerc '' 
signum;  at  ubi  pervenit  Ponte1  Siriaca1,  reddito  sono  a  Domino,  in  virtute  sancti 
Lupi  insonuit  miliario  septimo.  Vir  sanctus  cum  sederet  in  urbe,  ilico  perrexH 
10  obviam  cum  psallentium  dignitate,  et  quodk  dolens  perdiderat1  gaudendo111  recep- 
tuin,  Domino  gratias  referebat. 

(21).  Nocte  quadam,  dum  sanctus  vigilans  psalleret,  antiquus  hostis  adfuit 
et  ei  validam  sitim  inflixit.  Iussit  sacera  ministro  aquain  frigidam  deportare,  et 
dolosb  intellegens  iuimici,  signato0,  plumatio  suo  substrato'1,  capite,  strictume  super 
iB  vasculum  posuit,  ibique  veternmn f  hostem  inclusit8,  qui  nocte  tota,  usquequo  sol 
radians  claro'1  se  lampade  terris  infudit1,  variis  vocibus  ululans,  quis  fuisset, 
ostendit,  et  qui  temptare  venerat,  confusus  abscessit. 

(22).    Erat:1   consuetudo    sancti1',    vigilandi  donumc   a  Domino    sibi   conlatum, 

ut  unod   cum  comite  basilicas  circumirete   ex  more  et  pene   noctibus    singulis   non 

20  solum  infra  murorum  moenia,    sed  etiam  circumquaque  vicina  sanctorum  lustraret 

oracula.    Et  hoc  ita  aniino  agebat  strenuo,  ut  hora,  qua  clerum*   agere  matutinag 

sollemnia  competeret1',  ipse  propria  manu  signum  ecclesiae  tangeret. 

(23).    Quadaur1  nocte,    dum    de   basilica  sancti  Remigii    ad  domum2  ecclesiae 
pergeret,    duos   inter   se    clericos   rixantes  audivit,    adulterare1'   cum  mulieribus  vo- 

25  lentes.    Eadem  hora  praesensc  noluit  eis'1  se  ostendere,  nee  iterum  in  eius  absentia 

ad  destinatum*   volutabrum  festinarents.     Melius  igitur  credidit,   ut  eorum  casum  cf-2-^etr- 
per'1   sanctas  orationes  sublevaret.     Concitus  ecclesiam    pergit,    breviatam    pro  illis 
orationem    effudit1.     Mox    signumk    sancti    Stephani   manu    tangit,    ut    matutinis1 
laudibus  clerus111  conveniens  celebraret.    Mirum  in  modum,  mox  ut  in  eorum  auribus 

30  signi    sonitu11     sanctitas0    cum     dextera     pervenisset1',     ilico     ab     eorum     cordibus 
stimulus  ardoris  recessit;    tunc    ad    ecclesiam  currunt,    debita   officia  solvunt.     Ex- 

Capp.  19  —  23.     \a.  2a.  Sa. 
Cap.  19.     a)  palatium  2«. 

Cap.  20.     a)  Audita  3a.         b)  <hlocharius  rex  \a.         c)  sign  :  3«.         d)  Stepani  2«.         e)  ita  1«; 
35  deportari  2«;  portare  Sa.        f)  ita  2«.  Sa ;  s.  viro  n.  pl.  (om.  p.)  1«.        g)  cognito  3a.        h)  ita  \a.  3«; 
restitui  2a.  i)  ita  \a.  3a;    Pontem  Siriacum  2«.  k)  quem  Sa.  1)  sie  add.  Sa.  m)  gr.  D. 

refevens  gaudendo  recepit  2«. 

Cap.  21.     a)  sacerdos  ministrum  3«.        b)  dolum  Sa.        c)  signatum  plumatium  quod  suo  capiti 
substernere  consueverat  pro  s.  —  capite  2a.         d)  subserato  c.  \a ;  subserato  (om.  c.)  Sa.         e)  strictim  3«. 
40  f)  ita  \a ;    veterrium  2« ;    veteranum  Sa.         g)  incluxit  2a.         h)  clara  Sa.         i)  effulsit  Sa. 

Cap.  22.     a)  Eran  Sa.         b)  sancto  \a.        c)  ita  2a.  3a;    dono  —  conlato  1«.        d)  ita  2a.  3«; 
una  la.         e)  circuiret  Sa.         f)  clero  3a.         g)  matuna  pr.  m.  \a.         h)  conpereret  3a. 

Cap.  23.     a)  igitur  add.  2a.  b)    ita  \a ;    quos   adulterari  cum  m.  velle   audiens  2a;    quos  a. 

cum  m.  vellent  3a.         c)  presentia  3a.         d)  om.  2a.         e)  nec  (2a).         f)  dist.  3«.        g)  festarent  1«. 

45  h)  (per  om.)  sanctis  orationibus  la ;  per  (s.  om.)  orationis  3a.         i)  fudit  la.         k)  sancti  St.  siguum  3«. 

1)  ita  Sa ;   matutinas  (e  corr.  matutinis  la)  laudes  la.  2a.         m)  clericorum  mes  cel.  3a.         n)  sonitum 

la.  Sa ;    sonitus  2a.         o)  surgerent  pro  s.  c.  3« ;  s.  c.  d.  om.  2a.         p)  pervenit  2a. 

1)  Pons  Syriaeus  locus  etiam  in  Ann.  S.  Columbae  Senon.  a.  868.  (SS.  I,  103J  appellatur, 
qtii  postea  ex  ipso  fiuvio  nomen  accepit  Pont - sur -Yonne ,  prope  urbem  Senonicam  sittts ;  cf.  Quantin 
50  /.  /.  p.  101.  2)  Domus  ecclesiae  pro  donto  episcopali  accipitur  a  Gregorio,  H.  Fr.  II,  23. 

SS.  R.  Meroving.    IV.  24 

f  5C    ( 


186  VITA  LUPI  EPISCOPI  SENONICI. 

pletaa   psalmodia,  abb  eo  eorrepti,  veniam  petunt,  melioris  vitae  exordiac   sumunt. 
Sic  divina  virtus  perd   patientiain  sancti  eripuit  iam  casuros  de  fovea  inimici. 

(24).  Addantur  stilo,  quae  crescunt  virtutes  in  cumulum.  Dum  quidain  vir 
nobilis  Herlefredusa  nomine  eumb  causa  prandii  Titiaco0-1  villa  invitasset  domi- 
nica  die  et  ipse  devotusd  offerree  sacrificium  aurora1  pergeret  vicog,  audito  in  5 
caelumh  sonitu,  adstetit1  equo  insidensk  diu  in  uno1  loco,  sicque  diutius1"  caelo 
intentus  orationem  dominicam  decantari"  audivit  inter  angelicos0  choros.  Merito 
namque  ei  patebant  superna  misteria,  cuius  mens  assidue  erat  caelo  intenta. 
Sufficere  itaque  sibi  credidit,  quod  sub  praesentia  Christi  laudes  supernas  audisset, 
ac  per  hoc  coepto  itinere  non  perrexit.  10 

(25).  Die  quadam  dum  in  urbe  Senonicaa  ad  prandium  consederetb,  per 
Spiritum  sanctum  agnovit,  quod  vir  Domini  Winebaudus  ecclesiam  sancti  Stephani 
introisset.  Tunc,  relicto  prandio,  alacer  obviam  pergit,  neminec  nuntianted, 
sanctum  Winebaudume  inter1  ecclesiam  sanctae  Mariae  et  sancti  Stephani  euntem 
invenit,  atque  oratione  completa,  praelatog  pacis  osculo,  ad  proprium  perduxit  15 
convivium.  Multah  ostendit  in  corpore,  que '  longumk  est  paginis  intimare.  Plures 
a1  languoris  morbo  curavit.  Caecis  lumen111  reddidit,  surdis  auditum  restituit, 
infirmantibus  gratiarn  sanitatis  inpendit. 

(26).  Sentiens  igitur  se  corpore  iama  resolvi,  Briennoneb-2  praedio  tactus  in- 
commodo,  evocato  sacerdotali  conventu  sanctisc  praedicationibusd  exortatoe,  flente  20 
choro  circumstantium,  sanctuin  ad  Dominum  transmisitf  spiritum.  Statim  divinas 
virtus  adfuit,  quae  ad  demonstrandam  pontificis  gioriam  odorem  suavitatis  osten- 
dit;  flagrabat11  de  illo  odor  nectarius1,  tamquam  si  fuisset  multis  aromatibus  deli- 
butus.  Corpus  inpositumk  feretro,  divinis  canticis  circumdatum,  caterva  sequebatur 
plangentium ;  atque  iuxta  praeceptum  ipsius  viri  sancti  in  stillicidio1  basilicae  ad  25 
pedes  sanctae  Columbae 3  tradiderunt  corpusculum  claustra111  sepulchri,  verentes 
transcendere  iussa  magistri :    ubi  manus  Domini  virtutum  multiplicavit  congeriem. 

(27).     Nam    quaedam    muliera,    triginta    annorum    curriculo    lumen    perditum 
oculorum,  dum  ibidem  advenisset  ex  fide,    sana   recessit  cum  lumine.     Sed  et  alia 
contracta  membris  recepit  ibidem  praemia   sanitatis.     Mulier   namque   nobilis  Bet-  30 
tolab   nomine,    cum    ebdomada   sine    cibo    et   somno  degeret    etc   acri    dentium  tor- 

Capp.  23  —  27.     1«.  2«.  3a. 

Cap.  23.    a)que  add.2a.     b)  ita\a;  a  sancto2«;  a  quo3«.     c)  exordium  3«.     &)pr.  m.posteaadd.  lo. 

Cap.  24.     a)  Harlefridus  3a.  b)  om.  3a.  c)  Titiacum  villam  2«.  d)  devotis  1«,  corr. 

e)  ita  2«.  3«;  offerret  1«.       f)  ita  scripsi;  eurora  2«;  ea  vero  hora  1«  (ubi  dum  add.).  3«.       g)  vicum  2«.  35 
h)  ita  \a;  c(a)elo  2a.  3a.        i)  ita  3a.        k)  equo  et  sedens  3«.        1)  unum  locum  3a.        m)  diutinus  3«. 
n)  decantare  3«.         o)  angelos.  Merito  3a. 

Cap.2b.  a)  Sennonica  h.  I.  \a.  3a.  b)  cumsederet  2a.  c)  nemini  3«.  d)  nontiante  et  add.  et  2a ; 
nunciate  3«.  e)  Wi :  nebaudum  1«;  Vinibaudum  3«.  f)  intra  ecclesie  3a.  g)  prolato  3«;  dato  2«. 
h)  Multum  3«.         i)  quod  3«.         k)  est  1.  3a,  corr.         1)  (a  om.)  languores  ac  morbos  \a.        m)  lumina  3«.  40 

Cap.  26.  a)  om.  3«.  b)  pridie  nono  pro  Br.  3«.  c)  eos  add.  2«;  ex  add.  3a.  d)  predi 
orationibus  3«.  e)   ita  2«;    exhortatur  1«;    exortatus  3a.  f)   orans  emisit  3«.  g)  ita  \a.  36; 

v.  d.  2«.  3a.         h)  ita  1«;  fraglabat  2«;  flagravit  3a.         i)  ita  pr.  m.  \a.        k)  in  add.  3a.        1)  stilli- 
cidium  3a.         m)  ita  3a.b;    antro  sepulcri  2«;    haec  om.  \a.b.  4«. 

Cap.  27.     a)  m.  per  t.  a.  curriculum  ].  perdiderat  2a.b.c.d.         b)  ita  2a ;  Bettula  \a;  Bettela  3«.  45 
c)  valde  pro  et  a.  3«. 

1)  Fortasse  Diciacus,  hodie  Dicij  (ddp.  Yonne) ;  cf.  Quantin  l.  I.  p.  45.  2)  Brienon- 

sur  -  Armancon,  nuper  Brieyion-1'Archeveque  (dep.  Yonne)  appellatum,  ubi  fons  Lupo  sacer  adhuc 
extat.  3)   Eadem  fere  verba  in  Ann.  S.  Columbae  Senon.  a.  882.   (SS.  I,  104J  leguntur:   in 

stillicidio  beatae  Columbae  ad  pedes  sancti  Lupi  confessoris  honorifice  est  sepultus,  scilicet  50 
abbas  quidam  eiusdem  monasterii. 


VITA  LUPI  EPISCOPI  SENONICI.  187 

queretura  dolore,  cum  ex  pulvere  sepulchri  sputob  mixto''  locum  livisset'1  doloris, 
confestim  recepit  gaudium  sospitatis.  Leetor  igitur,  quie  ibi  deserviens' .  desperatus 
a  medicis,  incommodo  tenebatur  languoris,  ita  ut,  VII  dierum  evolutofer  curriculo, 
nulla"  penitus  sumeret  alimenta.  Sed  cum  levatus  in  grabatto*  ad  sanctik  fuisset 
5  deportatus  sepulcrum,  qui1    veuerat  ex  tide,  recepit  medicinam  de  pulvere"1. 

EXPLICIT11*. 

)  In  codicibm  2.  3,  4  haec  addita  sunt: 

(28).    Mulier  quaedam  per  somnium8  instiuctu  diaboli  caedebat  se  colaphis 
multum;    solummodo  sauctum  ut  conspicata  estb    poliandrum0- 1,    confestim  evo- 

io  muit   inimicum'1   foetidum.     Sed  et   quidam  surdus  a  tempore    longo    ad  sancti'' 

festinans  tumulum,  recepto  auditu,  domnm  perrexit  cum  gaudio.  Cum  quidam 
stultus  vocatus  episcopus  sepulturam  sancti  protervo  tetigisset  de  pede,  con- 
tracta*  nervorum  compage,  cadacem^-2  sibi  confestim  inflxit'1  dolorem  gravissime; 
sicque  liumiliter  expetitum  a :  sancto  recepit  remedium.     Ostendit  namque  in  eo 

io  virtus  divina  vim  geminataek  potentiae,  tam  vindictae  quam  veniae.   Mulier  quedani 

a  nativitate  tota x  soluta  paralysi,  dum  a  parentibus  deferretur  ad m  locum  se- 
pulcri,  mox  ut  poliandrum  sancti  coepit  aspicere,  coeperunt  membra  inculta  vigere, 
gluttinum11  soliditas  restaurare ;  sicque0  repente  sanata  per  Dominum,  incolomis 
propria1'    reversa  est  domo.     Sed  et  sacerdos  quidam  ad  sepulcrum  sancti  Wine- 

20  baudi    deserviens,    cum  per    confragososq    scalae    gradus    valide    fuisset  contritus, 

ad  sepulcrum  sancti  Lupi  portatus1',  sanitatem  pristinam  est  adeptus.  Fiunt  ibi 
plura  miracula,  que  ex  fide  petentibus   Christi  monstrat  clementia. 

(29).     Vere 3  sacerdos    inclitus,    qui    in    corpore    Christo    servivit    adtentius, 
caelo  clausus  in  requie,  vernans  aulaa   paradysi,   pro  duplicato  talento    ingressus  cf.Matth. 

25  in    gaudium    Domini,    angelico    iunctusb    agminic,    victor    existens    de    hoste,    so- 

ciatus  martyrum  agmini'1,  roseo  purpuratuse  rubore,  coronatus  a  Domino,  regnat 
cum  gloria  in  triumpho,  expectans  diem  Domini,  beata*  anastasi  suscitandus  ab 
agno",  qui  coronis  aureis'1  glorificat  sanctos  suos  et  in  modum  radiantis  cry- 
stalli    splendore  micantes1    astrifero,   odore  redolentes  nectareo  beatissimosk   con- 

30  fessores  coronat  triumpho1.    Cui  est  honor  et  gloria  cum  Patre  et  Spiritu  paraclyto 

in    trinitate    perfecta    et    unitate    perenni  per   omnia  secula  seculorum.      Amenn). 

Cap.  27.     1«.  2a.  Sa.       Capp.  28.  29.     2a.  3a. 

Cap.  27.     a)  torquente  3«.         b)  sputum  3«.         c)  mixtuni  \a.  3«.  d)  ita  2a;    linivisset  \a ; 

misisset  3«.         e)  om.  2a.         f)  ita  2«;   ibidem  serviens  3a.  b;   ibi  deserviebat  1«.         g)  evoluta  curri- 

35  cula   3a.  h)   nullate|(n  abse/'s.)us    \a.  i)    atto    abscis.    \a.  k)   sanctum   3ff.  1)    i  venerat 

abcis.  \a.         m)  re  abscis.  \a.         n)  desinnnl  \a.b,    cui  subscr.:   Hic  vita  sancti  Lupi  explicit.     Amen. 

Cap.  28.     a)  somnum  2a.  b)    conspicat  3a.  c)  poliantrum  2a,   ut  infra.  d)  f.  i.  2a. 

e)  sanctum  3a.         f)   contracto  n.  conpagine  3«.         g)  cadacim  3a.         h)   inflixit  3a.         i)   ad  sanctum 

recipi  3a.         k)  geminata  potentia  t.  vindicta  tam  venia  3a.         1)  s.  t.  M.         m)  a  3a.        n)  ita  recfe 

40  3a.  b;    et   glutino   soliditatis   restaurari   rell.  o)    ita  2a;    om.  3a.  p)   ita   3a;     propriam    r.    est 

domum  2a.         q)  confragosus  3a.         r)  portatur  3a. 

Cap.  29.     a)  a.  p.  om.  2a.  b)  unctus  2a.  c)  carmine  3«.  b.         d)  agmine  3a.  e)  pur- 

purante  3« ;    purpuranti  Sb.  f)   beata  anastasin  3a ;   beatam  anastasim  2a.  g)  add.  per  dominum 

nostrum  Iesum  Christum  3a,  doniino  nostro  Iesu  Christo  3b.c.         h)  laudibusque  Sa.c;  et  laudibus  Sb. 

45  i)  micantis  —  redolentis  3a.  b.        k)  ita  2a;  beatissimus  confessor  coronatur  3a ;  beatissimus  confessoruin 

corona  et  Sb.         1)  desinit  Sa.         m)  Explicit  vita  sancti  Lupi  episcopi  et  confessoris  subscr.  3b. 

1)   Non  solum   coemeterwm,    sed   etiam   unius   hominis   sepulchrum   significat  poh/andrum, 
cf.  Ducange  h.  v.         2)  I.  e.  passio  sacra.         3)  Ea  quae  insequuntur  hymni  more  composita  sunt. 

24* 


YITA  AUSTRIGISILI  EPISCOPI 

BITURIGL 

Austrigisilus  episcopus  'ex  civitate  Beturregas'  conciJio  Parisiensi  a.  614.  inter- 
erat1,  ciusque  depositio  die  20.  Maii  et  in  recensione  FontaneJJensi  Martyrologii  Hiero- 
nymiani 2 :  5 

In    civitate    Beturicas    depositio    sancti    Austregiseli    episcopi    (abba.     male    cod. 
Weissenb.) 
et  in  codice  Bernensi  commemoratur  neque  vero  in  vetustissimo  Epternacensi.    De  ipsius 
successore  Sulpicio  infra  agendum  est.     AustrigisiJi  monasterium,   ubi   corpus  eius  olim 
asservabatur,   nomine  de   Castro,  in  suburbio  situm,  postea   in  eccJesiam   collegiatam   re-  10 
dactum  est. 

Biographus  in  ipsius  sancti  aevum  haud  timide  se  promovit  Jtis  locis: 
c.  7.     Marculfum  eo  tempore  lectorem,  nunc  et  abbatem, 
c.   12.  Leudomarus  —  hodieque  officium  suum  facere  videtur, 
c.   14.  Friovala  —  hodieque  in  monasterio  beatae  Bertoare  reclusa,  15 

c.  16.  venerabilis  Genuarius  presbiter  refert. 

His  autem  dictis  sermo  eius  obsfat,  quo  in  aevum  Carolingicum  reducitur,  neque 
facta  quae  enarravit  ea  sunt,  quibus  fides  ipsius  stabiliri  possit.  Austrigisilum  ministerio 
Gunthramni  regis  primo  addictum  fuisse  voJuit,  ut  ad  manus  tergendas  linteum  ipsi 
porrigeret,  atque  mapparii  quod  statuit  officium  inter  instituta  Mero/cingica  locum  per  20 
eum  obtinuit'6.  Dignitas  vero  ea  apud  Anglos  potius  inter  ministeria  regia  enumera- 
batnr\  ferrumque  anceps  vel  malleum  'Scotam'  vulgo  vocatam  esse  affirmans'0  iterum 
cum  auctore  Britannico6  convenit,  quo  teste  secnres  bisacutae  dictae  sunt  Scoticae.  Ea 
quae  de  aula  Gunthramni  regis  Cabillonensi  enarravit  ad  aevum  referenda  mihi  videntur 
esse,  quo  instituta  aulica  multo  magis  adoleverant  quam  Meroivingico.  De  matrimonio  25 
sancti  frustrato  disserens  visionibus  nititur,  quas  Jatius  exposuit.  Quod  acl  congressum 
cum  BethcJeno  auJico  praepotente  spectat  (c.  4),  fabula  ex  duabus  partibus  constat  atque 
utriusque  excmpJa  pcrsimiJia  apud  Gregorium,  H.  Fr.  X,  Jeguntur.  Charta  faJsa  usus 
BetheJenus  'quiddam  dc  fiscaJibus  rebus'  frauduJenter  occupaverat,  cumque  a  rege  argue- 
retur  atque  intcrrogaretur,  quis  chartam  iJJam  dedisset,  respondit:  'AastrigisiJus  map-  30 
parius';  is  autem  quod  non  fecerat  fortiter  denegavit.  Quibus  disceptantiJjus,  Gun- 
thramnus  rcx  statuit,  ut  in  campo  certarent,  Deique  iudicio  causa  diiudicaretur,  iamque 
Austrigisilus  in  campum  advenerat  CabiJJonensem,  'ubi  rex  agonistas  expectare  soJitus 
( raf ,  cum  nuntius  advenit,  adversarium  ante  ducJJum  ipsum  defunctum  esse  morte  repen- 

1)  Concilia  ed.  Maassen  I,  p.  191.         2)  AA.  SS.  Nov.  II,  1,  p.  [63].    Cf.  'N.  Archiv'  35 
XXIV,  p.  323.  3)  Waitz,  'V.  G.'  II,  74 3.  4)  Ducange  s.  v.  maparius.         5)  V.  Aastri- 

gisili  c.  13.  6)   Thomas  WalsingJiam  apud  Ducange  s.   v.  secures. 


VITA   A.USTRIGISIL1   EPISCOPl   BITURIGI.  180 

tina.  Possessionum  fiscalium  praedia  quomodo  per  chartas  regis  falsas  Egidius  episcopus 
Eemensis  arripuerit,  Gregorius,  II  Fr.  X,  19,  referens,  Ottonem  referendarium  requi- 
situm  esse  voluit  ipsumque  negasse  chartae  se  subscripsisse  atque  officio  regum  Franco- 
n<m   referendarios  praefuisse,  iisque  curam  mandatam  fuisse,   ut  fidem  chartarum  regis 

&  germanarum  tuerentur  falsasque  eliderent,  inter  omnes  constat1.  Idem  paulo  «ut<!  de 
duello  rettulerat,  iussu  Gunthramni  inter  duos  regis  ministros  GaWXoni  instituto.  (Jum 
enim  alter  alterum  criminis  venatorii  insimulasset,  ut  ii/  V.  Austrigisili  ita  apud  Grego- 
rium  rex  decidii,  ni  causa  campo  diiudicaretur,  atque  etiam  certatum  est  apud  hunc  mortem- 
qi«'  ex  utraque  parte  occubuerunt,  dum  biographus,   ne  sanctus  laederetur,  ante  pugnam 

io  adversarium  miro  modo  periisse  mavult  divina  ultione  punitum.  Gregorii  historiam 
Francorum  cum  V.  Austrigisili  comparanti  facile  discernere  licet,  quae  sit  vera  historia 
quaeve  legenda  //<■/«.  Senatoribus  regem  Francorum  circumdatum  fuisse  biographus  sta- 
tuit  (<■.  r>),  sic/tf  senatores  acvo  Carolingico  consiliarii  regis  imperatorisve  vocdbantur 
senatusque  collegium  ipsorum3,  atque  inter  eos  praestantissimum  fuisse  ro/uit  Aetherium 

i5  posfca  episcopum  Lugdunensem. 

Is  Austrigisilo  presbytero  et  abbati  basilicae  S.  Nicetii  Lugdunensis  ordinato  villam' 
Albiacum  ex  rebus  ecclesiae  donasse  fertitr  'usibus  suis  profuturam',  eaque  post  mortem 
ipsius  «t>  ecclesia  Bituriga  sine  dubio  vindicanda  erat.  De  Austrigisilo  episcopo  creato 
biographus  nihil  attulit  uisi  si</it<<  et  sanitates,  quae  Deum  per  ipsum  fecisse  voluit,  f«li<i- 

io  que  (/c  quolibet  sancto  facile  confmyi  potuisse patet.  Denique  nominum  propriorum  compositio 
suspicionem  quandam  movet.  Austrigisili  patrem  Auginum  biographus  appellavit  (c.  \), 
Bertoaram  nobilem  feminam  Biturigam,  quam  per  Ionae  V.  Columbani  II,  10,  com- 
pertam  habebat,  cum  paupere  coniunxit  Bcroado  (c.  \0),  atque  de  pistoribus  (c.  \2) 
«(/  mo/eiu/iiturium  (c.  \Z)  quendam   transiens   nomen    ipsi   dedit  Monu/f/.     Cum  eius- 

•25  modi  partium  convenientiam  fortuito  acddisse  diffici/e  creditu  sit,  ad  inventionem  auctoris 
ipsa  referenda  est,  vitamque  Austrigisili  albo  fontium  germanorum  radendam  corporique 
hagiographiae  falsae  aggregandam  esse  censeo  iam  satis  capaci.  E<i  quae  Aimoinus, 
I)e  gestis  Francorum  IV,  2,  de  Austrigisilo  enarravit,  ex  luic  ipsa  Vifa  pendent. 

Miraculorum   liber,   qui   Vitae  mu/to  post  additus  est,   virtates  continet,  quas  post 

30  sancti  obitttm  Detts  operari  dignatus  est,  'rusticante  sermone'  conscriptas,  sed  nihilominus 
a  vivo  Austrigisilo  (c.  2)  auctor  incepit,  deinde  ad  Sulpicii  episcopatum  transiens  (c.  S), 
maximam  libri  partem  inde  a  c.  5.  rebus  Eudonis  principis  Aquitaniae  tempore  gestis 
reservavit.  Biturigis  suis  enarrare  poterat,  quomodo  tributum  a  rcge  Francorum  /jisis 
intentatum  ct  Austrigisilus  et  Sulpicius  impedivissent,  ita  ut  postea   nullus  ausus  fuisset 

35  'tantae  perfidiae  scelus'  repetcre.  Haec  igitur  ad  immunitatem  Biturigorum  conservan- 
dam  spectant,  pro  qua  etiam  Sulpicii  biographus  laborasse  videtur.  Praeterea  monasterio 
Austrigisili  de  Castro  auctor  prospiciens  ubique  demonstravit,  quomodo  raptores  bonorum 
sttorum  sanctus  vel  defunctus  punivisset,  nobiles  occidens,  ignobiles  saevis  CTuciatibus  tor- 
quens  (c.  1),  reddentes  autem  ea  statim  sanavisset,  quomodo  ab  ipso  Petro  petivisset,   /tt 

40  iudicium  in  eos  exerceret  qui  casas  monasterii  tenerent  oppressas  (c.  $),  denique  ipse  flageUa- 
visset  eum  qui  iusiurandum  ad  sepulchrum  sancti  praestitum  violasset  (c.  \\).  PJr  his  vel 
hebeti  ingenio  atque  nullo  praeditus  concludere  poterat  casas  vel  res  Attstrigisi/i  contingere 
non  licere  (c.  5.  7.  \0)  atque  patronum  in  caelos  receptum  neque  rapinas  neque  periuria 
inulta  pati.     In  hoc  forti  qno  monasterium  fruebatur  praesidio  quam  maxime  dolendum 

45  est  assiduum  acrcmqtte  ipsius  defensorem  novufragium  fecissc,  cum  Pippinum  principem 
Francorum  contra  Eudonem   dimicasse  crediderit  loco  Car/i  (c.  5).     Manifestum  enim 

1)  Bresslau  'Huiulbuch  der  Urkundenlehre'  I,  p.  263  sqq.        2)  H.  Fr.  X,  10.        3)  Wnitz, 
'V.  GJ  III,  p.  532. 


190  VITA  AUSTRIGISILI   EPISCOPI  BITURIGI. 

est  fidem,  si  quam  hdbuisset,  sibi  ipsi  omnem  eo  iapsu  derogatam  esse.     VocabuJum  quo 
c.  6.  utitur  stallum  vix  ante  saec.  XI  in  linguam  latinam  admissum  est. 

Codices  plerique   Vitam  cum  MiracuJis,  duo  illam  solam  continent. 

\a)  Codices  Parisienses  n.  5304  (Colb.  184,  Regius  3393^,  saec.  XI,  fol.  40 
—  43',  et  6 

1?;)  n.  5306  (Colb.  llb,    Regius  3654^,  saec.  XIV,  fol.  74—76,  Miraculis  carent. 

2)  Codex  Parisiensis  n.  5365  (olim  Lemov.  204,  deinde  Regius  3594  ^y, 
saec.  XII, 

fol.   12' — 14'.    V.  AustrigisiJi,  cui  capita  13 — 15.  per  singuloruni  desunt, 

fol.   14' — 17.    Miracula  exhibet.  io 

Sa)  Codex  Cenomannicus  n.  217,  saec.  XII.  ex.,  fol.  49 — 53',  praescr.  et 
subscr.:  IIIX.  K.  Iunii  vita  sancti  Austregisili  episcopi  et  confessoris  —  —  Ex- 
plicit  vita  sancti  Austregisili  episcopi. 

Miracula  post  eius  transsituni  facta Explicit  vita  sancti  Austregisili  epi- 

scopi  et  confessoris.  is 

Sb)  Codex  Parisiensis  n.  5322  (Colb.  81,  Regius  3654J,  saec.  XIII.  in.,  olim 
Iohannis  Aurati,  deinde  CoJiegii  CJaromontani,  fol.  58 — 63,  praescr.  et  subscr.:  Incipit 
vita  sancti  Austregisili  episcopi  —  —  Explicit  vita  Austregisili  episcopi. 

Incipiunt  post  eius  transitum  facta  —  —  Explicit. 

3c)   Codex  Remensis  n.  1144  (782.  768),  saec.  XIII.  in.,  fol.  81' — 88',  praescr.  20 

et  subscr.:  Incipit  vita  sancti  Austregisili  episcopi  XIII.  Kl.  Iunii  transeuntis 

Explicit  vita.     Incipiunt  miracula  post  obitum  eius  facta  —  —  Explicit    de  mira- 
culis  sancti  Austregisili. 

Sd)   Codex  Bruxellensis  n.  982,  saec.  XVI,  ab  Antonio  Gentio  in  Ruhea  valle 
exaratus1,    Vitam    cum    Miracidis    (praescr.:    Sequmrtur    miracula    post    obitum    eius  25 
veraciter   descripta,    subscr. :   Explicit   liber  de   miraculis  beati  Austregisili  episcopi 
post  mortem  X.  Kalendas  Iunii)  continet. 

Librum    W.  Arndt  b.  m.  a.   1867.  conttdit. 

Ex  his  libris  \a.  b.  2  ad  textum  recensendum  fere  soli  adhibendi  erant,  cum  classis  3. 
leviter  retractata  esset:  30 

c.  7.  nisi  tantum]   \a.  b.  2 ;  vigilantem  Sb.  c.  d, 

ib.      ad  admaniculam  suum   \a ;    ad  maniculam  suum  \b ;   adminiculo  suo  2;   ad 
amicum   suum  Sa.  b.  c.  d. 

Codices   autem  \a.  b   inter  se   adeo   coniuncti   sunt,    ut  consentientes  pro  uno  teste 
habendi   sint.     Dum  \b   textum   pessime  depravatum  exliibet,   liber  \a  accurate  exaratus  35 
sermonem  rudiorem,  inprimis  accusativos  absolutos,  haud  raro  soJus  servavit: 
c.  5.  clericati]  solus  \a;  clericatus  rell., 

ib.      episcopatum  acceptum]  solus  \a ;  episcopatu  accepto  reJL, 
c.  6.  repleta  vasa]  solus  \a;  Eepletis  vasis  \b.  2;  Repleto  vase  Sb.  d. 
Hunc   igitur  etiam   in   orthographicis   secutus   sum,   sed  geminationem  male  aut  additam  40 
(clyppeum,    occulos,    oppulentia,    platteam)    aut    omissam    (comilitonibus,    maparius, 
vexilo)  aJiaque  (veJut  ti  pro  ci^)  non  admisi.     Codicem  \b  non  curavi  a  reJiquis  discre- 
pantem  neque  Jibros  3,    e  quibus  Sb.  d   coJJati  ex  toto  penes  nos  sunt,  adhibui  nisi  raro. 
Textum   MiracuJorum  genuinum   soJus   codex   2   exhibet ;  cJassis  enim  3,  quae   in 
c.  13.  desinit  retractationem  quandam  continet.    Menda  autem  hiatusque  Jibri  2  ope  edi-  45 
tionis  LaJ>Jjeanae  emendari  Jicuit,  cui  vice  versa  ex  2  Joci  nonnuJJi  addi  poterant  (e.  gr. 
c.  11.  eam  mentitus,  c.  12.  qui  eum  suosque  navigare  deberetj  negJegentia  praetermissi. 

1)  Cf.  Anal.  BoJl.  VI,  p.  34. 


VITA  AUSTRIGISILI  EPISCOPI  BITURIGI.  191 

Laurentius  Surius,  De  probatis  sanctorum  historiis,  Coloniae  Agrippinae  1572, 
tom.  III,  p.  359 —  305,  Vitam  nini  Miraculis  e  codice  simili  Zd  (c.  1.  Gundino,  c.  6. 
Eadem  autem  nocte  ex  torculari,  c.  7.  Dixit  igitur  amico  %uo)  edidit,  immutato  'sim- 
ptici  stylo  n/  gratiam  lectoris',  neque  vero  virtutes  publici  iuris  fecit  ultra  c.  11. 

i  Philippus  Labbe,   Nova   bibliotheca   Mss.,    Varisiis  1057,    tom.  II,   j>.  350  sqq., 

Hs  gestas  miracuJaque  Austrigisili  tribus  libris  comprehendit,  <■  quibus  primus  Vitam, 
fbmndus  Miracula  'adversus  raptores  bowbrum  ecclesiasticorum',  tertius  <iti«  recentioris 
memoriae  continet  a  me  praetermissa.  Vitam  <<lif<>r  <ul  plures  codices  'probatissimae 
not<ic'  recensuisse  voluit  paucasque  lectiones  mriantes  adnotavit  ex  libro  simili  nostri  \b, 

io  sed  textus  ad  verbum  fere  cum  nostro  2  convenit,  depromptus  sine  dubio  ex  eodem  codice 
m< m/nanaceo  ecclesiae  collegiatae  S.  Austrigisili  de  Castro,  ex  quo  miracula  libri  secundi 
■pendere  ipse  testatus  est.  Erat  autem  liber  ille  paulo  melioris  notae,  quam  qui  nobis 
praesto  erat  2,  unde  in  textu  Miraculorum  recensendo  hanc  editionem  non  sine  hono 
fructu  adhibui. 

15  lohannes  Mahillon,  Acta  sanctorum  ord.   S.  Benedicti,   Parisiis  1009,  Saec.  II, 

p.  95- — 102,  codices  et  Lahheanam  editionem  inter  subsidia  sua  enumeravit,  sed  a  de- 
cessore  recedens  ad  lihros  tertiae  classis  textum  formavit,  c  quibus  'stilum  genuinum' 
restiiuisse  sihi  visus  est.     Itaque 

Godefridus    Henschenius,    Acta    sanctorum,    Antverpiae    1085,    Maii    tom.   V, 

20  p.  229* — 235*,  examinatis  prioribus  editionibus,  recto  iudicio  potius  Lahheanam  quam 
MahiiloiiKinam  secutus  est,  codicem  quem  habebat  tertiae  classis,  sciticet  monasterii 
B.  Mariae  de  Regniaco,  dioec.  Autissidorensis,  adnotatis  reservans.  jd    JCrusch 

I. 

INCIPIT  VITA   SANCTI»  AUSTRIGLSILP   EPISCOPI  ETC 

25  CONFESSORISd. 

(le).  Igitur*  Austrigisilus  natus  Augino^  patre  Bituricaeh  civitatis  indigena 
fuit.  Parentum  quidem  clara  proienies,  tamen  opulentia1  rermn  nec  multum 
dives  nec  indigens,  sed  sufficiensk  erat  ex  omnibus1  rerum  substantia.  Cumque 
inm  pueritia  sacris  litteris  fuerat"  institutus  et  a  minore0  adp  robustiorem  transisset'1 

30  etatem,  in  obsequio1'  gloriosi  regis  Guntchramni8  deputatur  a  patre,  ubi  non  mo- 
dico1  temporis  spatio  sub  seculari"  disciplina  prudenter  militavit.  Eratv  regi 
gratissimus  etw  universis  commilitonibus  amantissimus,  in  tantum  ut  linteox  quod 
rex  lotis  manibus  tergere  solitus  erat  ipse  proferret,  et  ob  hoc  mapparius1  voca- 
batur.     Tunc    vero  iam    in   seculari   abitu    elemosinis    etv    vigiliis,    orationibus    die 

35  noctuque  vigilantissimez  insistebat  et  ad  caelestem  patriam  ineffabili  desiderio 
anelabat.  Iam  in  lioc  seculo  fideliter  videbatur  illia  servire,  cui  inianterb  in 
caelestibus  inseparabiliter  inherere  cupiebat. 

I.     Cap.  1.     la.b.  2. 
Cap.  1.     a)  ac  beatissimi  add.  Vj.         b)  Austregisili  constanter  2.        c)  et  c.  om.  2.        d)  cuius 

40  corpus  Bituricas  quiescit,  transitus  vero  eius  est  XIII.  Kl.  Mai.  «dd.  la;  cuius  corpus  Bituricas  quiescit 
et  est  transitus  ipsius  XV.  Kl.  Marcii  add.  lb.  e)  numeros  addidi.  f)    sanctus  add.  \b ;    Beatus 

igitur  A.  2.  g)   ita  1«.  b.  2 ;    Agudino  3».  b. ;    Gundino  3^.  h)   Biturigae  2.  i)    opulenta  2. 

k)  eorum  add.  \a.  1)  ominibus  1«.  m)  om.  2.  n)  ita  1«;  fuisset  rell.  o)  amore  pro  a  m.  \a. 
p)  a  1«.  q)   transisse  \b\    transiret   2.  r)    obsequium  2.  s)    ita  pr.  m.  \a;    Gruntranni  rell. 

45  t)  ita  2;  modicum  t.  spatium  (spatia  \a)  rell.  u)  seculari :  ,  ras.  s  2.  v)  namque  add,  lb;  enim 
add.  2.         w)   et  —  amantissimus  om.  \b.  Sd.         x)  ita  1«;    linteum  quo  retl.  y)  ita  \a;    et  vigilii 

o.  \b ;    et  v.  orationibusque  2.         z)   i.  v.   1«.         a)  illi :  :   (ras.  us)  inservire  \a.         b)  iniantur  2. 

1)  Mapparii  officium  domus  regiae  aputl  Avylos  (cf.  Duc.age  s.  v.  mapariusj  per  bio- 
graphum  Austrigisili  inter  instituta  palatii  Francorum  locum  obtinuit;  cf.  Waitz,  'V.  GJ  II,  743. 


102  VITA  AUSTRIGI8ILI  EPISCOPI  BITURIGI. 

(2).  Aliquando  coepit  a  parentibus  cogi,  ut  uxorem  duceret.  Illea  amore 
pudicitiae  casusl)  et  molestiasc  nuptiarum  devitans,  differebat  nuptias,  dicebatd: 
'In  hac  causa  opperiendae  est  Domini  voluntas  et  potestas,  quia  dubium  estf, 
bonamg  an  malam  ducam.  Si  bonam,  timeo  perdere;  si  malam,  timeo,  non1' 
possim  carere.  Quid  me  in  dubium1  venire  et  subk  vacua  sollicitudine  quae  5 
husibus  mulierum1  sunt  inplicari?  Cum  possim  liber  vivere,  cur  me  alterius 
mancipabo1"  servitio?'  Haec  audientes  parentes",  contristari  coeperunt  et  intentius0 
eum1'  urg-uereq,  ut  faceret  eorum  in  hac  parte  voluntater.  Illes,  ne{  contristare u 
eos  videretur,  quos  potiusv  ovantes  habere  cupiebat,  ita  facturum  se  promisit,  ut, 
si  esset  Domini  voluntas,  faceret  quod  hortabantw.  10 

(3).  Cuma  esset  in  ministerio  antedicti  reg-is,  coepit  secum  volvere  de  hac 
causa,  ut  quereret,  quidnamb  esset  ei  condignius0.  Occurritd  in  mente  tres  viros 
e  vicino  aute  longe,  aequales  natione  et  rerum  familiariumf  parili  substantia. 
Quorum  nomina  scribens  in  trias  pitthacia1,  misit  eah  super  altare  sub  palla  in 
basilica1  sancti  Iohannis  cumminusk  ab  urbe  Cavillono1  sitam2,  votum  faciens,  ut  15 
tres  noctes  sine  somnii11  perceptione  in°  oratione  persisteret.  Et  expletap  trium 
noctiuin  spatia,  mittens  manum,  qualem'1  Dominus  ei  admoverir  pitthacium  digna- 
retur,  arriperets,  et  cuius  in  ipso  scriptum  nomen  inveniret,  eius  filiam  petere 
deberet.  Transacta*  una  nocte  absque  digestione11  somniiv,  advenientew  altera, 
coepit*  somno  gravari.  Et  cum  circitery  mediumz  noctis  temporis,  cuma  iam  20 
ferre  non  possetb  somni  torporem0,  flexo  genu,  incubuit  formulae3  et  obdormivit. 
Etd  ecce !  in  visue  adstiterunt  ei  duo  viri  ante  altare  senes  et  decori  vultu.  Et 
aitf  unus  ad  alterum:  'Cuius  filiam  hic  Austrigisilus  sponsabit?'  At  ille  inter- 
roganti  dicit*:  'Ignoras,  quia  iam  sponsatus  esth?'  Ait:  'Cuius  filiam?'  Bespondit: 
'Iusti  iudicis'.  In  hac  visione  expergefactus ,  coepit  deliberabundus ]  herere,  25 
quisnam  hick  esset  Iustus,  et  quis1  iudex  fuerit,  et  filiam  haberet  innuptam.  Cum111 
non  invenisset",  dubius  de  petitione,  ibat  solito  ad  aulam  regis.  Pervenit  in 
burgo0,  ubi  diversorium  abebat.  Inherantp  ibi  ei  ospites  congregati,  pauper0- 
veteranus  cum  anula1'   sua.     Quo  viso,  coepit  illa  feminola  dicere:  'Ospes,  substas 

I.     Capp.  2.  3.     la.b.  2.  30 

Cap.  2.     a)  vero  add.  2.  b)  captus  2.  c)  molestiae  pr.  m.  corr.  molestias  \a.  d)  ita 

\a.  2 ;  dicens  rell.  e)  experienda  2.  i")  utram  add.  2.  g)  bonum  an  malum  1«.  h)  ita  \a.  2 ; 
ut  non  \b.         i)  ita  \a  cum  Sa.b.c;    vultis  add.  rell.         k)  super  2.  1)  milierum  \a.         m)  manci- 

pando  \a.  n)  p.  eius  contristari  \a.  o)  ita  \a;  attentius  \b;  vehementius  2.  p)  om.  2.  q)  ita 
\a ;   urgere  \b.  2.  r)    ita  \a  ,•    voluntatem  rell.  s)   vero   add.  \b;    autem   add.  2.  t)   nec  2.  35 

u)  contristari  1*.  2.         v)  propitios  habere  2.         w)  ita  2 ;    (h)ortabantur  \a.  b. 

Cap.  3.  a)  igitur  add.  \b;  autem  add.  2.  b)  quisnam  2.  c)  condignus  16.2.  d)  autem 
ei  add.  2.  e)  ita  codd.  f)  iamiliarum  1«.  g)  tribus  pictaciis  2,  et  sic  infra  pictacium.  h)  ea : , 
ras.  s  \a.  i)    basila   \a.  k)    ita   2;    quominus    \a.  1)    ita   2;    Cavallino    \a;    Cavillino    \b. 

m)  sitam  \a.  n)  ita  2;    sompni  \a.  0)  in  o.  om.  2.  p)  ita  scripsi;    expletarum  n.  spatia  1«;  40 

expletis  t.  n.  spatiis  rell.  q)  ita  \a;  quale  rell.  r)  ammovere  2.  s)  om.  2.  t)  itaque  add.  \b; 
vero  add.  2.  u)  degustatione  2.  v)  ita  \a.  2.  w)  om.  \a.  x)   cepi : *  \a.  y)   circa  2. 

z)  ita  \a\    medium  n.  tempus  2;    medio  n.  tempore  \b.  a)  om.  2.  b)  possit  \a.  c)  tempore 

fluxu  \a.         d)  Statimque  pro  Et  ecce  1«.         e)  visum  \a.  f)  om.  \a.         g)  dixit  \b.  2.  h)  Et 

add.  2.  i)  delirabundus  \a,  corr.  k)  bis  scriptum  erat  2.  1)  ita  \b.  2;    quid  \a.  m)  que  46 

add.  2.  n)  venisset  1«;  inveniret  2.  o)  burgum  2.  p)  ita  \a;  Aderant  autem  ibi  eius  hospi- 
tes  \b;  Et  erat  ibi  hospes  suus,  om.  congr.  2.  q)  v.  p.  2.  r)  ita  2;  anenula  1«;  muliercula  rell. 
s)  ita  2 ;    sta  1«.  b. 

1)  I.  q.  scheda.  2)  S.  Iohannis  Baptistae   ecclesia    iv    suburbio   Cabillonensi   olim  sita, 

ubi  a.  894.  synodus  celebrata  est,    iam   infra  muros  redacta,    Saint-Jean  de  Mezei   appellatur ;  50 
cf.  Longnon,  'Geocjr.  de  la  Gaide'  p.  218.  3)  I.  q.  sponda ;  cf.  SS.  R.  Merov.  I,  946. 


VITA  AUSTRIGISILI  EPISCOPI  BITURIGI.  108 

paulisper,  et  referani  tibi  somnium,  quod  imnc  diluculo  de  te  vidi.  Videbar"  mihi 
audire  magnisonum1'  fragorem  quasi  psallentiuni  voces  et  aio  ospiti  tuo:  "Homo, 
quid  estc  istud  quod  audioV  Nuui  aliqua'1  festivitas  bodie  a  sacerdotibus  cele- 
bratur,  ubi  processio  fiatV"     Et  dixit0   mihi:  "Hospes  noster  Austrigisilus   uxorem 

«  ducit".  Et  ego  gavisa1,  sununa  alacritate  progressa*  in  platea1'  videre  puellam, 
ut1  considerarem  vultum  et  speciem  eius,  cumque  preterirent  per  hanc  plateam 
clerici  in  albis  vestibus,  deferentes  cruces  et  psalmos  ex  more  procedentium  ca- 
nentes,  ultimus  eorum  veniebask  tu  et  reliquum  vulgus  sequebatur  pos  terguni 
tuum1.     Et  ego    curiosius   considerabam  et  nullam  videbam"1  nostri"   sexus  adesse 

10  personam  nec  puellam  quam  duceres.  Et  dico0  ospiti  tuo:  "Ubi  est  illa  puella1', 
quam  ospes  noster  accepifV"  At  ille:  "Nonne  vides  eam  in  manibus  suis?"  Et 
ego  aspexi1";  aliut  non  vidi  nisi  librum  euangelii  in  manibus  tuis".  Tunc  ille 
beatus  intellexit  iuxta  suam"1  visionem  et  somnium  muliercule  Domini  vocatione8 
ad  sacerdotale  officium  se  provocari.    Cum'  in  palatium  pervenisset,  pulsanti  sibi11 

io  bostium    hostiarius   aperuitv.     Et    cum   introiret  in   domum   regis,    solito   ipse   rex 

responsum  inposuit  his  verbis  et  eow  ordine  magna  vocex:    Posuistiy  in  capite  eius  ps.  20,4. 
coronam  de  lapicle  precioso,  etz   cetera  quae  secuntur.     Iam  extunc   confirmata  estm 
in  ipso  spes  fidei  de  Domini  vocatione;  coepita  enixiusb  in  bonis  operibus  proficere 
et  de  nuptiis  ultra  cessavit  cogitarec   quid  ageret. 

20  (4).    Tunc  tocius  malitiae  artifex  et  invidus  callidusque  hostis  humani  generisa, 

cuni  videret  eum  ingenti  ardore  beatam  sitire  vitam  aeternam1',  coepit  suis  decep- 
tionibus  scandala  pararic,  qualiter'1  ab  isto  sancto  proposito  Dei  famulum  inhibere0 
posset.  Erat  tunc  in  palatio  regis  quidam  potestatemf  preditus,  homo  ferus  et 
superbiae  nimiae8  deditus  Bethelenus  nomine,  qui  temerario  hordine  quiddam'1  de 

25  fiscalibus  rebus x  fraudulenter1  occupaverat.  Unde  dum  arguereturk  a  rege, 
ostendit  illi  falsam  auctoritatem.  'Quis',  inquid1  rex,  'hanc  preceptionem ln  dedit?' 
Dixit":  'Austrigisilus  mapparius'.  Accersitus  Austrigisilus0,  interrogatus,  quod  non 
fecerat  denaegavit.  Illosp  disceptantes,  rex  in  furore'1  versus  iussit  eos  ex  hoc  in 
campo  -'  certare,  ut,  quis  falleret,  Domini  iudicio  monstraretur.    Iani  advenerat  dies 

30  l    Capp.  3.  4.     1«.  b.  2. 

Cap.  3.     a)  Videbatur  m.  16;  Videbam  me,  om.  a.  2.        b)  UaSb;  magnum  sonum  (sompnum  16) 
Francorum  q.  1«.  b ;    magnos   sonitus    fragoris   et   q.  2.  c)  post   est  3  litt.  ras.  1«.  d)    alia   1«. 

e)  dicit  \a.         f)  et  cum  add.  2.  g)  sum  add.  \b;    exivi  add.  2.  h)  plateam  2.  i)  et  c.  (con- 

siderare  2)   16.  2.  k)  ita  16.  2;  venies  \a.  1)  itu  \a.  2;  om.  rell.  m)  om.  2.  n)  nostri:, 

36  ras.  s  \a.  o)  dixi  2.  p)  om.  \a.  q)  acceperat  \a.  r)   et  add.  16.  2.  s)  vocationem  \a. 

t)  vero  add.  16;  deinde  add.  2.  u)  ita  2;  eras.  \a;  om.  rell.  v)  apperit  1«;  aperit  16;  aperurit  2. 
w)  hoc  16;    et  eo  o.  om.  2.  x)    ait  add.  \a.  y)   domine   add.    16.   2   (non  Vnlg.).  z)  Vitam 

petiit  ad  te  et  tribuisti  ei  longitudine  dierum  in  seculum  et  in  seculum  seculi  (—  Ps.  20,  b)  pro  verbis 
et  c.  q.  8.  \a.         a)  ita  1«;  et  cepit  (16);  cepitque  2.         b)  obnixius  2.         c)  cogitaret  pr.  »1.  \a. 

40  Cap.  4.     a)  genere  la,  corr.       b)  om.  16.  2;  s.  gloriam  et  eternam  36.       c)  ita  \a.  36;  parere  16; 

praeparare  2.  d)  quae  2.  e)  inhyberi  possit  \a.  f)  ita  pr.  m.  \a ;  potestate  rell.  g)  superbie 
nimio  \a.  h)    quidam    \a.  i)    fraudelenter    \a.  k)    argueratur   2,    corr.  1)    tibi   add.    2. 

m)   perceptionem    \a.  n)   Qui   dixit  2;   Dixitque  16.  o)   et   add.  2.  p)    Illis   (vero   add.  16; 

ita  add.  2)  disceptantibus  16.  2.         q)  ita  \a;  furorem  rell. 

45  1)   Praedia   fiscalia   similiter  Egidius   episcopus  Remensis  per    chartas   hnpetrasse   vohiit, 

quae  et  a  rege  et  ab  Ottone  referendario  fahae  iudicatae  sunt,  e  quibus  hic  subscriptionem  manu 
sua  exaratam  esse  negabat ;  cf.  Greg.  X,  19.  2)  Cum  cubicularius  G-unthramni  regis  criminis 

venatorii  a  custode  silvae  argueretur,  item  rex  constituit,  ut  causa  campo  diiudicaretiir  Cabilloni ; 
cf.  Greg.  X,  10. 

SS.  R.  Meroving.  IV.  25 


194  VITA  AUSTRIGISILI  EPISCOPI  BITURIGI. 

institutus  certandi.  Mane  surgens  Austrigisilus,  clypeum  cum  iaculo  pera  pueros 
suos  direxit  in  campum,  ubi  rex  agonistasb  expectare  solitus  erat.  Ipsec  ad  basi- 
licam  sancti  Marcelli l  solito  more  orandi  gratia  pergebat'1;  habuit  quendam0 
pauperem  obvium,  et  quidf  ei  largiretur  amplius  non  habebat  quam^  unoh  triante: 
nam  etsi1    fnerant,  ink  simile  opus  abierat1.     Venit   eini   in   inenten   propheticum0  & 

ps.4o,2.  s.  illud :  Beatus  qui  intelligit  super  egenum  et  pauperem;  in  die  mala  liberavit9  eum  Do- 
minitsil  et  non  tradetx  eum  in  manus  inimici  eius.  Dato  triantes,  ingreditur  basi- 
licam ;  premissa  oratione,  vexillo  crucis  se  munivit,  quod  est  armatura  Dei:  fidus1 
de  sua  iusticia  et  deq  Domini  iusto  iudicio  inperterritus  festinusque11  ad'1  certamen 
pergebat.  Cum  ibidem  prestolaretur  adversarii  adventum,  ecce !  veniens  quidam  10 
ex  ministris  Betheleniv,  anelabundus  et  lugubri  vultu  nuntians  regi  mortuum  esse 
memoratum  Bethelenum.  Rex  indagarew  coepit  tam  celeremx  eius  interitum, 
qualiter  contigisset.  Ille  his  verbis  et  eo  hordine  exponebat  regi:  'Cura  venirety 
servus  tuus  Bethelenus  hesterno  ad  placitum2,  mansit  sub  Auriacoa.  Et  hodie  cum 
inlucesceret  dies,  iussit  sibi  parareb  equum  mansuetissimum.  Quo  ascenso,  tam-  15 
quam  fixus  mansitc  immobilis.  Cuius  cum  calcaribus  latera  perforaret,  exsiliens 
summa  velocitate d ,  ingenti6  impetu  coepit  in  diversa  flectere  membra,  caput  iun- 
gere  pedibus,  pedes  posteriores*  in  sublime  excutere.  Tam  dius  memoratum  Bethe- 
lenum  ventilavit  atque  concussit'1,  donec  tamquam1  precisa  arbor  autk  ab  im- 
petu  turbinis1  evulsa,  ab  alto  preceps  in  terramm  rueret.  Et  nec"  hoc  satis  fuit0:  20 
vertens  se  equus  ille,  iunctis  pedibus,  percussit  eum  in  cerebro,  ita  ut  cruor  per 
nares"  et  aures  prorumperet,  usque  adeo  utq,  antequam  levaretur  a  terra,  exalaret1' 
Ps.  5, 7.  spiritum.     Completum  ests   in  eo  quod  scriptum  est:    Perdes   eos   qui  locuntur  men- 

piov.  19, 5.  dacium ;   et:    Testis   falsus  non  erit  inpunitus'.     Hoc   audito,    rex    arcessivit'    ad    se 

Austrigisilum  et  ait  ei:    Tugnavit   pro  te  Dominus11,    cuius  auxilium  fideliter  pro-  25 
posuistiv'.    'Mortuus  est',  inquidw,  'Bethelenusx,  divina  ultione  punitus'.    Ille  vero 
11011  gaudens  interitumy  inimici,    sedz   gratias  agens51   Deo,    quod  ab  eius  sanguine 
inpollutas    Dominus    suasa    servasset   manus,    memorans   illum   versiculum    psalmi: 

Ps.  30, 8.9.  Domine,  respexisti  humilitatem  meam  eth  salvam  fecisti  de  necessitatious  animam  mearn0 ,    ■ 
necc   conclusisti  me  in  manus  inimici,    et    fidelem   famulum    tuumd   servasti  inlesum.  30 
Iam  tunc  superna  pietas  et  divina  potencia  famulum,  quem  sibi  dignum  sacerdotem 
fore  predestinaverat,    adhuc    in  seculari  abitu  ab  ingruentibus  tempestatibuse   dia- 
boli  salvabat. 

/.    Cap.  4.     la.b.  2. 

Cap.  4.     a)  d.  per  p.  s.  2.  b)  agonitas  2.  c)  ita  \a ;    Et  dum  ipse  ad  b.  2 ;    Ipse  autem  35 

cum  ad  rell.  d)  ita  1«;  pergeret  rell.  e)  quaedam  1«.  f)  quod  2.  g)  ita  \a.  3b;  nisi  16.2. 
h)  uno  traianto  1« ;  unum  triantem  2 ;  unum  trientem  rell.         i)  N.  si  quid  ei  fuerat  2.  k)  om.  la. 

1)  ita  la.  2 ;  expenderat  lb.  m)  ita  \a.  2 ;  Cum  veniret  ei  in  \b.  n)  mentem  2.  o)  ita  \a.  2.  Sb. 
p)  ita  \a.  2;    liberabit  rell.  q)  om.  2.  r)   tradidit  1«;    tradat  Vitlg.         s)  ita  \a.  2;  triente  rell. 

t)  fidens  \a.  u)  que  om.  \a.  v)  Beteleni  2,  ut  infra.  w)  indagari  2.  x)  celer  e.  interitus  2.  40 
y)  venisset  \a.  z)  palatium  2.  a)  Bariaco  2.  b)  ita  \a ;  pareri  \b ;  parari  2.  c)  manebat  2. 
d)  in  add.  \a.  e)  c.  i.  i.  2;  i.  i.  et  (pro  c.)  \a.  f)  ita  \a.  2.  3&;  posteriora  \b.  g)  Et  tam  diu  \b; 
Et  diu  2.  h)  concussis  2.  i)  velut  2.  k)  ita  2.  3b;  ut  (1«);  om.  \b.  1)  turbine  \a.  m)  terra  2. 
n)  ne  \a.  2.  o)  ita  1.  3b;  sed  add.  \b.  2.  p)  ita  \a.  2;  a.  et  n.  36.  q)  om.  \a.  r)  ita  \a.  2; 
emitteret  sp.  \b.  s)  est  om.  \a;  ergo  add.  \b;  vero  add.  2.  t)  ita  \a.  2.  u)  Deus  2.  v)  ita  45 
\a.  2 ;  popose  isti  \b ;  postulasti  3b.  w)  ita  \a.  b ;  inquiens  rell.  x)  Bettelenus  h.  I.  2.  y)  ita  \a ; 
de  interitu  \b;  in  interitu  rell.  z)  ita  \a.  2.  3b.  a)  m.  suas  servassed  \a.  b)  et  —  meam  om.  2. 
c)  ne  \a.         d)  suum  custodivit  i.  \a.         e)  temptationibus  2. 

1)    S.  Marcelli    bcmlicam   Cabillonensem    Gunthramnns   rex   aedificavit   ante   a.  579,    quo 
Gregorius  V,  27,  ipsius  primus  meminit.  50 


ViTA  AUSTRIGI8ILI  EPI8C0P1    BITURIGI.  L95 

(5).  Post  liaee"  coepit  ipse  Austrigisilus  in  amore  et  dilectione  Dei  attenciua 
in  bonis  operibus  proficere  et  in  clericatib  honus  inianter  desiderarec;  per  quemd 

hoc  regic  petere,  dubitabat.  Erat  tunc  in  domo  regis  inter  ceteros  genatores J  pre- 
stantissinms  Aetherius    noniine.    vir    prudentissinms    et    singulari    cautele*    deditus. 

6  cui  rex  omnia"  tractatus  sui  precipua11  archana  pandebat;  qui  tunc'1  dignus  epi- 
scopatu',  postea-  Lugduno  Galleaek  nobilissima  civitate  episcopus  ordinatus  est, 
qui1  niemoratum  famulum  Dei  singulariter  diligebat.  Quem  Austrigisilus  rogavit, 
ut  regis  permissu111  peteret,  se  ad  clericati"  honus  venire  debei'et°.  Qui  suggessit 
et   impetravit.     Acceptis1'    epistolis,    perrexit  Autisiodoro'1   civitate,    ibique    a  beato 

10  Aunechario r  episcopo,  decisa  cesarie,  clericus  effectus  et  subdiaconus  ordinatus 
est.  Regressus8  inde'  ad  memoratum  Aetherium11,  ille,  iamv  episcopatum"  ac- 
ceptum,  benignissime  eum  cum  ineffabili  gaudio  recepit,  presbiterumx  et  abbatem 
basiliciv  beati  Niceti2-3  episcopi  et  confessoris  ordinavit  et  ob  dilectionem'1  per- 
fectionis  dedit  ei  de  rebus  ecclesiae  colonicab  Albiacoc4  nomine,  husibus  suis  pro- 

15  futura11. 

(6).  Cum  tempus  venit  vindemiaea,  iam  uvae  erant  precocae1',  ivit  beatus 
Austrigisilus  vindemiam  colligerec;  iussit  prius  parared  vasa,  quodc  musto  recon- 
deret.  Quod  et*  factum  est.  RepletaK  vasa  musto,  una1'  quod'  illi  vocant  cupak, 
ferme    viginti    metreta1    capiens,    resedit   vacua.     Adhuc'"   extortum"    est   mustum, 

20  fere  amphora  una.  Cum  non  esset  alibi,  ubi°  reconderetur,  iussit  eum  vir  Dei 
in  illa  maiore1'  que  vacua  erat  recondi.  Ille  in  eodem'1  cellario  ingressus,  facta 
oratione,  signum  crucis  figuravit1',  mane  ipsos  regressus1  ad  basilicam.  Custos 
canave11-5  illius  cum  introisset  cellarium  considerare,  si  salva  essent  vasa  cum 
mustuv,    aspexit   et  illam"    que    vacua   remanserat:    sicut    etx   reliqua   vasa,    super- 

2b  exundabat-',  ebulliebat  tanta  repletione,  ut  desuper  plurimum  mustum  laberetur  in 

/.    Capp.  5.  6.     la.b.  2. 

Cap.  5.      a)   om.    \a.  b)   ita   solua    1«;    et   clericatus    rell.  c)   Sed   odd.    16;    ac   add.  2. 

d)  om.  2.  e)  ita  la.  36;    regem  petere  2;    a  rege  peteret  \b.  f)  cautela  \a.  g)  omnera  \a. 

h)  a.  precipue  2.  i)  episcopatum  \a.  k)  ita  \a ;  Galli(a)e  rell.  1)  quique  2.  m)  permissum  1«. 
30  n)  ita  1«;  clericatus  rell.       o)  ita  \a.  2;  contiugere  \b.       p)  itaque  add.  \b;  que  add.  2.        q)  fta  1«; 

Autisiodorum  civitatem  2;    Autissiodorum  (om.  civ.)  l/>.  r)    ita  \a.b;    Aunario  2.  s)  ita  \a.  2; 

Quo  regresso  ad   \b.         t)  venit  add.  2.         u)  Aeterium  h.  I.  \a.         v)  iamiam  2.  w)   ita  1«;    epi- 

scopatu  accepto  rell.       x)  que  add.  2;  et  pr.  et  \b.       y)  ita  \b;  basilicae  \a.  2.       z)  ita  \a;  Xicetii  rell. 

a)  dilectionis  2.  b)  cholonico  1«;  colonicam  2;  coloniam  (\b).  c)  Albiacum,  om.  n.  h.  2.  d)  ita  \a; 
35  profuturam  rell. 

Cap.  6.  a)  ita  \a.  3b;  et  add.  rell.  b)  ita  \a;  precoces  36;  precoqu(a)e  rell.  c)  ita  1«; 
sed  add.  \b;  iussitque  2.  d)  ita  \a.  Sb;  parari  rell.  e)  ita  1«;  quibus  mustum  r.  rell.  f)  ut  2. 
g)  ita  recte  \a ;    Repletis  (vero  add.  \b)  vasis  \b.  2.  h)  ita  \a.  b.  2 ;    uno  Sb.  i)  quam  illi  v.  \b  : 

quam  vulgus  vocat  2.        k)  ita  \a;  cupain  (\b);  cubam  2.        1)  metretas  16.2;  metra  Sb.        m)  Eadem 
40  nocte  ex  torculari  abacina  pro  adhuc  2;    Eadem  nocte  ex  torculari  pos<  adhuc  add.  Sd;   haec  oni.  \a.b 
(ubi  iterum  add.).  36.  n)  extorta  est  musti  2.  o)  non  add.,  sed  eras.  \a.  p)  maiori  \b ;  illo 

maiori  dolio  quod  vacuum  2.  q)  ita  \a.  6;  eidem  cellarium  2.  r)  sed  add.  16;  et  add.  2.  s)  eo 
mane  2.  t)  ingressus  \a ;    regresso  2.  u)    ita  \a.  b.  2 ;    cuppe  36.  d.  y)    ita  \a ;    musto  rell. 

w)  illud  quod  vacuum  2.         x)  oni.  2.         y)   ita  \a ;   et  add.  16.  2. 

45  1)  Ita  aevo  Carolingico  consiliarii  regis  vel  imperatoris  appellabantur ;  cf.  Waitz,  'V.  G.' 

III,  p.  532.  2)  Aetherius   sedem  Lugdunensem  inter  a.  586/9.  nadus    (cf.  SS.  E.  Merov. 

III,  524J,  a.  602.  defunctus  est  (Fred.  IV,  22).  3)  Basilicae  S.  Nicetii  Lugdunensi,  de  qua 
v.  Longnon,  'Geogr.  de  la  Gaule'  p.  198,  Gregorii  tempore  presbyter  praeerat ;  cf.  Greg., 
V.  Patr.  c.  8,  5.  4)  Locum  non  repperi,  sed  Albigng,  i.  e.  Albiniacus,  nominati  vici  duo  in 

50  dioecesi  Lugdunensi  siti  sunt.  5)  Cella  penaria,  Ital.   'canova',   Gall.  'cave'. 

25* 


196  VITA  AUSTRIGISILl  EPISCOPI  BITURIGI. 

terraa.  Ille  tantib  mysterii  obstupefactus0,  e  vestigio  ad  basilicam  ad(1  sanctum 
Dei  homineme  cucurrit,  nuntiansf  ei  quod  factum  f uerat.  Ille  sylentium  inponens, 
aiebatg:  'Vide,  nemini  dixeris'.  Nulli  dubiumh,  quod1  Dominus  prok  merito  et 
oratione  prefati  f amuli  sui  operare ■    dignatus  est. 

(7).  Post  haec  cum  Dominus  velleta  eum  iuxta  sanctum  propositum  suumb-1,  & 
eo  tempore  cum  esset  memoratus  Dei  homo  cum  beatissimo0  Aetherio  episcopo  in 
quadam  villa  ind  Genuinsee  territoriof  super  lacum,  eratg  auth  procul  ab  ipsa 
villa  castellum  desertuni"  et  ab  universis  habitatoribus  vacuum ' .  Inerantk  ibi 
ecclesiae  et  ipsae  fere  semirutae.  Cum  horandi  gratia  in  ipso1  loco  prefatus 
beatus  Austrigisilus  perrexisset  et  nullum  custodem  nec  aliquem  clericum  ibidem  10 
reperisset,  nisim  tantum  patentibus"  hostiis  et  sacrariolo  cluso  et  seris  obfirmato, 
voluit  missas  in  illa  baselica0  celebrare.  Deerat  aqua,  quap  autq  manus  abluei*etr 
aut  in  sacrificium  miscerets.  Dicit  adf  adminiculum 2  suum  Marculfum  eo  tem- 
pore  lectoremu,  nunc  etv  abbatemw  in  baselica,  ubi  corpus  ipsius  beati  conditum 
essex  videtur:  'Requirite  pauxillum  aque,  ut  hic  celebremusy  missas'.  Qui  cum  15- 
quesissent,  non  invenerunt.  Regressi  ad  eum  in  ipsaz  ecclesia,  invenerunt  hostiaa 
de  sacrario  illo  apertab,  quee  ante  seratad  viderant.  Et  cum  introissent,  invenerunte 
ipsumf  virum  Dei  adstantem  et  ante  se  habentem  duas  crateras  plenas,  unam  aqua, 
aliams  vino.  Illi  obstupefactih  hoc  miraculum  intuentese,  in  pavorem  non  modicum 
conversi  sunt.  20 

(8).  Cuma  Dominus  eumb  ad  sublimiorem  gradus  honorem0  provehere  voluitd, 
decidentee  Byturicasf  Apollonares  episcopo,  sanctus  Austrigisilus  in  loco  eius 
electus  ab  omnibus  exh  consensu  regis  episcopus  subrogatur1.  In  quo  gradu 
dignitatis  duodecim  annisk  rexit  ecclesiam,  sicut  ipse,  angelo  revelante,  cognoverat. 
Nam  cum  primum1  terminum  memorate  urbism  ingressus,  mansit  in  villa  Ger-  25- 
maniaco11-2  nocte0,  conpellans  Sulpicium   diaconum,    qui  eip   postea   successor  fuit, 

I.    Capp.  6-8.     la.b.  2. 

Cap.  6.     a)  terram  la.       b)  ita  \a.  3b;  tanto  my(i)sterio  rell.       c)  stupefactus  2.       d)  om.  la. 
e)  excurrit  h.  2.  f)  hoc  add.  2.  g)  ita  \a;    acebat  16;  agebat  2.  h)  quin  add.  la.         i)  hoc 

add.  2.         k)  om.  2.         1)  ita  \a ;  operari  rell.  30 

Cap.  7.  a)  velit  \a.  b)  ita  \a ;  promovere  add.  \b;  fieri  add.  2;  ad  virtutum  maiora  pro- 
vehere  add.  3b;  demonstrare  add.  3d.  c)  beato  2.  d)  inter  2.  e)  ita  3b;  Genuunse  1«;  Iana- 
vense  2;  Gebennensi  Sd;  suo  \b.  f)  terrotorio  \a.  g)  om.  2.  h)  ita  \a.b.  2.  i)  vaccum  \a; 
derelictum  2.  k)  Inerant  —  semirute  om.  2.  1)  in  (id  \b)  ipsum  locum  \b.  2.  m)  ita  \a.b.  2; 
vigilantem  pro  n.  t.  3b.  c.  d.  n)  petentibus  la;  patent(c)ia  hostia  et  sacrariola  clauso  (ita  \b;  sacra-  3fr 
riolum  clausum  2)  et  s.  o.  (obfirmatum  2)  \b.  2.  o)  ita  \a,  ut  infra.  p)  que  \a;  quam  2.  q)  ita 
2.  3b ;  ad  manibus  \a ;  ad  manus  16.  r)  lueret  \a.  s)  poenitus  non  habebat  add.  \a.  t)  ad  ad- 
maniculam  suum  M.  \a;  ad  maniculam  suum  M.  \b;  adminiculo  suo  Marculfo  2;  ad  amicum  suum  M. 
3a.  b.  c.  d.  u)  lectori  2.  v)  ita  \a.  3b ;  n.  etiam  2 ;  p  o  s  t  e  a  etiam  solus  \b.  w)  abbati  2.  x)  est. 
Require  2.  y)  coebremus  \a.  z)  ita  \a.b;  ipsam  ecclesiam  2.  a)  corr.  hostium  2.  b)  aperto  iO 
\a;  apertum  2.  c)  quod  2.  d)  serrata  \a;  serratum  2.  e)  om.  2.  f)  om,  la.  g)  alteram  2. 
h)  stupefacti  2. 

Cap.  8.     a)  que  add.  2.         b)  om.  \a.         c)  gradus  honore  \a ;   gradum    honoris   3b.         d)   ita 
\a.  b ;    vellet   rell.  e)  ita  \a.  3b ;   decedente   rell.  f)    ita   \a ;   Bituricae  et  add.  sedis  2 ;   Bitu- 

ricas  rell.         g)  ita  \a.  b ;  Apollinare  rell.         h)  est  \b ;   om.  2.         i)  subrogatus  \a.         k)  ita  \a.  b.  2.  *5 
1)  om.  2.         m)  fuisset  add.  \b;  esset  add.  2.         n)  Germaniacho  \a;    Germaniacho  \b;    Germiniaco  2. 
0)  et  add.  \b ;    illa  factoque  diluculo  vocavit  pro  c.  3b.  d.         p)  eius  2. 

1)   Biographus   ea   enarrare  voluit   quae  in  c.  8.  iam  leguntur,   sed   mox   mutato    consilio 
miraculum    insequens    anticipavit ,    qua    re    anacoluthon    exortum    est.  2)    Adminiculus    est 

minister;  cf.  Scr.  rer.  Merov.  III,  p.  431,  n.  3)  Germigny  -V Exempt  (dtp.   Gher).  50 


VITA   AUSTRIGI8ILI  EPISCOPI  BITURIGI.  197 

et  Desiderium  itein'1  diaconum,  dixit  eis:  'Ac  nocte  mihib  Dominus  dignatus  est 
revelare  duodecim  annos  in  isto  gradu  dignitatis  regere  ecclesiain  Byturicam0'. 

(9).  Eo  tempore  erat  mulier  aliqua  suburbanoa  ipsiusb  civitatis  longo  iam 
tempo  rearidis  lneinbris,  nervis  contractis,  morbo  paralysi  effecta01,  ut  nullum  ferme 
b  inembrorum  ad  officium  suum  movere'1  posset,  nisie,  cum  necesse  fuisset,  ceterorum 
manibus,  ubi  necessitas  exigebat,  deferretur1.  Petiit"  se  ah  vicinis  ad  virum 
sanctum  deportari.  Cumque  ad  altare  delata  fuisset,  et  vir  sanctus1  solito  ofH- 
cium  divinum  in  ecclesiak  exolvere  advenisset,  vidit  misellam  incurvatam  ad  ipsum ' 
altare  iacentem  et  dicentem    sibi:    'Sancte  Austrigisile,    adiuva   me'.     At  ille:  'Do- 

10  mini  pietas  et  potestas  te  salvare  potest'.  Ille  manus  oculosque  tollens  ad  celum, 
dixit:  'Extende',  iiiquid1",  'manum  tuam'.  At  illa  ait:  'Nequeo'.  Ille  adpreheusa" 
illius0  dextera  et  digitump  inferens  in  palma  sua,  digitos  eius,  qui  holym  per 
ipsum  morbum  manibusq  eius  adeserant,  direxif.  Similiter  et  omnia  membras 
fecit,    donec    erexit    eam    super   pedes*.     Et    restituta    est   pristinaeu    sanitati,    et 

15  membrav  sua,  ut  sana  solita"' erant,  officiumx  recoeperunt.  Et  ait  ad  eam :  'Cave 
tuy,  ne  ad  pristina  vitia  devolvaris,  ne  forte  tibi  deterius  contingat',  quia  ferebatur 
illa,  antequam  in  istaz   infirmitate  laberetur,  voluptati  dedita  luxuriose  vixisse. 

(10).  Per  idem  tempus  in  urbe  Byturica  erat  nobilissima  mente  et  natalibus 
illustris  Bertoara2  sacrata  Dei  famula.     Cum    solito   more    ipsa   nocturno   tempore 

20  vigilare  properabat,  invenita  in  platea  sub  stillicidio  cuiusdamb  domus  iacentem 
pauperem  nomine  Beroadum0  pannis  obsitum,  omnibus  membris  contractum. 
Coepitd  inquirere  eius  casus  miseriarum,  et  cur  ibi  iaceret.  At  ille  dixit:  'Iam 
diu  ine  isto  morbo  cruciatusf  iaceo,  et  non  est  qui  michi  auxilietur;  volente^ 
me   ad   ecclesiam  ire   nequeo,    ut   sancti  Austrigisili   conspectuh   deducar'.     At  illa 

w  hec  audiens  ingemuit1,  et  conpassione  ipsiusk  pauperis  compuncta,  precoepit 
pueros1  suos  eum  levare"1  a  terra,  et  subpositis  manibus,  quasi  funus"  exanime0 
ad  ecclesiam  deferre1',  et  coram  altario  rogavit  deponi,  ubi  iam  advenerat  sepe- 
factusq  vir  Deir.  Intuens  debilem  contractum,  sensit  in  spiritu  hob  causam  pec- 
cati    nequissimos    spiritu,    potestatem1    acceptam,    istam11    contricionem    pauperiv 

30  inflixissew;  precoepitx  eum  remocioriy   loco  deferri.     Et  ille  in  oratione  prostratus 

/.    Capp.  8—10.     \a.b.  2. 

Cap.  8.     a)  om.  \a.         b)  me  \a.         c)  ita  1«;    Bit.  rell.,  ut  infra. 

Cap.  9.     a)  ita  1«;    in  suburbano  2.  36.  b)  c.  i.  2.  c)  ita  la.b.  36;    affecta  est  ita  ut  2. 

d)  moveri  possit  \a.       e)  sed  cum  \b\  n.  eum  2.        f)  deferetur  la;  deferebatur  2.       g)  Hec  peciit  se 
35  16;  Peciitque  se  2.         h)  ad  pr.  m.  \a.         i)  ita  1.  36;  more  add.  \b.  2.  k)  ita  \a;  ecclesiam  rell. 

1)  ad  add.  2.  m)  ita  \a.  2  (ubi  mihi  add.);  om.  \b.  n)  manu  add.  \a.  o)  d.  i.  2.  p)  digitos 
suos  i.  2.  q)  ita  16;    m.  ei  1«;    manus  eius  2.  r)   dixer  (=  dixerunt)  \a.  s)   eius  add.  \a. 

t)  suos  add.  2.  u)  pristina  \a.  v)  mens  2.  w)  soliti  \a.  x)  ita  \.  36;  suum  add.  \b.  2. 

y)  ita  \a.b.  Sb;   ne  (om.  tu)  2.         z)  istam  infirmitatem  \b.  2. 
40  Cap.  10.     a)    om.  \a.  b)    cuidam  2.  c)   ita  \a.b;    Beroaldum   rell.  d)   que  add.   2. 

e)  in  om.  2 ;  in  isto  loco  m.  \b.  f)  cruciante  1«.  g)  Volenti  ad  e.  \a.  h)  ita  \a ;  ad 
conspectum  2:  conspectui  rell.  i)  gemuit  \a.  k)  bis  scr.  2.  1)  puero  suo  \b;  pueris  suis  2. 
m)  levari  2.  n)  fumus  \a ;  om.  2.  o)  examinens  2.  p)  deferri  2.  q)  ita  \a  ;  sepefatus  rell. 
r)  Et  add.  \b;    Qui  add.  2.           s)  ita  \a.  Sb;    nequissimum  spiritum  rell.           t)  ita  \a;    potestate  ac- 

45  cepta  rell.  u)  ita  \a;    itam  contrictionem  16;    in  ista  contricione  2.  v)  pauperem  2.  w)  in- 

fixisse  1«.  b.  x)   itaque   add.  \b ;    que   add.  2.  y)  ita  \a ;    ad   remociorem   locum  16 ;   in   remo- 

tiorem  locum  2. 

1)  Pro  effeta,  i.  e.  languida;  cf.  Forcellini  ed.  de  Vit  VI,  p.  584.  2)  Ionas,  V.  Co- 

lumb.  II,   10:    In  Betoricensem    vero   urbem    puellarum    monasterium  ex  beati  Columbani 
5o  regulam  Berthoara  nobilis  genere  et  religione  femina  construxit. 


198  VITA  AUSTRIGISILI  EPISCOPI  BITCRIGI. 

aliquandiu,  postea  ad  pauperem  illum  accessit.  Et,  nisi  fallor,  in  balneuin  eumil 
iussit  mitti;  contrectansb  manibus,  omnia  membra  suac  extendens,  deprecatus'1 
Dominie  auxilium,  impetravit  quod  petiit.  Adfuit  superna1  gratia,  et  pauper 
ille  pristine  sanitatig  restitutus,  postea  ab  omnibus'1  visus,  et  [nullo  claudicante 
membrorum,  pluribus1    vixit  annis.  5 

(11).  Eo  tempore  erat  quedam  matrona  nobili  genere  horta  religiosa  nomine 
Paterna,  habens  ad  ministerium  familiarema  puellam  suisb  creditarnc  nomine 
Augustam.  Accidit  eid,  ab  interpolatoree  tocius  inmundiciaef  percussag,  lumine'1 
claritatis  amissa1,  torporemk  cecitatis  incurrisset.  Que1  memorata  domina  ipsius 
puelle  scripsit  epistolam1",  misit  eam  ad  sepefactum11  Dei°  hominem,  petens,  utp  10 
suis  orationibus  abq  ipsa  cecitate  curaretur.  Quamr  ille  intuens,  suspexit  ad 
caeloss,  Domini  auxilium  postulans1;  accipiens  holeum  benedixit  et  linivit  ceceu 
oculos.  Oratione  facta,  ceca  que  dudum  fuerat,  protinus,  apertis  oculis,  copiam 
videndi  recoepit. 

(12).  Posta  idem  tempus  illustris  matrona  etb  Deo  dicata  Austroberta,  relicta  15 
abc  illustrissimo  viro  Chramnoaldo'1,  refert,  quod  ipsa  presente  actum  fuit.  Unuse 
de  pistoribus  suis  nomine  Leudomarus*  morbo  atrocissimo^  vexabatur,  et  illa 
habebat  repositum  panem,  quemh  memoratus  Austrigisilus  benedixerat  et  ei  eulo- 
gias  transmiserat.  Quem  illa  ad  hoc  reservabat,  ut,  si  quis  videretur  aliquo  tedio 
affici,  cum  integra  fide  sumendi1  dare  deberet.  B.ogavitk  memoratum  pistorem  ad-  20 
prehendi  et  de  illo  pane  in  os  eius  mitti  precepit ;  quod '  ille  poenitus  accipere '" 
recusabat.  Sed  tamen  invitum"  et  quoactum,  aperto  hore,  ingesserunt  de  ipso 
panec  in  eius  faucibus.  Post0  haec  nec  mora  evomuit  omnem  amaritudinem  qua 
vexabatur,  et  sanus  effectus  hodieque  officium  suum  facere  videtur. 

(13).    Quidanr1    molendinarius    eo    tempore   nomine  Monulfusb,    die    dominico  25 
temerario  spiritu  volens  iuxta  sui  industriam  molam    emendare,    accepto  ancipite0 
ferro,  quod(1  vulgo  Scotam  :  vocant,  coepit  tererec  molam.    Ex  quo  peccato  adhesit 
manus*    eius  manubrio  ferri  illius,  quod  nullus  poterat  de  manu  eius  auferre.    Et 
tanta  districtione8  artatus,    ut   inter    digitos    illius   iam  coeperat11   sanguis  prorum- 

/.    Capp.  10— 12.     U.  b.  2.       Cap.  13.     la.b.  30 

Cap.  10.     a)  i.  eum  1«.  b)  autem  add.  2.         c)  ita  \a.  2;    eius  et  add.  et  \b.         d)  depre- 

catur  \a.  e)  Iesu  Christi  add.  \a.  f)  super  2.  g)  r.  est  sospitati,  p.  2.  h)  hominibus  1«. 

i)  ita  2 ;   plures  v.  annos  rell. 

Cap.  11.     a)  familiare  2.         b)  sibi  \b;  om.  2.         c)  et  dilectam  add.  2.        d)  ita  1«;  Cui  acc. 
ut  ab  \b;  Acciditque  ei  ut  ab  2.         e)  interpollatore  \a;    interpellatore  2.        f)  mundiciae  \a.        g)  et  35 
add.  \b;    fuisset  hac  add.  2.  h)  luminum  claritate  2.  i)  ita  \a.  2;    amisso  rell.  k)   tempf  c. 

incurrisse  \a.  1)  ita  \a;  Quin  2;  om.  \b.  m)  ita  \a;  et  add.  rell.  n)  ita  \a;  sepefatum2;  om. 
\b.  3b.  o)  h.  D.  lb.  3b.  p)  in  o.  \a.  q)  ad  1«.  r)  Quem  1«.  s)  caelum  2.  t)  ita  \a; 
et  add.  rell.         u)  ita  3b;  caeci  \a;    eius  o.  \b;    o.  eius  et  add.  et  2. 

Cap.  12.     a)  Per  2.         b)  ac  \a.         c)  om.  \a,         d)  ita  \a;  Chranoaldo  (2);  Crampnoaldo  \b;  40 
Crannoaldo   3b.  e)    Unum    \a.  f)    ita    \b;    Leudomaris   et   add.    ab   his   \a ;    Leodemarus   rell. 

g)  atrocissime  \a.  h)  que  :  \a.  i)  sumendum  ei  d.  d.  2 ;  c.  integra  civitate  flde  salutis  daretur  \b. 
k)  itaque  add.  \b;  que  add.  2.  1)  ita  \a;  quem  rell.  m)  r.  a.  \a.  n)  t.  eo  invito  et  coacto  \b; 
invit[e  et  co]acte  2  (inde  locm  excisus  est).         0)  P.  h.  om.  \b. 

Cap.  13.     a)  Quidam  —  p.  199,  -n  per  singulorum  om.  2  medio  in  ver.su.  b)    Maonulfus    \a.  45 

c)  ita  \a;  accipite  \b.  d)  quae  \a.  e)  terrere  \a;  percutere  \b.  f)  ita  \a.b;  manui  e.  manu- 
brium  3b.  d.         g)  distrinctione  le ;    est  h.  1.  add.  \b,  post  artatus  3b.  d.         h)  ita  \a.  b. 

1)    Secures  Scoticae   sunt  bisncutae    teste  Thoma  Walsingham   apud  Ducange  s.  v.  secures. 


VITA  AUSTRIGISILl   EPISCOPl   BITURIGI.  L99 

pere   et  aspicientibus   ob|  fetorem    fastidium    facere,    venit*   ad    prefatum    Dei   ho 
minem.     Ille    postulans    Dei    auxilium,    coepit1'    manum0,    ubi    adeserat    malleus; 
digitos   primum   extendens'1,   tulit   illum8  ferrum    et   manum    illius   adtrectavil    et 
omnem  dolorum '    atrocitatem   expulit,  et  sanus  factus  bomo  ille  recessit. 

6  (14).    Erat  tunc    procul   ab    urbe    Bituricas*  iuxta   vicum    Briodero1'- '    puella 

adulescentula,  parentibus  amantissima,  nomine  Friovala'',  quam  nequissimusd  spi- 
ritus  oppressione6  crudeli  cruciatu  vexabat,  ita  ut*  liacsi  freneticum^  morbum1' 
die  noctuque  nulla1  eik  esset  requies  vociferandi,  in  tantuin  ut  in  amentia '  de- 
lapsa,  ut"1  nec  se  nec  parentes  agnosceret,   et  diversarum  ferarum  vocibus"   mugi- 

10  tusque  et  avinm  querulas  voces  in°  ingenti  vociferatione  geminabatp.  Lugebant 
parentes,  vicini  condolebant  et  mirabantur  in  tam'1  tenera  etate  tante  crudelitiitis 
contricionem  infelicem1'  posse  sustinere.  Adducitur  ad  sepefactums  virum  Dei. 
Ille  intuens  in1  eam  cognovit  ob"  callidi  hostis  contricionem  affiictamv;  precoepit 
eam    propiusw   altare*    ammoveri.     Et   accepto    paney   et    calice    more    solito    spiri- 

16  tales7'  hostias  Domino  offerens,  misticum  precesa  conficit  corpus  Domini.  Ipse 
prius  percepit  deditque  puelle.  At  ubi  illa  accepit,  protinus  ab  vociferatione  con- 
ticuit.  Benedixit  vestimenta  eius  et  velari  eam  parentibus  religiosac  veste  pre- 
coepit  et  a  carnibus'1  et  vino  abstinere  debere  dixit;  quod  et  factum  est.  Ex  illa 
hora,    fugato    demonio,    puella   illa    pristine6   sanitati   restituta    estf,    hodieque    in 

20  monasterio  beatae^  Bertoare  reclusa,  inter  reliquas  Dei  famulas  laudabili  conver- 
satione  degere  videtur. 

(15).  Erat  tunc  in  ipsa  civitate  Byturicas"  quidam  pauperrimus  iuvenis 
nomine  Leonastis,  et  longo  iam  tempore  debilitate  contractus,  ita  ut  plante  eius 
acl  poplites  adererent,  et  deportabatur  humeris  alterius  per  singulorum1'  hostia  etc 
25  victitandi'1  helemosinam  querebat.  Cum  vir  beatissimus  Austrigisilus  dormivit6 
in  Domino,  gestatorium,  ubi  sanctum f  corpus  illius  ferebatur,  pauper  ille  seque- 
baturg  et  adh  baselicam  ubi  sepultus  est  pervenit1,  iacens  ante  sepulchrum  eius 
eadem  noctek:  relaxatis1  membris,  que  erant  arida,  officium  pedum111  consecutus", 
postea   visus   est   per   semet   ipsum  in  eadem  civitate  rectus  ambulare. 

30  /.    Capp.  13.  14.     \a.  b.       Cap.  15.     1".  b.  2  (cf.  n.  b). 

Cap.  13.     a)  ergo  acld.  16;   que  add.  Sb.d.         b)  ita  la.b;  accepit  Sb.d.         c)  ita  1«.  Hb;  eius 
add.  (lb.  Sd).         d)  et  add.  Sb.d.         e)  ita  1«;    illud  Sb.d;  om.  \b.         f)  dolore  1«. 

Cap.  14.     a)  ita  \a.  b ;    Biturica  Sb ;  Bithurica  Sd.       b)  ita  \a ;  Brioderum  rell.       c)  Frivola  \b. 

d)  nequississimus  \u.  e)  oppresione  \a\    ol)pressione   et  add.  et  \b;    oppressam  Sb.d.  f)  ut  hac 

35  om.    \b.  g)    ita    \a.b;    freneticus    morbus    Sb;    frenetico    morbo    Sd.  h)    pateretur    ct    add.    \b. 

i)  nulli  \a.  k)    esset  ei  \b.  Sd.  1)   amentiam  Sb.d.  m)    ita  \a.b;    om.  Sb.d.  n)   ita  \a; 

vocis  \b;    voces  Sb.d.         o)  ita  \a;    om.  rell.         p)    ita  \a.b;    geminaret  Sb.d.         q)   in  vitam  tenere 

aetatem  \a.         r)  om.  \b.        s)  ita  \a.b.  Sb.        t)  ita  \a;  om.  rell.        u)  hoc  \a;  om.  \b.        v)  ita  \a; 

et  add.  rell.  w)  propitius  \a.  x)  ita  \a;    ad  altare  \b;    altari  Sb.d.         y)  om.  \a.         z)  ita  \a; 

40  spirituales  rell.         a)  ita  \a;  precibus  \b;  precc  Sb.d.         b)  om.  \a.         c)  religiose  \a.       d)  ita  \a.b\ 

v.  et  c.  Sb.d.         e)  pristina  \a.         f)  ita  \a.b;    om.  Sb.d.         g)  beato  Berthoare  \b. 

Cap.  15.     a)   ita  \a;    Bituricas  \b;    Biturica  Sb.d.  b)  redit  2.  c)  om  \a.  d)  ita  \a; 

victitando  Sb.d;  victus  \b;  om.  2.         e)  ita  \a.  2;  dormuit  \b;  obdormivit  rell,        f)  om.  2.        g)  eum 

add.  \a;    qui   add.  Sb.  h)    a:  1«.  i)   Pauper  ille   add.  \a.  k)  add.  Dominus  cum  \a,    eum 

46  Dominus  2,  Tum  Sb,  nihil  \b.  1)  laxatis  2.  m)  pede  1«.  n)  consecutus  est  per  \b;    conscqui 

fecit  et  per  2. 

1)  Bridore  fclep.  Inclre  -  et  -  LoireJ . 


-200  VITA  AUSTRIGISILI  EPISCOPI  BITURIGI. 

(16).  Nec  illud  preterire  debemus,  quoda  venerabilis  Getiuarius1'  presbiter 
refert.  Quando  sepultus  est  a  beato  K,aurecocl  episcopo  memoratus  vir  Dei,  inibi 
eratd.  Et  cum  corpus  ipsius  sancti  adpositum  in  sepulcbro  illoe  fuisset,  et  eum 
pref atus f  pontif  ex  sepelisset,  cum  ex  more  tumulus  ille  componitur,  stans  prefatus 
episcopus  Raurecus  ad  pedes  eius,  et  memoratus  presbiter  Ianuarius  aspexit",  5 
quasi  sepefactush  sanctus  Austrigisilus  ad  dexteram  ipsius1  Eaureci  in  candidis 
vestibus  et  decorek  vultu  adsistere  videretur.  Quem  cum  ille  miraretur,  subito 
haec  visio  ab  oculis  suis  ablata  est.  Nulli  dubium,  quin  angelus  Dei1  custos 
ipsius  Austrigisili,  qui  cum  illo  usque  ad  sepulchrum  semper  fuitm,  ipsen  memorato 
presbitero  apparuit.  10 

(17).  Licet  longuni  est,  ut  universa  singillatim  evolvama  signa  et  sanitates, 
quas  Dominus  per  ipsum  servum  suum  fecit,  quanti  eius  oratione  et  actub  de 
universis0  infirmitatibus  sanati  sunt,  quanti  mortalium11  sentencia  dampnati6,  in 
carceribus  retrusi,  sua  oratione  laxati*  a  vinculis,  nullius  custodis  obseraculos- 2 
ad  ecclesiam  confugerunt.  Quanti  pauperes,  vidue,  orphani  sua  elemosina  susten-  15 
tati  sunt,  testis  est  Deus  et  sancti  angeli"  et  illi  qui  viderunt.  Sed  iam  propter 
nimiam  prolixitatem  terminus  sit1  huius  operis  scedulek.  Plenus  dierum  in  bona 
confessione  obiit1;  anima  eius  migravit  ad  Dominum"1-3,  terrae11  terra  reddita  est. 
Ouius  intercessione0  meritisp  equari  non  possumus,  saltimq  vel1'  imitatores  esse 
mereamur,  prestante  illo  qui  in  Trinitate  perfecta  vivit  et  regnat  Deus  per  omnia  20 
seculas   seculorum.    Araen'. 

II. 
INCIPIT  LIBER  MIRACULORUM  EIUS. 

(la).    De    virtutibus    beatissimi    Austregisili    episcopi    et    confessoris,    quas    Dominus 
post  obitum   operari  dignatus  est,  vel  copia  miraculorum  eius  rusticante  sermone  dicamus  25 
pauca  de  plurimis  quae  restant. 

(2).    Dum  adhuc  ipse  beatus  adviveret,   ut  pius  pastor  semper  curam  ecclesiae  ple- 
bisque  sibi  commissae  cotidie  gerebat    et  de   dente  lupi  sevientis  liberare  obtabat.     Tunc 
adveniens  ex  palatio  Theoderici  regis  suo   permissu  homo  sevissimus  Warnarius4  nomine, 
avariciae  turpis    lucri    cupidus,    superbiae   nimis  deditus,   ut  urbem  vel  pagum  Biturigum  30 
sub  tributo  eius  temporibus    censeret    et    aurum    atque  argentum,    quod    unusquisque    se- 

1.    Capp.  16.  17.     la.b.  2.         //.    Capp.  1.  2.     2. 

Cap.  16.  a)  quod  vir  venerabilius,  exp.  u  lo.  b)  ita  \b.  2;  lanuarius  rell.  c)  Rauraco  2, 
ut  infra.  d)  inerat  1«.  e)  ita  3b ;  ille  1« ;  om.  \b.  2.  f)  pont.  pr.  2.  g)  et  add.  2.  h)  ita 
\a.b.  3b.         i)  illius  \a.         k)  ita  \a.  2.  3d.         1)  Domini  (2).         m)  et  add.  2.         n)  ipsi  \b;  ipso  2.  35 

Cap.  17.  a)  tamen  add.  \b\  signorum  tamen  et  sanitatum  2.  b)  tactu  2.  c)  ita  \a.b.  2. 
d)  mortali  2.  e)  et  add.  \b.  2.  f)  laxatis  vinculis  2.  g)  ita  \a.  3b ;  observaculo  2 ;  reseraculo  \b. 
h)   ita   \a.  b.  3b ;    eius   add.    (2).  i)   fit    \a.   2.  k)   Nam   add.  2.  1)    XIII.   k.   Iuni.   add.  2. 

m)  Deum  \a.         n)  corr.  terra  terrae  3b  et  sic  2 ;    terrae  om.  \a.         o)  om.  2 ;  etsi  add.  3b.         p)  eius 
add.  \b.  3d.         q)  p3altim  \a.        r)  om.  2.        s)  seculorum  secula  \a.        t)  snbscr.    Explicit  vita  sancti  40 
Austregisili  (e  corr.  Austregesili  3a)  episcopi  (et  confessoris  add.  2)  2.  3a.b;  Explicit  vita  3c.d;  subscr. 
om.  \a.  b. 

II.    Cap.  1.     a)  numeros  addidi. 

1)  Raurecus  vel  Bauracus  episcopus  Nivernensis  inter  a.  014.  et  050.  conciliis  subscripsit 
(Concilia,  ecl.  Maassen  I,   191.   201.   21  'dj.  2)  Obseraculum  exemplo  vocabuli  obstaculum  45 

ex  obserare  derivatum  vicletur  esse.  3)  *S'.  Austregisili  reliquiae  in  propria  ecclesia  collegiata 

suburbii  Biturici  adservantur.    Mab.  4)  Sine  dubio  Warnacharius  maior  domus  Burgundiae 

intellegitur ,  qui  a.  013.  a  Fredegario  IV,  40,  primum  commemoratur. 


MIRACULA  AUSTRIGISILl   EPISCOPl   BITURIGI.  20] 

cimduin  suam  personam  desolveret,  ipse  regi  deferrel  e1  eos  tribntarios  faceret.  Ad 
beatum  Austregisilum  concurrunt,  ut  eoe  de  nefanda  consuetudine  liberarel  e1  suis  sanctis 
orationibu8  adiuvaret.  Tunc  ipse  beatus  pro  tanti  criminis  reatu  se  die  aoctuque  in  ora- 
tione  prostravit,  ut  dorninica  pietas  aba  inimico  seviente  plebem  sibi  commissam  liberare 
6  dignaretur.  Cuiod  et  factum  est.  lam  adpropinquante  Lpso  Warnario  ad  portas"  Bitu- 
rigae  civitatis,  Austregisilus  ei  intrepidus  exivit  obviam  el  murum  se  opposuit,  ut  pro  '''^ 
iusticia  starel  in  proelio0  in  die  Domini.  El  si  Domino  placuisset,  pro  defensione  pleb 
luiius  el  pravae  consuetudinis  usque  ad  mortem  cupiebal  certare.  E1  dixit  ei  beatus 
Austregisilus :    'Unde  venis,    iniqued,    quoe    pergis,  quid  Eacere  obtas?     Resistet  Dominus 

10  iniquam  tuam  voluntatem  nec  intra  muros  civitatis  te  intrare    permittet1    nec   descriptio- 
aem  Eacere'.     Nec  ullo  ab  eo  fuit  honore  receptus,  sed  implevil    illud  quod   scriptum  esl 
in    psalmis:    Viriliter  agite   et    confortetur  cor  vestrum,  omnes  qui  speratis  in   Domino.     Tunc  p_.  i 
ipse    Warnarius    iracundia    vehementer    accensus,     videns,    quod     malitiam,    quae   cordi   eius 
adheserat,    implere   non    poterat,    cum   grandi    1'urore    rogressus    est    :;d   palatium,  ut  regi 

i5  uunciaret,  quae  propter  Austregisilum  adimplere  non  poterat.  Tunc  ipso  tempore  beatus 
Austregisilus  glorioso  excessu  migravit  et  plebs  sibi  commissa  remansit  incolomis. 

(3).  Tunc  beatns  Sulpicius  eius  diaconus  ab  omnibus  electus,  opere  et  merito 
dignus  in  eadem  urbe  successor  eius  effectusa,  pontificale  sumpsit  officium.  Nec  mora 
fuit,  cum  post  tempus  illud  crudelissimus  Warnarius *,  cuius  superius  mentionem  fecimus, 

20  palatio  reversus,  opus  nequam,  quod  teterrimus  hostis  antiquus  cordi  eius  plantaverat, 
exercere  in  opere  festinabat,  ut  pagum  et  urbem  Bituricam  omnesque  ibidem  com- 
manentes  secundum  eorum  personas  tributarios  faceret.  Tune  beatus  Sulpicius  anxius 
apud  semet  ipsum,  quid  de  hac  re  facere  deberet,  a  Domino  postulabat  auxilium.  Cum 
essel     ipse    beatus    totus  mitis    et  simplex  et  corde  humilis,   eius  resistere^    malitiam   non 

25  modico  timore  formidabat;  sed  cum  lacrimis  ipsum  Warnarium  coepit  precari,  ut  quos 
tempore  beati  Austregisili  Bituriges  tributarios  non  fecerat,  nec  suo  tempore  faceret.  At 
ille  crudelis,  quod  sacerdos  Dei  orabat,  minime  prestare  volebat.  Tunc  vir  beatus  de 
sacrato  ministerio  ei  contestatus  est,  ut  tain  nefandam  consuetudinem  suis  temporibus 
non    im[)leret    in    opere.     At  ille  versutus0,   postquam   iam   munere  accepto  prelatus   gau- 

30  debat,  ad  basilicam  sancti  Austregisili,  non  corde,  sed  corpore  inflatus,  quasi  oratior  - 
studio  perrexit.  Pervenit  ad  locum,  ubi  ipse  beatus  a  fidelibus  christianis  miro  decore 
iacebat  humatus ;  aspiciens  in  criptam,  videt  eam  auro  argentoque  miro  modo  adornatam, 
invidiaque  corde  eius  repleto,  tali'1  est  sermone  affatus:  'Austregisilus  debuerat  aurum 
et    argentum    suum    pauperibus  erogare,    et  super  tumulum  suum  poni1'    iussit  pro  seculi 

86  dignitate'.  Nec  propter  hoc  dicebat,  ut  ei  curae  esset  de  pauperibus,  sed  adb  similitu- 
dinem  Iudae  Scarioth  avaricia  repletus  anhelabat.  De  ipso  sepulchro  regressus,  orandi 
causa1'  circuibat  altaria.  Dumque  ambularet  per  ipsam  basilicam,  vectis  unus,  in  quo 
vela  pendebant,  de  alto  ruens,  cecidit  super  cerebrum  eius,  et  tali  est  plaga  percussus, 
ut  cruor  per    oculos    et    barbam     deflueret   et    sanguis    ad    terram    laberetur.     Tunc   ipse 

m  Warnarius  clamavit  voce  qna  poterat,  dicens:  'Austregisilus  dum  adviveret,  semper  mihi 
hodiosus  et  contrarius  fuit,  et  adhuc  iam  mortuus,   morti  vicinae  me  tradidit'.     Sic  ipse 

II.     Capp.  2.  3.    2. 
Cap.  2.     a)  aab  2.         b)  portus  2.        c)  ita  Labbeus;   proelio  in  om.  2   (habet  Vulg.).        d)  ita 
Labbeus;   inquid  2.         e)  quod  2.        f)  permittat  2. 
i:,  Cap.  3.     a)  ita  Labbeus;    affectu  2.  b)  ita  Labbeus;    <>>n.  2.         c)  versatua  2.  d)  talis  •_'. 

e)  curam  2.         f)  barbas  2. 

1)  I/ullonem   vussu   Dagoberti  ad   censum   exigendum    Bituricas   missum   esse,    sed   urbem 
mox  liberatam  in  immunitate  permansisse  Sulpicii  biographus  antiquior  rettulit ;    v.  infra. 
SS.  R.  Meroving.    IV.  26 


202  MIRACULA  AUSTRIGISILI  EPISCOPI  BITURIGI. 

infelix  a  virtute  dominica  percussus,  nec  facinus  suum  recognovit  nec  veniam  a  sancto 
Dei  postulavit.  Sed  adhuc  in  sua  malicia  exarsus,  ad  Augustudunensem  urbem  voluit 
festinanter  properare,  ut  episcopum  loci  illius  destrueret  et  condempnaret.  Et  pergens, 
mansit  non  longe  ab  urbe  villa  Anlaciaco51-  \  Cum  omnes  recubuissent,  tunc  ipse  fero- 
cissimus  pro  secessub  ventris  intravit  necessariam  2.  Cumque  ibidem  in  loco  consuetudinisc  5 
sederet,  statim  obdormivit.  Et  cum  evigilasset,  ministris  suis  qui  ante  ipsum  stabant 
dixit:  'Austregisilus  et  Sulpicius  aquamanile  cum  urceo  aureo  in  ista  hora  mihi  trans- 
miserunt;  quis  hoc  ex  vobis  recepitV  Negantibus  illis,  quod  non  viderant,  et  eo  ipsum 
sermonem  loquente'1,  omnia  intestinae  vel  iecora  eius  per  posteriora  de  corpore  evulsa 
sunt.  Continuoque  ipsa  hora  in  ipso  sterquilinio  turpiter  exalavit  spiritum 3.  Postea  in  10 
ipsis  temporibus  nullus  fuit  ausus  tantae  perfidiae  scelus  repetere.    In  illo  impletum  est, 

Ps.38, 7.  quod  scriptum  est  in  psalmis:   Thesaurizat  et  ignorat  cui  congregat  ea;   et  iniquitas   eius   in 

ib.  7, 17.  verticem  ipsius  descendet. 

(4).  Post  dies,  quos  gloriosus  Austregisilus  migravit  ad  Dominum,  et  in  loco  quo 
ipse  requieverat  corpore  et  in  aliis  locis  ubi  ipse  beatus  habitaverat  vel  in  strato  in  quo  15 
iacuerat  multa  fiebanta  miracula.  Cum  in  pago  Biturigo  iuxta  vicum  Carobrias 4  in  villa 
quae  dicitur  Stivalis  sancti  viri  proprietas  fuerit,  ibidem  habebat  domum  ubi  ipse  habi- 
taverat  et  thorum  in  quo  iacuerat.  Et  multi  infirmi,  cum  de  stratu  ipso  tollebant  vel 
portabant  aut  se  tangebant,  de  diversis  langoribus  sanabantur.  Unus  autem  infirmus 
veniens,  candelam  quam  ibidem  voverat  ante  lectum  composuit,  ut  tota  nocte  luceret.  20 
Ille  inde  regressus,  invenit  favillam  de  ipsa  candela  in  lecto  et  nullam  conbustionem  in- 
venit  in  pallio. 

(5).  Post  idem  tempus,  cum  Francorum  princeps  Pipinus  5  adversus  Eudonem  Aqui- 
taniae  provintiae  principem  volens  dimicare  in  pago  Biturico  advenisset,  barbari  de  ipso 
exercitu  ad  prefatam  domum  venerunt,  ut  eam  igni  succenderent.  Veneruntque  ex  vi-  25 
cinis  qui  ibidem  commanebant  et  dixerunt  eis :  'Nolite  ignem  in  domum  suam  mittere'; 
et:  'Ecce!  locus  et  lectus  in  quo  sanctus  Dei  Austregisilus  iacuit,  ubi  cotidie  omnipotens 
Deus  virtutes  multas  facit'.  At  illi  despicientes  quod  dixerunta,  totam  domum  illam 
vallaveruntb  igne,  ut  arderet.  Statim  hora  qui  ipso  ignec  accenderunt  arrepti  sunt  et 
traditi  sunt  demonio.  Unus  ex  ipsis  qui  ipsum  ignem  imposueruntd,  abstracto  hostio  de  30 
ipsa  domo,  quae  vehementer  ardebat,  in  ipsam  flammam  se  proiecit  ibique  vitam  finivit; 
alii  se  dentibus  laniabant,  nonnulli  vero  sibi  invicem  membra  truncabant.  Pervenerunt 
ad  castra,  ubi  Pipinus  cum  Francorum  exercitu  morabatur.  At  ipsi  ut  cognoverunt, 
quod  illis  accesserat,  pavore  magno  sunt  perterriti,  mandavitque  princeps,  ut  nullus 
auderet  casas  vel  res  sancti  Austregisili  contingere.  35 

(6).  Nec  multum  post  tempus,  cum  Eudo  princeps  Aquitanorum  Bituricas  civitatem 
obsidione    circumvallatam    haberet,    unum    de  optimatibus    suis  Agnum    nomine  in  mona- 

II.     Capp.  3  —  6.     2. 

v 

Cap.  3.  a)  Aulatiaco  Labbeus.  b)  ita  Labbeus;  processu  2.  c)  consuetidinis  2.  d)  lo- 
quentem,  ras.  m  2.         e)  intestimonia  pr.  m.  2.  40 

Cap.  4.     a)  ita  Labbeus;  fieret  2. 

Cap.  5.     a)  dixerant  Labbeus.  b)  ita  2 ;    vastaverunt  Labbens.  c)   ignem  2.  d)  impo- 

suerat  Labbeus. 

l)    Anlezy    (d6p.    Nievre).  2)  I.  q.  latrina.  3)   Warnacharius   a.  626/7.    obiit; 

cf.  Fred.  IV,  54.  4)  Chabris  (dep.  IndreJ ;  cf.  d'Arbois  de  Jubainville,  'Proprieti  fonciere'  45 

p.  434.  5)  Pippinum  neque  Carlum  contra  Eudonem  ducem  pugnasse  etiam  auctor  Gestorum 

episc.  Autissiod.  c.  27.  statuit;   cf.  Roth,  'Gesch.  des  Beneftcialwesens'  p.  448. 


MIKACULA  AUSTRIGISILl    EPISCOPI  BITURIGI.  203 

sterio  beati  Austregisili  iussit  stallum J  fcenere  el  ibidem*  manendi  tribuit  facultatem. 
At  ille  quicquid  in  ipso  coenobio  invenire  potuit,  suis  comitibus  fcradidit  expensandum, 
ita  ut  nulla  fratrum  remaneret  substantia.  Cum  autem  fcradita  ips;i  civitas  prefato  prin- 
cipi  fuisset  et   pax   denunciata  in  omnibus,  abba  ex  ipso  monasterio  nomine  Berctoradus 

5  exiens  urbe  cum  eulogiisb,  venit  ad  Aguum  et  dixit:  'Accipe  parvuin  munuseulum  argen- 
teum,  quod  fratrum  servientium  sancto  Austregisilo  de  preda  remansit  indireptum  et 
miserere0  super  famulos  depredatos,  ut  vivere  possint  et  pro  te  orare'.  At  ille  versutus 
praefatus'1  Agnus  noluit  ei  prestare  quod  poscebat,  sed  deridens  eum,  ait:  'Princeps 
mihi  mandavit,    ut    te  ipsum    in   custodiam  tradam  vel  in    captivitatem    deducam,    et    tu 

10  mihi  fratrum  in§diae    constringis  parabola2?'     At  ipse  abbas  nuntiat    fratribus,    quia  ob- 
tinere  non  valuerat,  quod  a *    saevo  homine  poposcerat,  et  ut  Domini  precarentur  clemen- 
tiam,  commendat.     Tunc    ipsi    monachi    fide   non  dubiiff  ante  sepulchrum11    beati  Austre- 
gisili1    cum  dolore  et  lacrimis  coeperunt  orare  et  dicere :   'Eripe  nos,   Domine,  servos  tuos  cf.Ps.  142,9. 
de  inimico  nostro,  ad  te  confugium  facimus ;    doce  nos  facere   voluntatem  tuam,   quia  tu 

15  es  Deus  noster.  Et  substantiam  nostram,  quod  tu  plenus  pietate  nobis  dedisti,  homo 
sevissimus  nobis  abstraxit'.  Nec  diuk  mora  fuit,  ipse1  infelix  Agnus,  quantum  potuit 
per  villas  sancti  Austregisili  invenire,  secum  ducebat  in  via,  peccora,  iumenta  et  multa 
alia  armenta,  ut  deduceret1"  omnia  in  patriam  qua  venerat.  Dum  iter  ageret,  apparuit 
ei  sanctus  Austregisilus  per  somnium  dixitque  ei:    'Cur    me    tam    graviter  depredatus  es 

20  et  meos  servientes"  tristes  reliquisti?'  Et  haec  dicens,  percussit  eum  in  cerebro.  Et 
ipse1  evigilans,  clamavit  voce  qua  potuit,  dicens :  'Succurrite  mihi  velociter;  Austre- 
gisilus  me  percussit  in  capite  et  nulla  °  mihi  vivendi  suspectio  3.  Ad  Eudonem  principem p 
pergite  festinanter,  qui  me  permisit  res  sancti  Austregisili  contingere'1 ,  et  precamini,  ut 
de  propriis  facultatibus  me  redimat,    quia    ego    pro  sua  utilitate  feci  malum  istud,    unde 

25  modo  spero  vitam  amittere'.  Hoc  audiens  Eudo  princeps1',  non  modico  est  pavore1'  per- 
cussus,  iussitque  omnia  reddere,  quae  infelix  Agnus  abstraxerat,  precipiens  cunctis  opti- 
matibus,  ut  nullus  auderet  des  rebus  sancti  Dei  contingere.  Dum  autem  prefatus 
princeps  sederet  ad  mensam,  recordatus  predicti  Agni  iniuriam,  unum  parvum  vas  argen- 
teum  ei  per  legatum  direxit.     At   ille    ut  vidit  tam  parvum    donum,    dixit :    'Tam    parva 

30  prebenda    ad    tam    longum    iter    vel    cruciatum,    quod    valde    timeo    accipere?'      Et    haec 

dicens,  vitam  finivit.     Impletum  est  in  eo  quod  propheticust    sermo  testatur:    Qui  inique  Ps.  30, 9. 
acjunt,  extermindbuntur ;  qui11   vero  expectant  Dominum,  ipsi  hereditate  possidebunt  terram. 

(7).     Nec  mora,    post  tempus  illud  unus  ex  optimatibus  Eudonis  principisa   nomine 
Fredegisilus    predatus    est    iumenta    ex    ipso    monasterio    sancti  Austregisili.      Cumque    ea 

35  duceret  ad  propria  et  aliam  predam  plurimam  et  elatus  eam  gauderet  dividendam,  statim 
hora  accinxit  eum  febris,  ut  nulla  suspectione  3  vivendi  haberet  facultatem.  Recordansque 
sermonem  illum,    quem    ante  principem  Eudonem  vel  plures  personas  audierat,   Salomone 

//.     Capp.  6.  7.     2. 

Cap.  6.     a)  ita  Labbeus;    ibi  2.  b)  et  munere  add.  Labbeus.  c)  misere|  2,  versu  exeunte. 

40  d)  ita  Labbeus;    om.  2.         e)  inediam  Labbeus.  f)  ita  Labbeus;    ab  h.  2.  g)  venerunt  add.  Lab- 

beus.  h)  sepulehum  2.  i)  et  add.  Labben*.  k)  ita  Labbeus  (cf  infra  e.8);  diu  om.  2.  1)  ita 
Labbeus;  i.  oni.  2.  m)  deducerent  2.  n)  ita  Labbeus;  servos  2.  o)  est  add.  Labbcns.  p)  ita 
Labbeus;    p.  om.  2.  q)  ita  Labbeus;    om.  2.  r)    bis  scr.  2.  s)    ita  Labbeus  (cf.  infra  c.  10J 

(de  om.)  res  s.  2.  t)   ita  Labbeus ;    scriptum    est  pro   verbis   p.  s.  t.  2.  u)   ita   Labbeus;    qui  — 

45  terram  om.  2. 

Cap.  7.     a)  ita  Labbeus;  om.  2. 

1)  I.  q.  sedes,  vocabuli  stabulum  cowtractio  vix  ante  saec.  XI.  usitata;  cf.  Ducange  h.  v. 
2)  I.  e.  verbum,  Gall.  'parole' ;   cf.  Ducange  h.  v.         3)  I.  q.  spes. 

26* 


204  MIRACULA  AUSTRIGISILI  EPISCOPI  BITURIGI. 

abbate  narrantea,  qui  dicebat:  'Nullus  ex  vobis  locella  sancti  Austregisili  presumat  con- 
tingere,  quia  ipse  presens"  nobiles  sibi  adversantes  occidit,  ignobiles  vero  sevis  crucia- 
tibus  torquens  affligit',  pavore  perterritus,  ad  abbatem  vel  monachos  ibidem  servientes 
festinanter  missos  direxit,  qui  ipsam  predam  ad  propria  remearent  et  servientibus  beati 
Austregisili  eam  redderent,  ute  eum  suis  orationibus  adiuvarent.  Nec  mora,  pater  mona-  5 
sterii  cum  eulogiis  legatos  direxit,  qui  ipsum  aegrum  visitarent  et  benedictionem  sancti 
praefatid  ei  presentarent.  At  ipsi  cum  venissent,  ubi  Fredegisilus  de  vita  diffidens  iace- 
bat,  benediccionem,  quam  de  sepulcro  ae  servientibus  ipsis  sancti  acceperunt,  presenta- 
verunt.  Ipse  gratias  agens,  invocat  nomen  beati  Austregisili,  et  cum  summa*  reverentia 
conimunicans,  ex  ipsis  eulogiis  statim  vigore  recepto,  ag  ministris  suis  reportari  se  10 
iussit,  ubi  erant'1  ipsa  iumenta,  ut  ipse  manibus  redderet,  quod  male  abstraxerat.  Cumque 
ea  reddidisset,  statim  sanus  factus,  gaudens  et  exiliens  remeavit  domum,  unde  ante 
aeger  exierat  et  manibus  deportatus  fuerat  alienis.  Impletum  est  in  illo  quod  Dominus 
Ezech.33, 11.  per1  prophetam  dicit:  Nolo  mortem  peccatoris,  sed  utk  convertatur  et  vivat ;  etrursum:  Oum 
cf.isai.45,22.  conversus  ingemueris,  tunc  salvus  eris.  15 

(8).  In  ipso  quoque  tempore  unus  exa  comitibus  Eudonis  principis  Adroaldus 
nomine,  cum  castellum  editum1'  in  ipsoc  pago  Biturico  violenter  adquisisset,  ibique  con- 
prehendens  abbatem  ex  ipsoc  monasterio  sancti  Austregisili  Bertheradum'1  nomine  cume 
ministerio  de  ipso  sancto  lococ  pro  redemptione  teneret*  captivum,  ipse  abbas  quicquid 
habere  potuit  in  anro  et  argento  dedit  pro  se  in  redemptione.  Et  adhuc  coactus  et  in-  20 
vitus  calicem  unum  aureum  et  alia  vasa  sacratas  ex  ipso  monasterio  prefato  comiti  tra- 
didit  et  cum  dolore  non  modico  remeavit  ad  fratres  ach  cum  gemitu  et  suspirio 
in  orationibus  suis  die  noctuque  a  sancto  Dei  Austregisilo  postulabat  solatium,  ut  quod 
cupiditas  humana  exinde  abstraxerat,  dominica  pietas  recuperaret.  Nec  mora  diu  fuit, 
cum  ipsum  Adroaldum  timor  magnus  invasit,  ut  nec  cybum  sumeret  nec  biberet  nec  25 
valeret  dormire  neque  stare  nec  sedere  in  uno  loco  poterat,  et  de  se  quid  agere  deberet, 
ignorabat.  Aderat  ibidem  Dei  servus  Wilicramnus  nomine,  consiliumque  ab  eo  quesivit, 
quid  facere  deberet;  revelavit  causam,  quae  ei  nuper  accesserat.  At  ille  doctissimus ' 
et  sapientia  plenus  requisivit  ab  eo,  ut  si  ahquid  de  ministerio  aut  de  rebus  sanctik 
confessoris  Austregisili  post  se  haberet,  ipsi  loco  sancto  reddere  non  tardaret.  At  ipse  30 
confessus  est  iuxta  id  quod  fuerat  sciscitatus  et  dixit,  quod  calicem  aureum  et  alia  vasa 
exinde  habebat,  quae  Berthoradus x  abbas  ei  pro  sua  redemptione  donaverat.  Ipse  Dei 
servus  haec  audiens,  dixit:  'Non  audisti  famam  beati  Austregisili,  quid  adversantibus m 
sibi  fecerit  aut  quodn  occiderit  vel  quod  flagellaverit0  ?  Si  vis  vivere  vel  usque  mane, 
presentialiter  redde  quod  inde  habes'.  Et  haec  ipse  audiens,  pavore  magno1'  repletus,  35 
omnia  quae  exinde1'  acceperat,  reddenda  promisit  et  per  legatos  suos  ad  sanctiim  Austre- 
gisilum  transmisit.  Et  mox  pristinam  recepit  sanitatem'1,  et  quamdiu  vixit,  in  ipso 
coenobio  vota  persolvens,  in  benefactis  suis  non  modicus  sed  largus  apparuit.  Et  im- 
Matth.  10,32.  pletum  est  in  illo,  quod  Dominus  dicit:   Qui  confessus  ftierit  coram  me,  confitebor  et  ego  illi 

roram  Patre  meo,  qui  est  in  celis.  ±0 

II.     Capp.  7.  8.     2. 

Cap.  7.  a)  ita  Labbens;  narrare  2.  b)  personas  Labbens.  c)  ita  Lalibeus;  et  cum  2.  d)  ita 
Labbeus;  om.  2.  e)  ita  Labbeus;  a  s.  i.  om.  2.  f)  potentia  adal.  2.  g)  ita  Labbeus;  (a.  m.  s. 
oni.)  se  portari  i.  2.         h)  erat  (om.  i.)  2.         i)  ita  Labbeus;  per  pr.  o»>.  2.         k)  magis  add.  Labbeus. 

Cap.  8.     a)  ita  Labbens ;    ex  c.  om.  2.  b)  edioum  (?)  2.  c)  ita  Labbeus;    om.  2.         d)  ita  45 

Labbeus ;    Libertradum  2.  e)  ita  Labbeus;    cum  —  loco  o>n.  2.  f)  tenere  2.  g)  ita  Labbeus; 

0111.  2.        h)  ito 1  Labbeus;  Tunc  enim  g.  2.       i)  itaLabbeus;  d.  et  om.  2.       k)  praefati  Labbeus.       1)  ita 
Labbeus;    Bertradus  2.         m)  ita  Labbeus;    versantibus  2.  n)  i.  e.  quot.  0)  flagellit  2.  p)  ita 

Labbeus ;  om.  2.         q)  sospitatem  Labbeus. 


MIRACULA    V.USTRIG1SIL1   EPISCOPl   BITURIGI.  205 

(9).  Erai  ipsis  temporibua  homo  Bituricas  civitate  Lupua  aomine,  bonis  moribus 
deditus,  humilis  atque  sapiens,  sobriam  e1  castam  ducens  vitam,  qui  ardenti  desiderio 
orandi  gratia  perrexit  ad  arbem  Turonicam.  Cumque  diutissime  in  basilica  sancti  Mar- 
tini    confessoris    orarel    e1    pro    peccatis   suis    veniam    postulasset,    surrexil    ab    oratione. 

5  Tunc  unus  cx  Dei  servis,  cum  vidisset  eum  <liu  orantem,  mitem  atque  bonestum,  accer- 
sivit.  eum  ad  se  et  ait:  'Quod  esl  fcibi  nOmen  vel  wa.de  cs  aul  pro  qua  causa  buc  ad- 
venisti?'  lllc  respondit:  'Lupus  vocor,  Bituricas  tnaneo  et  hic  pro  peccatis  meis  orandi 
gratia  veni'.  Illc  respondit:  'Habeo  aliquid8  servientibus  sancti  Austregisih  dicere.  Ego 
istis   diebus    m    spiritu  ad   Biturigas    fui,    sed    corpore  uumquam  fui.     Et  ut   cerciua  me 

io  credas  ct1'  errorem  tollam  de  corde  tuo,  uarro  tibi  noticiam.  Kst  ilbcc  fcclesia  sancti 
Sulpicu  intcr  duas  aquas  super  ripam  Utrionis1  etAvere?'.  Respondit:  'Sic  est  verum'. 
Kt  ille:  'Est  illic0  alia  gcclesia  sancti  Austregisili  contra  orientalem  plagam,  nt  luminaria 
de  ipsa  eeclesia  possint  videri?'.  Dixit:  'Ita  est'.  Eterum  dixit  ci  ipsed  Dei  servus: 
'Crede  mibi,  quia  ego  istis  diebus  ad  ecclesiam   beati   Austregisili   in  spiritu    fui,    et  quid 

i5  ibidem  viderim,  narro  tibi.  Vidi  ante  ipsam  matriculam,  quae  esl  ante  illa  hostia  de 
prefata  ecclesia,  beatum  Petrum  apostolum  ad  invitacionem  beati  Austregisili  astantem 
et  cnni  eo  sanctum  Laurianum2,  Sulpicium  et  multos  alios  sanctos  viros,  qui  in  corpore 
requiescunt  in  pago  Biturico,  et  ante  eos  a  longe  stabant  isti  Adroaldus,  Bladegisilus, 
Suffronius,  Guntaldus    et   alii    plures    qui    pagum    Bituricum   depredati    fuerant  et  casas6 

«0  Dei  destruxerant.  Dum  ibidem  starem  ,  vidi  Austregisilum  ad  pedes  beati  Petri  pro- 
sternere,  iusticiam  rogare  et  dicere:  "Kac  nobis  iusticiam  de  istis  qui  casas8  nostras 
tenent  oppressas  et  pauperibus  et  servicntibus  nobis'1  abstraxerunt  substantiam  eorum". 
Haec  Austregisilo  precante,  mandavit1  apostolus  Petrus,  ut  aliquos  traherent  cedendos 
fustibus,    alios    gladio   truncarent,    nonnullos    vero    ad    supplicium  vel    ignem  sulpbureum 

25  deducerent.  Novissime  autem  Adroaldum  virga,  quam  beatus  Petrus  manu  tenebat, 
percussit  in  capite,  ut  eum  morti  traderet.  Tunc  sanctus  Sulpicius  precatus  est,  dicens, 
ut  ipsi  Adroaldo  vitam  concederet.  Austregisilus  econtra  tali  est  sermone  locutus : 
"Semper  mollis  fuisti  et  in  molliciak  tua  perseveras ' .  Non  vindicas  famulos  tuos,  ad  te 
die  noctuquc  clamantes?"     Et  haec  dicens,  visio  quam  in   spiritu  videbam  ablata  est  ab 

30  oculis  meis'.  Ipse  Lupus,  auditis  his  omnibus,  petivit  benedictionem  a  Dei  servo.  Ad 
urbem  regrcssus,  indicat  fratribus,  quod  a  Dei  servo  audierat.  Postea  nec  diu  mora '" 
fuit1,  ipse  Adroaldus  febre  correptus,  vitam  finivit.  Dcinde  nulli  dubium,  quod  unde 
Dei  servus  Austregisilum  viderat  accusare,  inde  postea  non  diu  vixerunt,  ut  reciperet 
unusquisque  sententiam  proprii  corporis,  prout  gesserat,   sive  bona  sive  mala. 

35  (10).     Eo    quoque    tempore    cum  Eudo    princepsa   Bituricas  residerct,    unus    ex  opti- 

matibus    suis    in    domo    sancti  Austregisili    in  ipsa  civitate  accepit  diversorium  ospitandi. 
Qui    et    ipse    temerario    ordine    iunioribus    suis    iussit,    ut    de    tectis    domorum  cius   focos 

II.     Capp.  !).  10.     2. 

Cap.  9.     a;    ita  Labbeus;    inquid  2.  b)    ut  Labbeus.  c)    ita  Labbeus;   illa  2.  d)    ita 

40  Labbeus;  om.  2.  e)  cases  2.  f)  ita  Labbeus;  starent  2.  g)  ita  Labbeus;  causas  2.  h)  nostris 
Labbeus.  i)  ita  Labbeus  (cf.  infra  c.  10);  precepit  2.  k)  mollitione  Labbeus.  1)  <t  aihl.  Labbeus. 
m)  moras  2. 

Cap.  10.     a)  ita  Labbeus;   o»i.  2. 

l)  S.  Sulpieii  ecclesia  in  suburbio  Bituricensi  inter  fluvios  Auron  ei  Yevre  sita  est. 
45  2)  Dc  LaurianOj  cuius  etiam  in  recensione  primigenia  Martyrologii  Hieronymiani  mentio 
fii ,  in  interpolata  codicis  Bernensis  plenius  relatum  est  ita:  In  territurio  Beturive  civitatis 
vico  Vistinno  natalc  sancti  Lauriani  martyris,  cuius  caput  Hispalim  in  Spaniis  portatuni 
est  (AA.  SS.  Nov.  II,  1,  />.  \H(\<).  Passio  rcc.ens  ac  fabulosa  in  AA.  SS.  Iul.  II,  37, 
edita  est. 


206  MIRACULA  AUSTRIGISILI  EPISCOPI  BITURIGI. 

facerent,  et  ubi  necessitas  exigebat,  igneil  succenderent.  Abba  ex  ipso  coenobio  beati 
Austregisili  eulogias  ad  prefatum  hominem  per  monachos  direxit,  rogans  et  dicens,  ut 
alia  ligna,  quantum  sufficere  poterant1' ,  donarent,  et  sancti  Dei  domusc  non  arderet. 
Qui  quod  petivit,  impetrare  non  valuit.  Mane  autem  facto,  cum  iam  tercius  dies  ad- 
venisset,  dum  ante  focos  quos  de  ipsis  domibus  faciebant  ministri  se  calefacerent,  et  5 
prefatus  eorum  dux  in  lecto  iaceret  et  somno  deprimeretur,  sanctus  Dei  Austregisilus 
ei  in  somno(i  apparuit,  dicens :  'Cur  domus  mease  tam  stultef  igne  succendis?'  Et 
haec  dicens,  alapa  percussit  eums  in  faucg,  ita  ut  cruor  per  aures  erumperet.  Et  evi- 
gilans,  ministris  suis  qui  circumstabant  dixit:  'In  hac  hora  michi  Austregisilns  in  fauce 
percussit'.  Et  continuo  infelix  se  moriturum  predixit.  Quod  et  factum  est.  Pervenitque  10 
in  aula  principis,  quod  gasindus x  ille  mortuus  esset,  qui  domos  sancti  Austregisili  suc- 
cenderat,  et  propter  hoc  sanctus  Austregisilus  eum  in  fauce  percusserat,  invasitque  omnes 
non  modicus  pavor.  Mandat  princeps,  uth  nullus  de  rebus  sancti  Austregisili  auderet 
ultra  contingere;  et  si  exinde  aliquid  contingeret,  continuo  redderetur,  et  veniam  postu- 
laret.  Et  sic  usque  hodie  exivit  fama  gloriosi  confessoris,  ut  quicumque  modo  presump-  15 
tivo  de  rebus  monasterii  sui  contingeret,   statim  se  crederet  esse  moriturum. 

(11).  Cum  Eudo  princeps  orandi  gratia  ad  monasterium  sancti  Austregisili  venisset, 
facta  oratione,  coepit  fratribus  dicere:  'Quis  ex  vobis  de  sancto  Austregisilo  mihi  faciata 
iusticiarn?  Ipsumb  credidi,  fideiussor  mihi  accessit,  quando  Chucianus  in  isto  loco  mihi 
dedit  sacramentum'.  Et  repetens  ipsum  sermonem,  dicebat:  'Sancte  Austregisile,  fac  20 
michi  de  temetc  ipso  iusticiam;  si  ted  non  credidissem,  Chucianus  me  non  fugisset.  Precor 
te,  ut  de  te  ipso  mihi  facias  iusticiam,  et  ego  tuise  servientibus  multa  bona  retribuam'. 
Ipse  namque  Chucianus,  postquam  ad  sepulcrum  beati  Austregisili  Eudoni  fidelitatem 
iuraverat,  eam  mentitus,  in  Francia  ad  Karolum  principem  fugit.  In  ipso  tempore,  quo 
prefatus  princeps  Austregisilo  de  ipso  iusticiam  poposcit,  predictus  Chucianus  vehementi  25 
plaga  fuit  percussus,  ita  ut  usque  ad  mortem  veniens  clamaret  et  diceret:  'Austregisilus 
me  flagellat  pro  sacramento,  quod  ad  sepulchrum  eius  dedi,  et  propter  hoc  quodc  Eudoni 
mentitus  sum  Austregisilus  me  diversis  cruciatibus  constringit'.  Et,  ni  fallor,  si  eum 
cathenatum  vel  constrictum  non  tenuissent,  dentibus  se  laniare  vellet,  usquequo  vitam 
°2^if'  finivit;   quia  scriptum  est:    Qui  multum  iurat,  non  effugiet  peccatum.  30 

(12).  In  ipso  tempore  vicedominus  ex  ipso  coenobio  sancti  Austregisili  Vadde- 
marusa  nomine  pro  causa  utilitatis  monasterii  disposuit  ad  urbem  Pictavam  ambulare. 
Accepta  benedictione  fratrum  sancti  Austregisili,  perrexit  in  itinere.  Cum  autem  venisset 
ad  fluvium  cui  nomen  Vincennab- '-',  ubi  dicitur  portus  Sanomus 3,  volens  ibic  flumen 
transmeare,  nullum  hominem  invenit  nec  navigium,  qui  eum  suosque  navigare  deberet.  35 
Vesperascente  autem  iam  die,  diversorium  manendi  non  habebant,  et  deerant  cybaria 
caballorum.  Solitum  hospitium,  ubi  manere  consueverat,  longe  ultra  flumen  erat.  Dum 
talia  cor  eorum  satageret,  aspicientes  ultra  flumen,  in  litore  viderunt  parata  navigia.  At 
ipse  Vaddemarus    fide    non    dubius    coepit  invocare    nomen    Domini    et  sancti  Austregisili 


II.     Capp.  10—12.     2. 
Cap.  10.     a)    ita  Labbeus;    ignem    accenderent   2.  b)   poterat  Labbeus.  c)   ita  Labbeus; 


10 


domum  2.        d)  sonno  2 ;  somnis  Labbeus.        e)  mea  2 ;  casas  m.  Labbeus.        f)  ita  Labbeus ;  stulto  (2). 
g)  ita  Labbeus  ;  eum  om.  2.         h)  et  2. 

C  ap.  11.     a)  faciet  Labbeus.         b)  Ipsi  Labbeus.         c)    ita  Labbeus;    om.  2.         d)  tibi  Labbeus. 
e)  his  Labbeus.  45 

Cap.  12.     a)  Vaddemorus  2;    Vaddomarus  Labbeus :  item  infra.  b)  ita  Labbeus;    Vienna  2. 

c)  ibidem  Labbeus. 

1)  Famulus  honoratior ;  cf.  Ducange  h.   v.  2)  La  Vienne.  3)  Cenon  (dep.  Vienne). 


MIRACULA   AUSTRKilSIIJ   EPISCOPI  BITURIGI.  207 

et  eos  qui  cum  eo  erant  admonuit,  dicens :  'Invocate  nomen  sancti  Austregisili,  at  noster* 
Dominus  pro  meritis  et  suffra^iis  eiua  nobis  hominem  transmittere  dignetur,  qui  nobis 
navigia  quae  videmus  adducat,  ut  hac  noete  ad  locum  destinatum  porveniamus'.  Adhuc 
ipsis  orantibus,    moverunt    per  se  navigia    ipsa    cum  contis  et  remis  sine  humano  guber- 

5  naculo  perveneruntque  ad  locum  ubi  ipsi  stabant.  Procul  dubio  angelus  Domini1'  fuit, 
qui  pro  meritis  sancti  Austre«;isili  navigia  adduxit.  At  ipsi  videntes  tantum  miraculum, 
<jaudio  magno  repleti,  glorificabant  Deum,  qui  non  derelinquid  sperantes  servos  suos  in 
eum.  Et  cum  timore  et  oratione  ascendcrunt  navigia,  et  ipsi  navigantes  per  gur^ites, 
incolomes  atque  illesi  pervenerunt  ad  littora.     Et  ipsa  die  ad  locum  quo  manere  consue- 

10  verant  cum  gaudio  pervenerunt.      Impletum    in    eis    quod  veritas  dicit  in  euangelio :    Siv  Matth.17,19. 
habueritis  fidem  ut  qranum  sinapis,  dicetis  hnic  monti:    Transi  hinc,  et  transibit ;   et  iterum0: 

il».  u'1,2l>. 

Quicquid  credentes  in  oracione  pecieritis,  accipietis  et  fiet  vobis ;   eta   illud :  Apud  Deum  omnm  m.u,. n,24. 

*       *  Matth.19,26. 

Ijossibilia  sunta. 

(13).     In    ipso    quoque    tempore    ad    monasterium    sancti  Dei  ex  Brittaniae  partibus 

15  homo  mutus  advenit.     Ibidem  a  fidelibus  Dei    servientibus    in    hospitio    susceptus    est  et 
exa   helemosinis    eorum    victu    et    vestitu    alebatur.      Et    ipse  mutus  cum  ipsis  Dei  servis 
cotidie  orandi  gratia  veniebat  in  gcclesia;    sed    quid    orare    volebat,    ipse    nesciebat,    quia 
ipse  discernere    non  valebat.     Advenit    festa    diesb    beati  Austregisili.     Dum    autem    ante  Mai.  20. 
sepulchrum    eius    staret,    coepit    conspuere    sanguinem    per    hos.     Tunc    clavicularius    vel 

20  custos  ecclesiae  huius  coepit  eum  increpare  et  dicere :  'Egredere  foras,  ne  amplius  in 
pavimento  tantum  fastidium  producas'.  At,  ipso  loquente,  coepit  ipse  mutus  clamare  et 
dicere  secundum  Brittannicam  suam  et  rusticam  linguam :  'Libertinus  sum,  libertinus 
sum';  volebat  enim  dicere:  'Liberatus  sum'.  Statim  solutum  est  vinculum  linguae  eius, 
ita  ut  plane  loqueretur,    et    cunctis    qui    adherant    ibidem    aut   ad  festa  convenerant  nar- 

25  ravit  nomen  suum  et  dixit,  quod  in  sacro  baptismo  Emmo  nomen  habuerit.  Postea  ibi 
deserviens,  pluribus  vixit  annis. 

(14).  Eo  tempore  quedam  femina  nomine  Selitrudis  vicino  ab  urbe  Biturigensium 
de  loco  Novavilla  secus  amnem  Utrionis,  cum  esset  longo  iam  tempore  clauda,  devo- 
tissime  ad  sepulchrum  beati  confessoris  expetiit.  Ut  autem  intravit  ipsius  in  atriuma, 
30  ilico  adepta  est  sanitatem.  Quid  moror?  Ut  se  sanam  sensit,  revertitur  ad  propria1*; 
ipso  morbo  est  repente  attrita.  At  illa  sciens  sui  reatus  facinorum  perpessam0  merito 
hanc  evenire  calamitatem,  cum  ingenti  gemitu  sustentans  baculo  fatigando  et  gemensd 
in  prefati  atrii  locum  pervenit  et  per  suffragia  beati  viri  pristinam  consecuta  est 
sanitatem. 

35  (15)-     Quedam    puella    ex    Baniaco    villa    olim    iam    demptisa   luminibus    ceca,    cum 

ad    sepulchrum    beati    viri     fideliter     exorasset ,     receptis    visibus ,     clarum    est    potita 
aspectumb. 

(16).    Quodam  igitur  tempore  vir  quidam  nomine  Amalricus,  insidia  obviante  diaboli, 
contractis  ulnisa   et    humeris,    cum    iam  diu  sustinere  nequisset  laborem,  ad    sepulchrum 

40  JX     Capp.  12—16.     2. 

Cap.  12.     a)  ita  Labbeus;    n.  oni.  2.  b)    ita  Labbeus;    D.  o»>.  2.  c)    ita  Labbeus;    Si  — 

iterum  om.  2.         d)  ita  Labbeus;   et  —  sunt  om.  2. 

Cap.  13.     a)  ita  Labbeus;  ex  om.  2.         b)  die  2. 

Cap.  14.     a)    in   atrium   ipsius   intravit   Labbeus;    intr.   ips.    introitum   2.  b)   mox   ut  gravi 

45  quodam  reatu  se  commaculavit,  eodem  uncinis  inclusa  add.  Hensch.;  haec  om.  2  cum  Labbeo.         c)  per- 
pessa  2 ;  sciens  suorum  fauinorum  merito  Labbeus.         d)  (f.  om.)  et  tremens  Labbeus. 
Cap.  15.     a)  ademptis  Labbeus.         b)  ita  Labbeus;  effectum  2. 
Cap.  16.     a)  ifa  Labbeus ;  ulnibus  et  humerum  cum  iam  diu  sustineret,  ad  2. 


208         YITAE  AMATI,   ROMARICI,   ADELPHIl   ABBATUM   BABENDENSIUM. 

beati   viri  devotus  advenit.    Mox,  absolutis  membris,  pristinae  sanitati*  ac    usui  cotidiano 
restitutus   probatur. 

(17).     Sed    et;i   illnd    mirabile    credidi    adiungendum,    iuvenemb    quendam    de    ipso 
pago,   in  se  ipsamc    Incurvata  manu,  Kimile'1   fuisse  sanatum  exemplo. 

(1H).     Per    idem    tempus    quedam    femina    pluribus  annis    pedibus  debilis  baculoque  5 

sustentans,   ante  tnmulum  boati   antistitis  pristinao  ost   roddita   sanitati. 

EXPLICIT 
VITA  SANCTI  AUSTEEGISILI  EPISCOPI  ET  CONFESSORIS. 

Capp.  16—18.     2. 

Cap.  16.     a)  sanitate  2.  10 

Cap.  17.     a)  de  2.         b)  ita  Labbeus;    iuvenis  quidam  2.         c)  ipsum  2.         d)  similem  2. 


VITAE  AMATI,  ROMARICI,  ADELPHII 
ABBATUM  HABENDENSIUM. 

Romaricus  in  cacumine  montium,  scilicet  Vosagi,  monasterium  ibi  construxerat,  ubi 
Habendum l  castellum  situm  erat,  unde  Castellum  -  illud  vulgo  appettabatur,  donec  ex  15 
conditore  nomen  sibi  assumpsit  Romarici  montis,  Gall.  Remiremont,  Germ.  Rimelsburg3, 
Reymersberg*,  Rumelsberg5.  Luxovio  eo  proficiscentes  Mosellam  fluvium  olim  quidem 
transgredi  opus  qrat6,  sed  postea  in  alteram  ripam  et  in  planitiem  monasterium  trans- 
latum  est,  ubi  quod  sub  ipsius  moenibus  surrexit  oppidum  hodieque  cernitur1. 

Romaricus*  cum  apud  Theudebertum  regem  (f  612)  inter  primas  nobilitates  hdbitus  20 
esset,   Golumbani  exemplo  Eustasiique  praedicatione  conversus,    in  monasterio  Luxoviensi 
monachicam  vestem  induit,  cumque  vitam  regulurem  diu  ibi  degisset,  puellarum  monaste- 
rium  Eustasio  consentiente  in  suo  proprio  construxit  fundo  illud  quod  dixi.     Filia  cum 
abbati  Luxoviensi  iure  Scottorum  subdita  esset,  is  ad  regulam  Golumbani  et  imbuendam 
et  custodiendam  Amatum  praefecerat.    Disciplinam  quuque  in  subditos  exercebat,  cumque  25 
tam    Amatus    quam    Romaricus    neglegenter    se   gessissent,    in   senioris    reprehensionem 
uterque  incurrit.     Ed  tempore  Agrestius9  celebrata  synodo  Matisconensi  (a.  626/27,)  in 
incepto  suo  perstabat  atque  <td  disciplinam  sectae  Columbani  dissolvendam  Castellum  iam 
visitabat,  laesumque  utrumque  cernens,  animos  facile  exasperabat  atque  ad  contemnendam 
Golumbani  regulam  incitabat.    Itaque  Amatus  et  Romaricus,  Scottorum  institutis  abiectis,  30 
adversariorum  doctrinis  plebem  sibi  commissam  iam  instruxere)  uique  opus  inceptum  per- 
ficeret,  Agrestius,  postquam  apud  Burgundofaram  auctor  defectionis  frustra   extitit,   in 
Vosagum    rediit.     Romarici    autem    monasterium    rebus   adversis  gtaviter   vexatum   rst. 

l)  V.  Arnulfi  c.  22.         2)  V.  Germani  Grandivall.  c.  5.  3)  Closenerus,  Chron.  Argen- 
torafense   a.  1284  ('Chroniken  der  deutsch.  Sttidte'  VIII,  p.  47J.         4)    Mcrian,    Tqpographia  35 

Palatinatus  Rhcni   et    vicinarum   regionum   p.   15.  5)    Clouet,  'Hist.  eccles.    de  la  prov.  de 

Treves'  I,  632.  6)  V.  Adelphii  c.  ti.  7)    Calmet,    'Hist.  eccles.  et  civite  de  Lorraine' 

I,  872.  8)  V.  Columb.  II,   10.  9)  V.  supra  p.  23. 


\ TTAE  AMATI,   ROMARICI,  ADKUMlll    ABBATUM   BABENDEN8IUM.         209 

/•.'  fautoribus  rerum  novarum  duos  lupi  rabidi  saepta  monasterii  noctu  irrumpentes  morti 
tradiderunt,  tertius  Plaureius  nomine  vesanus  factus  manu  propria  ipst  se  laqueo 
suspendit.  Gum  denique  fulminis  ictu  ecclesia  percussa  tectaque  subversa  essent,  20  puellae 
subitam   mortem   occubuerunt,    muUaeque   metu  perculsae  eas  subsequebantur,    ita   ut   in 

.,  unwersum  amplius  quam  qmnquaginta  ea  clade  eriperentur.  Ex  eis  quae  modo  dixi 
colligi  licet  monasterio  puellarum  in  Castelfo  condito  non  splum  Amatum  et  Bomaricum, 
sed  etiam  alios  socios  adstitisse  atque  postea  monasterium  erat  duplex  et  virginum  et 
virorum.  Auctore  discordiae  anno  post  (§27j9>)  defuncto,  Amatus  <■/  Bomaricus  cum 
Eustasio  reconciliati  sunt,  desidiaque  submota,  strenue  deinceps  laborabant  /»  exequenda 

1 1  ( 'olumbani  regula. 

Erat  autem  Eomaricus  amicitia  coniunctus  cum  Arnulfo,  quocum  ministerio  Theude- 
berti  regis  inserviebat,  relictisque  omnibus,  i«  monasterium  Lerinense  cum  <■<></<■»/  se  reci- 
pere  constituerat1,  antequam  c/>isr<>j»ts  Mettensis  ille  <-r<«l«s  est.  Qui  cum  </i</»i/a/i 
renuntiasset,  Bomaricus  a.  <'>29/30.  e  saltu  Vosagi  egressus  /»  urbem  Mettensem  se  con- 

tt  tulit,  conventumque  est,  ut  amico.mundum  relinquenti  locum  aptum  in  eremo  praepararet2. 
Dumque  //>  urbe  commoratur,  incendio  exorto,  cum  comitibus  (]//<>*  advexerat  </</  domum 
episcopi  periclitantis  concurrit,  qui  effugere  noluit,  <i»tc<j««iii  periculum  remotum  esset3. 
Arnulfus  haud  procul  </  Castello  in  eremo  Horembergo  consedit,  //«<//<<■.  «/  tonderetur, 
Germanus    i/is/in/    adiit,    qui   ad  monasterium    I!<>>>i<iriri   postea   se  coi//«/i/.    «/>'/    ligna 

20  caedebat  humerisque  deferebat  piis  sororibus4.  In  articulo  <i«/<->i/  mortis  />«sif<> 
<iiiiir<>  Bomaricus  iterum  <u/sti/i/  corpusque  defuncti  c<>i/</i</i/<>  honore  in  Castello 
sepulturae  tradidit6,  <i«od  Gocricus  episcopus,  annis  transactis,  in  urbem  Mettensem 
lr<ii/sl«li/. 

])c  monasterio  Romarici  vix  quicquam  certi  deinde  compertum   habemus   usque  «</ 

25  Ludowicum  Pium,  magnum  ill«»i  christianae  r<li</i<«iis  propagatorem.  Eo  imperante 
monasterio  S.  Petro  dicato  Theuthildis  abbatissa  e  nobilissima  </(■«/<■  nata  praeerat,  <-«i«s 
'indecolarius',  i.  e.  liber  epistularum,  a</li«c  superest6.  Cum  'ineffabilibus  muneribus' 
imperator  monasterium  donasset,  pro  incolum/itate  <-i«s  reginaeque  prolisque  a.  823.  «<</<<<■ 
psalteria  mille,  missas  800  cum  oblationibus  ac  letaniis  crc/>crrii>/is'  abbatissa  omnesque 

30  sorores  per  annum  cecinerunt  gratiasque  j>ro  liberalitate  ipsiits  etiam  in  epistula  in- 
sequenti  egerunt.  Praeterea  ad  Iudith  imperatricem  potentesque  imperatoris  consiiiarios, 
ut  res  monasterii  suis  suffragiis  promoverent,  puellae  /i/teras  dederunt  «(■</«<■  consanguini- 
/afis  suac  propinquitate  abbatissd  provida  uti  neglexit.  Kadem  sedente,  anno  VII. 
eius</em    imperatoris,    scilicet    a.   820.  p.    Chr.,    famulae    coenohii    S.   Jiomarici    atque 

35  Amati  «>/<<  cum  conscnsu  patris  Theoderici  matrisque  quam  dixi  pro  iis  <■<>/'<</'/<'  missam 
celebrare  decreverunt,  qui  <>«/  mnncri/ms  locum  ditassent  ««/  orationibus  puellarum  se 
commendassent,  nominaque  eorum  memoriali  illata  sunt,  de  quo  )>/\/>cr  Adalbertus  Ebner 
peri/c  disputavit1.  Abbatum  quoque  defunctorum,  scilicet  Romarici  almique  patris  Amati 
successorumque,  nomina  dominicis  festisque  diebus  a  sacerdote  recitanda  erant ;  catalogus 

40  vcro  in  codice  desideratur,  spatio  vacuo  relicto.  Adsunt  autem  nomina  <f  'abbatissarum, 
quae  in  isto  loco  fuerunt,  antequam  suscepta  esset  regula  sancti  Benedicti',  <■/  's<>r<>r«m. 
quae  ante  regulam  fuerunf,  cumque  prima  abhafissa  secundum  regulam  Benedicti  tertia 
ante  Theutlii/dem  fuerit,  sequitnr  Columbani  regulam  vix  ante  saec.  VIII.  med.  in 
monasterio  Romarici  abolitam  esse.    Ex  /atercido  'anciUarum  Dei  vivcntium  </e  Castello', 

45  1)  V.  Arnulfi  c.  6.         2)  Ib.  c.   19.  3)  Ib.  c.  20.         4)  V.  Germani  (h-amlimff. 

c.  5.  6.  5)  V.  Arrndfi  c.  22.  6)  Eum  eriirfif  K.  Zeumer,  Formulae  p.  52hsqq.  7)  'Der 
liber  vitae  und  clie  Kekro/ogien  von  Bemiremont',  'X.  Arch.'  XIX,  p.  49  sqq. 

SS.  R.  Meroving.    IV.  -27 


210  VITAE  AMATI,  ROMARICI,  ADELPHII  ABBATUM  HABENDENSIUM. 

qui  duplex  in  codice  extat,  colligitur,  puellas  c.  85 — 90   sedente  Theuthilde  monasterium 
occupasse. 

Eiusdem  Ludowici  Pii   tempore  in  locum    commodiorem   monasterium  ultra  Mo- 
sellam  fl.  deductum  esse  fertur,  primorum  abbatum  translatis  corporiibm1.     Regio  autem 
illa,  ubi  'Rumerici  castellum'   vel  mons2  sita  erant,   ad  fscum  regium  pertinebat,   guare  5 
cum  Karolus  M.  tum  maxime  Ludowicus  Piuss  venationis  causa  ibidem  commorabantur. 
Cum  Viriduni  regnum  divideretur,  pars  regni  Lotharii  facta   est  atquc  Lndotvico  regi 
Germaniae   in    divisione    a.   871.      'Romerici    montis'    monasterium    cessit*.      Idem    ex 
potestate  episcopi  dioecesani  exemptum  ad  apostolicae  seclis  ius  spectabat  neque  vero  liquet, 
quando  privilegium  papale  primum  meritum  sit.     Libertatem   Urbanus  II.  a.  1099.  ad  10 
antiquam  privilegiorum  auctoritatem  rettulit5  et  fortasse  Leo  IX.  (a.  1048 — 54,)  eani  iam 
conccsserat,   sed   Iohannis  IV.   quae   extat  bulla   fraudulenter   ftcta   est6.     Inter  fiscum 
regium  monasteriumque  quae  intercessisset  necessitudo  Henrici  V.  tempore  ita  explicabaiur, 
ut  Romaricus  monasterium  praediis  propriis,  scilicet  1400  mansis,  difasset  regique  defen- 
dendum  commisisset  ea  condicione,  ut  dimidiam  mansorum  partem  propriis  usibus  retinens,  15 
alteram  usibus  ecclesiae  destinatam  tueretur "'. 

Primorum  abbatum  Habendensium  acta  vetustiora  quae  supersunt  fitteris  mandata 
esse  feruntur  triuni  personarum  iussu,  scilicet  Dydonis  papae,  Caeciliae,  Tettae  quae  et 
Cebedrudis  abbatissarum,  ita  ut  ille  Amati,  altera  Romarici,  tertia  Adelphii  vitas  posteris 
tradendas  curassent,  trium  vero  unum  eundemque  fuisse  auctorem  vel  vetustiores  criticos  20 
non  latcbat.  Denique  quarta  eidem  auctori  a  J.  Friedrich  s  attributa  est  vita  Arnulfi 
episcopi  Mettensis,  neque  defuerunt,  qui  huic  opinioni  amplius  iam  institerint9.  Utroque 
autem  auctore  in  unum  coacto  Arnulfi  biographo  haud  magnum  officium  praestitum 
mihi  videtur  esse.  Is  enim  auctor  gravissimus  ubera  narratione  excellit  atque  etiam  docu- 
menta  genuina  afferre  poterat,  veluti  litteras  Chlotharii  regis  ad  Arnulfum  datas  (c.  W),  26 
dum  de  tenuitate  alferius  vel  amicissimi  iudices  vehementer  congu&runtur.  Miracidis, 
quibus  potissimum  hic  operam  dabat,  nihil  fere  memorabife  inest  multaque  ne  nomen 
quidem  proprium  continent,  unde  maximam  eorum  partem  praetermisi.  Sunt  autem 
nonnulla  inauditae  simplicitatis  neque  indicia  auctoris  parum  certi  desunt.  Amatuni 
balnearum  fomentis  bis  tantum  per  annum  usum  esse  vofuit,  scificet  ante  natalem  Domini  30 
diem  et  ante  pascha:  Haec,  inquit,  erat  illius  sui  corporis  cura.  De  cetero  vero 
pleraque  latent  occulta  quae  tunc  gesta  sunt  miracula.  Atterum  miracutum  ad 
sanctimonialem  spectat,   quae  absque  ticentia  senioris  'pomum'  edere  ausa  esset.     Duobus 

1)    Gf.   Miracula   et    Translationes   (AA.    SS.  Sept.  III,  823^:   temporibus    piissimi   ac 
serenissimi  Ludovici  imperatoris,    qui  pater  extitit  monachorum   ac  restaurator  sanctorum  35 
monasteriorum,   supradicti  patris  monasterium  innovatum  ac  mutatum  est  in  loco  in  quo 
nunc  consistit.  2)   Formula   imperialis  post  a.  825.    composita   apud  K.  Zeumer  p.  293: 

ad    fiscum    nostrum,    qui    vocatur    Romaricus    mons.  3)   Cf.  Simson,    cJahrb.  cles  frank. 

Beichs  unter  Lud/rig  d.  Fr.'  I,   166.  4)  Ann.  Bertin.  ed.  Waitz  p.  110.  5)  Bullam 

ediderunt  M.  A.  Guinot,  cEtude  historique  sur  Vabbaye  de  Bemiremont',  Parisiis  1859,  p.  395;  40 
L.  Duhamet,    cLe  Palefroi  du  chapitre   de  Remiremont'   O-099  —  1681J,    cBibl.    de   Vtcote   des 
chartes'   1869,  p.   640;    cf.  Jaffe   n.   5792'-.  6)   Ed.    Catmet,    'HiJtoire   de  Lorraine',  I, 

'Preuves'  p.  253;    cf.  Jaffe  n.  2046 3.  7)    Cf.    chartam  Henrici  V.  a.  1114.    datani   apud 

Guinot  l.   I.  p.  405;  Stumpf  n.  3103.      Similia  iv  charta  Conradi  III.  a.  1141.   teguntur ;  cf. 
Stumpf,    Acta    imperii  p.   130.      Quarto    autem   Henrico    attributum   diploma   (Guinot  p.  404^  45 
potius   sexti   videtur    esse ;    cf.  Stumpf  n.  2739.  8)   'Kirchengesch.    Deutschlands'    II,    262. 

9)    Emile   Dony,    cL'auteur   unique   des   vies    des   saints   Amat,    Romaric,    Adelphe   et    Arnidf 
('Dissertations  acaddmiques  publi4es  par  Kurth' ',  Leodii  1888^. 


VITAE  AMATI,  ROMARICI,   ADELPHD   ABBATUM   HABENDEN8IUM.  211 

quos  Mactefledi  primae  abbatissae  attribuit  regiminis  annis   verba:   u1   conicior  addens 
imbecillitatem   suam   fere   ipse  prodidisse   videtur.     De  Bomarico  post  monasterium  con 
ditum,   cui  Amato  defuncto   ipse  praefuisse  didtur,  praeter   inania  miracula  fere  nihil 
referre  poterat  usque  ad  mortem.    Denique  V.  Adelphii  enarraturus,  de  quo  apud  lonam 

5  originum  monasterii  auctorem  omnino  nihil  legebatur,  in  summam  penuriam  redactus  est, 
ita  iil  «/>  ipsa  morte  vitam  inceperit,  quan  ultimum  librum  opera  bona  et  lauddbilia  iam 
occupant,  quae  modernis  temporibus  erga  suppremum  diem  obitus  sui  laudabiliter 
Adelphius  abbas  peregit.  Mortem  autem  ipsius  'ante  hos,  uisi  fallor,  triennii 
annos'  contigisse  voluit.    E  visionibus,  quae  sepulturam  subsequuntur,  famosissima  fortasse 

10  ea  est,  qua  Adelphius  defunctus  hymnum  beati  Amati  'a  primo  versu  usque  ad  finem 
(ilt<<  voce  iugiter  cantasse'  fertur,  auctorque,  >/<■  de  veritate  miraculi  dubitaretur,  adiecit: 
yir,  inquit,  religiosus  erat,  qui  iuxta  illius  corpus  inuixius  vigilabat.  Hic  illum  can- 
tanteni  solus  audivit  atque  cuin  lacrimis,  testificans  Deuin  et  domnum  Petrum,  istud 
miraculum  nobis  narravit.    Quamvis  fidem  suam  apud  scholae  legendariae  sectatores  iam 

15  satis  superque  his  verbis  stabilisse  videatur,  tamen  adhuc  testimonia  et  Augustini  et  Gre- 
gorii  M.  adiecit,  ut  probaretur,  a  mortuis  psalmos  cani  posse1;  praeterea  Leonis  ad  Fla- 
vianum  <'i>islttlani  attulit2. 

Eum  /n  ipso  Eomarici  monasterio  vixisse  certum  est,  qui  patrem  nostnrum'  ct  Iio- 
maricum  et  Adelphium  appellaverit,  eidemque  etiam  Arnulfi,  biographus  adscriptus  videtur 

20  esse,  cum  inter  comites  Romarici  ipse  a.  629/30.  nocte  ea  fuerit,  qua  incendio  excitalo 
episcopus  periclitabdtur.  Inter  uWumque  autem  id  differt,  quod  hic  conversationem  suam 
cum  Romarico  expressis  verbis  ita  testatus  esf:  nos,  inquit3,   veloci   gressu  ad  domum 

viri  sancti  perveninms, ■  ait  Romaricus,  <l/iin  ex  vitis  neque  Amati  neque  Romarici 

concludi  licet  auctorem  cum  sanctis  ipsis  conversatum  cssc.     Duas  tantum  personas  sno 

25  /cmpore  superstites  fuisse  voluit,  quae  Romarici  tjcsfa  vidissent.  D<  leprosa  quadam 
ai/iia  ha/i/raria  lloinarici  sanata  scripsit: 

V.  Romarici  c.  7:    quae    usque    hodie  incolomis  famulatrix  Christi  in  medio  so- 
rorum  superstes  cernitur, 

nomenque  diaconi  de  morte  Romarici  visionem  testati  ideo  reticuit,  quia  adhuc  superest 
30  (ib.  c.  l\).  Intervallum,  quod  usque  a</  siunn  aevum  intercessisse  voluit,  in  V.  Adelphii 
accura/ins  circumscripsit,  sancti  obitum  'ante  hos  triennii  annos'  statuens.  Cum  Ingo- 
frcdus,  quem  abbatem  Luxoviensem  tunc  fuisse  rettulit,  anno  demum  670.  monasterium 
gubemandum  susceperit,  non  ante  «.  673.  Jiaec  vita  composita  esse  potest.  Itaque  si 
trium  abbatum  biographum  unum  eundemque  atque  Arnulfi  fuisse  statueris,  hic  auctori- 
35  tatis  suac  iterum  detrimentum  capiat  nccesse  est.  Certc  eidem  tempori  etiam  eundem  testem 
oculatum  attribuerunt  huius  opinionis  sectatores*,  ita  nt  ea  quae  viderat  circa  50  annis  post 
enarrassct.    Qnod  si  parum  verisimile  est,  argumenta  adversariorum  iam  examinanda  sunt. 

Elocutioncs  in  utrisque  auctoribus  eacdcm  aut  certe  similes  extant,  eaque  simiUtudo 
ad  eundem  auctorem  relata   cst.     In  tantis  autem  diversitatibus  iusto  iure  quaeri  potest, 

40  nonne  expilationis  indicia  adsint.  Ccrtc  sermo,  quo  utraque  scripta  dictata  sunt,  prae- 
terea  toto  caelo  diversus  est,  dumque  Vitae  Arnulfi  ut  vetustiori  loci  difficidiores  <■/ 
implicati  permulti  insunt,  in  trium  abbatum  vitis  legendis  nodus  moraque  vix  depre- 
henduntur.  Earum  auctor  a/>  Amato  exorsus  Dagoberti  temporibus  ipsum  fuisse  con- 
tendit  tempusque  co  loco  alteroque  paulo  infra  eodem  modo  dctcrminarit  atque  biographus 

45  Arnulfi: 

1)  7.  Adelphii   c.   10.  2)  V.  Amati   c.   12.  3)  V.  Arnulfi   c.  20.  4)   Dony 

l.  I.  p.  6. 


212  VITAE  AMATI,    ROMARICI,   ADELPHII  ABBATUM  HABENDEXKUWI. 


V.  Amati  c.  2. 

Ille  denique  temporibusDago- 
berti  regis  —  —  Amatus  fuit. 

ib.  c.  5. 

Temporibus    autem    illis. 


V.  Armdfi  c.  11. 
Temporibus  denique  Dagoberti 
regis    cum    in    palacio   esset   (scil.   Ar- 
nulfus), 

ib.  c.  6. 
Temporibus    autem    illis. 

Ex  iis  autem  quae  de  Amati  vita  ipse  enarravit  colligi  licet  sanctum  maximam  vitae 
partem  ante  Dagoberti  tempora  degisse  neque  sub  eodem  nisi  annos  paucos.  Per  fri- 
ginta  enim  annos  in  monasterio  Acaunensi  constitisse  fertur,  cui  adolescens  a  patre 
oblatus  esset,  deinde  tres  in  rupe,  cum  ab  Eustasio  ex  Itcdia  a.  614.  profecto  Luxovium  io 
perductus  esset.  Dagobertum  vero  constat  anno  623.  regem  Austrasiae  institutum  esse, 
sed  Chloiharium  patrem  sibi  retinuisse  id  quod  Ardenna  et  Vosagus  versus  Neustriam 
et  Burgundiam  excludebant,  annoque  demum  625/6.  regionem  illam  filio  concessisse1,  in 
qua  Bomarici  coenobium  situm  erat.  Amatum  autem  pcndo  post,  scilicet  ante  Armd/i 
secessum  (a.  629/30,),  diem  obiisse  volunt  supremum.  JBiographus  igitur  a  verbis  quae  15 
dixi  vitam  incipiens  aevum  Aniati  certe  minus  recte  distinxit.  E  contrario  vcrba  eadem 
in  Arnulfum  episcopum  Meftensem  aptissime  quadraut:  cum  enim  Dagoberti  temporibus 
in  palatio  fuisse,  immo  a  principio  regni  consiliarium  illius  pptentissimum  adhibitum 
esse  non  solum  ipsius  biographus  testatus  cst,  sed  etiam  Fredegarius  IV,  58.  aucfor  gra- 
vissimus.  Loci  igitur  congruentes,  si  ad  eum  auctorem  referendi  sunt,  apud  quem  melius  20 
cohaerent,  certe  Arnulfi  biographo  restitucndi  sunt.  Collega  autem  ipsius,  quocum  in 
unum  paene  coaluit,  praeterea peculiaria  adhibebat  vocabula  enuntiataque,  quae  in  V.Armdfi 
frustra  quaeras,  e.  gr.  in  processu  temporis  V.  Amati  c.  1,  V.  Bom.  c.  1,  V.  Adelphii 
c.  12,  iussuque  superioris  cuiusdam  vitam  unamquamque  conscriptam  esse  volebat,  dum 
Arnulfi  vita  actaque  patrono  nulli  nuncupantur.  25 

Interim  in  fidem  bibgraphi  trium  abbatum  altius  inquiri  licet,  cum  Ionas  testis  et 
acqualis  et  gravis  monasterii  Habendensis  primordia  ■uberius  descripserit.  Ab  eo  autem 
totus  fere  discrepat,  et  conversionis  Bomaricianae  et  monasterii  conditi  meritum  omne 
in  Amatum  transferens:  eum  scilicet  monachum  Luxoviensem  ad  urbes  Austrasiorum 
lustrandas  missum  esse,  cum  gratia  praedicationis  in  ipso  viguisset  magna2;  Bomaricum  30 
vero  Mettis  constitutum  et  Brunichildi  reginae  et  Aridio  episcopo  Lugdunensi  ex  urbe 
fugiendi  post  Theuderici  mortem  occasionem  dedisse  posteaque  in  Chlotharii  regis  palatio 
militasse,  donec  Amatus  a  suis  emissus  in  hospitium  eius  derertisset  verboquc  salutis 
eum  convertisset,  ut  Luxovium  monasterium  peteret,  deniquc  'magistrum'  Amatum  et 
'discipulum  eius'  Bomaricnm  ad  monasterium  aedificandum  perrexisse'6.  Fugae  Bruni-  35 
childis  cum  Aridio  suo  a.  613.  eodem,  quo  a  Chlothario  ipsa  crudelissime  interfecta  est, 
nemo  praeterea  mentionem  fecit  eamque  confictam  esse  patet  per  se.  Bartes  autem,  quas 
Amato  biographus  concessit,  Eustasio  potius  attribuerat  Ionas.  Is  ipsius  praeclicatione  una 
cum  Columbani  exemplo  Bomaricum  conversum  esse  contendit,  ipsius  permissu  addidit  et 
monasterium  conditum  et  condito  Amatum  ad  regulam  imbuendam  praefectum  esse,  atque  40 
unusquisque  rei  monasticae  Scottorum  peritus  mecum  consentiet,  haec  omnia  agi  non 
potuisse  sine  permissu  senioris  veramque  solam  probari  enarrationem  Ionac.  Quare  non 
satis  miror  non  dcfuisse  eos,  qui  contrariam  opinionem  sustinerent  ifduriamque  facerent 
auctori  probo.  Idem  de  neglegentia  Amati  Bomaricique  et  Eustasii  vituperatione  et 
defectione  reconciliationeque  corum  solus  rettulit  atque  manifestum  est  vitia  in  pane-  45 
gyrico  locum  habere  non  posse  sfudioque  patronorum  haec  omnia  a  biographo  praeter- 
missa  esse. 

1)  Frecleg.  IV,  53.         2)  V.  Amati  c.  6.  7.         3)  V.  Amati  c.  7 ;  V.  Bomarici  c.  3 — 5. 


vTTAE  A.MATI,  ROMARTCI,   A.DELPHD   AliU  A.TUM   HABENDEN8IUM.         213 

Primam  abbatissam  biograplms  contendit  Mactefledem  '  ab  Amato  electam  esse  abba- 
tissasque  praeterea  nominavit  Caeciiiam  <■/  Tettam  vel  Cebedrudem,  quarum  iussu  Vitas 
Bdmarici  et  Adel/phii  conscripsisse  voluit.  AbbaHssarum  catalogus,  qui  in  memoriali 
Habendi  nsi^  extat,  eadem  fere  nomina  continet,  ita  incipiens:  Mactafledis,  Erkbendrudis, 

5  Sigoberga,  Gebedrudis,  Sevilla,  sique  Sevillam  pro  Caedlia  hdbueris,  serie  continua 
ibi  enumerantur,  e  quibus  selectae  tantum  in  actis  occurrunt.  II<<<<  autem  nomina 
mirum  in  modum  cum  virginum  Evoriacensium  conveniunt,  de  quarum  vita  et  obitu 
Ionas  in  altero  V.  Columbani  libro  rettulerat,  mirumque  in  modum  eum  ordinem  idem 
servavit: 

10       V.  Columb.  II,  12.    De  conversatione  Gibitrudis  et  vitae  exitu, 
ib.  II.   13.    De  Ercantrudis  vita  et  obitu, 
ib.  II,  14.    De  obitu  Augnofledis  et  cantus  angelicos, 
ut  series  abbatissarum  Habendensium  nomina  Evoriacensia  retrorsum  enumerata  exhibeat. 
Etiam  stella  vel  massa  ignis  noctu  <■  monasterio  egressa   et  apud  Evoriacenses  et  apud 

15  Habendenses  puellas  visa  ests. 

Instituta  monasterii  biographi  tempore  adeo  exculta  erant,  ut  aevo  Merovingico 
parum  convenire  videantur.  Uni  ex  fratribus  hospitum  cura  commissa  erat,  eique  puer 
officialis  assistebat*;  extera  autem  monasterii  negotia  monachus  diaconi  ordine  praeditus 
procuraioris 5  nomine  perficiebat,   idem  sine  dubio  qui  in  actis  visitationis  a.  1613.  syn- 

20  dicus*  appellatur,  institutus,  ut  rem  familiarem  administraret.  Officium  curatoris 
hospitii  Columbanus  ignoravit,  eiusque  origo  potius  a<l  regulam  referenda  est  Benedicti, 
qui  c.  53.  re  vera  uni  ex  fratribus  cellam  hospitum  assignavit.  Haec  vero  regula, 
si  memoriali  domestico  fides  habenda,  vix  ante  saec.  VIII  med.  in  monasterium  Haben- 
dense  introducta  est,  vitasque  trium  abbatum  aevo  Carolingico  compositas  esse  vel  ex  ser- 

25  mone  concludi  licet  ecclesiastico  medii  acvi. 

Amatus  inter  sanctos  relatus  diem  12.  Septembris  in  Calendario  fortasse  Mettensi 
codicis  olim  bibliothecae  collegii  Parisiensis  Soc.  Iesu,  nunc  Berolinensis  intcr  Phillip- 
sianos  n.  1831,  saec.  VIII.  ex.,  occupat1:  II.  Id.  Sep.  Dep.  sancti  Amati  conf.,  diem 
autem  insequentem  in  Martyrologiis  posterioribus,  eorumque  auctoribus  inde  ex  saec.  IX. 

30  med.  V.  Amati  nota  fuisse  videtur,  nam  quae  Wandalbertus  (c.  a.  850,1  dc  sancto  vcrsu 
556.  cecinit:  Idibus  abba  nitet  merito  et  cognomine  Amatus  s,  quaeque  apud  Adonem 
(c.  a.  860 — 870J  leguntur:  Item  sancti  Amati  presbyteri  abbatis  monasterii  S.  Rome- 
rici,  qui  mirae  abstinentiae  et  anacboreticae  vitae  sectator,  virtutum  et  mira- 
culorum   gratia  illustrem   conversationem    duxit;),    ea    cx   ipsa   vita  pendere    mani- 

35  fcstum  est. 

1)    Codex  Parisiensis  n.  5294   (Colb.  2509,   Regius  4187,),   saec.  XI/XII   de 
cuius  origine  in  ultimo  versu  fol.  111'.   hacc   adnotata   sunt:    Lkbfr  sck  Skmpbprkbnk 
mfttfnsks   cfnpbkk,    i.    e.    Liber   sci    Simpboriani   Mettensis    cenobii,    tres   vitas   hoc 
ordine  continet: 
40  fol.  90 — 95'.    V.  Romarici, 

fol.  95—104'.     V.  Amati, 

fol.  104— 107'.    V.  Adelphii. 

1)  V.  Amati   c.  8.  2)  'N.  Archiv'  XIX,    71.  3)  Cf.  V.   Columb.  II,  19.  ann 

V.  Amati  c.  9.  4)  V.  Adelphii  c.  3.  4.  5)  Ib.  c.  8.  6)  Mabillon,  Ann.  orcl.  S.  Bene- 

45  dicti  I,  426.  7)    De  <[«,<>  v.  V.  Rose,  'Verzekhms   der  Meerman  -  Hss.  der  Kgl.   Bibliothek 

zu  Berlin'  p.  280.  8)  Ed.  E.  Diimmler,  Poetae  II,  594.     Cf.  V.  Amati  c.  2:   nomine  et 

actu   Amatus.    t      9)  Ed.   Surius  VII,   p.   1187.    Adonem   expilavit    Usmrdus,   ed.  Bouittart 
p.  151. 


214  VITAE  AMATI,  ROMARICl,  ADELPHII  ABBATUM  HABENDKX8IUM. 

2)  Codex  Trevericus  bibUothecae  seminarii  archiepiscopalis  R.  n.  I,  11,  saec.  XIII, 
legendarii   S.  Maximini  volumen  mensem  Septembrem    comprehendens,    eundem    guidem 

ordinem  servat,  scd  imperfectns  est,  cum  V.  Adelphii  in  verbis:  repperit  est  (c.  8)  desinat, 
dimidia  pagina  vacua  relicta. 

3)  Codex  Parisiensis  n.  5308    (olim    Chesnianus,   deinde  Colb.  18,   tum  Regius  a 

2 

C.  3593^,  saec.  XII.  exaratas  exhibet 
fol.  29'— 30'.    V.  Adelphii, 

fol.  37' — 40.     V.  Amati,  quibus  m.  s.  XIII.  in.  adiunxit: 
fol.  352—354.    V.  Romarici. 

4)  Codex  Catal aunensis  n.  56 (§Q),   saec.  XII XII,    V.  AdelphU  praetermissa,  10 
continet : 

fol.  77—85.     V.  Amati. 
fol.  85 — 90.     V.  Romarici. 

5)  Codex  Parisiensis  n.  5353  (antea  Colb.  322,  Regius  3593J,  saec.  XIV, 
passionarii    cuiusdam    tomus    menses    Septembrem    et    Octobrem    comprebendens ,    solam  15 

V.  Amati  fol.  29 — 31'.  exhibet. 

Codices  1.  2.  3  unam  familiam  faciunt,  e  quibus  praestantia  eminet  1,  dum  ser- 
monem  V.  Amati  admodam  immutat  3.  Libri  alterius  familiae  4.  5.  tantam  librariorum 
libertatem  Ucentiamque  subierunt,  ut  speciminis  causa  Jectiones  nonnullas  adnotasse  satis 
haberem :  20 

V.  Amati  c.  3.  dedit]  totis  viribus  d.  4, 

ib.  deposctmt]  suppliciter  poscnut  4, 
ib.  atque  —  obsequio]  om.  4, 
c.  4.  tot  largius,  quot]  tanto  1.  quanto  4. 
V.  Romarici  c.  1.  ad  monasticam  vitam  fuerit]  f.  ad  monachicam  v.  4,  25 

c.  2.  clarus  et  amabilis  ubique]  u.  altus  et  am.  4. 
ib.  religiosam  vitam  gereret]  v.  r.  valde  g.  4, 

ib.  monasteria   vel    basilicas  —   incumbebat]    monasteriis   vel    basi- 
licis  —  i.  4. 
V.  Amati  c.  1.  litteratis  viam  huius  itineris  ostendens]  ipso  ducente  litterarum  30 
viam  michi  in  buius  operis  textu  ostendeus  5. 
Codices  ipse  contuli  praeter  partes  selectas  V.  Romarici  cum  3  collatas  a  G.  Waitz  b.  m. 
Biographus  tenuitate  rerum   ne  Hdbendensibus  quidem  satisfecerat  et  inprimis  ea 
quae  de  Adelphio  legebant  vitae  nomine  vix  digna  crant.    Cum  igitur  opus  parum  diserte 
apteque   ille  executus   esset,   abbatissa,   ut  fertur,    Oda  saec.  XI.   med.   telam  retexendam  35 
commisit  alteri,  qui  id  maxime  veritus,  ne  in  eandem  reprehensionem  incurreret,  satis  for- 
titer  mentitus  est.    Adelphii  enim  vitam  circa  quattuor  saeculis  post  ipsius  obitum  a  primis 
cunabulis  percurrit,   originem   ab   ipso  Romarico   repetens.     Hunc   enim   contendit  ante 
conversionem   tres   fdias  genuisse  atque  per  unam  Aselbergam  nomine,   quam  Bethilinus 
—  nomen  ex  V.  Austrigisili  notumf  —  in  matrimonmm  duxisset,   avum   factum  esse  et  40 
Tectae  abbatissae  et  Adelphii.     Praeterea   ea  qiiae   in  priore  vita   extabant  ex   toto   de- 
prompsit.     Eodem   ferc   tempore   etiam  V.  Romarici  in  prolixiorem  formam  redacta  est 
ab  auctore,   qui   omnia   quae   de  patrono  suo   Utteris  mandata   erant  colligens  dissipata 
connectere  apteque  ad  historiam  politicam  componere   conatus  est.     Itaque  cum  vetustiore 
Romarici  vita  ea  coniunxit  quae  in  Columbani,   Arnulfi,  Amati  vitis  et  in  L.  hist.  Fr.  45 
c.  43.  legerat,  e  quibus  librum  de  vita  Armdfi  ipse  citavit.    Cum  privilegium  lohannis  IV. 
papae  spurium  atque   iurisdictionem  papalem  commemoraverit,  quam  fortasse  Leone  IX. 
sedente  (a.  1048  —  54j   monasterio  primum  concessam  esse  supra  dixi,   terminus  ultimus 
iterum    cum    Odae    regimine    concurrit,    citimus    autem    ex    aetate    codicis    colUgitur. 


VITAE  A.MATI,  ROMARICI,  ADELPHIl   ABBATUM    BABENDENSIUM.         215 

Extat  enim  V.  Romarici  II.  in  codice  Parisiensi  >/.  16  735  (olim  8.  Martini  a  Campis), 
8aec.  XII,  fol.  152 — 156':  Incipit  prologus  in  vita  sancti  Romarici  abbatis.  Post- 
quain  genus  humanum  —  —  a  quibus  uormam  sumpserit  religionis.  Explicit  pro- 
logus.    [ncipit  vita  sancti  Romarici  abbatis.    Tempore  Sigiberti  regis  Burgundionum 

5  et  q.  s.     Locos,   qui  mihi  alicuius  momenti  esse  videbantur,   cum   codice  coUatos  in  ad 
notatis  attuli. 

Laurentius  Surius,  De  probatis  sanciorum  historiis,  Coloniae  1571,  tom.  V, 
)>.  203 — 207,  V.  Amati  absque  prologo  e  codice  familiae  prioris  ermt,  sed  sermonem 
more  suo  fere   immutavit.     I»   eiusdem  operis  editione  poslrriore  (Coloniae  Agrip)>inae 

io  1618,  m.  /)<<■..  p.  192  -195,)  'S.  Romarici  comitis  Austrasii  Vita'  (incip.  E  praenobili 
Sicambrorum  gente  ortum  duxit  S.  Bomaricusj  adiecta  est,  non  auctoris  cuiusdam 
vetustioris  sed  Nicolai  Serarii  S.  I.  presbyteri,  qui  in  libro  edito  s.  h.  I.  'Comitum 
par  genere,  potentia,  opibus  heroicaque  virtute  inclytum  B.  Godefridus  Westphalus, 
S.  Romaricus  Austrasius',  Moguntiae  1005,  p.  97 — 126,  sancti  vitam  suo  ingenio  descrip- 

i5  serat,  postquam  quam  e  libris  Gallicis  quattuor  a  Iohanne  Brissonio  transmissis  fecerat 
epitomen  perdidit,  ita  ut  ne  foliolum  quidem  inveniri  potuisset. 

Philippus  Labbe,  Nova  bibliotheca  manuscriptorum ,  Parisiis  1657,  tom.  I, 
}>.  683—085.  V.  Adelphii,  p.  ISi — 784.  V.  Bomarici  ad  codicem  S.  Symphoriani  Met- 
tensis,  tunc  autem   Clattdii  Hardy  senatoris   regli  recensuit,   qui   eadem  continebat  atque 

20  noster  1  et  is  ipse  fuisse  videtur. 

Iohannes  Mabillon,  Acta  sanctorum  ordinis  sancti  Benedicti,  Parisiis  1669, 
saec.  II,  p.  129—135.  V.  Amati,  p.  416—420.  V.  Romarici,  p.  602—604.  V.  Adelphii 
ad  codicem  Andreae  Chesnii,  nostrum  3,  adhibita  editione  Labbeana,  recensiti/. 

Iohannes  Perierus,   Acta  sanctorum,   Antverpiae  1750/3,    Septembris  tom.  III, 

25^.815  —  817.    V.  Adelphii,   tom.  IV,  p.  103  — 108.    V.  Amati  edidit,   praeter   editiones 

priores    inprimis    codice   S.  Maximini    Treverici    (nobis  2)    usus,    quibus    subsidiis   in 

V.  Amati  recensenda  aceesscre  apographon  ignoti  codicis  collatum  cum  codicibus  Bomari- 

censi  ac  Trcverico,  quod  P.  F.  Chiffletius  communicaverat,  et  codex  S.  Salvatoris  UJtra- 

iectinus  absque  prologo.     Is   similis   libri,   quem    Surius   retractaverat,   valde  decurtatus, 

30  lectiones  exhibebat  proprias  codicis  nostri  3 :  christianitati  innixo  (c.  2),  scholares  (ib., 
scholasticos  Surius).  Ab  eodem  Chiffletio  etiam  Vitam  alteram  Adelphii  e  codice  Ro- 
marici  montis  exscriptam  acceperat,  quam  1.  I.  IV,  p.  818 — 820,  publici  iuris  fecit. 

Denique  M.  A.  Guinot,  'IJtude  historique  sur  Vabbaye  de  Remiremonf,  Parisiis 
1859,  p.  370—374.    V.  Amati,  p.  374—377.    V.  Adelphii  II.  absque prologo,  p.  377 — 388. 

35  V.  Romarici  II.  ex  breviario  ecclesiae  Romarici  nwntis  a.  1425.  exarato  imprimendas 
curavit,  quasi  nihil  de  his  sanctis  ante  ipsum  editum  esset.  Codex  Romaricensis  V.  Amati 
arta  necessitudine  eum  codice  nostro  5  coniunctus  est,  sicut  interpolationem  eandem  c.  1. 
exhibet,  quam  supra  ex  5  exscripsi,  sed  multo  adhuc  deteriorem  Jioc  se  praestat. 

B.  Krusch. 


40 


INCIPIT  VITA  SANGTI  AMATI  CONFESSORLS*. 

(lb).  Imperiis  tuis,  beatissime  papa  Dydoc,  eloquio  quidem  exiguo,  sed  voto 
uberrimo  parere  disposui.  Precipis  itaque,  ut  sancta  illad  opera,  quae  in  hac  luce 
egite  beatus  Amatus,  litterarum  paginis  in  processu  temporis  mandaref  debeam 
nec   silentioR'    agis   fore    pretereundum,    quod    dignum    est    summis    laudibus    cele- 

45  /.  Cap.  1.     1.  2.  3. 

Ca\i.  1.     a)  ita  1.  4;    abbatis  2.  3.  5  (ubi  add.   Item   Idus  Septemb.^.  b)  numeri  des.  codd. 

c)  ita  2;  Dido  4.  5;  Clydo  1.  3  (ubi  papa  deest).         d)  o.  i.  2.         e)  1).  e.  4.  5.  f)  mandere  3,  corr. 

g)  silentium  agis  pr.  m.  1 ;    silentio  magis  2.  3 ;    silentio  agis  (pm.  f.)  4 :    silentio  ais  5. 


V.  Arnulii 
C.  11. 


216  VJTA   AMATI   ABBATI8  BABENDENSIS. 

braiidum.    Nunc  igitur,  annuente  Domino  et  te  iubente,  pauca  de  multis  expediam, 
tamquam  scilicet  litteratis  viam  huius  itineris  ostendens*. 

(2).  Illea  clenique  temporibus  Dagoberti1  regis  sicut  moribus  egregius,  it;i  in 
cunctis  sanctitate,  nomine  et  actu  Amatus  fuit.  Nobilibus1'  natusc  parentibus,  ex 
Eomana  oriens'1  stjrpe,  in  suburbano  Gracianopolitanaee  civitatis  preclarae  indolis  5 
puer  exortus  est,  patre  videlicet  nomine  Hiliodorof,  summae  christianitatis  reli- 
gionis  innixo.  Cum  ergo  esset  vir  devotissimus,  filium  Amatum  ut  monasticis 
traderet  excubiis  devovit,  atque  beati  Mauricii 2  liminibus  mancipandus  adolescens 
tamquam  munus  Deoh  acceptabile  offertur.  Haut  mora  post  temporis  spatium  a 
pmmevo  inter  primatos1,3  imbutus,  primus  in  bonis  habetur.  10 

(3).  Nam  cum  monasticis  normis  iugiter  incumbens,  ut  ferea  per  annos  XXX 
sese  totum  dedisset,  maioris  heremi  secretum  expetens,  clam  a  septis  monasterii 
egressus,  paululum  procul  in  divexa1'  excelsissimi  montis  rupe  semet  athleta  Christic 
contra  diabolum  preliandumd  dedit.  Nam  cum  abe  abbate  sui  monasterii  vel  a 
fratribus  anxio  et  solerti  quereretur  studio,  triduano  ille  diec  cum  ieiunio  peracto,  15 
vix  tandem  per  obliqua  montis  interf  saxorum  periculosos  scopulos  sancta  reppe- 
riuntur  vestigia,  et  perventum  est,  ubi  sanctus  latitabat  quidem  hominibus,  sed 
presto  erat  Deo.  Cumque  repertus  fuisset,  ut  ad  monasterium  remeare  deberets, 
deposcunt,  quia  abbas  fratresque  anxii  merentesque  essenth  pro  illo.  vel  quid  sibi 
vellet  ista  abscessio,  sciscitarentur.  Illico  ait:  'Sinite  me,  oc  fratres,  obsecro,  in  20 
hoc  arto  locello  mea  deflere1  admissa  atque  redemptori  meo  sedulo  deservire  ob- 
sequio'.  Nam  cum  ex  his  evellerek  eum  non  potuissent,  tunc  aiunt:  'Quid  vis,  ut 
sit1  tuae  sustentationis  alimentum?  Saltim  indica  nobis'.  Tum  ille:  'Panis', 
inquit,  'et  aqua  post  triduanum"1,  quousque  Dominus  voluerit,  subpletum  ieiunium ; 
ut  tribuantur  mihi  pociora,  non  flagito  nec  egeo,  et  hic1  ordei  sit\  Haec  dicta  25 
illumque  inventum  narrant  abbati.  Tunc  unus  deinceps  abn  abbate  eligitur  mi- 
nister  de°  fratribus  cui  nomen  eratc  Berinus,  qui  continuis  ei  famularetur  obse- 
quiis.  Acceptoque1'  pane  urceoque  repleto'1  aqua,  pergit  ad  virum  Dei,  et1'  his 
datis,  recedits.  Cumque  vir  sanctus1  orationi  incumberet,  moxc  temptator  in 
corvo  adfuit,  furatoque  pane,  aquam  effudit.  Sed  surgens  Amatus,  his  contem-  30 
platis,  ait:  'Gratias  tibi  ago,  dornine  Iesu  Christe,  quia"  meum  augerev  iubesw 
ieiunium.  Et  hoc  perx  tuum  aderit  suffragium,  quoniam  nihil  est  quody  in  hoc 
mundo  absque  tuo  geratur  arbitrio2'. 

(4).  Post  aliquoda  igitur  temporis1'  parvum  eidem  construitur  antrum.  Sed 
artifex  mensuram  cubiculi  non   tenens,    accedens0   ad  virum  Dei,  aitd:    'Sinite  me,  35 

I.    Capp.  1-4.     1.  2.  3. 

Cap.  1.     a)  ita  4.  5;    ostendemus  rell. 

Cap.  2.  a)  Hic  3.  b)  nobilis  1.  c)  ortus  2.  d)  oriundus  3.  e)  Grationopolitauae  3; 
Gratiane   politanc   2.  f)    Heliodoro    3 ;    Hiliodore  2.  g)    ita  1 ;    chr.   religione  2 ;    christianitati 

(om.  r.)  3.         h)  a.  D.  2.         i)  ita  1;    primates  2.  4  (ubi  c  in  litnra);    scolares  3.  i0 

Cap.  3.  a)  fore  1.  2.  3.  b)  devexa  3.  c)  om.  3.  d)  corr.  preciandum  2;  pugnaturus  3. 
e)  ab  :  abete,  ras.  b  1.  f)  saxosi  inter  3.  g)  remearet,  om.  d.  3.  h)  esset  1,  corr.  i)  a.  d.  3. 
k)  eum  ev.  3.  1)  t.  sit  3.  m)  triduum  3.  n)  el.  ab  abb.  3.  o)  e  3.  p)  que  om.  3 ;  igitur 
add.  2.  3    {om.  1.  4).  q)    a.  r.  3.  r)   hisque   3.  s)    discessit  3.  t)  Dei  3.  u)  qui  2. 

v)  augeri  3.         w)  om.  2.         x)  perpetuum  a.  3.         y)  in  h.  m.  quod  3.         z)  obsequio  2.  45 

Cap.  4.     a)  aliquot  2.  b)  tcmpus  3.  c)  accedit  3.         d)  dicens :   Sine  me  3. 

l)  Sub  Dagoberto  Amatus  perpaucos  tantum  annos  vixisse  potest ;  cf.  supra  p.  212. 
2)  Scilicet  Acaunensis  monasterii.  3)  Primati  adiective  pro  primi,  scilicet  discipuli.         4)  Scil. 

panis.  , 


VITA  AMATI  ABBATIS  HABENDENSIS.  217 

paululum"  j>ergere  ad  locuni  quo  lignum  ceditur,  quoniam  trabiculus*4  noster 
duorum  manubriorum  mensura  brevior  esse  videtur'.  Tunc  ille:  'Noli',  inquit,  lili, 
sed  revertere  et  metire;  habeto  fidem'.  Reversusb  igitur  mensumque  Lignum  rep- 
perit  tot  largius,  quotc'  dudum  fuerat  brevius.    Illico  remeans  ad  hominemd  Christi6 

6  narrat,  quod  actuin  est.  Tumf  ille :  'Sile',  inquit,  'et  noli  eumg  abscidere1',  quo- 
niaui  donuin  Dei  est  huius1  operis'.  Ego  enim  testis  sum,  quia  forinsecus  tecminek 
ceteris  imminentem1   suprascriptam  mensuram  largius™  vidi.  —  —  —  —  — 

(5).    Temporibns   autem    illis    in    partibus  Vosagi   vir   egregius    et   religione   cele-  v^  *"!"'" 
berrimus    abbas    constabata   Eustasius.     Tunc   forte   fuit1',    ut   egressus   metas   pene-  ib.c.7. 

io  traret  Italiae0-1,  introiensque  coenobium  Agaunensed,  sciscitari  cepit,  qui  inter 
primos  sanctitate  primus  ibidem  baberetur.  Tunc  aiunt:  'An  fortassis  ignoras 
sanctum  virum  Amatum,  qui  in  bac  excelsissima  rupe  iam  fere  per  triennium 
duram  gerit  vitam?'  Illeque,  bise  auditis,  confestim  montis  per  artam  et  pene 
gressu  labentem  conscendit  semitam,  inventoque  viro,  tanta  caritate  amplexus  est, 

15  ut    nullatenus    pateretur    eum    sibi    deesse.      Quid   plura?      Revertensf    ab    Italia, 
ablatum  sanctum  bominem  Luxovium  usque  secums  deduxit,  affirmans  lucernamh 
non    esse    sub    modio    occultandam,    quin    potius   illis   qui   in    domo1    sunt   lumen  cfMa.ttb- 
prebendum,  et  illum  perfectiorein  viam  posse  tenere,  qui  proprias  sedes  reliquerit. 

(6).  Denique  conversatus  aliquoda  temporisb  in  monasterio  illo  sanctus 
20  Amatus,  ab  omnibus  amatus  effectus  est.  Erat  utique  serenus  inc  vultu,  bilaris  ine 
aspectu,  preclarus  et  celer  eloquio,  cautus  et  firmus  consilio,  conpunctioni  deditus, 
profusus  in  lacrimis,  temperatus  in  prosperis,  mitis  et  letus  in  adversis,  moribus 
egregius,  sanctitate  f ulgentissimus ,  caritate  in  omnibus  preditus,  abstinentiae 
discretioni  innixus.  Sic  utiqued  omnibus  bonis  ditatus  tamquam  lumen  magnum 
25  in  mundo  renitebat6.  Factum  est  autem  in  temporibusf  illis,  directus  a  fra- 
tribus,  ut  quasdam  urbes  Austrasiorum  lustraret8;  multa  enim  gratia  predicationis 2 
in  illo  vigebat. 

(7).  Vir  autem  nobilis  erat  in  palacio  et  bonorabilisa  in  populo,  cui  nomen 
eratb  Romaricus,  sub  laico  quidemb  babitu,  sed  iam  tunc  mentem  gerebat  reli- 
30  giosam.  Nutu  ergo  divino,  ut  credo,  facientec,  ad  huius  domum  hospitalitatis 
gratia  sanctus  adfuit  Amatus.  Intuitus  autem  virum  Dei,  cum  multa  reverentia 
et  honore'1  suscepit.  Cumque  iam  mensa  posita  esset,  coepit  inter  epulas  flagitare, 
ut  sibimet  desideranti  verbum  salutis   nuntiaret.  —  —  —  —  —    Audiens  auteme 

/.    Capp.  4—7.     1.  2.  3. 

35              Cap.  4.     a)    vir   Dei  pro  p.   p.   3.           a*)    trabis,   om.    n.  3.  b)  Revertens   i.  metiensque  3. 

c)  quod  2.           d)  virum  3.           e)  ita  1.  4;   Dei  rell.           f)  T.  i.  om.  2.           g)  ita  1;  illud  3;  om.  2. 

h)  recidere  3.         i)  h.  o.  om.  3.         k)  ita  1 ;  tegmine  2.  4 ;  tegimen  3.  1)  eminentem  3.         m)  om.  3. 

Cap.  5.     a)  Eustachius  const.  3.         b)  accidit  3.         c)  Ytalie  2,  ut  infra.  d)  Augaunense  2. 

e)  hiis  2.         f)  igitur  add.  3.         g)  (secum  om.)  perduxit  3.         h)  om.  2.         i)  Domini  add.  3. 

40              Cap.  6.     a)  aliquot  2.          b)  spatium  add.  3.          c)  in  om.  3.  d)  Sicque  2.          e)  re  : :  :  ebat 

pr.  m.  1 ;    retinebat  3.         f)  i.  t.  3.         g)  lustrare  3. 

Cap.  7.     a)  onoratus  1.  b)  om.  3.  c)  annuente  3.  d)  eum  superscr.  1;    eum  s.  2;    s. 

eum  3.         e)  (a.  om.)  hec  2. 

1)  Eustasius  ut  Columbanum  in  Gallias  revocaret  iussu  Chlotharii  regis  a.  614.  In  Italiam 

45  missus  est;   cf.  V.  Cnlmnb.  I,  30.  2)  Columbani   exemplo  atque  Eustasii  praedicatione  Ro- 

maricus  e  jiroceribas  Thetideberti  (~\  612J    conversns   est   neque  Amatus    urbes  Austrasiae  perlu- 

strabat,  sed  ab  abbate  suo  ad  regulam  imbuendam  monasterio  a  Romarico  condito  praefectus  est ; 

cf.   V.  Columb.  II,   10. 

SS.  R.  Meroving.   IV.  28 


218  VITA  AMATl  ABBATIS  HABENDENSIS. 

hoc  vir  Dei!l  Romaricus,  desiderio  Dominib  et  amore  refertus,  non  multisc  post 
actis  cliebus,  spretis  diviciis  et  rebus  secularibus,  detonsum  servitio  Domini  sui 
caput,  sese  monasticis  inbuendum  tradidit  normis.  Hisqued  perfecte  edoctus,  per 
ideni  tempus,  consilio  procul  dubio  omnipotentis  Dei  agente,  sanctus  magister  Amatus 
et  discipulus  eius,  scilicete  Romaricus,  sub  magna  sanctitate  atque  summae1  perfec-5 
tionis  religiosissima  intentione  monasterium  puellarum  condunt.  —  —  —  —  — 

(8).  In  hoc  eodemque  exordioa  sui  cenobii  elegit  hic  vir  unam,  que  sororibus 
preesset,  et  haec  erat  desideiio  Domini  plena  et  religione  precipua;  huiusb  nomen 
erat  Mactefledis x.  Hanc  ad  exemplum  summae  sanctitatis  ceterarumc  imitandam 
proposuit;  sed  omnipotens  Deusd,  qui  suorum  semper  est  fidelium  suffragator,  10 
volens  eius  laboribus  et  sancto  desiderio  quantotius  aeterna  tribueree  premia, 
priusquam  in  hac  sollicitudine  duorum,  utf  conicior,  annorum  curricula  peregisset, 
ad  finem  huius  vitae  venits. 

(9).  Sed  una  ea  sororibus  precedenti  nocte  per  visum  mirae  magnitudinis 
stellam  egredientein 2  de  monasterio  vidit  caelosque  introeuntem  conspexit.  Pre-  15 
fata  autem  Mactefledis  cum  in  ipso  articulo  suae  vitae  iam  in  egressu  anima  esset, 
quedam  soror  ait:  'Canite  psalmos,  quiab  iam  mater  nostra  nos  relinquid'.  Illa- 
quec  inter  haec  dixitd:  'Silete  paululum,  quoniam  sanctus  Paulus  nondum  adest'. 
Et  post  pusillum  deniquee  annuit,  ut  canerent.  Sicque  sancta  anima1  illa  de  hac 
luce  leta  properavit  ad  Dominum.  20 

(10).  Porro  sanctus  Amatus  semper  heremi  secretum  diligens,  infra  profunda 
vastaque  Vosagi  castrum  repperiens,  sicut  inpresentiarum  cernitur,  monasterium 
transmigravit,  ibique,  opitulante  Domino,  multis  virginibus  psallentium  per  septem 
turmas3,    in    unaquaquea   duodenis,    psallentibus,    die    noctuque  iugiter  instituitb-4. 

/.    Capp.  7—10.     1.  2.  3.  25 

Cap.  7.  a)  Domini  3.  b)  et  a.  Dei  3.  c)  multo  1.  d)  Hiisque  2 ;  His  rite  ed.  3. 
e)  om.  3.         f)  p.  r.  s.  1,   corr. 

Cap.  8.     a)  (e.  s.  om.)  coenobio  h.  v.  e.  3.           b)  cuius  3.  c)  ceteris  3.           d)  Dominus  3. 

e)  (tr.  om.)  pr.  reddere,  pr.  3.         f)  ut  c.  a.  c.  ut  conicio  2;    a.  c.  ut  conicior  3.         g)  pervenit  3. 

Cap.  9.     a)  ex  3.         b)  quoniam  3.         c)  que  om.  3.         d)  ait  2.         e)  om.  3.         f)  i.  a.  3.        30 

Cap.  10.     a)  turma  add.  3.         b)  m.  al.  in  marg.  suppl.  1. 

1)   Haec   sane  primum   locum   occupat   in    catalogo   abbatissarum,   'N.  Arch.'    XIX,   71. 
2)    De   monasterio   Evoriacensi   simile    miraculum    enarravit   Ionas,    V.  Columb.    II,    19:    per 
opacas  umbras  silentiaque  fuscae  noctis  —  —  subito  e  medio  dormitorii  massa  ignis  in 
modum    modii    egressa    totam    domum    perlustravit    atque    inluminavit,    ac    post    in    tres  35 
divisa  globos,  per  ostiarum  meatus  cum  magno  tonitrui  fragore  progressa  est.  3)   Cf. 

litteras  visitatorum  apostolicorum   in  Romarici   monte   a.   1613.  datas:   In    primo    statu    duae 
monachorum,    septem    monialium    domus    erant,    omnes  in  monte  positae,    ac  in  qualibet 
domo  duodecim  personarum    religiosarum  congregationes,    quae    sibi    assidue   succedentes, 
diu    noctuque    in    eo    monte ,    qui    inde    Sanctus  -  mons    appellari    coepit ,    divinas    laudes  40 
decantabant  (Mabillon,  Ann.  ord.  S.  Bened.  I,  416,).  4)  More  movasterii  Acaunensis;   cf. 

acta  concilii  Acaunensis  spuria  (Gremaud,  'Origines  et  documents  de  Vabbaye  de  Saint-Maurice 
d'Agaune'  p.  20j :  Recte  mihi  videtur,  ut  secundum  plenissimam  devotionem  domni  regis 
de  psallendi  institucionibus  fiant  quinque  norme,  id  est  Granensis,  Insolana,  Iurensis  et 
Melvensis  seu  domni  Probi,  succedentes  sibi  officiis  canonicis,  id  est  nocturnis,  matutinis,  45 
prima,  secunda,  tercia,  sexta,  nona,  vespertina,  et  cum  pace  die  noctuque  indesinenter 
Domino  famulentur. 


VITA  AMATI  ABBATI8  BABENDEN8I8.  219 

Sed  ipseil  in  obliqu;i  montisb  parte  concavum  repperiens  saxum,  angustum  >ibi 
soli  habitaculum '  preparavit,  habuitque  lectulum  in  alveolo  a<l  status  sui  men- 
suram  factum.  Siquidem  et  specus  ainplius  longiusque  non  eminebat,  et  desuper 
iinmanis  rupis  pendebat1',  atque  per  hanc  minister  fune'1  tintinnum6  lig;i1niii 
6  parvam  particulam  panis  cum  modico  aquae  poculo  homini  Dei  Amato'  prebebat. 
Dominicis  vero  diebus  <'ij,r.-«  1  iimis,  fratribus  vel  sororibus  iugiter  sanctas  scripturas 
relegebat,  ammonens  illos  ad  eterna  premia*  et  caelestem  patriam  quantotius 
properare'1.  Totus  enini  erat  dulcis  consilio,  totus  amatus1  eloquio;  plenus  quipj«'u 
Spiritu  sancto,  caeleste  seinper  meditans  opus.  Moris  sui  fuit  consuetudo1,  ut 
io  dum  iugiter  hilarem  vultuni  gerebat,  ad1"  instar  racemi  guttas  lacrimarum  ah" 
oculis0  illius  effluerent.  Sepe  enim  presago  verbo1'  etiam  quorundani  cogitationes 
prodebat.  —   —   —  —  — 

(11).  Amatus  igitur  ante  anni  peractum a  circulum  imminere  obitus  sui  diem0 
quibusdam  fratribus  prenuntiavit.    Erat  itaque  quidam0  frater,  quem  familiari  reti- 

i5  nebat  affectu'1.  Illo  autem  accito,  ait:  'Si  nosti  ab  ineunte  etate,  sub  quanto  studio 
et  karitate  tee  nutrierim,  volo,  ut  ea  quae  tibi  precipio  secretaf  facias  et  caute 
peragas,  quoniam  appropinquare  iamg  meae  mortis  exitum  procul  dubio  credas. 
Habeto  ergoh  socium  ad  hoc  opus  Castorium  nostrum  presbiterum,  pergesque  in 
silvam   hanc,    atque    cinere    evecto   f acite    de    cilicio 2  culcitam l    meam,    quamk  re- 

86  pletam1  in  lectulo  strati1"  mei  ponite,  quoniam"  de  quibusdam  factis  meis  me 
penitere0  oportet  et  libet .  Tunc  frater  ille:  '0  domine',  inquit,  'quomodo  hoc 
potest  fieri,  ut  sustineas  ista1',  quoniam  pro  long-a  abstinentia  et  tribulationibus 
multis  iam  fessus  es  membris'.  Tumq  ille:  'His1  autems,  frater,  te  nesciente1, 
olim  iams   usus  sum,  sed  robustum  me  Dominus"  fecit  semper  in  illis  esse.     Con- 

25  fessionem  meam'v,  inquit,  'coram  omnibusw  facere  disponox,  et  penitentiam  legit- 
timam  accipiens,  ita  opto  de  hac  lucey  quandoque  exire.  Tuz  veroa  ag*e  quae 
dixi'.  Factuinque0  est,  quod  precepit.  Iam  non  multis  postc  actis  diebus,  accitis 
fratribus,  si  qua  se  meminit  deliquisse,  prostratus  cilicio  et  cinere  in  eorum  pre- 
sentia  publica  voce  confessus  est.    Hanc  igitur  dum  gereret  penitentiam,  inequali- 

30  tatem  corporis  perpessus'1,  iugi  quatiebatur  dolore.  Sed  vir  sanctuse  cognoscens 
peccatorum  suorum  purgationem  tempus  advenisse,  in  his1  infirmitatibus  multi- 
plici  exultabat8  leticia.  Aderant  denique,  qui  coram  eo  sanctas  scripturas  legerent; 
veniebant  namque  catervatim  et  fratres,  qui  verbum  salutish  audirent.  Cumque 
iam   isti  imbuti  recederent,    alii   imbuendi   accedebant;    similiter    et1    ancillae  Dei, 

35  /.    Capp.  10.  11.     1.  2.  3. 

Cap,  10.     a)  ipsa  2.  bj   p.  m.  2.  c)    dependebat  3.  d)    fono(?)  m.  al.  corr.  fune  1; 

funi  3 ;    funde  2.  e)  tintinnabulum  3.  f)  om.  2.  g)  gaudia  et  ad  c.  3.  h)  praeparare  2. 

i)  amabilis  3.  k)  erat  add.  3.  1)  om.  3.  m)  ast  2.  n)  de  1.  o)  i.  o.  defluere  videres. 

Sepe  3.         p)  spiritu  3. 
40  Cap.  11.     a)  peracti  3.         b)  finem  1.         c)  fr.  q.  3.         d)  amore,  quo  accito  3.         e)  n.  te  2. 

t)  f.  s.  3.        g)  om.  2.        h)  igitur  8.        i)  culcitram  2.         k)  qu : ,    ras.  e  (?)  1 ;    que  2.         1)  cinere 

add.  3.         m)  stratus  3.  n)  bis  scr.  2.  o)  me  o.  p.  3.  p)  talia  3.  q)  At  3.         r)  Hiis  2, 

uf    infra.  s)    oni.  3.  t)    ignorante  3.  u)    f.  D.  3.  v)   i.    m.    3.  w)    fratribus   add.  1. 

x)  disposui  3.       y)  ita  1 ;  de  hac  (om.  1.)  2 ;  de  saeculo  3.        z)  Tum  pr.  m.  1.        a)  ergo  2.       b)  Factum 
45  est  igitur  q.  3.  c)  multis  iterat  2;    non  potest  exactis  m.  3.         d)  passus  3.  e)  oni.  2.         f)  hiis 

firmitatibus  2.         g)  exultabit  2  ;  multipliciter  exultabat  (om.  1.)  3.         h)  ab  eo  add.  3.         i)  om.  3. 

1)  Illic  ecclesia  paroecialis  S.  Amato  sacra  hodie  cernitur.  Mab.  2)  Cf.  V.  Arnulfi 
c.  8 :  Indutus  namque  iugiter  intrinsecus  tonice  occulte  cilicio,  sicque  exesis  iam  membris 
vigiliis  adque  ieiuniis  geminum  ingerebat  cruciatum. 

28* 


220  VITA  AMATI  ABBATIS  HABENDENSIS. 

oris  competentibus  turmatim  commeantes,  plenissimama  ab  eo  de  venturab  vita 
capiebant  doctrinam.  Cumque  iam,  prope  anno  peracto  in  hoc  cilicio  et  cinere, 
membris  infirmitate  plenis  diebus  ac  noctibus  iugiter  orationibus c  incumberet, 
cute  et  carne'1  sublata,  ossa  pura  patebant.  Sed  vox  illius  perseverans  cum 
fletibus  semper  erat  ad  Christum.  5 

(12).  Venit  igitura  dies  ultimus  laetus  quidem  animae  suae,  sed  fratribus  et 
sororibus  amarus.  Passim  tunc  per  omnesb  cellasc  illas'1  fletus  et  meror  regnabat. 
Lugebant  igitur  semet  ipsos  a  tanto  viro  desertos  esse,  sed  congratulabantur  illi 
iam  angelorum  contubernia  adeptum  fuisse.  Mox  itaque  cum  ad  finem  venisset, 
cuidam  fratri  precepit  dicens:  'Affer',  inquid,  'epistolam  papaee  Leonis  ad  sanctum  io 
Flavianum x  datam,  quoniam  in  ea  plenissima  racio  fidei  catholice  continetur'. 
Allataquef  epistola  coram  eo  legebatur.  Cumque  in  presenti  recenseretur,  sanctus 
vir  dicebat:  'Sic  credog,  trinitas  ineffabilis;  ita  confiteor,  Deus  omnipotens ;  ita  de 
te  sentio,  filius11  Dei  Iesu  Christe,  qui  pro  nostra  salute  dignatus  es  in  hunc 
mundum  venire;  sic  de  te  intellego,  Deus  aeterne  Spiritus  sancte:  unum  Deum  15 
in  trinitate  trinumque  in  unitate  confiteor ;  ita  edoctus  de  tua  sentio  incarnatione, 
piissime  Christe'.  Quid  plura?  Per  universas  sententias  suam  semper  aptabat 
confessionem,  scilicet  ut  vir  sanctus  se  in  omnibus  orthodoxum  comprobaret. 

(13).  Denique  cum  esset  in  sancta  humilitate  precipuus,  indignum  se  reputans 
infra  valvas  basilicae  sepeliendum,  in  introitu  hostii  basilicae  sanctae  Mariae  suum  20 
iussita  preparare  sepulcrum,  scribens  desuper  titulum  quem  ipse  edidit,  hoc  modo 
dicens:  'Omnis  homo  Dei,  qui  in  huncb  locum  sanctum  ad  orandum  introieris,  si 
obtinerec  merearis  que  postulas,  pro  anima  Amati  penitentis  hic  sepulti  Domini 
misericordiam  deprecari  digneris,  ut  si  quid  mea  parvitas  de  meis  multisd  peccatis 
obtinere  non  potuit  tepide  penitendo,  obtineat  vestra  tantorum  caritas  sedule  Do-  25 
mini  misericordiam  deprecando'. 

(14).  Adunatia  ergo  fratres  atqueb  sorores  universusque  sexus,  lugentes  pre- 
stolabantur  exitum  sancti  viri,  euangelia  scilicet  legentes  atque  psalmos  ymnosque 
coram  lectulo  decantantes.  Inter  has  igitur  voces  veniamc  universis  petens  atque 
eis  vale  dicens,  ita  emisit  spiritum.  Tunc  exultare  magis  ibi  libet,  sed  flere  po-  30 
cius  conpellitur.  Plent  ergo  monachi  plangentqued  devotae  puellae  lugentquee 
universi  populi,  sexus  uterque,  adolescentes  atque  infantes,  sanctum  virum  de- 
functum  fuisse  seque  orphanos  atquef  angentes  esse  relictos. 

(15).    Sepultus  ergoa   est  loco  quo  ipse  preceperat,    sed   in   die  tercio  cuidam 
fratri,    matutinis  dictis,  per  visum  apparuit,  dicens:  'Quid  agitis,  o  fratres?'    Tum  35 
ille :  'Lugentes  atque  tristes  sumus  de  tua  absentia,  pater  piissime,  quia  orphanos 
dereliquistib   nos'.     Ad  haec  ille  dixitc:    'JNe  contristemini,    scitote  absolutumd  me 

/.    Capp.  11—15.     1.  2.  3. 

Cap.  11.     a)  plenam  3.         b)  vita  vent.  3.         c)  om.  2.         d)  carnibus  sublatis  3. 

Cap.  12.     a)  ergo  u.  d.  3.  b)  om.  2.  c)  cellulas  3.         d)  suas  2.  e)  L.  p.  missam  ad  40 

s.  F.,  q.  in  ipsa  3.         f)  Aliaque  2.         g)  sancta  add.  2.         h)  D.  f.  2. 

Cap.  13.     a)  parari  s.  iussit  3.         b)  huc  1,  corr.         c)  merueris  0.  3.         d)  om.  3. 

Cap.  14.     a)  Congregati  3.         b)  et  2.         c)  ab  add.  3.  d)  plangunt  d.  3.  e)  que  om.  3. 

f)  ac  ang.  relictos  esse  3. 

Cap.  15.     a)  est  ergo  3.        b)  nos  d.  3.        c)  om.  3.         d)  me  abs.  de  meis  p.  3.  45 

1)  Celeberrimam  hanc  Leonis  ad  Flavianum  epistulam   ediderunt  Ballerinii,    Leonis  Opp. 
I,   801  sqq. 


VITA  ROMARKI    MUIATIS   HABENDENSI6.  221 

de  peccatis,  benea  in  presentia  Domini  mei  receptus.  Vos  autem  nunc  in  lioc 
loco  paupertatis  caminus  exquoquit,  sed  non  post  lnultuin''  temporis"  dominua 
Deus  omnipotens  omnibus  bonis  istic  vos  habundare  faciet.  Dic  interim  fratri 
Romarico,  ut  equo  animo  sit  et  de  monasterio  grandem'1  sollicitudinem  gerat,  et 
5  memento0  mei  semper1 "'.  Et,  his  dictis,  abscessit.  Confestim  surgens  frater  ille, 
haec  universa  cum  lacrimis  narravit  homini  Dei  Romarico. 

(16).    Post    haec   regis    munificentia   repente    circiter    ducentos    aureos   ibidem 
destinavit.    Nam  et  deinceps  largiente  Domino,  sicut   in  presenti  cernitur,  plurima 
adiutoria  Habensis  monasterii  mancipata  sunt  usibus.    Haec  procul  dubio  optinuit 
io  sancti  Amati  oracio. 

(17).  Denique  cum  iam  anni  circulus  peractus  esseta  et  sub  illo  tumulo,  ut 
supra  diximus,  beati  viri  tegerentur  membra  et  ob  illius  sollempnitatem  nocte  vi- 
giliae  celebratae  fuissent,  rursus  post  matutinos  cuidam  fratri  revelatum  est,  ut 
quantocius  beata  membra  illa  infra  basilicam  sanctae  Mariae  ponerentur.  Quod 
15  confestim,  opitulante  Domino,  sub  magna  estb  reverencia  celebratum,  ubi  annua 
revolutione  populorum  catervae  ad  ipsius  sollempnia  festinantes,  per  eius  inter- 
ventum  salvandos  se  forec  non  dubitant,  ipsod  largiente,  qui  cum  Patre  et  Spiritu 
'  sancto  vivit  et  regnat  in  trinitate  perfecta  Deus  per  inmensa  secula  seculorum. 
Amen. 

EXPLICIT  VITA  SANCTP  AMATI  CONFESSORISf  CHRISTI. 

INCIPIT 
VITA  SANCTI  ROMARICI  CONFESSORIS  ATQUE  ABBATISa. 

(lb).   Poscis,  magnifica  mater  sanctarum  virginum  domnac  Cecilia1,  ut  sancti 
patris  nostri  Romarici  acta,    seu   qualiter   conversus    ad   monasticam   vitam   fuerit, 
25  in  processu   temporis   libellis  insertad   mandentur.     Obsecrationibus  igitur  tuis  po- 
tius  obedientia  quam  facundia  parebo. 

(2).   Itaque  beatusa  Romaricusb  nobilis  in  palacio  atque  parentibus  2  satis0  clarus  v.Am.c.n.i. 
et  amabilis  ubique  resplenduit.    Nam  cum  in  laico  habitu  religiosam  vitam  gereret, 
reddebat  quae  regisd   sunt  regi  et  quae  Dei  Deo.     Ita  ergo  monasteria  vel  basilicas  ib. c.4. 
30  sanctorum  seu  pauperes  Christi  assidua  vigilantia  incumbebate,    ut  illum  diem   sea 
perdidisse   fateretur,    quo   pietatis    bonum    vel   elemosinarum    opera   minime    exer- 
cuisset. 

1.    Capp.  15—17.     1.  2.  3.        II.    Capp.  1.  2.     1.  2.  3. 

Cap.  15.     a)  beneque  receptum  in  conspectum  D.  m.  3.        b)  hoc  add.  1.        c)  spatium  add.  3. 
35  d)  magnam  3.         e)  memor  sit  mei  3.         f)  om.  2. 

Cap.  17.     a)  fuisset  3.         b)  r.  est  2.          c)  esse  3.  d)  d.,  prestante  Iesu  Christo,  qui  vivit 

et  regnat  Deus  per  omnia  secula  seculorum.    Amen  desinit  3.  e)  om.  2.         f)  abbatis  pro  c.  Chr.  2. 

II.  Cap.  1.  a)  ita  praescr.  4;  I.  v.  s.  ac  beatissimi  R.  a.  1 ;  Incipit  prologus  in  vitam  sancti  Roma- 
rici  2.         b)  numeri  des.  codd.         c)  dna  2.         d)  incessa  3. 

40  Cap.  2.     a)  om.  2.        b)  Romaritius  2.        c)  ita  1.  2;  suis  3;  om.  4.        d)  regi  1.        e)  incom- 

bebat  3. 

1)  Caecilia  abbatissa  in  necrologiis  monasterii,  quae  a.  1428.  non  superant,  a.  771.  attri- 

buta  est  (cf.   Guinot  l.  I.  p.  76.  4209,   id  quod  stare  nequit,  cum  biographus  saec.  VII.  vixisse 

voluerit,  sed  eadem  fortasse  est  quae  Sevilla  in  memoriali  appellatur  quinta  monasterii  abbatissa; 

45  cf.  'N.  Arch.'  XIX,  71.  2)  Romaricus  clarissimis  parentibus  procreatus,    patre    scilicet 

Romulfo,  matre  vero  Romulinde  Vita  II. 


222  VITA  ROMARICI  ABBATIS  HABENDEN8I8. 

(3).  Quodani  namque  tempore  cum  Theodericusa  rex  germanum  suum 
Tbeodebertum  persecutus  fuisset,  genitore  supradicti  viri  interfectob,  villae 
eorum  fisci  dicioiiibus  redacte  sunt,  ac  deinceps  Romaricus,  quia  fidemc  servaverit^ 
a  persequentium  nequitia  fugatus,  Mettis'1  petiit.  Erat  denique  tunc  temporis  ine 
palacio  unus  episcopus  nomine  Aridius  \  qui  Brunicbilde  reginae  sedulo  famula-  5 
batur  alloquio;  illiusque  supradictus  virf  pedibus  prostratus,  supplicat,  ut  resg  apud 
reginam  suo  interventu  recipere  potuisset,  illeque  ira  sauciatus,  os  viri  pede  ex- 
cusso  impie  verberavit.  Statimque  surgens  vir  Dei  Romaricus,  ad  basilicam'1  sancti 
Martyni1  perrexit,  atque  in  pavimento  proiectus,  mox  tali  voce  affatur:  'O  beate 
Martyne,  commeudavi  me  tibi.  Ubi  es,  quid  agis?  Affer  opem  misero,  utk  nullus  10 
deinceps1  tuis  patrociniis  mancipetur'.  Et,  hism  dictis,  regressus  adn  civitatem, 
tamquam  responso  accepto,  rei  prestolabatur  eventum.  Sed,  inlucescente  die 
crastina,  vulgatum0  est,  regem  Theodericum  mortis  sententia  perculsump  fuisse; 
ac  deinceps  accitus  aq  regina  vel  abr  episcopo  Aridio  Romaricus,  reddito  patri- 
monio,  supplicatur,  ut  saltims  per  ipsum  eisdem*  de  urbe  Mettensi11  fugiendi  15 
darentur  spatia.  Ille  diligens  inimicosv  suos,  auxilium  ipsis,  ut  tempus  patuit, 
non  negavitw-2. 

(4).    Post  haec  denique  tempus  evenit,  ut  in  Lothariia  regis  palatio  inter  ce- 
teros  electus  haberetur.     Sed  ineffabilis  Deus  videns  militem  suum  sub   tenebrosis 
huius   saeculi   rebusb    fortiter   belligerantem,    voluit    illum    ad    lucidos    producere  20 
campos;    actumque    est,    ut   ex  heremi    secretis  beatus  educeretur  Amatus3.     Quid 
plura?    Inveniens  hominem  hortatur,  ut,  detonso  capite  rebusque0   in  pauperibusd 
dispersis,    tamquam    sibi    thesauro    in    celis    posito,    iam    ad    perfectiora    pergeret. 
Quibus  ille  auditis,    ut  erat  totus  sancto  desiderio  repletus,    cum  multarum  rerum 
substantia  monasterium  Luxoviume   petiit,  multis  videlicet  prius  exf  servitio  liber-  25 
tatem  adeptis,    ibique   sanctam    humilitatem   et  obedientiam  propter  Christum  sec- 
tandam  accepit.     Illos  denique  servulos,  quos»   dudum  nainistros"   habuerat,    sotios 
sibi  detondens,  plerosque1  adiunxit,  et  effectus  est  illorum  subditus,  quorum  prius 
dominus    prepotens   fuerat.     Nam   in  tantae  humilitatisk  et1    penitentiae  iugo  sese 
submisit,  ut  quicquid  despicabile  in  monasterio  ad  agendum  esset,  ipse  assumeret.  30 
Hortorum  tamen  frequentius  pre  ceteris  fratribus  operator  existens,  psalmos  iugiter 
tradebat  memoriae. 

//.    Capp.  3.  4.     1.  2.  3. 

Cap.  3.     a)  Teod.  3.         b)  inter  3.         c)  fide  3.         d)  Metis  2.  e)  in  p.  om.  2.         f)  ut  2. 

g)  rex  3.         li)  ecclesiam  2.         i)  ita  1 ;  Martin.  semper  rell.         k)  intellegas  ne  cum  Mab.         1)   dein-  35 
ceph  3.         m)  hiis  2.         n)  a  1.         0)  vulgatu  3.        p)  ita  1.  2;  percussum  3.        q)  a.  r.  vel  ab  e.  A. 
in  marg.  add.  1.         r)  om.  (3).        s)  ita  1  ;  saltem  rell.        t)  isdem  3.        u)  Metensi  2.        v)  unicos  3. 
w)  Incipit  vita  add.  2. 

Cap.  4.     a)  Lotarii  3.         b)  belli  3.         c)  que  om.  2.         d)   ita  1.  2;   pauperes  (3).         e)  Luo- 
vium  2,   a  miniatore   corr.  f)   exervitio  1,    corr.  g)  quod  2.  h)  om.  2.  i)  plerumque  3.  40 

k)  humilitantis  pr.  m.  1.         1)  ex  3. 

l)  Aridium  episcopum  Lugdunensem  una  cum  Brunechilde  in  ruinam  Desiderii  episcopi 
Viennensis  laborasse  rettulit  Fred.  IV,  24.  32;  cf.  SS.  R.  Merov.  III,  621.  Ceterum  ea  quae 
supra  enarrata  sunt  a.  613.  gesta  esse  oportet,  quo  Brunechildis  iussu  Chlotharii  crudeliter 
occisa  est.  Aridius  vero  evocante  eodem  rege  concilio  Parisiensi  a.  614.  intererat ;  cf.  Concilia  45 
ed.  Maassen  I,  p.  190.  2)  Cave  haec  mendacia  credas.  3)  Haec  in  V.  Amati  c.  6.  7.  fusius 
relata  sunt. 


VITA   ROMARICl   ABBATIS  BABENDENSIS.  223 

(5).  Nam  cum  adhuc  ad  bonum  opus  profuturum  iinam  tantummodo  n-ser- 
vasset  villam11,  consilio  deinceps  inito,  beatus  Aniatus  l  cum  eodem  ad  monasterium 
puellarum  aedificandum b  pergit2.  Multis  nainque  adunatis  puellis,  in  heremo  pro- 
perantes'',  sanctum  instituunt  opus,  pauperes  quideni'1  substantia  in  seculo,  sed 
6  tide  divites  in  Christo,  illud  credentes  quod  dixit:  Omi/is  qui  reliquerit6  domum  Matth.19,29. 
vel  fratres  cmt  sorores  aul  patrem  aut  matrtm  aut  uxorem  aut  fdios  aut  agros  propter 
nomen{  meum,  centwplum  accipiet  et  vitam  aeternam  possidebit.  Haec  deinceps,  sicut 
nunc  inpresentiarum  cernitur,  in  eorum  operibus  suppleta  monstrantur 8. 

(6).  Post  obitum  namque  beati  socii  sui  Amati  ipse  gubernandam  sanctam 
10  congregationem  suscepit,  sicque  prius  et  deinceps  aluit  et  nutrivit,  tanta  caritate 
et  pietate  repletus,  ut  pro  earundem  requiem''  seu  oportunitatibus  sublevandis  in 
omnium  iniuriarumc  laboribus  suum  corpusculum  tradidisset.  Denique  cum  ali- 
quid  in  ministrandis'1  vel  necessariis  rebus  fortassis  defuisset,  haec  illius  erat  con- 
suetudo  sancta,  ut  mox  conversus  ad  Christum  cum  lacrimis  diceret:  'Satis  habes 
15  tue,  o  domine  Deus,  et  superhabundans  es,  adiuva  famulum  tuum,  sicut  nosti'. 
Non  erat  mora,  et  poscentem  subsequebatur  effectus.  —  —  —  — 

(7).  Puella  quedam  sanctimonialis  infra  monasterium  a  demone  arrepta,  sine 
mora,  huius  oratione  intercedente,  cernentibus  multis,  sanataa  est.  Denique,  adu- 
natis  quibusdam  puellis  leprosisb,    infra    monasterium    seorsum   non    alia   ex  causa 

20  //.    Capp.  5-7.     1.  2.  3. 

Cap.  5.  a)  nullam  2.  b)  perg.  ed.  2.  c)  prophantes  (=  prophetantes  ?)  2.  d)  qui  de  3. 
e)  relinquerit  3.         f)  om.  2. 

Cap.  (i.     a)  ad  add.  sed  delet.  1.        b)  ita  1.  2.        c)  iniuri :  :  :  arum  2.        d)  minis  |  2.        e)  tuc 
pr.  m.  2. 
25  Cap.  7.     a)  sanata :  2.         b)  om.  2. 

l)  Romaricus,  Eustasio  annuente,  puellarum  monasterium  in  propria  instruxit  teste 
Iona,  V.  Columb.  II,  10.  2)  Simul  ergo  properantes  ad  locum  qui  eatenus  dictus  fuerat 

Habendi  castrum,  divino  freti  adminiculo,  iuxta  loci  situm  venerabile  condiderunt  mona- 
sterium.     Mons  itaque  ille,  ne  beati  viri  privaretur  memoria,  cuius  opere  semper  solatur 

30  et  meritorum  magnificentia,  ab  habitatoris  et  praecipui  possessoris  nomine  memorando 
sortitus  vocabulum,  Mons-Romarici  dictus,  longe  lateque  per  orbis  terre  propalatur  spatium 
add.  Vita  II.  3)  Vir  denique  memorandus   (scil.  Bomaricus),    ne  domus  Domini,    quam 

de  suo  summa  devotione  construxerat,  successionibus  incongruis  inepte  disposita  domi- 
niove  tirannico,    quod  absit,    calcata  detrimentum  pateretur,    Romane    sedis    antistiti  sub- 

35  dendam  censuit  eiusque  auctoritate  ac  privilegio  regie  defensionis  ac  custodie  magisterio 
commendavit.  Decrevit  itaque  ac  immota  stabilitate  statuit,  ut  abbatissarum  electionis 
sanctimonialibus  inibi  famulantibus,  nullo  contradicente,  perpetualis  maneat  potestas, 
earumque  iudicio,  si  quid  forte  negligenter  commiserit,  deprehendenda  relinquatur  et 
corripienda.     Sin    autem,    quod    nusquam,    maiori    culpe    delicto  extimas  adierit  aures  de- 

40  prehensio,  apostolice  sedis  pape  relinquatur  arbitrio. Nemini  ergo  provintialium 

liceat  episcoporum-  sue  temeritatis  vires  in  praefatum  locum  extendere,  nec  iudiciarie 
potestatis  vel  dominationis  aliquis  in  eo  valescat  appetitus,  sed  quicquid  in  eo  quod 
maioribus  conveniat  adhibendum  iudiciis  evenerit,  sub  regii  magistratus  custodia  aposto- 
lica    relinquatur    discutiendum    sententia.     Huius    autem    dispositionis    summam  gloriosus 

45  apostolicae  sedis  papa  Iohannes  sub  privilegii  testamento  petitione  beatorum  virorum, 
Amati  scilicet  ac  Romarici,  venerandis  faventibus  augustis,  propria  manu  sigilli  impres- 
sione  signavit  add.  Vita  II. 


224  VITA  ROMARICI  ABBATIS  HABENDENSIS. 

nisi  propter  earum  refocilandam  infirmitatem  cellulam  fecit ;  nam  frequentare 
easa  vel  habitare  in  meclio1'  congregationis  non  prohibuit.  Siquidem  una  ex 
ipsis  sanctum  adepta  consilium,  balneo  quo  vir  Dei  ablutus  est  furtim  aquamc 
v.  Ain.c.  11.  rapiens,  membra  sua  perfudit,  ac  deinde,  subsequente  medela,  paulatim  lepra  ex 
corpore  eius  discessit,  quae  usque  hodied  incolomise  famulatrix  Christi  in  medio  5 
sororum  superstes  cernitur.  —  —  —  —  — 

INCIPITa  TRANSITUS  SANCTI  ROMARICI. 

(8).    Beatus  igitur  Romaricus  priusquam  ad  diem  suppremum   laudabilis    per- 
venisset,  ad  principis  palacium  eatenus  tamquam  prescius  properasset,  ut  regi  seu 
proceribus  eiusb  de  periculo  eorum  vel  casu  venturo  cavenda  nuntiaret.    Ubi  cum  io 
ventum   fuisset,    audito   per   internuntios   vir   magnificus    Grimoaldus    subregulus * 
quod   noctis   tempore    adc   eum   accedere   voluisset,    surgens    cum   facibus   accensis 
intempestae  noctis,  medio  itinere  ei  obvius  fuit,  aspiciensqued  hominem  Dei  mirae 
magnitudinis,    nescio  quid  tamquam  angelicum  seu  caeleste  signum   se    super  eum 
vidisse  contremuit.    Cum  multa  utiquee  reverentia  complexus,  muneribusque f  allatis,  15 
se  facturum  esse  quae  dicebantur  pollicitus  est.    Indeque  remeans  rura  monasterii 
circuivit,    ut   valuit,    adortans  utique  omnes  eam   doctrinam  inlibate  tenere,    quam 
dudum  et  iugiter  ab  ipso  audierant,    et   ut  prog  animae   scilicet   salutemh   semper 
solliciti  essent. 

(9).    Cumque  ad  monasterium  pervenisset,  non  multo  posito  intervalloa,  mo-  20 
dica  febre  tactus  accubuit;   sed  sancta  lingua  illius  iugiter  ad  laudem  Dei  vel  ad 
v.  Arn.c.5.  predicationem   parata,    nullis   obstruitur   vinculis.     Nam    et  hoc  ei  spetiale  Dominus 
tribuit  munus,  ut  die  qua  ipse  triumphans  ex  inferis  ad  superos  victor  remeavit 2, 
vir  sanctus,    solutis  membris,    ad  premia   capienda   egressus   fuisset.     Cumque   iam 
denique  matutinis  finitis  et  pene  in  ipso  crepusculob   diei   quidam  e  fratribus   lec-  25 
tulo  illius  adstitissent,  rogatur,  ut  mutandi  causa  aliumc  verteretur  in  latus:  mox 
animae  suae  cepit  egressum.     Sed,    iam  pene  exuto  corpore,  quidam  presbiter  cla- 
mare  cepit:    'Expecta,  domine,  expecta,  communionis  gratia  viaticum  accipe'.    Ille 
tamquam    regressus,    dexteram    manum   levans    ad  caelum,    supra  se  ceterisque  ad- 
stantibus  vexillum  crucis  iugiter  depingebat.    Multam  namque  moram  faciens,  vix30 
tandem  adest  qui  ferebat,    et   accepto    munere,    labiis    manu   sua   bene   compositis, 
mox  sancta  anima  illa,  ut  credimus,  cum  gaudio  magno  et  exultatione  angelorum 
estd   egressa   de    corpore3.     Nam    cum   inter   lacrimas  et  singultus  quereretur,    qui 

//.    Capp.  7—9.     1.  2.  3. 

Cap.  7.     a)   m.  al  superscr.  1.  b)    (m.  om.)  congregatione  2.  c)   aqua   2.  d)    om.  2.  35 

e)  incolonis  2 ;    incolumis  rell. 

Cap.  8.     a)  ita  4;   Incipit  om.  1;    praescr.   Incipiunt  miracula  sancti  Romarici  2;    totum  lemma 
om.  3.         b)  suis  3.  c)  ad  eum  om.  2.  d)  que  om.  2.         e)  deest  3.  f)  ita  1.  2;    que  deest  3. 

g)  bis  scr.  erat  2;    om.  3.         h)  corr.  salute  1,  et  sic  rell. 

Cap.  9.     a)  om.  3.         b)  corpusculo  2.         c)  aliud  2.         d)  egr.  est  2.  40 

1)  Grimoaldus  a.  643.    maior   domus   creatus  est ;    cf.  Fredeg.  IV,  88.     Subreguli  titulo, 
de  quo  v.  Waitz,   'V.  G.'  II,  2,  p.  400 3,    biographus  Arnulfi  c.  3.  usus  est.  2)  Nempe  die 

dominica,  quae  passim  a  priscis  auctoribus  dies  resurrectionis  dominicae  dicitur.   Mab.         3)  Obiit 
autem  idem  pater  plenus  dierum  in  senectute  bona  VIt0  Idus  Decembris,  sceptrum  quidem 
Austrasiorum  tenente  rege  Sigiberto,  Francorum  vero  Chlodoveo,  imperante  autem  regum  45 
rege    domino    nostro    Iesu  Christo   —  —    Amen.      Explicit    vita    sancti    Romarici    abbatis 
capiti  1 1 .  subicit  Vita  II. 


VITA  ROMAKICI  ABBATIK  HABENDEN8IS.  225 

os  eius  oculosque'1  claudere   debuisset,   ipse   sibimet   pulcherrime  clausit,    id   quod 
poscebatur  ab  aliis,  ita  ut  videretur  potius  soinnuinb   quam  letuni   cepisse. 

(10).    Celebrantur    quippe    deinceps    exequiae    eius   cum   magno    apparatu   et 
ingenti    stndio.      Sepultus    est    igitur    iuzta    socium    suum    beatum    Amatum,    ut 
5  cui   fuit    in    vita    karitate    individua    conexus,    eius    et    lateri    videretur    sepultura 
asscitusa. — 

(11).  Sed  nec  illud  reticere  me  libet,  quod  a  quibusdam  uarrantibus  agnovi. 
Quidain  diaconus  honoratus  vir  in  eadem  nocte  dominica,  instante  transitu  eiu.s. 
in    visione    seil  ductum    fatebatur    per    loca    anioena,    ubi    aspiciens    pulcherrimas 

io  gemmas  auroque  nitentes  domos,  inter  quas  unam  eminentem  ceteris  vidit.  Ductus 
itaque  ad  hostia  aperta  aspexit,  sed  introeundi  eidem  in  eam  licentia  uequaquam 
dabatur.  Cumque  aspexisset,  comperit  iustorum  animas  albissimis  indutas  stolis 
inibi  cum  gaudio  inestimabili  cursitare,  statimque  qui  ducebat  eum  ait  ei:  'Cernis 
haec  onmiaV    Responditb:  'Video,  domnec'.    Rursusque:  'Quem',  inquit,  'inter  eos 

15  istic  agnoscis?'  'Video',  ait,  'beatum  Arnulfum  pontificem'1  et  agnosco  sanctum 
successorem  illius  Abbonem6,1  eundemque  episcopum.  Sed  vellem  nosse,  quae  sit 
ista  gaudiorum  sollempnitas  et  tantae  claritatis  apparatus  inmensus,  et  quid  sibi 
velint  haec1  splendidae8  quas  video  mensae'.  Tunc,  audiente  illo,  unus  intrin- 
secus  albatorum  tamquam  conversus  ad  sanctum  Abbonem1'   episcopum  ait:    'Quid 

20  moraris,  o  domne  Abbo?  Cur  non  disponis  sedentes  per  mensas  has  quas  parasti?' 
Nam  illius  dicebatur  esse  haec  multa  apparatio.  Tunc  ait :  'Sustinete,  domini  mi, 
paululum,  donec  frater  noster  veniat  domnus  Romaricus;  illum  enim  expecto,  nam 
hodie  nobiscum  erit .  Haec  se  vidisse  et  alia  nonnulla  praefatus  vir  ille  diaconus 
testabatur;    cuius    de    nomine  ideo  reticemus,    quia   adhuc    superest  in  hoc  lubrico 

25  et  pendulo  itinere.     Nos  itaque  fatemur  veram  esse  illius  sollempnitatis  laetitiam, 

de  qua  dicitur:    Quia   nec   oculus    vidit  nec   auris  audivit  nec  in  cor  hominis  ascendit,  i.cor.2,9 
quae  preparavit  Deus  diligentibus  se,  cui  gloria1  est  et  honor  etk  potestas  et  regnum 
sine  fine  in  secula  seculorum.    Amen. 

EXPLICIT  VITA  SANCTI  ROMARICI  CONFESSORIS1. 

30  INCIPITa  VITA  SANCTI  ADELPHP  ABBATIS. 

(lc).  Ineffabilis  et  clementissimus  deus  Iesus  Christus,  cum  fidelibus  suis'1 
normam  vivendi  traderet,  quodam  loco  ait:  Sic  luceat  lux  vestra  coram  hominibus,  Matth.5, 16. 
ut  videant  opera  vestra  bonaA  et  glorificent  patrem  vestrum,  qui  in  celis  est.  Quam  ob 
rem  ille  glorificandus  est,  qui,  ut  operetur  bonum,  tribuit  effectum.  Et  idcirco 
35  non  silenda  esse  censuimus  opera  bona  et  laudabilia,  quae  niodernis0  temporibus 
erga  suppremum  diem  f  obitus  sui  laudabiliter  pater  noster  pius  atque  dulcissimus 
domnus*   Adelphius   abbas    peregit,    adiuvante  Christo1',    qui    dixit:    Nemo   venit  ad  toh.6,44. 

//.    Capp.  9  —  11.     1.  2.  3.         III.    Cap.  1.     1.  2.  3. 
Cap.  9.     a)  et  oculos  2.         b)  somnium  2. 
40  Cap.  10.     a)  assotius  2. 

Cap.  11.  a)  subductum  3.  b)  om,  2.  c)  domine  3,  ut  infra.  d)  episcopum  2.  e)  Al- 
bonem  2,  constanter.  f)  ita  1.  3;    hee  2.  g)  splendidissime  .'!.  h)  ita  1.  3;    ep.  Albonem  2. 

i)   est  gl.  2.         k)  et  —  fine  om.  3.         1)  ita  2 ;    abbatis  1 ;    subscr.  om.  3. 

///.    Cap.  1.     a)  praescr.    Incipit   prologus    in   vitam   sancti   Adelfi   abbatis   2.  b)  Adelfi  3. 

45  c)  numeri  des.  codd.         d)  om.  2.  e)  moderno  tempore  3.  f)  0»»;  .!.         g)  dns  2.         h)  Domino. 

1)  V.  Arnulfi  c.  19:  sanctus  Goericus  cognomento  Abbo  huius  (scil.  Antulfi)  suc- 
cessor  eligitur. 

SS.  R.  Meroving.    IV.  29 


22G  VITA  ADELPHII   ABBATIS  HABENDENSIS. 

2. Tim. 2, 25.  me,   nisi   quem  pater  meus   caelestis   adtraxcrit,   et   beatus  Paulus  dicit:    Ne  forte  det 
illis  Deus*  penitentiam,  et  cetera.    Quibus  verbis  perspicue  patet,  quoniara  peniten- 
tiae    bonura    a    Deo    poscentibus    clementer    tribuitur.      Iam    igitur    nunc    ipsius 
v.  Am.  c.  9.  Adelphib    abbatis  narranda  aggrediar  actac. 

(2).  Fuit  enim  lenis  in  verbis,  hilaris  in  aspectu,  dulcissimus  hominibus,  bonis  s 
mitis  et  affabilis  cunctis,  officiorumil  Deib  in  omnibus  promptissiine  intentus,  alie- 
narumc  rerum  non  cupidus,  servientibus  Deo  innixed  et  dulciter  subiectus,  patien- 
tiae  et  modestiae  sectator,  omnibus  hominibus  laudabiliter  aptus.  Denique  ante 
hos,  nisi  fallor,  triennii  annos,  illo  videlicet  sciente  qui  solus  hominum  corda  novit, 
per  heremi  vasta  huc  illucque  locatim  *  divertens,  ultrices  flammarum  globos  uber-  io 
tate  fletuum  secrete  extinguere  nitebatur.  Et  quoniam  pietas  inenarrabilis  Dei 
crebro  permittere  solet,  ut  superveniens  infirmitas  corporis  maculas  animae  miseri- 
corditer  abstergens  purificet,  cume  gravi  et  infesto  quateretur  dolore,  gemitibus 
et  lacrimis  multis  animae  suaef  flagitabat  medelam.  Denique,  accito  sacerdote, 
si  quid  ses  meminit  deliquisse,  prostratus  humoh  exomologisin  -  fecit,  poscens  15 
animae  suae1  medendae  penitentiam  impertirek,  atque  supplex  ait:  'Dulcissinius1 
meus,  ab  omnibus  fratribus  et  sororibus  commeato"1  accepto,  volo  et  desidero 
Luxovium  xisque  ad  sanctos11  fratres  properare,  quoniam  illis  similiter  confessionem 
meam  facere  dispono;  quibus  orantibus,  veniam  et  remissionem  de  peccatis  meis 
adipisci  non  ambigo'.     Nec  mora  destinationem  illius  secutus  est  effectus.  20 

(3).  Cum  ergo  coenobium  fuisset  ingressus,  mox  sanctus  abbas  Ingofredus 3 
cultor  Dei  una  cum  fratribus  suis  velut  ob  conquirenda  sibia  eternitatis  premia, 
velut  munusb  de  supernis  destinatum,  amplectentes  illum  susceperunt,  ibique 
sancto  fratri  Emmoni  monacho  electo  Dei  commendatus,  cum  multo  et  grandi 
studio  dilectus  est.  Nam  illius  tunc,  id  estc  Emmoni,  de  hospitibus  instabat  cura4.  25 
Erat  vir  ille  sanctus  opere  et  gratus  in  actu,  qui  cum  summo  studio  famulabatur 
sancto  Adelphio.  Dumque  per  aliquod'1  spatium  temporis  fraterna  invicem  frue- 
renture  dilectione,  adest  extrema  dies,  ut  effebum  5  Adelphium  abbatem  sui  funera- 
rentur  dilecti. 

(4).     Denique    iam    aderat    surgendi   hora  diei  et  ait:    'Qua  hora  vis,  domnea  30 
Emmo,    ut   surgamus    et   pergamus    ad  orationem?'     Tum  ille:    'Quiesce  modicum, 
domneb,  donec  signum  agitetur  et  pergamus  ad  orationem'.    Illico  Emmo  digressus 

III.    Capp.  1  — -4.     1.  2.  3. 

Cap.  1.     a)  om.  3.  b)  Adelphil  pr.  m.  corr.  Adelphii  1.  c)  dicta(?)  pr.  m.  corr.  acta  1; 

Incipit  vita  eiusdem  confessoris  et  abbatis  add.  2.  35 

Cap.  2.  a)  ita  pr.  m.  1;  officiis  rell.  b)  Dei  om.  2;  in  o.  om.  3.  c)  alienorum  pr.  m.  1. 
d)  itapr.  m.  1  (pro  enixe;  cf.  infra  p.  227,35);  obnixe  rell.  e)  cum  : :  : :  1.  f)  om.  3.  g)  m.  se  2. 
h)  humi  3.  i)  om.  2.  k)    impertiri  3.  1)   ita  pr.  m.  1 ;   Dulcissime  rell.  m)    comeato  3. 

n)  f.  s.  3. 

Cap.  3.     a)  om.  3.         b)  de  s.  m.  3.         c)  ide  1 ;    idem  2.         d)  om.  2.         e)  d.  fruentur  2.       40 

Cap.  4.     a)  domine  2.  3.         b)  dne  2,   ut  infra. 

1)  I.  e.  hinc  inde,   diversis    locis ;   cf.  Ducange  h.  v.  2)  I.  e.  peccatorum  confessio ; 

cf.  Ducange  h.  v.  3)  Ingofredus  Waldeberto    abbati   Luxoviensi   successit    defuncto    a.  670; 

cf.  Miracula  Waldeberti   auct.    Adsone,    SS.  XIII,  jp.  1173.  4)    Id  quod   regula   Benedicti 

c.  53.   sanctum  erat:    Item    et    cellam  hospitum    habeat    adsignatam    frater,    cuius   animam  45 
timor  Dei  possidet.  5)  Effebus  pro    clarus,    lucidus    accipitur   in  Gloss.  Provinc.  Lat. ; 

cf.  Ducange  k.  v. 


YITA   A.DELPHD   AliMATls  HABENDENSIS.  227 

foras,  et  puer  officialis  inibi  remansit  cum  illo,  et  ecce!  subito  brachium  illins 
dolor  ingens  perculit,  statimque  prepeti  verbo  ait:  'Surge,  accede  huc,  frater, 
quia  sevissimus  dolor  perCussit"  brachium  meum'.  Et  vexillum  crucis  supra 
fronteni  et  corpus  suum  eonabatur  facere  et  dicebat :    'Christe  adiuva,  Christe  ad- 

b  iuva  .     Et  hac  voce  emissa  atque  signumb  crucis   ab    eodem    factum,    illius  sancta 
egressa   est   anima.     Tunc   procul    dubio    m    eodeni   suppletum  reor  prophetae  mo- 
nitum,   quo   ait :    Omnis  enimc    guicumque   invocarcrit   ■t/omat    Domini   salvus   erit,    et  ioei2,32. 
illud:  Sapientia  viri  in  exitu  canitur. 

(5).    Statim  ergo  ad  monasterium  Habendensia  pernix  nuntius  venit.    Moxque 

to  vir  illustris    domnus  Garichrainnus1'   abbas1  de  nocte  consurgens,    cum    non    parva 
et   promiscua   turba    populi    atque    monachorum   turbis    Luxovium    usque   perrexit, 
acceptoque    corpusc    sancti    viri   cum   sanctorum    reliquiis,    cereis    et   crucibus    ingen- v.Ara.  c.26. 
tique    triumpho    in    castello    Habendenso'1     ad    urnani '-     usque    suain    mirabiliter 
transvexit. 

15  (G).    Nam  cum  alveuni  Mosellae  iama  gestantes  transmeassentb,  ecce!  veniens 

sancta  Tetta0,  quae  et  Cebedrudis'1-8,  abbatissa  occurrit  obviam  una  cum  sanctis 
sororibus,  gestantibus  sanctorum  reliquias  cum  cereis  et  crucibus,  divisusque  est 
populus  turmatim  in  tres  cuneos.  Pergebant  namque  et  chori  monachorum,  sancti 
viri  corpusculum  ferentes,  preibantque  omnibus ;  et  illico  eminus  sequebatur  almi- 

bo  tica  Tetta  abbatissa,  precedens  chorum  sanctarum  virginum,  vulgusque  populi  post 
tergum  capiebat  iter.  Resonabant  namque  in  excelsum  voces  psallentium  passim 
in  laudem  Dei.  Omnis  namque  illic  repleta  est  terra  vocibus  et  cantibus  anti- 
phonarum  et  psalmodiae.  Sic  namque,  disponente  Deo,  factum  est,  ut  in  die  illo, 
quo  f estivitas  sancti  Amati  agebatur 4,  filiolus  5  ipsius  sanctus  Adelphius  in  eadem 

86  basilica6   cum  magno  ornatii  sepeliretur. 

(7).  Postquam  autem  sepultus  est,  quae  vel  quales  visiones  de  eodem  qui- 
busdam  fidelibus  apparuerunta,  saltim1'  aliquae  silendae  non  sunt.  Nam  antequam 
sepultus  esset,  in  basilica  sancti  Petri  gestatus  est,  ibique  a  pernoctantibus  vigi- 
liarum  excubiae  celebratae  sunt.     Sed    quam    grande  miraculum  et  virtus  ibidem1' 

80  audita  fuisset,  sub  silentio  reticendum  non  est.  Et  quoniam  gemina  sancti  Amati, 
sicut  iam  prefati  sumus,  atque  Adelphii  festiva  aderat  dies,  peractisque'1  matutinis, 
ymnum  beati  Amati  cantare6  ceperunt,  quem*  Adelphius  a  primo  versu  usque 
ad  finem  alta  voce  iugiter  cantavit  cum  illis,  atque  levata  dextera  manu,  signa- 
culum  crucis  facere  conabatur.    Vir  quippe  religiosus  erat,  qui  iuxta  illius  corpus8 

35  innixius'1  vigilabat.  Hic  illum  cantantem  solus  audivit  atque  cum  lacrimis,  testi- 
ficans  Deum  et  domnum  Petrum,  istud  miraculum  nobis  narravit. 

///.    Capp.  4—7.     1.  2.  3. 

Cap.  4.     a)  perculsit  2.         b)  signo  —  facto  3.         c)  om.  3. 

Cap.  5.     a)  Habendense  2.         b)  Garitbamnus  2.         c)  corpore  :!.  d)  ita  1.  3;    Habenso  2. 

40  Cup.  6.     a)  g.  i.  :!.        b)  transmeantes  2.       c)  ita  1;  Tecta  3;  Tetra  2:  item  ittfra.       d)  Cebe- 

drius  2.         e)  basilicam  2. 

Cap.  7.  a)  apparuerint  3.  b)  saltem  3.  c)  om.  2.  d)  que  eras.  1 ;  om.rell.  e)  canere  3. 
f)  quoniam  2.         g)  om.  2.         b)  innixus  2. 

1)  Garichramnus  abbas  Adelphio  praefecturam  deserenti  suffectus  fuerat.    Muh.         2)   Urna 

i..  pro  sarcophago  accipitur;   cf.  V.  Arnulfi  /;.  29.  3)  Gcbedrudis  inter   al>l>atissas  Habendenses 

quarta  enumeratur ;   cf.  'N.  Arch.'  XIX,  71.  4)    Nempe    13.  Septemb.  Adelphius   vero   die 

11.  eiusdem  mensis  obiit,   quo  die  eius    fesium   in    Martyrologio  Benedictino   et   in  Romaricensi 

ecclesia  colitur.     Mab.         5)  I.  e.  filius  spiritalis  ex  baptismo. 

29* 


•3 


V^ 


t 


228  VITA  ADELPHII  ABBATIS  HABENDENSIS. 

(8).  Post  hec  autem,  viro  Deia  Adelphio  urne  tradito,  quidam  diaconus  pro- 
curator  monasterii l  ob  quasdam  utilitates  dispensandas  in  platea  sancti  Petri  ad- 
venit  et  ecce!  in  oratorio  audivit  psallentes,  tamquam  festivitatem  celebrantes; 
ps.  ii8, 175.  canebant  autem  hunc  versuin :  Vivet  anima  mea  et  laudabit  te,  Deus.  Suspicatus 
denique  est  inibi  famulas  Christi  cantare,  sedb  post  pusillumc  sciscitatus,  nullum  s 
hominem  ibidem  repperit1'   adesse. 

(9).    Alia  denique  die  cum  quedam  famula  Dei  in  basilica  sancti  Petri  innixa 

ina   oracione  iaceret,    audivit    in    supradicto    oratorio   tamquam   missas    celebrantes 

ib.  63,  u.  canere;  psallebant  autem:    Letabitiir  iustus    in  Domino.     Et   accitis  aliis  famulabus 

Christi,    utraeque  audierunt  voce  alta  canentes,    suspicantes   quippe  fratres  ibidem  io 
missarum  sollempnia  celebrari. 
v.  Arn.c.  9.  (10).    Igitur  visiones  illas  quae  de  eodem  visae  sunt  iam  narrandas  aggrediar2, 

auctoritatea  fultus  de  talibus  scriptab  beati  Augustini  et  almifici  Gregoriic 
papae,  quid-  quosdam  monachos  hostium  incurrissee  falangas,  moxque  stipite 
interemptis,  per  totam  noctem  ibidem  ad  corpora  animas  ipsorumf  psalmos  ca-  15 
nentes  ab  isdems  hostibus  aliis  narrantibus  audisse  fatetur3.  Nam  et  beatus 
Augustinus  refert4,  cum  iustorum  animae  in  locis  amenis  iustis  fuerint  sociatae, 
licentia  adepta,  quos  in  hac  vita  dilectos  habuerunt  revertuntur  invisere  per  som- 
niorum  revelationes  et  consolationum  ortamina;  quod  et  crebro  acta  per  sanctorum 
comperimus  libros.  20 

(11).  Nam  nec  illud  sub  silentio  reticendum  est,  quod  de  sancto  Adelphio 
comperimus.  Quedam  namque  sanctimonialis  famula  Christi,  sancta  repleta  devo- 
cione,  ad  sepulchrum  illius  dum  intente  psalmos  caneret,  factum  asseruit  infra 
urnam  illius  tamquam  murmur  lene,  in  aliud  latus  vertendum.  Moxque  locus  ille 
inenarrabili  dulcedine  atque  odore  suavitatis  repletus  enituit.  Erant  namque  ibidem  25 
gaudentes  et  quasi  exultantes  leticia  inenarrabili. 
ib.c. 30.  (12).    Haec  quippe  pauca  sunt  narrata  de  rnultis,  quae  sancta  atque  almi- 

fica  Tetta  abbatissa  ob  memoriam  beati  viri  Adelphii   seu  propter  exemplum  fide- 
lium   in   processu   temporis   recolenda    commentariolo   indita  stilo  sulcari  precepit, 
adiuvante  omnipotentia  Deo,  cui  laus  est  et  gloria  et  potestas  per  inmensa  semper  30 
secula  seculorum.     Amen. 

EXPLICIT  VITA  BEATP  ADELPHIP  ABBATIS. 

///.    Cap.  8.     1.  2.  3.         Capp.  9-12.     1.  3. 

Cap.  8.     a)  Deo  pr.  m.  corr.  Dei  1.  b)  et  1.  c)  posillum  3.  d)  ita  1.  3;  (i.  om.)  rep- 

perit  est  desinit  2,  dimidia  pagina  vacua  relicta.  35 

Cap.  9.     a)  om.  3. 

Cap.  10.      a)   autem   add.,   sed  delet.    1.  b)    om.  3.  c)   p.  G.  3.  d)    m.    al.   suppl.  1. 

e)  f.  i.  3.         f)  eorum  a.  3.         g)  hisdem  3. 

Cap.  12.     a)  omnipotente  3.         b)  sancti  3.         c)  Adelphi:  1. 

1)    Cf.  litteras   visitatorum   apostolicorum  in  Romarici  monte  a.  1613.  datas:    In   primo  40 
statu  —  —  monialium  curam  in  spiritualibus  gerebant  monachi,   quorum  unus  syndici 
nomine  rem  familiarem  administrabat   (Mabillon.  Ann.  ord.   S.  Bened.  I,  426J.  2)   Verba 

V.  Arnulfi  c.  9:    Miracula  autem  aliqua  saltim  de  multis  quae  gesslt  narranda  acgre- 
d  i  a  r ,    in   V.  Adelphii   minus   cohaerere   videntur.  3)    Miraculum   in   monasterio   in  Valeria 

provincia   sito,    irruentibus  Langobardis,    contigisse    fertur;   cf.    Greg.,    Dialog.  IV,  22   fSS.  R.  45 
Langob.  p.  539,).  4)  Augustinus   in   epistula   ad   Evodium    (Migne,    Patr.  33,    col.  699^    de 

quaestione  tractavit,  utrum  cum  aliquo  corpore  egrediatur  e  conpage,  quo  possit  ad  corpo- 
ralia  loca  ferri  et  locis  corporalibus  contineri. 


VITA  GALLI CONEESSORIS 

TRIPLEX. 

Gallus  e  fratribus,  quos  ex  Hibernia  in  Burgundiam  adduxerat  Columbanus,  una 
cum  ipso  quondam  per  quinquaginta  dies  in  solitudine  quadam  prope  Luxovium  consti- 

e  tutus  erat,  cum  ei  imperaium  est,  ut  ad  Bruscam  iret  rivum  proximum  ad  pisces  ca- 
piendos,  —  erat  enim  Scottorum  illorum  piscatu  victum  quaerere,  licet  carnem  inter  ali- 
menta  non  haberent,  —  sed  ille  dboedire  nolens  ad  Lignonem  amnem  longius  progressus, 
e  magna  quam  aspexerat  piscium  tnultitudine  ne  unum  quidem  capere  poterat,  quamvis 
per  totum  diem  laborasset;  frustra  igitur  rediens  a  Cohunbano  increpatus  est,  iterumque 

10  ad  locum  constitutum  remissus,  in  tantam  iam  piscium  copiam  incidit,  ut  rete  vix  trahi 
potuisset.  Lonas1:  haec,  inquit,  nobis  snpradictus  Gallus  saepe  narravit.  Gum  e  Bri- 
tannicis  arvis  magistrum  secutus  esset,  ipsum  sine  dubio  in  exilium  comitari  a  custo- 
dibns  regiis  a.  610.  permissus  est2,  ita  ut  idem  quod  iUe  iter  fecerit  per  Bheni  alveum 
Brigantiam  usque;    Columbano  autem  in  Ltaliam  discedente,   apud  Suevos  a.  612.  eum 

i6  ipsum  restitisse  vcrisimile  est.    Die  16.  Octobris,  quo  defunctus  esse  creditur,  in  breviariis 
Helveticis  Martyrologii  Hieronymiani  memoria  eius  colitur5: 
ltichenov.    Et  depositio  sancti  Galli  confessoris, 
Einsidt.    In  Altimania  sancti  Galli  confessoris, 
dum  dies  20.  Februari  apud  Adonem  ei  sacer  est:   Item  in  Alemania  beati  Galli  ab- 

20  batis  mirae  sanctitatis  viri,  discipuli  sancti  Columbani  abbatis,  ab  Usuardo  more 
solito  expilatuni. 

Cum  Columbanum  ad  gentes  vicinas  fide  christiana  imbuendas  Brigantiam  adiisse 
constet,  cumque  non  sohun  baptizatos  ad  sinum  ecclesiae  praedicatione  sua  reduxerit,  sed 
etiam  paganos  converterit  atque  baptizaverit^,  eundem  probabile  est  praecavisse,   ne  quae 

25  laborasset  ea  se  ipso  reeedente  cito  corruerent,  consiliumque  illud  postea  adiuvabat  quae 
ad  Steinach  rivum  haud  procul  ab  urbe  quam  dixi  constructa  erat  ecclesia  Galli  vel 
potius  Gallonis5,  in  provincia  Durgauensi  et  in  Arbonensis  castri  pago  sita.  Ei  saec.  VLLL. 
in.  presbyter  et  pastor  praeerat,  isque  sine  dubio  iura  paroeci  tenebat  curamque  ani- 
marum  exercebat  per  regionem   illam.     Magulfus   'presbyter  et  pastor  sancti    Gattuni' 

30  1)  V.  Columb.  I,  11.         2)Ih.I,20.         3)  AA.  SS.  Nov.  II,  \,  p.  [l 32].         4)  V.  Co- 

lumb.  I,  27.  5)  Nominis  scriptura  in  chartis  vetustioribus  quani  maxime  variat:   Gallonis, 

Gallunis,  Galloni,  Galluni  freqwnter,  Callo,  Calo,  (Chelleh  MG.  Ep.  V,  574),  Gilianus, 
Gilliamis,  Calianus  rarius  reperiuntur.  Calli  autem  nomen  a  Iona  adkibitum  in  chartis  non 
ante  a.  745.  primum   legitur   deniamque  post   Ludoxcici   Pii    regnum   usitaUssimum    factum    est. 

35  Cf.  Wartmann,  (Die  urkundlichen  Formen  des  Namens  Qallus'  ('Anzeiger  f.  Schweizerische 
Gesch.'   1863,  p.  33  sq.). 


230  VITA  GALLI  CONFESSORIS  TKIPLEX. 

Godafridum  ducem  Alamanniae  a.  708.  defunctum*  adiit,  petiturus,  ut  ad  luminaria 
ecclesiae  suae  sibi  aliquid  concedere  dignaretur,  ducisque  charta  inter  celeberrimas  tra- 
ditiones  Sangallenses  primum  locum  nunc  obtinet2.  Monasterium  autem  'sancti 
Gallonis'  regnante  demum  Theuderico  IV  (a.  721— 737 ')  primum  commemoraturs,  di- 
catum  cum  aliis  sanctis,  tum  Desiderio  martyri,  quem  apud  Sangallenses  eximio  honore  5 
et  postea  floruisse  constat^,  primusque  abbas  Audemarus  vel  Otmarus  eidem  praeerat. 
Muiora  incrementa  inilc  cx  a.  744.  res  monasterii  S.  Galli  cepere,  ex  quo  munera  fidelium 
effusius  affluebant,  chartaeque  traditionum  exinde  additamentum  exhibent  notabile:  ubi 
corpus  eius  (scil.  Galli)  requiescit5,  vel  ubi  ipse  requiescit  in  corpore.  Corpus 
patroni  pro  thesauro  pretiosissimo  a  tnonachis  habejbatur,  cuius  praesentia  et  miracula  10 
multiplicabantur  et  divitiae,  ideoquc  si  ipsius  mentio  non  fit  in  chartis  vetustioribus,  con- 
cludi  licet,  sicut  de  Dionysio  conclusum  est  a  J.  Havct  b.  m.  ,;,  illud  autca  non  adfuisse. 
Itaque  inventio  vel  translatio  quaedam  corporis  Galli  statuenda  videtur  esse,  facta 
a.  744.  vel  paulo  ante.  Eodem  fcre  tempore  regula  S.  Benedicti  a  monachis  suscepta 
videtur  esse,  nam  in  charta  a.  745,  d.  10.  Sept.,  data  Audemarus  abbas  Dco  deservire  di-  15 
citur  secundum  religionem  eet  sub  normam  regularem  confirmatam' 7. 

Monasterium  S.  Galli,  sicut  ex  privilegio  Caroli  M.  a.  780.  intellegitur,  (ad  eccle- 
siam  S.  Mariae  urbis  Constantiae  aspiciebatf,  ideoque  episcopo  Constantiensi  et  dominium 
terrae  conveniebat  et  ius  exactiones  immoderatas  monachis  imponendi.  Officium  tributo 
annuo  fixo  in  modum  redactum  est,  cum  Audemaro  abbati  successor  a  Sidonio  episcopo  20 
constituebatur  Iohannes.  Tunc  enhn,  ne  monachi  amplius  inquietarentur,  inter  episcopum 
abbatemque  pactum  salubre  compositum  est,  ut  census  unciae  auri  equique  valcutis 
libram  unam  S.  Mariae  ecclesiae  episcopisque  ab  abbatibus  e  rebus  monasterii  quotannis 
persolvendus  esset,  reliquos  autcm  monasterii  fructns  ad  sustentandos  monachos  abbates  ex 
intcgro  potestatem  haberent  distribuendi.  Pactum  a  Carolo  M.  a.  780.  et  a  Ludoivico  Pio  25 
a.  81G.  ratum  habitum  est,  quae  confrmationis  chartae  solae  supersunt8. 

Nomina  monachorum  inde  ex  Audemari  temporibus  receptorum  codex  qui  adhuc 
superest  promissionum  vel  cmfessionum  S.  Galli  complcctitur,  ex  quo  intellegitur  3  et  2 
prcsbyteros,  diacomim  itnum,  monachos  47  sedente  primo  abbate  monasterio  adscriptos  esse9. 
Monachis  in  congregationem  receptis  oboedientia  stabilitasque  'coram  Deo  et  sanctis  eius'  pro-  30 
mittenda  crat.  Off/cia  coenobialia  sub  Iohanne  creari  coepta  sunt,  primumque  decanatus 10 
occurrit,  cumque  idem  abbas  Sidonio  dcfuncto  ct  episcopus  Constantiensis  creatus  esset, 
ifa  ut  iam  utriquc  sedi  unus  praeesset,  cumque  curis  episcopalibus  Constantiae  plerumque 
retineretur,  de  rebus  monasterii  disponendi  potcstatcm  monachis  commisit,  praepositum 
ordinans,   qui  a.  761.  primum  commcmorat/ir11,   neque  praesens   cpiscopus   de  rebus  mo-  35 

1)  88.  XIII,  p.  724;   cf.  Smin,  'Wirtemberg.  Gesch.'  I,   179.  2)  Hermann  Wart- 

iiuinn,    'UB.  cler  Abtei  St.  Gallen',    Turici  1863,    I,  p.  1.  3)  Wartmann,    'UB.'  I,  p.  4. 

4)  SS.  R.  Merov.  III,  p.   628.  5)    Cf.  chartam   a.  744,    d.   9.  Nov.    datam,    Wartmanu, 

'UB.'  I,  p.  11.      '    6)  'Origines  de  Saint  Denis'  p.  18.  7)  Wartmann  I,  p.  14.    Cf.  chartas 

a.  761    (Wartmann  I,  p.  33) :    monahi  sancti  Galloni  confessore,  qui  acl  cella  sua  sub  usu  <*o 
reculare  deservimus,  et  a.  779  (Wartmann  I,  p.  85^):  cum  monachis  suis  sub  norma  sanctae 
regule  beati  Benedicti  constitutione  degentibus.         8)  Wartmann  I,  p.  87.  208.         9)  Piper, 
Libri   confraternitatum  S.  Galli,  Augiensis,    Fabariensis    (Mon.  Germ.)  ^.111.  10)  Waklo 

decanus  a.  759/60.  primum  commemoratur ;    cf.    Wartmann  II,  p.  382.     De  officiis  Sangallen- 
sibus   diligenter   atque  perite   disputavit   Henricus   Beimer,    De   crescente   in   ecclesia   auctoritate  45 
monachorum  (dissert.  Bonn  1870^,  post  quem  eandem  quaestionem  retractavit  Meyer  v.  Knonaa, 
'Die  St.  Gallenschen   Officiaien'  ('Mitth.  zur  Vaterl.  Gesch.',  apud  S.  Galltim   1872,  p.  64-sqq.). 
11)  Wartmann  I,  p.  33. 


VITA  GALLI  CONFESSORIS  TRIPLEX.  231 

nasterii  disponere  ausus  est,   nisi  consentientibus  fratribus.     Praeterea  'cellenarii,   cama 
rarii,  portarii,   siginsti'  (=  sacratarii)   officia   inde  ex  a.  770.  distincta   suni '.   ita  ut 
monasterium  sedente  Tohanne  prospero  successu  efflorescens  multiplici  ministrorum  appa 
ratu  guharnaretur.    Post  ipsius  mortem  dignitas  utraque  et  episcopatus  et  abbatiae  iterum 

b  separata  est.  Egino  vero  licet  solum  episcopatum  sortitus  esset,  tamen  una  cum  Werdone 
ubbate  iura  monasterii  exercere  rebusque  eiusdem  providere  non  cessabat.  Quae  cum 
muneribus  /i</<  lium  ita  adauctae  essent,  ut  ad  eas  defendendas  alienatasque  vindicandas 
minister  peculiaris  posceretur,  vicedominus2  seu  advocatus  a.  787.  institutus  est,  </<<i  ut 
erat  iuris  peritus  abbati  fratribusque  in  negotiis  forensibus  tractandis  assistebat.    S.  Maria 

io patronis  monastcrii  indc  ex  a.  797.  adnumerabatur.  Denique  per  paucos  annos  iterum 
episcopus  Constantiensis  locuvn  abbatis  occupabat ::. 

Tunc  demum  Gozbertus  ex  decano  abbas  a.  816.  creatus  liberator  monaslcrii  sur- 
rexit,  'quod  subiectum  fuerat  episcopatui  sanctae  ecclesiae  Constantiae' '.  'Inter  coenobia 
regi  pertinentia'  iam  anno  ante  illud  numeratum  est '.  quam  defensionem  regiam  imnmmta- 

15  temque  idem  abbas  a  Ludowico  Pio  «.  818.  impetravit5,  atque  etiam  ius  eligendd  abbatis 
liberum  ab  eodem  imperatore  monachis  concessum  esse  ex  charta  a.  833.  intellegitur6, 
qua  privilegia  anteriora  Ludowicus  rex  confirmavit.  Tributum,  </<■  quo  inter  Sidonium 
episcopum  Constantiensem  et  Iohannem  abbatem  olim  conventum  erat,  tunc  quidem  con- 
firmatum  est,   sc</  mox  partibus  inter  se  litigantibus,   cum  ad  eundem  regem  provocatum 

20  esset,  rem  a.  854.  ita  decidit1,  /tl  mointsfcrtum  datis  /traediis  quibusdam  omni  censu  et 
omni  servitio  absolveretur  neque  episcopo  deinceps  subiectum  esset  nisi  sola  canonica  aucto- 
ritate:  erat  autem  tunc  abbas  monasterii  S.  Galli  Grimaldus  archicapellanus  regis.  Simul 
et  privilegia  priora  monachis  denuo  confirmata  sunt,  excepta  ea  quae  iam  cessabat  charta 
Karoli  31.,   donaque   fisco    regio   quotannis  inferenda  monasterio   exempto  tunc   demum 

25  imposita  sitnf,  scilicet  equi  dxo  cum  scutis  et  lanceis8. 

Ex  chartis  igifttr  Sangallensibus  colligi  licet,  ecclesiam  'sancti  Galluni'  primo  ibi 
extitisse,  abi  celeberrimum  monasterium  postea  situm  erat,  officioque  divino  presbyterum 
et  pastorem  in  ipsa  vacasse,  neque  monasterium  ibi  surrexisse  aitte  Audemarum  primum 
abbatem,  idemque  ecclesiae  Constaittiensi  iton  so/am  auctoritate  canonica,  sed  etiam  iure 

bo  proprietatis  subiectum  esse,  donec  a.  818.  immunitas  regia  impetrata  ultim/umque  servi- 
tutis  i/Jitts  vestigium  a.  854.  extinctum  est. 

Attamen  monasterii  S.  Gal/i  primordia  iit  Vitis  patroni  longe  aliter  enarrata  sunt. 
De  necessitudine  quae  inter  eas  intercedi/  iam  mnlto  rectius  iudicari  Ucet,  postquam 
ante  paucos  aitnos  ritae  vefttstissimae  fragmenta  pretiosissima  fe/ici  casu  e  tenebris  eruta 

35  sunt.  Cttm  enim  antca  creditum  esset9,  We/tinttm  primum  auctorem  eumque  a  Walah- 
frido  retractatum  esse,  id  quod  probis  argumentis  reprehensum  erat 10,  utrumque  <>  hio- 
grapho  vetttstissimo  pendere  itttnc  /ttce  clarius  patet.  Is  materiam  ita  disposuit,  ut  vitam 
in  parte  priore  describeret,  in  posteriore  autein  signa  c/  virtutes  post  Ga/ti  obitum  facta 
adderet.     Prioris  (c.  1 — ±)  nihil  superest  nisi  ftnis  a  Columbani  morte   incipiens  atque 

40  l)  Wartmann  I,  p.  86.         2)  Vicedominus  non  occurrit  nisi  in  vetustissima  charta  a.  787, 

Febr.  15,  dafa  (Signum  Munhing  vecedomno  teste  Wartmann  I,  p.  105),  deinde  vero  ex  die 
15.  lunii  eiusdem  anni  (Rihperto  advoeato  nostro  ib.  I,  p.  106)  constanter  advocatus  neque 
unus  so/us  suffecit  sed  plures  in  una  charfa  commemorantur.  De  eorum  primordiis  negotioque 
diligenter  disseruit  Meyer  v.  Knonau  ('Mitth.  zuv  vaterl.  Gesclt.'  1870,  p.  l&Osqq.).        3)  Wo/f/eoz 

45  nomine,  cuius  charta  a.  815.  mense  Maio  data  meminit;  cf.  Wartmann  I.  />.  203.  4)  Warl- 
mann  I,  p.  220.  5)  Idem  I,  p.  226.  6)  Idem  I,   />.  318.  7)   Idem  II,  p.  50. 

8)  Idem  II,  p.  52.  9)  Ildephonsus  ab  Arx,  SS.  II,  p.  1  sqq.  10)  Scherrer,  'Verz.  d. 

Hss.  von  Sl.  Gal/en'  p.  172  sqq. 


232 


VITA  GALLI  C0NFESS0RI8  TRIPLEX. 


ad  patronum  defunctum  perveniens.  Posterior  «<l  exequias  magna  ex  parte  pertinens 
foliisque  duobus  deperditis  hians  primo  miracuJa  vetustiora  continet,  orationisque  ad  se- 
pulchrum  factac  enarrata  ri,  qua  vota  hominum  piorum  statint  ad  effcctum  adduci  creditum 
est,  in  doxologiam  quandam  desinere  videtur  (c.  5 — 8> ;  sed  mox  nova  subsequuntur 
miracula  (c.  9 — \\),  cum  praetermissis  aliquot  quae  audivisset  vel  vidisset  se  ad  alja  5 
iam  festinare  auctor  pracfatus  sit,  quae  et  ipse  oculis  suis  vidisset.  Posterior  igitur 
pars  ipsa  bipartita  videtur  esse  e.t  quaeritur,  tttrum  ab  ttno  eodemque  cmnposita  sit  annon. 
Cum  miracula  priora  foliis  deficientibus  integra  ad  nos  minime  pcrvenerint,  ad  cxpila- 
torcs  recurrendum  est,  atque  Walahfridus  ca  quae  exciderunt  c.  I,  32  —  II,  5.  com- 
prehendens  aevum  Pippini  maioris  domus  (a.  709 — 712;  attigit  (II,  3),  antequam  de  10 
Stcpliano  diacono  eoque  custode  ecclesiae  S.  GaJJi  miracula  duo  enarravit.  Posteriora 
aidem  quae  auctor  i/pse  vidisse  vult  a  temporibus  Carlomanni  maioris  domus  (a.  741/7y 
vel  potius  Audemari  dbbatis  (j  759^)  incipicntia,  quo  sedente  signum  quoddam  rirtutis 
patroni  diu  supererat,  acvo  Pippini  regis  (a.  751 — 768J  et  quarto  Carlomanni  regis 
anno  (a.lll,  Oct.  9  —  Dcc.  i)  gcsta  sunt  neque  vcro  statini  conscripta,  cum  (usque  in  15 
hodiernum  diem'  lapidem  quendam  in  ipsa  S.  Galli  ecclesia  conservari  auctor  in  calce 
totius  opusculi  testatus  sit.  Haec  igitur  post  a.  771.  ct  saec.  VIII.  exeunte  titteris  man- 
data  esse  patet.  Auctor  autem  primigenius  non  idtra  doxologiam  pervenisse  creditus  est, 
unde  vitam  cum  miraculis  prioribus  usque  in  saec.  VIII.  in.  promoveri  licuit.  IJfsi 
miracida  utraque  manifesto  inter  se  distincta  sunt,  tamcn  is  qui  posteriora  adiecit  ma-  20 
teriam  ipse  ita  disposuit,  ut  auditis  visa,  scilicet  vetustioribus  recentiora,  opponeret, 
cumque  ex  illis  nonnidta  se  praetermisisse  confessus  sit  (c.  9),  certe  ct  praecedentia  sibi 
ipsi  attribuit.  Sermone  autem  utraque  miracula  composita  sunt  omnino  eodem  eaedcmque 
elocutiones  ante  doxologiam  ct  post  cam  occurrunt: 


c.  1  —  8. 

c.  2.     Et   ipsa    axis    usque    in    ho- 
diernum  diem  ad  dentium  | 

c.  3.    vir  unus 

c.  7.    Fertur  et  aliud  miraculum 


c.   9—11.  25 

c.  11.    Ipse  lapis  usque  in  hodier- 
num  diem  in   ipsa   ecclesia  perspicue 
videtur. 
=  c.  9.  10. 
=  c.  10.  30 


Itaquc  miraculorum  omnium  vitacque  tinus  solus  auctor  statucndus  est,  isque  vetustis- 
simus  Galli  biograplms  saec.  VIII.  demum  exeunte  Jibrum  edidit,  quo  posteri  omnes  ni- 
tuntur.  Vita  'a  Scottis  semilatinis  corruptius  scripta'  esse  Sangallensibus  postea  visa  est1, 
neque  vero  ullum  Jatinitatis  iJJius  vcstigium  dcprehendere  mihi  contigit,  imtno  sermo 
simpJex  potius  auctori  Germanico  attriJniendus  videtur  esse.  Deniquc  qtiod  miracula  35 
posteriora  consueta  peroratione  carent,  ca  fortasse  impcrfccta  reJicta  sunt,  quia  pJura 
acJhuc  expectabantur,  sicut  Virtutes  S.  Martini  non  concJuserat  Gregorius.  Certe  nihil 
desideratur,  natn  quiJms  aucJores  subsequentes  usi  sunt  codices  ad  eundem  finem  per- 
venerunt  neque  ultra. 

Librorum  autem  tunc  maxima  penuria  in  monasterio  S.  GaJJi  erat  usque  ad  tem-  40 
pora  Gozberti  abJtatis,  qui  tantam  eorum  copiam  comparavit,  ut  Jocus  inde  non  parum 
excresceret  -.  Idem  cum  immunitatis  priviJegium  aptid  imperatorem  amJnret,  vitam  patroni 
non  sine  bono  fructu  consuluerit  oportet,  sed  novis  incrementis  florescenti  monasterio 
simplicitas  Jibri  iJJius  minime  par  erat.  Itaque  scriptor  idoncus  ad  retractandum  Jibrum 
qtiaerendus  erat  nuJJusque  doctior  SangaJJensibus   vistis   est  qtiam  Wettinus  iJJe  magister  45 

1)  Cf.  Praef.  in  mdricam  (vitamj  S.  GaJli,    quae  Notkeri  nomine  edita  est  (Weidmann, 
'GescJi.  d.  Bibtiothek  von  St.  Gallen    p.  485J.  2)  Ratpertus  c.  6,  SS.  II,  p.  66. 


YITA  GALLI  CONFESSORIS  TRIPLEX.  233 

scholae   exterioris*    Augiae    vicinae.      Ts    Waldoni    abbati    Sangallensi   consanguinitatt 
proximus  atque  Grimaldi  capellani  propinquus   vitam   quidem   monasticam   non  duxerat 
nisi  mediocriter2,  quippe  qui  adidtus  suo  arbitrio  vivere  maluisset,  sed  in  extremis paeni 
tentia/m  agens  angelis  iterum  placebat,  sicut  ei  ipsi  die,  antequam  a.  824,   //.  Non.  Nov.8 

5  obiit,  in  visione  illa  celeberrima  revelatum  esse  fertur.  Tn  illecebris  huius  mundi  stu- 
dium  discendi,  utut  decebat  magistrum,  tfon  />/<m<'  neglexisse  videtur  <!/</«<■  scientiam 
disciplinarum  et  divinarum  et  liberalium  /ir«<-  ceteris  tunc  ibi  commorantibus  consecutus 
esse  dicitur,  id  quod  fortasse  j>r<>  haud  il«  magno  laudis  cumulo  habendum  est.  Tpsae 
camenae  incunabulis  eius  adstiterant,   sed  prologus  metricus  </«i   Vitae  Galli  in   codice 

io  unico  praecedit  ex  versibus  hexametris  constat,  quorum  barbariem  viri  </(><■/>  haud  satis 
mirati  sunt.  Cum  primae  singulorum  versuum  litterae  monente  Francisco  Biicheler4  sen- 
tentiam  hanc  exprimant:  COZBERTO  PATPJ  WETTINUS  VEKBA  SALUTJS. 
neque  </<•  auctore  neque  de  tempore  amplius  dubitandum  esset,  —  nam  cum  Gozberto 
abbate  Wettinus  per  annos  tantum  816 — 824.  auras  ritt/lrs  carpsit,   —   si   certo   certius 

io  constaret  «  biographo  ipso  carmen  Vitae  praemissum  esse,  sed  alio  atramento  illud  in 
codice  exaratum  est,  licet  manus  eadem  sit.  Attamen  poeta  et  ipse  S.  (i«lli  <<<■!«  'stilo 
/■<>/</ 1/ te  recitare'  voluit,  quae  'cuncta  recitare'  non  valebat  biographus  (c.  4 J y , 
idemque  sermone  eodem  usus  est,  qui  huius  proprius  erat: 


20 


Prologus. 
r.  2.  gyrat  liaec  terrestria  regna, 

v.  6.  rim  ans. 


V.  Gal/i  II. 

c.  39.   cum  priores  sedes  gyrarentur 
(V.  Galli  vet.  c.  9.  veniebantj, 

c.  89.  fratribusque  res  gesta  riuiabatur 
(==  V.  Galli  vet.  c.  9.    narraverunt  onmia 
fratribusj, 
25       v.  7.    reg-num    aetbrale    (=   aethe-  c.  29.  in  aethrali  regno, 

rium), 

/tnde  prologum  vitamque  uni  attribuendum  esse  Wettino  pro  certo  habetur.  Tpsius  autem 
sermo  tumidus  multisque  teutonismis  refertus  neque  mendis  grammaticis  vacuus5  in  prae- 
ceptore  aevi  Caroli  J\I.  vix  ferendus  videtur  esse,  etsi  Sangallensibus  tunc  forte  urbanior 

30  visus  est,  praesertim  cum  passim  melo  rhythmico  conderetur.  Orationem  ubique  ampli- 
/icai/s  atque  adornans,  causas  rerum  indagabat  miraculorumque  naturam  mirabilem  eo 
clariits  eocponere  atque  etiam  exaggerare  studebat,  quo  pluris  merita  sancti  aestimarentur, 
neque  contenvplationibus  piis  virtutes  concludens  parcebat.  Ut  expositionis  gradus  «<■<■<- 
leraretur  lectorque  eo  avidius  gesta  patroni  hauriret,   festinationis  persaepe  addidit   ad- 

35  verbia:  celerrime,  cito,  confestim,  baud  mora,  statim.  Vitam  vetustiorem  suo  arbitrio 
moreque  scholastico  retractavit,  licet  verba  haud  raro  servaverit;  fontcm  vero  non  solum 
non  commemoravit,  sed  etiam  c.  28.  «</  'veridicorum  virorum  testimonium'  provocavit, 
eosque  Maginaldum  et  Theodorum  comites  Galli  aliosque  innumerabiles  fuisset  voluit 
c.  34,   qui  sancti  vitam  consideravissent  aut  a  veridicis  testibus  ijjsius  gesta  didicissent. 

4o  Cum  igitur  testes  oculatos  produxisset,  pro  auctore  primigenio  habitus  est,   licet  Alaman- 

1)  Visio  Wettini  attct.  Walahfrido  v.  178  (ed.  Diimmler,  Poetae  II,  p.  309^: 
Cui  fortuna  dedit  scolis  adnectier  illis, 
Quis  gandere  solet  nitida  et  lasciva  iuventus. 
2)   Visio  Wetiini  auct.  Heitoi/e  (ed.  Diimmler  l.  I.  p.  267J).         3)  Feriam    quintam    diei  attri- 
45  buit    loco    sextae    reliquasque    quas    adiecit    ferias    haud    recte    computavit    Heito    l.    L,    quia 
bissexti  rationem  non  haibuit.    .     4)  M.  G.  Poetae  II,  p.  701.         5)  Neque  in  declinatione  (c.  35. 
pratae  =  prata,    c.  33.   lippes  =  lippi,    c.   29.    commnnis    precibus^)    neque   in   coniugatione 
(c.  34.   didicebant  =  discebaitt)  grammaticae  legibus  satisfecit. 

SS.  R.  Merovino-.    IV.  30 


234  VITA  GALLI  CONFESSORIS  TRIPLEX. 

norum  patriam  ab  hoc  AJtimaniam1  nominatam  esse  constet,  dum  ipse  de  Alta  Ger- 
mania2  loquitur.  Galli  vitam  sicut  decessor  a  miraculis  postumis  distinxit,  duobus  libris 
institutis,  signaque  mortificationis  post  sancti  transitum  reperta  (c.  34/.  quae  exequiis 
inserta  crant,  suo  loco  mota  post  eas  (c.  32.  33y  transposuit.  Denique  cum  multa  aut 
neglegenter  praeteriit  aut  consulto  suppressit,  quae  sibi  haud  necessaria  aut  parum  utilia  b 
visa  essent,  tum  alterum  Stephani  diaconi  miraculum  post  c.  38.  una  cum  epilogo  praeter- 
misif,  quo  audita  auctor  primigcnius  concluserat. 

Si  pompam  fucatam  semidocti  ittius  magistri  Augiensis  cum  simpiicitate  biographi 
vetustioris  comparaveris,  fortasse  dubitabis,  quin  sancti  vita  per  illum  in  meliorem  statum 
redacta  esset,  nam  ne  grammaticae  quidem  peritia  decessorem  suum  semper  superavU^  io 
qui  c.  40.  contigit,  quod  scripserit,  licet  contigit,  ut  in  fonte  (c.  lOj  repperisset.  Tam 
manifesta  novi  auctoris  mediocritas  ipsos  Sangallenses  fugisse  nequit,  iique  praeterea 
capitum  distinctionem  dcsiderabant,  cum  ne  eas  quidem  incisiones  quas  apud  auctorem 
suum  reppererat  Wettinus  semper  servasset.  Itaque  Gozbertus  abbas  cum  monachis  suis 
de  tertia  ritae  editione  cogitare  coepit,  iterumque  Augiam  oculos  rettidit,  neque  vero  is 
magistro  iam  negotium  commisit,  sed  iuveni  integritate  vitae  conspicuo  atque  eruditissimo, 
qui  non  sohim  seniores  sed  etiam  aequales  ingenio  doctrinaque  longe  praestabat,  WaJah- 
frido  scilicet  Straboni.  Is,  si  poetae  credi  fas  est,  qui  ipsius  nomine  nequc  vero  arte 
Gatti  gesta  versibus  heroicis  a.  850.  celebravit'6,  vitam  oratione  pedestri  16  annis  ante 
conscripserat,  eo  tempore  quo  Ludowicus  Pius  honore  privatus  erat:  20 

Tunc  Caesar  Hludowicus   erat   nudatus  bonore, 
scilicet  a.  833/4.   Re  vera  id  haud  muJto  post  contigis^e  potest.  cum  a.  837.   Gozbertus  mo- 
nasterio  gubernando  renuntiaverit4;  neque  haud  multo  ante,  cum  Walahfridus  c.  a.  808/9. 
natus  ■'  in  V.  Otmari  abbatis,  quam  iisdem  fratribus  Sg,ngattensibus  iubentibus  V.  Galli  subie- 
cit,  ecclesiam  ipsius  sancti  'nuper'  reaedificandi  causa  destructam  esse  scripserit,  id  quod  ad  25 
celeberrimam  monasterii  aedificationem a.  830.  spectat6.  Erat  igitur  ei  mandatum,  uJ  'vifam 
patroni  scnsu  nobilem,  scripto  degenerem  Jumine  rectae  Jocutionis  ornaret  et  scriem  con- 
fusam  capitulorum    distingueret    limitibus'  \  praeceptisque    oboediens    auctor    Gozbertum 
cunctosque  fratres  obsecravit,  ut  se  ipsum  orationibus  adiuvarent.    Quaeritur  autem,  qua 
de,  causa  Augiensem  iuvenem  SangaJJenses  cJegeriirf  neque  scriptorem  domesticum.    Posteri  30 
non  negcdmnt  WaJahfridum  lin  litterarum  scientia  apud  suos  illustrem  ante  alios  habitum 
esse's,  sed  rationis  aptam  conclusionem  evitantes,  ut  famae  monasterii  proprii  parcerent, 
statuerunt,  Gosbertum  id  egisse,  'ne  si  sui  quidem,  quos  habebat  facundissimos,  magnatem 
suum  elatius  scribendo  extoJJerent,  adulatorie  eum  Jaudasse  putarentur  et  Jinguis  sic  de- 
trahentium  roderentur'9.    Hanc  eis  ultimam  spem  eripere  noJim,  sed  meminisse  oportet  35 
eadem  reJigione   eundem   ahbatem   in  nepote  proprio   et  ipso  GozJ>erto  appelJato  minime 
tentum  esse,  qui  historiae  domesticae  scribendae  et  ipse  ante  Walahfridum  qperam  dederit, 
ea  vero  quae  iJJe  ediderat,  sciJicet  GaJJi  miracula  et  Otmari  abbatis  vitam,  eidem  Walah- 
frido  retractanda  commissa  esse,  ideoque  studium  domesticum  SangaJlenses  non  tam  formi- 
dasse  quam  sermonis  rusticitatem.    Walahfridus  autem  vitam  vetustam perlegens,  in  nomen  40 
Altimaniae  inciderat,   cumque  a  scriptore   uuJJo   ij^sius  mentionem  fieri  vidcret,   de  eius 
origine  inprologo  altius  inquirens,  per  Orosium  Solinumque  demonstravit,  terram  antiquitus 

1)  Walalifridi  Prolocjus.         2)   Cap.  24.  37.         3)  Ed.  Diimmler,  Poetae  II,  p.  428  sqq. ; 
cf.  p.  266.  4)  Batperim  c.  7.  5)  Cf.  Dummler,  Poetac  II,  p.  260.  6)  Cf.  Meyer 

v.  Knonau,  'Mitth.  z.  Vaterl.  GescJi.  Sf.  Gallen'  1870,^.  110.    Ichnographia  adhuc  superest,  edita  45 
a  F.  Keller,  'Bauriss  des  Klosters  Sf.  Gallcn  vom  .1.  820',  Turici  1844.       7)  Prologus  WalahfruM. 
8)   Praefatio  Isonis,   ed.  Meyer    r.  Knonau  t.  t.  p.  114.  9)   Praef.    in   metricam    (vitam) 

S.  Galli,  ed.  Weidmann  i.  I.  p.  485. 


VITA  GALLI  CONFESSORIS  TRIPLEX.  235 

llaetiam  />oli/<s  (tppellaiam,  voeabulum  autem  quod  dixi  'ab  alto  situ  provinciae  a 
modernis  conftctmri  esse.  Et  <//<i(t  provinciarum  descriptiones  attigerat,  mox  ad  GalU 
patriam  transiens  Hiberniae  situm  ad  eosdem  auctores  descripsit.  A  decessoribus  suis 
eo  discrepat,   quod  librum  priorem   ultra   sancti   obitum   usque  ad  sepulturam  perduxit, 

5  c.  30 — 34.  eidem  attribuens;  insequenti  autem  miracula  postcriora  rcscrrarit,  primo  '<<< 
quae  priorum  ad  ipsum  scripto  perlata  craa/'.  scilicet  biographi  vetusti  (<<</  II,  8),  deinde 
quae  ipsius  aetate  Gozbertum  '  iuniorem  litteris  mandasse  modo  dixi,  insertis  iis,  quae 
veracium  virorum  rclationc  ipsc  compcrcrat'1.  Libros  non  solum  in  capita  distinxit,  sed 
etiam   utrique  laterculum   praescriptionum   praemisit.     Sanctum,    ut  ap/a/  Ih-nm   pro  sc 

10  ipso  intercederet,  et  in  />>/<■  prologi  versibus  lepidis  imploravit  et  tofo  opere  ftnito  'Ora- 
tioncm  Walahfridi'  addens.  WetUni,  quem  patronum  et  fortasse  magistrum  coluerat8, 
cuiusque  visionem  versibus  heroicis  ipse  dcscripscrat,  ne  verbo  quidem  mentionem  fecit, 
ideoque  oblivioni  dandam  esse  censuit  editionem  cius  parum  accuratam  ncquc  e/cyuutcm. 
Bono  igitur  usus  iudicio  ad  fontem  ipsum  progressus  est,   etsi  ex  locis  nonnullis  '  con- 

15  chali  licet,  c/iani  Wcttini  cditioncm  noro  auctori  praesto  fteisse.  Cum  autem  uterque 
prisciim  sermoneiu  suo  more  retractaverit,  modo  hic  modo  ille  cum  vita  vetustiore,  eon- 
venit,  modo  neuter  neque  utroque  collato  textu  priscus  restitui  potesf.  Attamen  Walah- 
fridus  vestigia  decessoris  religiosius  secutus  est  Wettino  neque  ea  quae  tradita  erant  aut 
neglegenter  praetermisit  aut  consulto  immutavit  sicut  ille'\     Cum  sermonis  elegantiam 

20  affectaret,  poetarum  aut  rhetorum  more  locos  nonnullos  exornavit6  aut  orationes  ampli- 
ficavif,  licet  adhuc  multo  plura  ipsi  imputata  essent,  quam  par  erat.  Quaestio  enim. 
utrum  hoc  vel  illud  Wettinus  omisisset  an  Walahfridus  addidisset,  nunc  dcmum  rectius 
decidi  potest,  vitae  vetustioris  repertis  reliquiis.  Cum  Walahfridus  graecae  quoque 
linguae  elementa  quaedam  moncnte  E.  Dummler s  didicisset,  iis  satis  inepto  loco  usus  cst. 

25  nomen  lacus  Potamici  e  Graeco  derivans9.  Facundia10  vir  praestantissimus  ingenua 
florehat,  scd  doctiores  post  illum  e.rtitere,  qui  'disertissimum  illum  passim  barbarico  ntodo 
et  morc  latina  dixisse1  contenderent11.  Certe  sermo  ipsius  lieet  satis  elegans  sit,  tamen 
aevi  Merovingici  naeris  non  omnino  caret,  veluti  persaepe  infra  pro  'intra'  vel  iis  locis, 
quibus   recta   lectio   apud  Ionam    tradita   est,   iubere   ut   aliaque  apud   ipsum   leguntur 

30  parum  latina. 

1)  V.  Galli  auct.  Walahfrido  I,  34.  2)  Ib.  II,   9.  3)  Cf.  Diimmler,  Poetae  II, 

p.  259.  334.  4)  Eadem  apud  Wettinvm  c.  27.  et  Walahfridwm  I,  27  leguntur:    longiorem 

mensura  pedis  dimidii  (d.  p.  Walahfr.),  dum  Vita  vet.  c.  2.  haec  exhibet :  longior  quantum 
dimidium    pedem.      Gum   Wettino  c.  30.    et    Walahfridus  I,   30.    earum    rerum    meminit,    quae 

35  exequiis  aptae  sunt  aut  exhibentur,  neque  vero  Mographus  vetustior  c.  5.  Uterque  I.  I.  huius- 
cemodi  addit  et  pro  provintiam  scribit  patriam  ;  paulo  infra  (Wett.  e.  40,  Walahfr.  II,  7) 
substitit  exhibet  pro  verbis  non  potuit  longius  ire  et  fWett.  e.  41,  Walahfr.  II,  8}  perculsus 
pro  conpulsus.  Attamen  in  schedis  vitae  vetustioris  quae  supersunt  vocabula  excidisse  possunt, 
fortasse  etiam  lectiones  nonnullae  discrepabaut  ab  exemplari,  quod  Wettino  et  Walahfrido  praesto 

40  fuerat.  5)  Wettinus  (c.  9)  Gallum  a  Columbano  'retinendi  causa  cum  hilaritate'  a  missa  cele- 

branda  prohibitum  esse  scripsit  studio  patroni  manifesto,  cum  Walahfridus  I,  9.  eidcm  non 
pepercerit,  enarrans,  ipsum  'amore  loci  detentum  viae  longioris  detrectare  laborem'  visum  esse, 
ideoque  inoboedientem    inertemque   a   magistro  punitum.  G)   Legas   sis  poeticas   ortus   solis 

descriptiones   I,    11.    18,    quas    nimium    nccrbe    castigavit    Rettberg ,     Observationes    ad    vitam 

46  8.  Galli   spectantes,   Marpurgi   1842    (Progr.  prorectoratusj.  7)    Conferas  e.   gr.    querelas 

Willimari presbyteri  (I,  29)  et  Iohannis  episcopi  (I,  30).     Introitum  c.  31.  libri  I.  Walahfridus 
praemisit.         8)  Poetae  II,  p.  259.         9)  Walahfridi  Prologus  V.  S.  Galli.  10)  Cf.  epita- 

phium,  Poetae  II,  p.  239.  11)  Praef.  in  metricam  (vitam)  S.  Galli,  ed.  Weidmann  1.  I. 

30* 


236  VITA  GALLI  CONFESSORIS  TRIPLEX. 

Vita  Galli  oratione  pedestri  conscripta  si  fratribus  Sangallensibus  accepta  fcrret, 
carmen  de  eadem  re  se  fusurum  cs-sc  Walahfridus  promiserat1,  sed  hymnum  solum  de 
patrono  suo  composuit2,  qui  in  codicibus  aliquot  Vita/m  subsequitur,  negotium  amplius 
posteris  perficiendum  relinquens.  Ipse  autem  legatus  a  rege  in  Galliam  missus  morte 
repentina  iuvenis  a.  84'.).  ereptus  est3.  Tunc  ab  Ermenrico  eius  discipulo  Sangallenses  ■> 
et  inprimis  Gozbertus  nepos  abbatis  petivertmt,  ut  quod  magister  non  impleverat  ipse  per- 
ficeret,  sed  ultra  primos  conatus  ille  non  progressus  est '.  Paulo  autem  post,  scilicet 
a.  850,  poeta  Sangallensis,  cuius  supra  memini5,  librum  V.  Galli  primum  in  orationem 
poeticam  vertit  Walahfridique  nomine  edidit,  eidem  Gozberto  carmen  nuncupans.  Quod 
ri.r  latius  publicatum  vel  ipsos  Sangallenses  posteriores  latuisse  videtur,  ita  ut  laborem  10 
pro  infecto  haberent.  Unde  Notkero  in  dialogo6 mirabili  eodem  recentiore,  qui  ipsi  etHarl- 
manno  iuniori  attribuitur,  vel  potius  in  Praefdtione  quam  citavi  in  metricam  (vitam) 
sancti  GaJli  consilium  eandem  rem  poetice  tractandi  suppositum  est,  librosque  tres  vitae 
metricae  ab  eodem  relictos  esse  hodie  communis  opinio  est". 

JEa  autem  quae  de  vita  S.  GalJi  ab  auctoribus  diversis  tradita  sunt  inter  se  fere  15 
atJ  amussim  consonant,  quippe  quae  omnia  e  biograplio  UJo  vetustiore  pendeant.  Is 
saec.  VIII.  ex.  vitam  patroni  enarrans .  arduum  ojyus  sibi  eo  Jevius  effecit,  quod 
Columbano  sanctum  a  parentibus  commendatum  esse  affirmavit.  Iam  enim  disciputi 
historiam  per  vitam  magistri  describere  poterat  fontemque  et  ipse  attuJits.  Ea  quae  in 
c.  1 — 3.  utriusque  Galli  Vitae  de  patria  Hibernica,  itinere  Gallico,  sedibus  in  Vosago  20 
constitidis,  exilio,  adventu  in  Austrasiam  tradita  sunt  partim  ad  verbum  cum  Iona  con- 
veniunt,  apud  quem  easdem  res  multo  fusius  multoque  accuratius  depictas  reperies.  Demum 
a  c.  4.  biographus  duce  relicto  riam  propriam  ingredi  coepit.  Xam  postquam  Columbano 
a  Theudeberto  rege  optionem  datam  esse  asseruit,  ut  ubicumque  Jocum  aptum  invenisset, 
eum  sil)i  eligeret,  non  cum  Iona  Brigantiam  urbem  inquisitam  eoque  perventum  esse  25 
voluit,  sed  primo  ad  Lindimacum  fluvium,  deinde  ad  Turecum  castellum,  tum  ad  Tucco- 
niam  villam,  ibique  pemgrinos  consedisse,  cum  loci  situs  placmsset,  postea  autem 
Arbonam  castrum  eosdem  adiisse,  uhi  Willimarum  presbyterum  repperissent,  eumque 
ipsum  demum  oculos  eorum  in  Brigantiam  convertisse.  Gallus  autem  postqttam  invitus 
sacerdotii,  i.  e.  presbyteratus,  gradum  adeptus  fere  in  obJivionem  auctoris  venit,  inde  30 
a  c.  4.  iam  in  medio  positus  est,  quaerentique ,  ubi  interim  fuisset,  a  Wettino 
responsum  datur:  Gallus,  inquit,  ad  cuius  miracula  rimanda  Christo  propitio 
fig-imus  opera,  virum  Dei  Columbanum,  ut  iam  dictum  est,  ab  initio  conversionis 
sequendo  eiusque  laboribus  conpatiendo  coepit  —  —  incendere  et  q.  s.  Paganorum 
superstitionibus  fere  impensius  magistro  obstitisse  fertur,  ita  ut  eum  interficere  incolae  35 
nisi  esSent,  ipseque  a  CoJumbano  verbum  divinum  praedicare  iussus  est  non  solum 
Arbonae  in  domo  Willimari,  sed  etiam  inter  paganos  Brigantiae  constitutus:  utriusque 
enim  sermonis  peritus  fuisse  dicitur  et  Jatini  ef  barbari  gentis  AJamannoram  (c.  %). 
Operibus  Scottorum  non  solum  daemones  invidebant,  quorum  aJtercationem  GaJJus 
piscatui   more   suo   deditus  auscultabat  (c.  7),   sed   etiam  populi  pars  infesta  erat,   qui  40 

1)  Walahfridi  Prologus  V.  S.  Galli.        2)  Ed.  E.  Diimmler,  Poetae  II,  p.  411.        3)  Gf. 
Diimmler    I.    I.    p.   261.  4)    Ermenrici    epistulam     «d    Grimoldum    archicapeUanum    ed. 

E.  Dummler,  Halis  Saxonum  1873;  MG.  Ep.  V,  536  —  579.  Cf.  'St.  GaUische  Denkmale' 
('Mitlli.  der  antiqu.  Gesellsch.  in  Ziirich'  1859,  p.  249^  auctore  eodem.  5)  Supra  p.  234. 
6)  Ed.  Weidmann  l.  I.  p.  482  sqq.  Cf.  Canisius,  Lect.  antiq.  V,  p.  790  sqq. ;  Wattenbach,  45 
'GQ.'  I,  270°.  7)  SS.  II,  p.  4.  8)  Vitam  Columbani  auctore  Iona  his  verbis  citavernnt 
Wettinus  c.  3 :  sicut  in  gestis  eius  legitur,  Walahfridus  I,  1 :  liber  gestorum  ipsius  pleniter 
indicat,  I,  3 :   ut  scriptura   sanctae  conversationis  eius  testatur. 


VITA  GALLl  CONFESSORIS  TRIPLEX.  237 

peregrinos  «/>//</  Cunzonem  regionis  illius  ducem  detulerunt,  tamquam  venatio  publica 
per  eos  turbaretur,  unde  iam  <■  finibus  illis  discedere  iussi  sunt;  cumque  </  alia  adversa 
haud  panca  ibi  passi  essent,  consilium  Ttaliam  petendi  ceperunt  (c.  8).  A/>  <■<>  itineri 
Gallus  vi  febrium  vexatus  impeditus  est,  quare  Columbanus  <<l>/><<s  <■<  facultatem  missam 

5  celeb randi  se  vivo  abrogavit.    Tunc  ad  Willimarum  se  contulit,  qui  Magnoaldo  </   Theo 
</<>)■<>  clericis  curandum  eum  commisit  (c.  0).    Sanus  autem  factus  duce  Hiltibodo  eiusdem 
presbyteri   diacono    in   eremo  locum   illum   aquis  abundantem   puris   salubribusque,    sed 
bestiis  occupatum  saevissimis  adiit,  ad  Steinaham  fluviolum  situm,  ubi  monasterium  cele- 
berrimum  postea  florebat  (c.  10.  il). 

io  Erat  autem    Cunzoni  d/uci    Fridiburga   filia,   quae  Sigiberto   regi    TPrancwum   </< 

sponsa  erat.  Quae  cum  daemonio  admodum  torqueretur  neque  per  episcopos  duos  prae- 
celsos  a  rege  missos  sanari  potuisset,  quippe  quos  propter  incestam  vitam  daemon  graviter 
increpuisset,  cumque  idem  confiteretur,  se  ad  Gallum  vindicandum  puellam  intrasse,  quia 
pater  eum  Brigantia  expulisset,  dux  sancto  episcopatum  Constantiensem  Gaudentii  morte 

ie  vacantem  promisit,  si  filiam  sanasset,  sedille,  daemone  expulso,  episcopatum  sibi  traditum 
respondit  se  non  suscepturum  esse,  nisi  interdicto  altaris  <<  Columbano  absolutus  esset. 
Sigibertus  autem  rex  cum  a  sponsa  audisset,  Gallum  in  silva  pago  Arbonensi  adiacentem 
habitare  eamque  publici  iuris  esse  possessionem,  'epistidam'  vel  'conscriptionem  firmitatis' 
fieri    iussit,    'ut  per  regiam    auctoritatem    deinceps   obtinuisset    vir  Dei   cellulam   suam' 

20  (c.  21).  Interim  Cunzo  dux  episcopos  Augustidunensem  Spirensemque  cum  clericis  et 
laicis  Alamanniae  ad  episcopum  eligendum  Constantiam  convocavit,  ipsoque  praesidente, 
Gallus  electus  est,  sed  ille  canonicam  iam  auctoritatem  opponens,  qua  peregrinus  ordi- 
nandus  non  esset  episcopus,  indigenam  quendam,  scilicet  Iohannem  diaconum  vici  qui 
Quaradaves  dicitur,  commendavit,  qui  mox  et  electus  et  consecratus  est.    Novus  episcopus 

25  Constantiensis  quae  assecutus  erat  omnia  Gallo  nostro  debuit,  cui  honorem  debitum  offi- 
ciosissime  praestare  numquam  intermisit.  I»  Ttaetia  Curiensi  natus  «  Gallo  iu  eremum 
fugiente  in  vico  quem  dixi  inventus  erat,  ipsique  in  domo  sua  commoranti  per  septem 
dies  ministraverat  (c.  15/,  mox  panes  azymos,  vinum  oleumve  <■/  butyrum  cum  melle  pisci- 
busque  assis  pro  benedictione  obtulerat  (c.  11).    Postquam  episcopatus  Gallo  «  duce  oblatus 

30  est,  per  litteras  quam  citissime  arcessitus,  iterum  cum  eulogiis  perrexit,  cumque  «/«/isset 
se  ipsum  </</  dignitatem  eandem  praeparandum  esse,  genibus  patroni  provolutus  gratias 
egit,  eiusque  magisterio  se  tradens,  divina  lege  imbutus  est  (c.  20J.  Triennium  quod 
<//»«/  (■//)))  habitabat  pro  discipulo  habitus  varias  disciplinas  didicit,  non  solum  inter- 
pretationes  librorum   divinorum,   sed  etiam  opera  manuum  assueta  magistro  (c.  23).     Is 

3r>  ]>ro  ipso  respondit,  cum  in  concilio  «  duce  interrogaretur,  utrum  facultas  ecclesiae 
regendae  sibi  esset  annon,  is  alumnum  consecratum  manu  tenens  sermonem  apud  j>o- 
pulum  habuit  neque  episcopus  <//'/<>  munere  functus  est  nisi  interpretis  '«</  utilitatem  bar- 
barorum'  (c.  2h).  Postea  Gallus  'electus  ])<■/'  iterum  septem  </'/<•*  «/>//</  discipulum  com- 
morabatur,    semina    consolationis    divinae    ei    infundens,    regressumque    episcopus    'cum 

io  servitio'  prosccidus  est.  Idem  etiam  aegrotantem  visitaturus  erat,  cumque  eum  iam  de- 
functum  audisset,  dolore  impulsus  in  aquam  se  immersit,  appulsum  litoris  non  expectans, 
corpusque  exanime  ///>'/  aspexit,  «))/«)■<■  flere  <■<><•/>//,  orphanum  desolatum  relictum  se  esse 
affirmans1.  Uactenus  de  ratione  quae  inter  Gallum  </  episcopum  Comt«iili<-nsem  inter- 
cedebat. 

45  !)<•  primordiis  autem  loci  illius  vitaeque  coenobialis  haec  ex  savr/i  vita  colligi  licet. 

Loco   reperto  <«/  <■<■//«»)  aedificandam  apto  (c.  13),    Gallus  «</  cellam  vel  cellulam  saepe 
revertebatur  (c.  15,),    ///   fratres  visitaret  (c.  17  .    locumque  «  Sigiberto  regc  ri  conccssum 

1)  7.  Galli  vet.  c.  5. 


238  VITA  GALLI  CONFESSORIS  TRIPLEX. 

esse  (c.  21)  iam  monui.  Praecipiebatur  autem  primo  a  duce  tribuno  Arbonensi  (c.  19), 
deinde  a  rege  duci  (c.  21),  ut  ad  cellam  aedificandam  manibm  rusticorum  sanctus  adiuva- 
retur ;  deniquc  episcopus  Constantiensis  actores  suos  cum  plebe  eidem  aedificio  certatim 
insistere  iussit  (c.  25).  Eo  soJatio  fretus  Gallus  oratorium  officinamque  fratribus  con- 
venientem  inchoavit,  eosque  duodecim  congregaverat,  qui  vitam  ad  regulae  normam  insti-  a 
tuerent  (c.  26).  Quadraginta  autem  annis  post  sancti  mortem  soli  Magnoahlus  et  Theo- 
dorus  ibi  supererant,  a  quibus  sanctum  post  discessum  Columbani  curatum  esse  biographus 
contenderat,  cumque  hostibus  incurrentibus  sepulchrum  violatum  esset,  Boso  episcopus 
Constantiensis  'ad  servitium'  sancti  devotus  adveniens  memoriam  dignam  aedificari  iussit 
(Wett.  c.  36  =  Walahfr.  II,  2).  Galli  igitur  cellam  iam  inde  ab  origine  fratres  sub  io 
ipsius  regimine  vitam  coenobidlem  degentes  occupdbant,  monasterioque  in  fisco  regio  con- 
dito  chartaque  regia  confirmato  scrvitia  operaria  praestita  sunt  per  officia  non  sohim 
publica,  sed  etiam  episcopalia. 

Nemo  est  qui  non  videat,  quantopere  liaec  loci  condicio  a  chartis  authenticis 
differat,  totusque  fcre  rerum  status  in  contrarium  mutatus  videtur  esse.  Nam  monasterii  ie 
conventusque  monachorum  loco  ecclesia  saec.  VIII.  in.  ibi  extitit,  quam  presbyter  et 
pastor  administrabat,  atque  possessio  quae  publici  iuris  iam  dicitur  potius  ccclesiae  Con- 
stantiensis  propria  fuerat  regiique  monasterii  auctoritatem  privilegio  meruerat  non  Sigi- 
berti  regis  Francorum  scd  Ludowici  Pii.  Denique  si  Gallus  episcopus  Constantiensis 
electus  dignitatem  refutasset  futurumque  episcopum  non  solum  proposuisset,  sed  etiam  20 
praeparavisset,  illeque  servitia  ipsi  praestitisset  non  solnm  ante  electionem,  sed  etiam 
postea,  ita  ut  abbas  magister  atque  patronus,  episcopus  autem  discipulus  atque  cliens 
factus  esset,  multo  magis  statuendum  esset  episcopatum  monasterii  servitio  subiectum 
esse  quam  vice  versa. 

Interim    de    iure  proprietatis  monasterii   auctores   Sangallenses    sibi   ipsi   minime  25 
constant.     Gozbertus   cnim   iunior,   cuius   librum  Walahfridus,   suppressis  testium  nomi- 
nibus,  ne  'latini  sermonis  inficerent  honorem',  inde  a  c.  10.  libri  II.  retractavit,  praeter 
sancti   miracula   vitae    regularis  primordia   in    eiusdem   monasterio  instituta   exponens, 
regionem  illam,  in  qua  Gallus  consederat,  ad  possessionem  paternam  Waltramni  tribuni 
Arbonensis,  ut  videtur,  pagi  pertinuisse   asseruit,   neque   ad  ftscum    regium,   sicut  bio-  30 
graphus   (II,  16),    cellamque    ab   eodem  Waltramno  commissam   esse  contendit   Otmaro 
presbytero  a  comite  Curiensium  impetrato.   Regiam  autem  possessionem  illam  factam  esse 
voluit  hoc  modo:  Waltramnum  ad  Carolum  principem  se  contulisse  eique  cellam  proprie- 
tatis  iure'  tradidisse;  deinde  Otmaro  a  principe  et  locum  commenclatum  et  praeceptum  esse, 
ut  regularem   vitam  ibi  institueret.     Eandem  postea  fabulam  in  V.  Otmari  retractans,  35 
quam  idem  Walahfridus  duobus  de  V.  Galli  libris  sermone  emendato  subiecit,  principem 
loco  regis  temere  se  elegisse  intellexit,   statimque   ad  sanitatem  reversus,   omnia  quae  de 
Carolo  enarraverat  ad  Pippinum  regem  rettulit,  ita  ut  iam  'regia  auctoritate  ex  integro 
Otmarus   abba    eidem   praeficeretur   loco';    scd   iterum   in    laqueos   cecidit,   nam    Caroli 
tempore    Otmarum    abbatem    creatum    esse    inter    omnes    constat.      Cetera    autem    qnae  40 
monasterio  contigisse  feruntur  nmnera  regia  Pippino  etiam  in  Miraculis  GaUi  attribuit, 
scilicet  donationem  exemplaris  regulae  S.  Benedicti  ad  regularem  ordinem  instituenilum 
atque,   ut  alia  practermittam,  privilegium  immunitatis.     Epistula  enim  diuturnae  firmi- 
tatis  data  monasterium  per  regiam  auctoritatem  Otmaro  abbati  eiusque  successoribus  con- 
cessum  esse  voluit,    ita    ut    deinceps    'solis    rerum  principibus  subiaceret'.      Ad   sancti  45 
miracula  transiens,  dc  invidia  episcoporum  comitumque  primo  rettulit  (II  11 — 11),  qua 
monachorum  libertatem  pessumdatam  esse  statuit:  Warinum  enim  et  Buadhardum  comifes, 
raptis  monasterii  rebus,  auctores  fuisse  contendit  et  Otmari  in  exilium  pulsi  et  Iohannis  abbatis 
insiituti,  immo  Sidonium  episcopum  Constantiensem  ab  ipsis  instigatum,   ttt  monasterium 


VITA  GALLl   CONFESSORIS  TRIPLEX.  239 

episcopatui  subiceret  privilegiumque  avaritia  violaret  (II,  15).  quam  noxam  iusta  poena 
mqx  Ule  luisset.  Ultima  autem  miracula  duplici  consilio  posteris  tradita  sunt,  ut  colli- 
geretur,  quanto  praesidio  sanctus  res  suas  defenderet,  quaque  auctoritate  invocantibus 
sc  succurreret  ( II,  18J. 

5  Denique  quod  fisco   regio  locum  attribuerat  biographus,    stirpi  autem    Waltramni 

Gozbertus,  utramque  opinionem  Ratpertus  historiam  domesticam  postea  retractans  inter 
se  ita  conciliavit,  ut  contenderet  eremum  illam  ex  parte  ad  regiam  potestatem  pertinuisse, 
ex  alia  vero  ad  possessionem  nobilium  virorum  ',  idemque  privilegium  innnunitatis,  tjuod 
monasterio  a  Pippino  rege  concessum  esse  apud  Walahfridum  legerat,  amplificans,  iure  novo 

io  addito,  monachos  non  solum  regibus  subiectos  esse  statuit,  sed  etiam  abbatem  eligendi  deinceps 

Jiabuisse  potestatem  eam,  1/11/1111  Ludowico  demum  Pio  imperante  acquisitam  esse  supra  dixi. 

Fidem  historiae  (jai/i  primus  quoad  sciam  in  dubium  vocavit  G.  Bettberg  in  pro- 

grammate  quod  dixi.     Argumenta  colligens  haec,  primo  Sigibertum  regem  eodem  a.  613. 

1 1  regem  creatum  et  interfcctum  puernm  undccim  annorum  -.  licet  aetas  consuetudini  stirpis 

16  Merowingicae  suppetisset,  tamen  otium  de  nuptiis  cogitandi  eaque  omnia  faciendi  vix 
habuisse,  quae  in  V.  Galli  ipsi  attributa  sunt,  deinde  episcopi  Arelatensis  (c.  22J,  cuius  con- 
silio  rex  sponsam  suam  Christo  tradidisset,  Cypriani  nomen  confictum  esse,  cum  Florianus 
tunc  sedi  illi  praefuisset,  —  Cyprianus  autem  e  biographis  Arelatensis  episccpi  erat  Caesarii  — 
occultum  quoque  biographi  consilium  recte  perspicicns,    iusfo   iure  conclusit,   narrationem 

20  illam  de  sanata  ducis  filia,  regis  sponsa,  ad  eum  finem  esse  fictam,  ut  testimonium  haberent 
Sangallenses,  quo  possessionem  cellae  sancti  Galli  manifcsta  regis  Auslrasiorum  donatione 
in  manus  fundatoris  venisse  evincerent.  Praeterea  alia  quoque  dubia  movit,  nuvn  dux 
Alamannorum  episcopos  longinque  positos  in  urbem  suam  convocandi  episcopumque  insti- 
tuendi  ius  habuisset,  neque  contradictio  ipsum  fugit,  quae  inter  Gallum  utriusque  linguae 

85  peritum  eundemque  vertitur,  qui  Iohanne  interprete  eguisse  dicitur.  Examen  autem,  quod 
rir  rei  diplomaticae  peritissimus  Theodorus  de  Sickel3  chartas  perscrutatus  de  statu 
monasterii  S.  Galli  publico  instituit,  historiam  domesticam  ictu  letali  percussit.  Nam  cum 
monasterium  chartarum  testimoniis  convictum  episcopale  demonstretur  neque  regium  factum 
sit  nisi  saec.  IX,  de  necessitudine  inter  illud  episcoposqne  Constan/ienscs  intercedente  in 

30  fontibus  domesticis  falsa  relata  essc  ipsosque  fi.de  omnino  carere  idem  recte  iudicavit. 
Huius  opinionis  etiam  Meyer  v.  Knonau4  acerrimus  defensor  extitit  atque  utriusque 
argumenta  B.  Simson  nuper  approbavit5. 

Verum  quo  sedi  episcopali  monasterium  cohaerebat  necessitudinis  vinculum  monachis 
Sangallensibus  minus  gratum   acceptumque  fuisse   vel   inde  intellegitur,   quod  quem  una 

;;.-,  (n  111  Werdone  abbaie  iura  monasterii  exercuisse  supra  dixi,  Eginonis  episcopi  nomen  in 
libro  promissionum  vel  confessionum  iam  oblitum  est6.  Fatsa  autem  itla  confictaque 
historia,  qucce  in  fontibus  Sangallensihus  dcprchcndiiur,  mox,  totum  rerum  statum  in 
gratiam  monasterii  immutavit,  ita  ut  in  privilegio  Ludowici  regis  a.  854.  episcopi  Con- 
stantienses  pro  oppressoribus,  monachi  autem  pro  oppressis  haberentur. 

1,1  Monasteriis  non  paucis  de  proprietate  fundi  cum  episcopis  litigandum  erat,  liteque 

pendente   monachi  non  solum  privilegia  falsa  protulerunt,   sed  etiam   historias  patroni 

1)  88.  II,  p.  62.  2)  Fredeg.  IV,   c.  39.  40.  3)  eSt.   Gallen    unter  den  ersten 

Karolingern'   (Mittheilungen    znr  Vaterlandischen    Gesch.',   ajmd   S.  Gallum    1865.,   p.   1 — 21). 

4)  Meyer   v.   Knonau,    cDie   urkundlichen    Beweise,    betr.    die   Stellung   St.   Gallens   als  kGnigl. 
46  Kloster'    CMiilh.    zur    Vaterl.    Gesch.'     1872.,    p.    239  sqq.      Gf.    ibid.    1877,   p.   470  sq.J. 

5)  'Jalirh.  des  frtink.  Reiches  unter  Karl  d.  Gr.'  I,  p.  :i!02.  Gf.  E.  Muhlbacher,  'Regesten 
unter  den  Karolingern'  n.  228-.  6)  MG.  Libri  confraternitatum  p.  114:  (Egino  eps.  eras.) 
et  Werdo  abb. 


240 


VITA   GALLl  CONFESSORIS  TRIPLEX. 


fictaSf  ut  loci  sui  origines  ad  reges  Francorum  referrent  falsamque  temporis  praeteriti 
imaginem  pvopagarentx.  E  sanctis,  quorum  vitas  ea  ratione  confictas  esse  in  tomp 
praecedente  demonstravi,  nonnulli  cum  Gallo  nostro  comparandi  sunt:  Eptadius  sicut  Ule 
episcopus  electus  erat  neque  vero  servitio  episcopi  Augustodunensis  ipsius  monasterium 
evadere  licuit;  Fridolino,  Carileffo,  Leonardo  sicut  illilocus,  ubi  monasterium  situm  erat,  5 
a  regibus  Francorum,  testantibus  biographis,  dono  datus  erat,  <•  quibus  Carileffus  vel  ipsam 
venationem  regiam  ita  perturbaverat,  sicut  Gallus  Scottique  (c.  8j.  Chartae  vero,  <■ 
quibus  causa  ipsa  veraque  locx  condicio  cognosci  possent,  non  supererant  nisi  in  uno 
Carileffo,  cuius  vitam  ad  fraudes  hagiographicas  discernendas  maximi  momenti  <sse 
dixi'1.  Huic  nunc  alterum  exemplum  nobilissimum  aceedit,  quod  fortasse  multo  gravius  1(> 
aestimandum  est:  Galli  enim  Vita  cum  chartis  quae  supersunt  genuinis  ad  veram  rerum 
naturam  explorandam  ante  me  collata  discrepansque  ab  illis  biographus  mendacii  frau- 
disque  convictus  cst  Jonge  untc  quam  meum  subiret  iudicium  negativum. 

Vitae  GalJi  vetustissimae  fragmenta  in  archivis  Turicensis  rei  publicae 
Paulus  Schweizer  eis  quondam  praefectus  ex  antiquis  librorum  tegumentis  eruta  repperit,  i» 
quae  Aemilio  Egli  recensenda  atque  edenda  commisita.  Sunt  duo  folia  duplicia  formae 
quadratae,  sacc.  XI.  quae  complicata  dimidium  efficiunt  quaternionem,  absentibus  duobus 
foliis  intimis.  Folia  singula  26  versus  occupant,  c  quibus  quinque  foJiis  exterioribus 
ab  ima  parte  abscisi  sunt.  Interiora  cultro  quidem  haud  mutilata,  sed  scriptura  p.  3. 
et  6.  passim  detrita  est,  ita  ut  Joci  nonnulli  difficiles  leetu  sint.  Capita  versu  ineunte  20 
incipiunt  neque  vero  numeris  distincta  sunt.  Quos  cum  ipse  addiderim,  vitae  vetustissimae 
c.  1 — 11.  iam  cum  Wettino  Walahfridoque  ita  conveniunt: 


Vita  I. 

1 

2 

3 

4 

5 

6 

7 

8 

9 

10 

11 

Wettinus 

26 

27 

28 

29 

30 

31 

34 

deest 

39 

40 

41 

Walahfridus 

/,26 

/,27 

/,28 

7,29 

/,30 

/,31 

/,32 

II,  5 

//,6 

II,  7 

//,8. 

Nemo  est  qui  non  rideat  duobus  foliis  deficientibus  textum  intcv  c.  7.  et  8.  hiare,  sed 
V.  Galli  finis  integer  adest,  quam  XV.  Kl.  Novb.  passio  sancti  Lncae  eiiangelistae. 
LXXVITII.  ct  p.  8.  V.  K.  Nov.  passio  apostolorum  Simonis  et  Iudae  LXXX.  sub-  25 
sequuntur.  Gallus  igitur  locum  septuagesimum  octavum  in  legendario  iJJo  occupabat  per 
circulum  anni  ordinato,  fragmentisque  quae  supersunt  ad  mensem  Octobrem  perHnenttbus, 
adhuc  cernuntur  lifterae  OCT  vel  OCTB  in  capite  foliorum  exteriorum  positae. 

Schedas  pretiosissimas  Hannoveram  liberalissime  missas  cum  ccJitione  principe  non 
sine  bono  fructu  contuli;  ea  vero  quae  aut  coniectura  aut  ex  WaJahfrido  supplenda  erant  30 
uncinis  inclusi. 

Item  Wcttini  opus  codex  unicus  servavit,  sciJicet  SangaJJensis  n.  553,  formae 
octavae,  saec.  X.  in.  a  pluribus  librariis  exaratus.  Prior  libri  pars,  dequasupra  egi4, 
Columbano  eiusque  discipulis  dicata  est,  posteriori  autem,  quae  tota  ad  GafJuni  nostrum 
spectat,  insunt  haec:  35 


1)  De  Jioc  pseudohagiographiae  Sangallensis  fine  recte  iudicavit  Meyer  v.  Knonau,  'Anzeiger 
fiir  Sclnveiz.  GescJt.'  1889,  p.  379:  'Nicld  etwa  durch  FalscJiung  von  Diplomen,  sonclern  durch 
ScJionfiirberei  und  Erfindung  der  klosterlicJien  GeschicJitsscJireibung  Jiat  St.  Galten  sicJi  eine  mit 
den  frankiscJien  Konigen  in  engem  ZusammenJiang  steJiende  iittere  VergangeuJieit  Jcunsttich  zurecht 
gemacht.  —  —  Atle  diese  Dinge  aber  vollzogen  sich  auf  historiographischem  Boden,  nicht  auf  40 
dem  der  UrJeitndenfiilscJmng'.  2)  SS.  B.  Meroving.  III,  p.  388.  3)  Egti,  'Eine  neue 

Recension  der  Vita  s.   Galii'  ('N.  ArcJiiv'  XXI,  p.  361  —  371;.  4)  P.  36. 


VITA  GALLl   CONFE8SORI8  TRIPLEX.  241 

p.  151—162.  Honi.  lee.  eiusdem  dicenda  in  festivitate  sancti  Galli  confessoris 
(incip.  Audiens  a  Domino   Petrus,  quia  dives). 

p.  163.  Genealogiae  Galli  et  Brigidae  manu  alia  >/<■</«<'  vero  multo  recentiore  folio 
vacuo  relicto  ascriptae,  quas  post  editionem  Arxianam  (SS.  11,34)  iterandas  esse  duxi, 
b  coUatas  cum  codice  Erlangensi  (E),  <!<■  qua  infra  egi.  Fabulosa  earum  indoles  deces- 
sorem  meum  non  fugit,  <//<»<  Greithius1  defensor  fidei  ipsarum  existit  temerarius: 

ISTA  SUNT  ERGO  NOMINA  VENERABILIUM  VIRORUMa, 
QUOS  ALIQUI  VENERABILES  SCOTTI  NOBIS  LEGENDO  CONPRO- 

BAVERUNT  ATQUE  FIRMAVERUNT. 

io  Fnit    ergo    in    Scottia1'    vir    venerabilis    nornine    Unuchun    rex,    qui    filiiun'" 

generans,  nomen  illi  indidit  Kethernach  ;  qni  Kethernach  regnum  patris  accipiens, 
multa  bonitate  fulcitus  est.  £rat  namque  pauperibus  in  amminiculum,  orfanis  in 
adiutorium,  viduis  in  subsidium'1.  His  ergo  principalibus  virtutibus  fulgens  in 
regno,    procurante   sua   optima    bonitate,    genuit  filium,    nimia    bonitate  pollentem, 

u  qui  Callech0  nuncupatus*  fuerat  in  eorum  lingua  et  apud  Latinos  Gallus  voci- 
tatus.  Qui  Callech8'  patris  divitiash  regnumque'1  refugiens,  peregrinationem  susci- 
piens,  in  patria  Galliarum  multas  virtutes  faciens1,  ad  ultimum  in  Germaniam 
veniens,  nimia  sanctitate  defunctus  est.  Si  autem  alias  virtutes  eius  scire  vis,  lege 
gesta  eius  et  omnia  recognoscis. 

20  DE  BEIGIDAE  GENERATIONE. 

Fuit  namque  in  ipsa  eadem  gente  rex  nomine  Temeri,  qui  multo  tempore 
obtinensk  resmum  in  senectute  defunctus  est.  Cuius1  filius  nomine  Tubthac"1  ei 
succedens  in  regno,  accepit  uxorem1  nomine  Brocsach",  generantesque  filiam 
nomine  Brigidam  magna  sanctitate  degentem.  Que  licet  parva  fuerit",  tamen 
36  valde  erat  spetiosa.  Ipsa  namque  et  sanctus  Gallus  de  una  genealogia  regurn 
fuerant1'. 

p.  164.    Stemma  Patricii   (praescr.    Item   de   sancto  Patricio^    eadem   munu  exa- 
ratum,    cuius    loco    Goldastus,    Berum    Alamann.    scriptores,    Francofurti    1730,    I,   2. 
/>.  249,    Galli  genealogiam  maternam  subiecit  praecedentibus  mulio  recentiorem,   quae   in 
30  codice  minime  extat. 

p.  16G.  167.   Wettini  prologus  metricus  ad  Goibertum  abbatem,  quem  qui  V.  Galli 
scripserat  librarius  idem  alio  atramento  postea  adiecit. 
!>.  169  —  227.    V.  Galli  anct.  Wettino  libri  duo. 

V.  Galli  textus  primigenius  hand  facilc  discernendus  erat,  cum  menda  crassiora 
35  passim  a  librariis  sublata  essent,  locusque  unus  c.  19.  consulto  detritus,  quia  pauper- 
tatis  exemplum  aevo  luxuriosiori  nvinime  placebat,  omnino  non  restitui  poterat,  etsi  col- 
hito  textu  Walahfridiano  de  sententia  dubitatio  accidere  nequibat.  In  conferendo  codice 
sermonis  rustici  vestigia  religiose  adnotavi  atque  in  recensenda  vita  lectiones  primigenias, 
quantum  fieri  poterat,  in  textum  admisi  neque  correctas.    Vocabula  a  librariis  alia  recte 

40  a)  vijrum  c.  b)  Scotia  c.  c)  filius  corr.  filium  c.  d)  subsididium  c.  e)  Callehc  c. ; 

Calech  E.  f)  nunpatus  c.  g)  Grallech  corr.  Callech  c. ;   Calech  E.  h)  divitias  et  que  poste« 

suppl.  c.  i)  facisens  c.  k)  obicieus  E.         1)  Cuius  —  uxorem  m.  al.  in  ras.  c.         m)  Tubtach  E. 

n)  Brosach  E.         o)  fuerat  pr.  m.  E.         p)  fuerat  E. 

1)  Greith,  'Altiriscke  Kirche'  p.  244.  245. 
SS.  R.  Meroving.   IV.  31 


242  ViTA   GALLl   C0NFES80RIS  TRIPLEX. 

suppleta    videntur  esse,   quae  per    Walahfridum   partim   confirmantur,    alia   autem  certe 
interpolata  sunt,  veluti  haec: 

c.  15.  [Cui  sacerdos  m.  aequali  superscr.]:  Nequaquam   |iuquit  m.  al.  superscr.}, 
c.  31.  Iuter  quos  repperit  paraliticum  quendam  nomine  [Maurus  m.  al.  superser.  . 
Verba  Oui  sacerdos  et  Maurus  prima  manu  omissa   etiam    apud  Walahfridum    deside-  s 
rantur,  e  quibus  Maurus  sine  dubio  ex  V.  Galli  vet. '  depromptus  ne   casu  qmdem  cum 
reliquo  textu  concordat.     Editores  priores  eodem  quidem  codice   usi   correctorum    vestigia 
persequi  maluerunt: 

Ildephonsus  ab  Arx,  MG.,  Scriptorum  tom.  II  (1829),  p.  1 — 21,  cuius  editionem 
1.  van  HecJce,  AA.  SS.   Oct.  VII,  II  (18G9J,  p.  884—908,  itcravit,  io 

Meyer  v.  Knonau,  'Mittheilungen  mr  Vaterldndischen  Geschichte,  herausgg. 
vom  historischen  Verein  in  St.  Gallen,  Neue  Folge,  2.  Hoft,  St.  Gallen  1870',  p.  1 — 61. 

Prologus   metricus  praeterea   inter  Poetas  aevi  Carolini  II  fl884y,  p.  476,  extaf, 
editus    db   E.  Diimmler    ad   codices    ct  Sangattensem   et  Erlangenscm,    ohm  Heils- 
bronnensem,    n.  237,   saec.  XII,   fol.  94'.  95  (E).     Hunc   Hannoveram   missum   ct  ipse  ie 
contuli,  cumque  genealogias  quoque  contineat  carmen  subsequentes,  discrepantiam  lectionum 
editioni  meae  addidi. 

Vitam  Galli   auctore  Wettino   in   linguam   Germanicam  versam  ab  A.  Potthast 
denuo  recognovit  atque  concinna  ut  solebat  praefatione   instruxit  W.  Wattenbach  b.  m., 
' Geschichtschreiber  der  deutschen  VorzeiV  saec.  VIII,  pars  I,  lipsiac  1888.    Elocutionem  20 
rhythmicam  Wettino  familiarem  in  vita  transferenda  imitari  conatus  est  Ernestus  Got- 
zinger,  'Das  Leben  des  heiligen   Gallus,  St.  Gallen  1896'. 

Capita  quae  primus  Meyer  v.  Knonau  distinxerat   ita   denuo  distinguenda  curavi, 
ut   norae  distinctiones   cum  Walahfrido  omnino   convenirent,   qttem  intervaUa  biographi 
vetustissimi  servasse   iam  constat.     Numeri  autem    non  iidem  sunt  nisi  ad  c.  31,  quia  ss 
c.  32  —  34.   Wettinus  trfinsposuerat,  iisque  absolutis  liber  II.  apud  Walahfridum  incipit, 
incipiens  apud  Wettinum  a  c.  30. 

Terfia  denique  Galli  Vita  auctore  Walahfrido  et  compositionis  et  elocuUonis 
ar/e  consuetudini  p&steriorum  omnino  congruebat,  ita  ut  per  medium  aevum  passim  lecti- 
taretur  codicesque  ad  nos  pervenerint  fere  innumeri.    K  quibus  hos  evolvere  nobis  licuit.  30 

\a)  Codex  Einsidlensis  n.  257,  sacc.  X,  de  quo  v.  SS.  II.  Merov.  III,  p.  629. 

p.  297—  371.    V.  Galli, 

p.  372 — 385.    V.  Otmari  continet  neque  vero  Isonis  libros. 

la*)  Codex  Einsidlensis  n.  9,  saec.  XII.  fol.  210 — 211',  V.  Galli  capita  tantum 
1  —  3.  libri  I  ad  oportuna  servavit,  quae  V.  Otmari  excipit.  35 

la1)  Codex  Londiniensis  Musei  Britannici  inter  Addit.  n.  21170,  saec.  X,  </<■ 
Gallo  Ofmaroque  a  Walahfrido  Isoneque  scripta  continet,  scilicet  fol.  1' — 94.  V.  Galli 
una  rum  hymno  Walahfridiano  (fol.  94 — 95,)  et  antiphonis  responsoriisque  (fol.  95 — 99,), 
fol.  99  — 116.  V.  Otmari,  fol.  116 — 139'.  Miracula  auctore  Isone,  quae  hymnus  </<•  Ot- 
maro  (Rector  aeterni)  excipit  mutilus.  Ea  rero  quae  praeterea  insunt  codici  multo  post  10 
addita  sunt. 

Laterculus  cujntimi  libri  secundi  non  pcrvenit  nisi  cul  c.  33. 

lb)  Codex  Sangallensis  n.  560,  saec.  XI,  litteris  maiofibus  auro  pictis,  pul- 
cherrime  scriptus  ab  Herimanno,  sicut  ipse  p.  6.  testatus  est  versibus  his: 

Servum,  Galle,  tuuin  libri  decus  hoc  Herimannum  45 

Divite  cum  voto  tibi  perfecisse  memento, 

1)  V.  Ga/li   vet.   c.  <i:   Erat  autem  unus  paraliticus  nomine  Maurus. 


VITA  GALLl   CONFESSORIS  TRIPLEX.  248 

/j.  8  —  259.     V.   Galli   exhibet,    quam   paginis   duabus    vacms   relictis    V.   Otmari 
(p.  262 — 305)  cuvn   Tsonis  M iraculis  (p.  806 — 371;  subsequuntur. 

\l>* )  Codex  Sangallensis   n.  564,   saec.  XII,   eadem   quae  praecedens  continet, 
ex  quo  descriptus  est;  cf.   Prologi  locum  founc: 
5      Galliam  Belgicam]  rell.;  G.  bellicara   \b.l>'. 

\cl)  Codex   Guelferbytanus   17.  5.   Aug.   4°,   saec.  X.   exaratus,  litteris  auro 

argentoque  pulcherrime  pictis1,     V.  Galli  auctore    Waldhfrido  ordine   foliorum   turbato 

(fol.  1—8'.  25—40'.  9— 24'.  41—76'.  5)2—99'.  85.  80;  continet,  quam  ipsius  Ynnms 

in  festivitate  sancti  Galli  (fol.  86' — 87'j  cum  antiphonis  et  responsoriis  (fol.  87' — 91 ). 

ni  denique   V.  Otmari  eodem  auctore  cum  Miracttlis  Ismtis  cl  htpnno  subsequuntur. 

Ivsnrtl  igitur  fere  eadem  atque  libro  A  \al. 

\c2)  Codex  Jlc r )) e n si s  n.Ml,  sacc.  X/XI.  manu  quidcm  crassiorc  scriptus,  etsi 
/iffcrac.  ii/ifia/cs  coloribus  variis  eleganter  pictae  sunt,  olim  S.  Pau/i  Virdiuicnsis.  sicttf 
m.  saec.  XV.  fol.  1.  adnotavit,  ad  solum  Gallum  pertinet,  praeter  ritam  eiusrfent 
i5  (fol.  \' — 92'y  responsoria  (fol.  92' — 95.  inc.  A  Venerabilis  Gallus  diaconum  qui 
omnes  heremi  semitas  notas  habebat  aggressus)  continens :  versus  vero  in  finc  pro- 
logi  desiderantur. 

\d)    Codex  Bc.ro/ i n ensis  Ms.   lat.  Quart.   505,  saec.  X,   olim  monasterii  Wer- 

ilensis,  rfc  cuius  inrfolc  H.  Usener  vir  doctissimus  pcrite  disputavit2,  fol.  1 — 78.    V.  Galli 

20  continet  non  integram,   eum  foliis  singulis  excisis  et  exordium  (incip.  a  verbis  prologi: 

uec    audita    devote;    et    locus    hic    I,    10.    11.    (val)ibus    flexuosa  —   sola(ris)    desint. 

Praeterea  r.  Otmari  (fol.  78 — 91,)  et  Isonis  Miracula  (fol.  91  — 111'^  libro  insunt. 

2a)    Codex  Romanus  bibliothecae   Vaticanae  inter  Palatinos  n.  846.   saec.  X, 
fol.  25  sqq.,  rfeficicntc  proloc/o  a  rerbis  Cum  praeclara  incipif 3. 

2f>  2b)   Codex   Monacensis  n.  22  243    (Windbcrg.  AS),   saec.  XII,   foi.  148—172'. 

V.   Gatti   absqttc    oratione  attcforis  coutinet,  foi.    172' — 176'.    V.    Otmari. 

W)   Codex  Mouacensis  n.  9506  (Ober-Alt.  6),   saec.  XII,   fol.  28  —  40,    textum 

similem  atque  liber  praecedens  exhibet  (cf.  II,  6.  Perahtoltespara]  Perahtoltespra  2b.  b'), 

cui  ilcin   oratio  Walahfridi   rfccst,  scrf  praeterea  multo  plura   desiderantur,   quae   in  26 

;n  adsunt,  sciiicet  versus  in  finc  prologi,  uterquc  laterculus  capitam,  c.  14 — 31.  libri  II  aita. 

2c)   Corfcoc  Wir gibur gensis  bibliothecac  universitatis  Mp.  tlt.  f.   139.  saec.  XII. 

in.,  c  duabus  partibus  comjtacitts  cst  ab  uno  Lamberto^  exaratis.    Posteriori  sicut  priori 

rcrsus   praemissi    sunt,    quibus   quae   insunt   sanctornm    vitae   enumerantur,    scilicet    hi 

(fol.   \2H): 

SB  A  praescriptorum  solida  compage  libroruin 

Hos  tres  divisos  placuit  compingere  libros, 
Tam  prestans  munus  quoniam  vir  tradidit  unus. 
Quod  vult  iure  sibi,  proprio  sub  nomine  scribit. 
Sed  iam  pandatur,  quid  in  eisdem   contineatur. 
io  Gallus  habet  primus,  quae  gessit  corpore  vivus; 

Cuius  defuncti  dat  textus  signa  secundi; 
Tertius  Othmari  complectitur  acta  beati. 
[Eiusdem  quarto  miracula  plura  coarto 
In  duo  diviso,  cui  scriptor  praesidet  Iso.] 

45  1)  Cf.  Schonemann,  '100  Merkwiirdigkeiten  der  Herz.  Bibl.  zu  WolfenbutteV   1849  p.  33. 

2)  A.  Birlinger,  Alemamiia  XV,  p.  93 — 96.         3)  Bibliotheca  apostolica  Yaticana,  Codices  Pala- 
tini  Latini  font.  I,  p.  298.         4)  Cf.  supra  p.  40. 

31* 


2-14  VITA  GALLI  CONFESSOKIS  TRIPLEX. 

Versits  igitur  primitus  ad  duos  V.  GalU  libros  (fol.  128' — 112')  tertiutnque  Otmari 
(fol.  172' — 179'yi  spectabant  duoque  extremi,  quibm  Tsonis  de  virtutibus  Otmari  libri 
duo  (fol.  179' — 190y  pro  quarto  accesserunt,  postea  additi  sunt.  Laterculus  capitum 
libri  f.   Vitae  Galli  desideratur. 

2d)    Codex    Trevericus    bibliothecae   ecclesiae    cathedralis   n.    93    (antea    102y,  5 
saec.  XII,  o/ini  SS.  Petri  et  Pauli  Paderbornensis,   sicut   ex  inscriptione  vetusta  coUigi 
licc/.  quae  quamvis  erasa  sit,  tamen  adlmc  fere  discerni  potest: 

Liber  (iste  pertinet  ad?)  Petr(um?)  et  Paul(uin?)  (in?)  Patherbrune. 
Pax  servanti,  maledictio  tollenti.     Amen, 
deinde  Christophori  comitis  de  Kesselstatt  decani  Paderbornensis  (a.  1803^  fol.  152 — 165.  10 

V.  Galli  librurn  priorem  absque  laterculo  capitum  ad  verba  a  populis  exhibet,  cui  epilof/i 
loco  oratio  auctoris  (l.  II.  ex.)  subiuncta  est.    Inest  quoque  V.  Otmari  (fol.  165' — 168^- 

2e)   Codex  Trevericus  bib/iothecae  urbanae  Cat.  mss.  1151,  Num.  loc.  456  (antea 
n.  965J,  saec.  XIII,   legendarii  S.  Maximini  volumen  mensem  Octobrem  comprehendens, 
fol.  78.  V.  Gaiti  continet,  sed  haud pauca  desiderantur,  scilicet  laterculus  capitum  uterque  et  15 
libri  II.  capita  haec:  8.  9.  11.  12.  15 — 20.  24.  26.  28 — 36.  38 — 45.  cum  oratione  auctoris. 

2f)  Codex  Berolinensis  3Is.  theol.  lat.  Fo/.  267,  saec.  XII,  olim  monasterii 
Springirsbacensis  dioecesis  Trevericae,  fol.  114' — 127',  V.  Ga/li  librinn  priorem  absque 
prologo  et  laterculo  capitum  ad  verba  ultimi  capitis  haec:  relatione   perducat  servavit. 

2g)   Codex  Coloniensis  archivi  urbani  n.  111,   antea   bib/iothecae  WaUrafianae  20 

VI,  13,  saec.  XV,  volumen  tertium  magni  cuiusdam  passionalis  dies  XVIII.  Kl.  Oct. 
—  IV.  Id.  Nov.  comprehendens,  fol.  121 — 135,  eadem  quae  praecedens  continet,  sed 
pauio  ante  in  verbis  a  populis  desinit. 

2g*)  Codex  Hagensis  L29  (Weesp  1±),  oiim  'Sanctae  Katerinae  Muden',  char- 
taceus  saec.  XV,  fol.  242 — 251',  in  iisdem  rerbis  a  populo  desinit  atque  2g.  ib 

2h)  Codex  bihiiothecae  comitis  de  Leicester  in  Holkham  Haii  (Norfolk)  asser- 
vatae  n.  129,  saec.  XI/XII,  monasterio  S.  Iohannis  in  Viridiario  Paduano  a  Baptista 
de  Lignamme  episcopo  Concordiensi  a.  1455.  dono  datus,  fol.  66' — 69'.  V.  Gaili  capita 
1 — 7.  iibri  primi  continet. 

2i)   Codex  Namurcensis  bibliothecae  publicae  n.  15.  saec.  XIII,  librum  priorem  30 
in    verbis   a   populis   desinentem   continet,   qnem   capitis  II.  5,  pars  altera  subsequitur; 
cf.  Anai.  Boii.  I,  497. 

Sa)  Codex  Taurinensis  bibliothecae  nationalis  FIV,2Q  (an/ra  n.  20)  saec.  X.  in., 

olim  S.  Coiumbani  Bobiensis  (n.  151),  fol.  72 — 125.  sotam  V.  Galli  continet,  cui  versus 

subscripti  sunt  hi:  _   _  35 

Aeterni  genitrix  regis  tibi,  virgo  Maria, 

Hunc  Amalfredus  librum  sanctoque  Columbae 

Offert,  salvari  deprecans  munere  vestro. 
Sa*)  Codex  Taurinensis  bibiiothecae  nationalis  F.  IV,  24,  saec.  XI,  oiim  S.  Coium- 
bani  Bobiensis,  fol.  1 — 60,  item  V.  Ga/U  auctore  Walahfrido  librum  utrumque  exhibet1.  «> 

Sb)  Codex  Bruxeiiensis  n.  8518  —  20,  saec.  X,  oiim  Molsheimensis ,  deinde 
Musei  Bo/landiani  (f  ms.  86),  fol.  84 — 151'.  V.  Ga/U  exhibet ,  quam  V.  Ofrnari 
(fol.  151' — 154^)  subsequitur,  in  verbis  c.  4.  perturbare  contendit  desinens,  reUqieis 
foiiis  deperditis.  Textus  lihri  V.  Gal/i  prioris  magna  neg/egentia  scriptus  est  muitisque 
vocabulis  praetermissis  hiat;  hiatus  autem  nonnullos  m.  ai.  exemplari  nullo  adhibito  explevit:  « 
posterior  non  eandem  incuriam  sustinuit.  Librarius  artis  grammaticae  minns  peritus 
dilienter,  eliere  aliaque  scripsit  more  rustico. 

1)  Cf.   Ottino  l.  i.  p.  34. 


VITA  GALLI   OONFESSORIS  TRIPLEX.  245 

36*J   Codex  Caroliruhanus  n.  XXXVII,  saec.  XI,  olim  'Augiae  maioris'  i.  e. 

divitis,  fol.  175 — 177',  lemmate  praescripto:    [ncipil   vita  sancti  Galli  edita  ;i  Walah- 

fredo  Augiensi  abbate,   initium    vitae   solum  exhibet,  scUicet  <■■  /.  1  -     /.  4.  finibua  pro- 

turbare,  quae  sermo  Augustini  <!<■  sancta  trinitate  excipit.    Lectiones  /.2.   Franchorum, 

5  I,  4.  ad  locuni  pro  in  loeuni  cum  Hi>r<>  praecedente  conveniunt. 

:\<)  Codex  Vindobonensis  ».  -'557,  olim  ffist.  <<■<■/.  1 4.  saec.  X,  fol.  244'  -271, 
prologo  praetermisso,  <<  laterculo  capitum  lil>ri  I.  incipit  mancusque  <>>  verbo  effundere 
II,  23.  desinit,  quaternione  deperdito. 

3<t)    Codex  Admontensis   >/.  2.   saec.  XI,   litteris  primariis  pulcherrime  pictis, 
io  magna   cum   diligentia   »<■<]'«■   vero   <«</<■»>  //</<■  scriptus,   fol.   171' — L76.   capita   tantum 
I,  1 — 11.  exhibet. 

Be)  Codex  Monacensis  ».  332,  saec.  XII,   fol.  300'-    315,   non  solum  prologo 
se</  etiam  laterculo  carens  magnis  hiatibus  laborat,  <■«>»  <■/  1.  34.  Quia  igitur  —  II,  13. 
desint,  addito  </<■  miraculis  sancti  /<><■<>  parvo:  Tanta  autem  est  miraculorum  copia  — 
16  dona  laetatur,  <■/   II  42 — 46.  eonversatur. 

Bf)  Cqdex  Parisiensis  n.  5308,  saec.  XII,  olim  Chesnianus,  deinde  Colberti  18, 
tum  Regius  C.  3593.  fo/.  172' — 189'.   V.   Galli  «l>*<it<r  laterculis  r<ij>i//u»  continet, 

4)    Co<lrr  Bernensis  n.  168,  saec.  XI,  olim  S.  Symphoriani  Mettensis,  fol.  149' 

— 185'.    V.   Galli    exhibet,    cni   locus   I,  21.    (pro)tomartyris  —  /,  24.    (denun)tiaretur 

20  deest,   folio  exciso.     Praeterea   in  hoc  libro  hymnus  </<■  Gallo  (fol.  185' — 186;  legitur, 

sicut  in  \ax.  c1.  ha,  quem   V.  Otmari  (fol.  186 — 193j  una  rtti»  Miraculis  auctore  Isone 

(fo/.   193^ — 203,)  subseqmmttir. 

ha)  Qotfcr  Sangalt cnsis  n.  562,  saec  X.  pulcherrime  atque  elegantissime  scriptus, 
litteris  primariis  auro  variisque  r<>/<>ril>/is  artificiosissime  pictis ',  cum  j>os/  dissipatam 
26  celeberrimam  bibliothecam  aliquamdiu  exulasset,  «.  1653.  Constantiae  redemptus  est,  id 
<[/<<></  manus  acqualis  in  inferiore  margine  p.  2.  adnotavit:  Liber  SS.  Galli  et  Othmari, 
Constantiae  precio  redemptus  anno  a  Cbristi  Nativitate  1653,  curaque  Pii  at>t><i/is 
inpristinum  statum  redactus,  cuius  sollicitudinem  libros  colligendi  abstractos  in  folio  j>r«<- 
firo  ita  celebravit  1.  ab  Arx:  Constantiae,  quo  abbatem  Casparum  multos  ex  Biblio- 
30  theca  S.  Galli  libros  abstraxisse  acta  produnt,  haesisse  ereditur,  usque  dum  ab 
abbate  Pio,  illo  multorum  Manuscriptorum  reemptore,  redimeretur 2.    Insunt  autem: 

p.  2 — 93.  V.  Ga/li  libri  cfuo,  sed  in  capite  libri  I.  prologus  laterculusque  r«j)i/><>» 
desiderantur,  dum  in  catce  posteribris  l/ijotniis  Walahfridi  </<■  <<><le>»  sancto  legitur, 

p.  95—113.    V.   Otmari, 
35  p.  113 — 139.    Isonis  libri  de  miraculis  Otmari,   quibus   absolutis  praescriptiones 

capitum  14 — 19.  suppletar  sunt. 

hb)  Codex  Sangallensis  n.  572,  saec.  XI,  quaternionibus  sex  deperditis,  a 
septimo  incipiens  continet 

p.  1  — 108.   V.  Galli  libros  <iuos,  praetermisso  laterculo  capitum  sr<-u»<li. 
40  ^.109—126.    V.  Otmari, 

p.  126 — 140.  Isonis  Miracuht  (praescr.  Incipit  secundus  Hber,  inc.  Cum  beati 
viri  corpusculunO,  quae  in  c.  10.  his  verbis  desinunt:  panem  eatenus  sibi  denegatum, 
reliquis  quatern  ionibus  deperditis. 

P.  103.  104.  ante  j>.  97.  transponendae  sunt. 

45  hcj  Codex  Monacensis  |1087|  4628  (Ben.  128;,  saec.  XI.  exhibet  fol.  114— 167'. 


V.  Galli,   quam   V.  Otmari   una  cnm   Isonis  Miraculis   (fol.  168 — IS'.»',  subsequuntur 

l)  Scripturae  specimen  extat  SS.  II,  tab.  II.  2)  Cf.   Weidmann  I.   I.  />.  70. 


246  VITA  GALLI  CONFESSORIS  TRIPLEX. 

6)  Codex  Vindobonensis  n.  520,  antea  Hist.  eccl.  n.  109  (olim  32),  saer.  XI. 
olim  S.  Blasii  Admunti,  V.  Gaiii  fot.  1' — 77.  exhibet  a  phiribus  librariis  exaratam. 
Laterculi  capitum  in  utroque  tihro  desiderantur  texiusque  frequenter  hians  satis  licenter 
immutatus  est. 

7)  Codex  Londiniensis  Musei  Britannici  inter  Harleianos  n.  2802,  saec.  XIII.  5 
legendarii  monasterii  Arinsfeinensis  (dioec.  Trevcricae)  tomus  terfius,  fol.  50  —  61y.  Vitam 
Gaili  absque  prologo  ct  laterculis  capitum  continet. 

Graviores  tectionnm  discrepantiae,  quibus  in  vitis  aeri  Merowingici  recensio  critica 
impeditur,  in  codicibus  Watahfridi  vix  occurrunt,  cum  librarii perpauca  tantum  in  hoc  auctore 
reprehendenda  reppererint.  In  praescriptione  librorum  atiquot  (\a.  o1.  t>.  h\  c1-2.  2l>.  c.  d)  io 
auctoris  nomini  verha  Augensis  coenobii  abbatis  (a.  A,  c.  \t>.  t/)  addita  sunt,  etsi 
Walahfridus  dic/nitatem  iliam  multo  post  Galli  vitam  conscriptam  nactus  est.  Codex 
praestantissimus  \a  tam  accurate  exaratus  est,  ut  iectio  i^isius  pcr  tohnn  opus  perraro 
notis  attribuenda  esset,  atque  idem  fere  cie  \al  iudicandum  cst.  Is  in  praescriptioni 
iafrrcuii  libri  primi  cum  \a  ad  amussim  convenit:  15 

Haec  (Hac   \a.  a1)  continentur  in  sequenti  opusculo, 
dum  alterius  laterculi  praescriptionem  ita  immutaf  sicut  lc1,2.  d: 

Haec  habentur  in  sequenti  libello]  Incipiunt  capitula  sequentis  operis  lo1.  c1'8.  d, 
neque  praeterea  iectiones  ipsi  insunt  cum  aliis  libris  concordantes  nisi  perpaucae: 

I.  34.  qua]  quia    \a]  cum   \i>.  2a.  Sh :  20 

/.  12.  ad  capiendos  accipitres]  acc.  ad  cap.   \a{  cuni  2<l : 

1.  30.  iam]  om.   1«'  cum  2d.e: 

1.  6.     arbores  pomiferas]  a.  pomiferos   1«'  cum  Ba; 

I.  16.  torquebantur]  torquebatur  \al  cum  Sa: 

I,  28.  Eustasius]  Estasius   lo1  cum  3c.  >b 
Affmitatis,  qua  codices  \cU2.d  inter  se  coniuncti  sunt,  exempla  colligi  licuit  liaec: 

tat.  cap.  I.  4.     ibidem]  ibi  lc1, 2.  d : 

il>.  I.  15.  commearit]  commeaverit  lc1,2.  d; 

I,  34.  emanarunt]  amanarunt  lc1, 2.  d  (pr.  m.) : 
II.  16.  per  totius]  protinus    lc1-2.  d.  :to 

Inter  ciuos  gemellos  lr1--'.  quibus  nnus  tantum  calculus  accedit: 
1,5.     oportuna]  oportunum   lc1-2; 

II,  16.  ducis]  dicis  lc1  (pr.  m.).  c2, 

i<t  differt,  quod  prior  aitero  accuratius  exemplar  reddere  videtur: 

/,11.  processu]  l?ocessu  \cl  (iitteris  p  et  r  ligatis,  ita  ut  rocessu  facile  icgi  potuisset):  rr, 
r:cessuj>r.  m.,  recessu  m.  at.   \c-. 
unde  ptiira  in  lc2  deprehenduntur  menda : 

I,  6.     et  nos]  om.  lc2  (non  \c]) : 
lat.   II  26.  sancto  loco]  loco  sancto  loco   lc2  (non   \c]J. 

Dc  codiciinis  alterius  classis  difficilius  iudicatu  cst,  cum  menda  communia  in  uno  w 
alterove,  raro  in  pluribus,  nutia  in  omnibus  depreJiendantur :  coitato  autem  codice  2a. 
necessitudo  qua  inter  se  illi  coniuncti  snnt  metius  iani  perspici  potest.  Is  enim  tiber 
vet-ustissimus.  qui  cum  classe  1  vincnto  nutto  cohaererc  videfur.  Jcctiones  multas  exhibet, 
quas  praeterea  non  adnotaveram  nisi  ex  reliquis  eiusdcm  ciassis  codicibus  et  inprimis 
ex  2/'.  g*.  h:  t& 

I,  1.     primo]  primae  2a.e.g*; 

T,  3.     ad  incolendum|  ad  colendum  2a.f.h: 


VITA  GALLI  CONFE880RIS  TRIPLEX.  247 

I,  33.  concurrit]  cucurrit  2a :  c\icxirra,tf!)  2f: 

/.21.  Rhenum]  heremuin  2a.g*;    /.22.  limen]  luinen  2a.g*. 
li  autem  multo  pluribus  mendis  inquinati  sunt,  servante  codice  2a  textum  primigenium, 
atque  modo  unus  cum  altero,  modo  alter  cum  tertio  f<<<i/.    ita  ut  yi»</«/i  in  varias  socie- 
.,  tates  discedant  hoc  modo: 

I,  10.  faceret)  feeit  26.  <■.</' : 
//.22.  fidelem]  infidelem  2b.c; 
//.24.  eiusj  om.  2b.c  (pr.  m.) ; 

I.  9.     indeptus]  adeptus  2b.e; 
io       /.  28.  ex  liis    om.  26  (pr.  m.).e.f; 

I.  30.  tanti  esset  causa    t.  e.  e.  2b.b*.f; 

I.  6.     iu  honore]  om.  2b  (pr.  m.),  transposuit  2g*; 

/.11.  straveruut  sibi]  str.  se  2b.  g*; 

/.32.  cognoscere]  agnoscere  2b.g*; 
ifi       /.  3.     sui  regni]  r.  sui  2c.  e.  / : 

I.  28.  immisso]  immissoque  2c.e; 

I.  30.  cadaver  inspicieusj   i.  c.  2c.  e : 

I.  A.     proturbare]  perturbare  2c.  e.  g*; 

[,  29.  viri  sancti]  viri  Dei  2c.  </' : 
80       /.  16.  iubebaturi  videbatur  2<1  (pr.  m.).e.f; 

I.  22.  voluntatem  eiusj  v.  tuam   2d.f;  verbuin  tuuin  2<- : 

Prol.    scimus  similiter]  sim.  seim.  2<l.c: 

I,  4.     illorum]  ipsorum  2d.e; 

1,11.  propinquabat]  appropinquabat  2d.e; 
ge       /.  30.  iaml  om.  2</.  <■ : 

[,  11.  assumens]  sumens  2</.f: 

I,  15.  praecipientis]  praecipiens  2d.f; 

I.  1 .     praecibus  Dominum]  D.  pr.  2e.  f: 

I.  28.  Igitur  illil  Illi  ig.  2e.  f; 
so       /.  i).     sociorum]  s.  eius  2e.  g*; 

I.  16.  rogaret]  rogavit  2e.g*; 

/,31.  secum]  ow.  2e.  </' : 

/.32.  inspicientes]  aspicientes  2<.</': 

[.  15.  Domino]  Deo  2/'.  </'.■ 
;i5       /.  17.  de  b.  colloquium  rebus]  de  h.  r.  coll.  2f.  </' . 

liis  igitur  locis   codici  2a  potior  fides  attribueuda  <-rat,   a/iis  vero  <■/  ipse  erravit    veluti 
vocabula  nonnumquam  transposuit. 

Classis    3    cum    altera    arta    necessitudine    coniuncta    est,    sicid    ex    locis    colligi 
licet  his: 
40       /.  (i.     unigenitum  eius  filium]  it.  f.  e.  2a.f.li.  'ia.b.c.d.f; 
I.  s.     eos]  om.  2a.f.  Ba.b.c.d.e; 
I.  12.  Dominus  nos]  n.  D.  2a.f.  Sa.b.c.e; 

[.  19.  sacrificium  offerre  salutis]  sacr.  sal.  o.  2a.f.g'.  Sa.b.c.e.f. 
Verba    igitur  in    utrisque  libris   in  ordinem  trivialem  redacta  sunt,  quae  eleganter  ordi- 
t6  nata   exhibent   reliqui.     Singulorum  quoqul   codicum    3    lectiones    nonnullae    in    singulis 
alterius  classis  redeunt: 

/,11.  superiores  orbis  plagas]  superioris  o.  pl.  Sa  onn   2a.f: 

I,  28.  lutros]  lutres  ?>a  cu/m  2g*; 

/.29.  abiectionem]  obiectionem  3a  cum  2e; 


248  VITA  GALLI  CONFESSORIS  TRIPLEX. 

/.  32.  eottidieque|  que  om.  Ba  cum  26  (pr.  m.).g*; 
/.  33.  communita]  commonita  Ba  cum  2a.<f: 
I.  I").  Quaradaves]  Quadraves  36  cum  2e; 
7,30.  multipliciterj  multipliter  36  cum  2«  <pr.  m.) ; 

lib.   IT.  praescr.  secundus]  s.  qui  est  Bb  cwn  2a:  5 

II,  22.  suspectos]  suspectus  36  cum  2a; 
I,  6.     inibi|  ibi  Bc  cum  2a.e.f.h; 
T.  15.  cuipiam)  quip(p)iam  Bc  cum  2c.e.f: 
I,  26.  frequentarunt]  frequentaverunt  Sc  cum  2a; 

I.  28.  tantam  multitudinem]  tantum  m.  Bc  cum  2a :  io 

7.6.     lustrassent|  perlustrassent  Bd  cuni  2g.g*; 
I,  11.  autem]  oni.  Bd  cum  2b. 

Cum  autem  codices  Ba.  b.  c  propius  inter  se  coniuncti  sint,  hi  et  inter  se  et  cum  singulis 
libris  2  conveniunt: 

I,  16.  interficere]  rell.  cum  Wettino;  occidere  3a.  b:  15 

7.21.  ingentiaj  magnifica  Sa.b: 

lat.  cap.  11,5.  multiplicitate]  multiplicate  3a.  b  (pr.  m.) ; 
11,21.  possessione]  possione  Ba.c; 
I.  17.  persecutus]  prosecutus  Ba.  b  cum  2f.g*; 
I.  25.  commendabatur  amore]  Be.  f  cum  reliquis  (deest  Bd) :  c.  honore  Ba.  b.  c  cum  2f  ->o 

(cf.  supra  crescebat  honorej : 
11.  6.     eaedem  resj  eadem  res  Ba.  b  cum  2a. 

Quomodo  libri  3  inter  se  differant,  ex  lioc  loco  intellegi  potest : 

I,  8.     abolitionemj    abolutionem    Sb    (pr.    m.) ;    obolitionem    Ba;    oblationem    Bc 

(pr.  m.j.  d  (non  Be).  25 

Librario  Ba  permulta  quidem  menda  crimini  danda  sant,  sed  cognomen  Strabonis  in  lem- 
mate  solus  servavit.  Eiusdem  libri  lectiones  nonnullae  peculiares  nescio  quo  casu  in 
codicem   \c-  irrepserunt:   11,1.    sub  voto]  subito  Ba  cum  lc2  (non  lc1.  d). 

Unicus  quem  quartae  classi  attribui  codex  raro  cum  aliis  libris  convenit: 

I,  12.  audituj  audito  4  cum  2a.  Bc;  30 

II,  10.  unum  campanum]  unam  campanam  4  cum  2c.  36; 

/.  30.  eorpus  eiusj  eius  om.  4  cum  2d  (pr.  m.) : 

I,  34.  disiungaturj  disiungantur  4  cum  2e : 

I,  25.  DominumJ  Deum  4  cum  Bc; 

II,  8.  venerabilis]  beati  4  cum  Bc ;  35 

//,  11.  eoncurrerunt]  cucurrerunt  4  cum  Bc :  cucurrentes  36: 

/.  34.  fratre]  patre  4  cuni  ha.  b. 

Paucis  igitur  iocis  quibus  affinitatis  vcstigia  prae  se  fert  codex  modo  cum  libris  2  facit, 
modo  cum  3c. 

Qui  quintam  classem  occupant  libri  lectiones  peculiares  continent  nonnuilas:  40 

/.  3.     vitansj  devitans  5a.  6.  c : 

I,  4.     insectabanturj  persequebantur  ba.b.c: 

I.  7.     his  sedibusj  s.  h.  ba.  b.  c; 

I,  18.  reddi(ta  est  ma  in  litura  5a)triJ  redditur  m.  56.  c ; 

I,  30.  tanti  esset  causa  ploratusj  c.  e.  t.  pl.  ha.b,  45 

ex  exemplari  pendentes,  quod  haud  ita  longe  post  Walahfridum  propriam  viam  ingressum 
videtur  esse.  Inter  ipsos  enim  et  reliquos  libros  inprimis  primae  classis  nulla  fere  aut 
certe  perrara  necessitudo  intercedit: 


VITA  GALLl  CONFE880RI8  TRIPLEX.  249 

//.  1.     loeuhiiii|  locum  ha.b  cwm   la  (pr.  m.).  2e  (arcam   Wettin.) ; 
II,  42.  horribiliusj  horribilibus  5o.  c  (pr.  m.)  <■«>«    la.  2b.b*.C. 
Libri  56.  c  propius  inter  se  </««>»  cwm  5a  coniuncti  sunt,   qui  crebrim  ttlis  <il>  universi 
/«/<■  recedit.     Neque  peculiaribus  totius  classis  lectionibus  auctoritatem   quandam   tribui 
;>  vdim,  cum  in  ea  vulgaria  vocabula  legantur  loco  rariorum  (occiderunt  pro  conciderunt, 
fluvium  pro  fluenta)   atque   verbwm   reductus   fuissel    (II.  2§)  pro   venissel    certe  << 
praecedentibus :  Is  a  suis  reductus  iteratwm  sit. 

Codex  6   initio  </»h/<»i   cum   «lii*  libris  facit   inprimis  alterius  classis,   sed  libro 
primo  exeunte  et  j>cr  totum  secundum  lectiones  5  exhibet,  pendens  sine  dubio  ex  ducibus 
\u  exemplaHbus: 

I,  34.   II,  '.).  fratrej   patre  G  cum  ba.b; 
II.   1.     Dei]  saucti  (J  cum  5a.b; 

ib.       coneiderunt]  oceideruut  6  c/o»  ha.  I> : 
II,  2f).  fluentaj  Huvium  6  cu/m  hu.\>; 
15      /2.  26.  venisset]  in  raswra  5a :   reductus  fuisset  0  cu/m  56 : 
II,  27.  prorumperet]  procumbei'et  (5  cum  ba.  I>. 

Omnium  «/</<■>»  classium  lectiones  in  ><»<>  qui  »lti»n<»i  /<><■/<>»  <)<■(■»/>«/  <■<><//<■<■  7  </<■- 
prehenduniur,  isque  praeterea  tantam  librariorum  licentiam  passus  est,  «f  discrepantia 
ipsius  maxima  /i/>ro  nullo  confirmetur.  Etsi  codex  indignus  erat,  <j«i  tenebris  eriperetur, 
80  cum  tamen  collatus  fere  totus  penes  nos  sit,  locos  nonnullos  (ifcrrc  libet,  <■  <j/<il//<s  <j»<>- 
modo  <■»>»  reliquis  classibus  cohaereat,  intellegatur, 
i.  c.  cm»   lc1-2; 

/,  14.  primaej  pristinae  7  c«»i  \c-  (»<>»  \cl> :  I,  19.  cum  jjace]  in  pace  7  cum  ic1'  -.  <l : 
cum  2a.  b.  c.  </.  e.  g* : 
86        I,  9.     enim]  om.  7  cum  26.  4 : 

I,  10.  hostibusj  bestiis  7  c«n>  '2<f  ; 
I,  13.  lustrarent]  lustrassent  7  cum  2</' : 
I,  15.  illoruml  eorum  7  cum  2d: 
1,21.  vellet]  esse  add.  7  cum  2g* ; 
;t"         /.  23.  venerandum]  venerabilem  7  cum  2c : 
I,  24.  praecepit]  fecit  7  cum  2e; 
/.31.  secum]  om.  7  cum  2e.g*; 
II.  11.  cari]  clari  7  cum  2«; 
II,  22.  fidelem]  infideleni   7   <■«>»  26.  c; 
■■■■>       11,37.  spectaculum]   miraculum   7   cum  2a : 
/7,46.  pastibus]  partibus  7  cum  26; 
<■«»/  3a : 

II,  1.     exilirei  exire  7   cum  Sa; 
II,  11.  superimminet]  supereminet  7  cum  Ba; 
40  cum  4: 

//,  1.     solitudini]  solitudinis  7  c«>»  4: 
//,  6.     contextam]  oni.  7  et  pr.  m.  4; 
//,25.  venisset]  pervenisset  7  cum  4: 
cum  5: 

/,  3.     vitans]  devitans  7  cum  ba.b.c; 

I,  4.     insectabantur]  persequebantur  7  cum  5«.  b.  c. 

Cnni  autem  co</cx  quam  maxime  cum  altcra  classc  faciat  ct  inprimis  <■«>«  libro  de- 
teriore  2g*,  ad  ipsaw  exemplar  «»</<■  pendet  pertinuisse  videtur,  postea  sine  </«/>><>  cwm  «/n» 
Ubris  collatum. 

SS.  R.  Merovmg.    IV.  :U 


250  VITA  GALLI  GONFESSORIS  TRIPLEX. 

Codiccs  Walahfridianos  in  classes  distribuendi  arduum  opus  erat,  cam  graviores 
dissensiones  inter  ipsos  vix  vol/oantur  textusque  fere  idem  in  omnibus  legatur.  In  tanta 
librorum  concordia  mutuae  necessitudinis  indicia  quot  colligi  potcrant  tot  ferc  afferri  par 
erat  neque  ex  ipsis  stemma  satis  certum  componi  licet.  Apparatum  vero  tam  uberem  con 
gessi,  ut  loci  dubii  vix  relinquantur.  Codices  \a.  h.  c1.  d.  'Sa.  b.  c.  4.  5a  totos  contuli,  5 
libros  autem  5h.c  locis  selectis  inspicere  satis  hdbui;  religuos  ah  aliis  collatos  adhibui, 
scilicet  la1.  c\  2h.  c.  d.  e.  f.g*.  h  a  W.  Lcvison  socio  nostro,  Palatinum  autem  (ia)  a 
Tschiedl  et  I.  Graeven  vv.  cc.  Lectiones  peculiares  codicum  2h.  c.  d.  e.  f  non  admi  i 
et  c  duohus  gemellis  2g.  g*  (cf.  I,  3.  timore]  tempore  2g.g)  posterior  solus  adhibitus  est, 
Jiccf  plura  menda  contineat  altero:  10 

2,  3.     rex]  om.  2g*  (non  2g) ; 

I,  33.  posuerunt]   deposuerunt  2g*  (non  2g) ; 
ih.     fossam]   sepulchrum  2g*   (non  2g). 

In  codice  2a  litterae  ae  ct  e,  e  et  i,  o  ct  u,  s  et  ss  nonnumquam  permutatae  sunt 
atque  cum  la.  Bc  elisionem  admittit  in  postergum  (I,  B9)  more  antiquo.  Sermonis  15 
Merowingici  reliquiae  complures  in  classi  3  supersunt:  coenubio  Ba  (I,  28,),  caenubio  Ba 
(II,  9),  frustra  pro  frusta  Ba.  b.  d  (I,  6),  dat.  nomine  Ba.  b  (Prol.),  occasu  Ba.  d 
(I,  11/,  portu  3«  (I,  B0),  acc.  discessu  3«.  d  (I,  B),  ob  infirmitate  Ba.  c  (lat.  cap.  I,  9), 
monasterium,  qui  Ba  (I,  2§),  per  hunc  pignus  Ba  (I,  2§).  Barbara  scribendi  ratio 
compluribus  libris  diversarum  classium  haud  raro  confirmata  cst,  inprimis  litteraritm  a  20 
et  e  permutatio,  cuius  vestigia  vetustissima  saec.  VII.  apud  Fredegarium  Burgundionem 
nuper  collegit  0.  Haag1: 

I,  9.     detrectare]  detractare  2a.  c.  Ba  ; 

II,  2.     alerenturl  alarentur  2a.  ha.  b; 

II,  12.  fraudarentur]  frauderentur  lc2.  2b;  25 

11,25.  transvadare]  transvadere   1  a\  b.  c1' 2.  d.  2a.b.c, 
neque  desunt  exempla  coniugationis  Walahfrido  multo  vetustioris2: 

II,  12.  aufereretur  Ba:   auferetur  2«.  Bc; 

II,  35.  fererentur  2c;   deferrerentur  2h ; 

I L,  42.  deferreretur  Ba.  30 

Hos  soloecismos  si  librariis  imputare  niavis  quam  eleganti  aevi  Carolingici  auctori. 
tamen  ex  ij>sis  colligitur,  vel  Ludowici  Pii  t&mpora  superasse  harharicm  antiquam,  id 
quod  hodie  fortasse  non  satis  notum  habetur.  Sublatis  autcm  locis  dubiis  alii  restant, 
quibus  lectio  rustica  libris  aut  omnibus  aut  optimis  comprobata  est: 

II,  11.  emunitatis  codd.:       ib.  margareti  la.  a\  2a.  ha;  35 

11,21.  utpute  piv  utpote  la.a\b.c\d.  2a.b.c.  4.  5a:  II,  33.   utpute  ld.  2a.  ba, 
eaque  vel  his  locis  in  textum  admittcnda  erat. 

Vitar  Galli  auctore  Walahfrido  textum  quamvis  decurtatum  princeps  cdidit  Mom- 
britius,   Sanctuarium,    Mediolani  1475,  I,  p.  311 — 312',   sed  lihrnm  primum   tantum 
curavit,  quem  praetermissis  prologo,  laterculo,  capitibus  4 — 28,  in  verbis  c.  34.  a  populis  40 
conclusit. 

Laurentius  Surius,  I)c  prohatis  sanctorum  historiis,  Coloniae  Agrippinae  1574. 
toni.  V,  p.  807 — 839.  in  hoc  auctore  nihil  reprehendcndum  reppemt,  quare  sermonem 
more  sotito  non  expoliens  primigenium  servavit,  codice  usus  simili  nostris  2d.e: 

Prot.  Scimus  similiter]  sim.  scimus  cum  2d.  c ;  & 

1,11.  propiiiquabat]  appropinquabat  cum  2d.e; 

1)    'Die   Latinitat    Fredegars'    ('Romanische   Forschungev'  X,   p.  839  sqq.J.  2)    Cf. 

Bonnet,  'Le  Latin  de  Grdgoire  de  Tours'  p.  434. 


\  ITA  GALLI  CONFESSORIS  TRIPLEX.  "J .">  1 

/.  15.  praecipientis]  praecipiens  cum  2d.f; 
T,  29.  ad  castrum]  in  castrum  cum  '!</. 

Eius  editio  iterata  est  «  Thoma  Messingkamo,  Florilegium  insulae  sanctorum 
seu  vitae  et  acta  sanctorum  Hiberniae,  Parisiis  1624,  p.  --">.r>     294. 

Melchior   Haiminsfeldius    Goldastus,    Alamannicarum   rerum   scriptores  aliquot 

vetusti,  Francofurti  1606,  /.  2,  />.  233 — 276.  codicem  /><>««<■  i «</<>/ is  adhibuit  «<>/>is  ignotum. 

I.  Mabillon,   Acta   sanctorum  <«■</.   S.  Benedicti,   Saeculum    II.    Parisiis   1669, 

p.  228 — 268,  v.r  Melchiore  (i<>l<l(tsto  et  Surio'  pendens  <</i/i<««-i«  Goldastianam  exprimere 

maluit,  sed  /«<«</  pauca  in/>ii«/«ri/  eaque  plerumque  «<>><   recte.     Ij>si«s  <<lili<>   iterata  est 

Ki  in   Patrologia  latina  Mignii  /<>>».  CXIV,  col.  975—1030. 

Eam  solam  operis  Walahfridiani  partem,  i»  </««  «/>s<>/«/«  ('.  Galli  vetustiore  Got 
liirli  iunioris  conscriptionem  deperditam  auctor  secutus  erat,  s<iliccl  II.  9  46,  </  !/</<- 
phonsus  «l>  Arx,  SS.  I,  p.  21  —  31.  (praescr.  Gozberti  diacoai  continuatio  libri  de 
miraculis  S.  Galli  per  Walafridum  emendata^)  et  G.  Meyer  v.  Knonau,  'Mittheilungen 
le  :«r  vaterlandischen  Geschichte,  St.  Gallen'  1869,  p.  62—93  (praescr.  Libellus  de  mira- 
culis  sancti  Galli  confessorisy'  recensuerunt,  il«  «/  ille  editionem  Goldastianam,  quam 
permagni  }<«/>«//.  <«/  codices  Sangallenses  paucis  locis  neque  semper  recte  immutaret,  hic 
solum  codicem  ba  </«c<'>«  sequeretur,  praetermissis  miraculis  quae  historiae  scribendae 
fructum  ««11« «i  /'<')■««/.  Uterque  de  vita  melius  intellegenda  optime  meritus  doctrinam 
20  magnam  i»  adnotatis  congcssit. 

Denique  Robertus  Thuli,  'Mittheilungen  zur  vaterldndischen  Geschichte,  St.  Gallen' 
18U0,  p.  1 — 74.  utrumque  Walahfridi  de  V.  Galli  librum  «</  codicem  5«  r<'<-r«s«it,  quem 
cum  lrt.  b.  bb  contulit,  sed  praest«»fia  codicis,  quem  oj)fii»/i)»  esse  credidit,  nimium  con 
fisus,  lcctioncs  non  solum  quintae  c/assis,  sed  etiam  peculiares  ipsius  libri  »«  religiose 
l'5  servavit,  reliquorum  discrepantiam  notis  semper  attribuens:  vci/i»'  enim  criticam  huius 
auctoris  editionem  praestare  voluit,  metis  angustioribus  contentus. 

Inter  versiones  fontium  ad  historiom  Germanicam  vetustiorem  spectantium  una 
cum  Wettini  li/>ris,  de  quibus  supra  dixi,  etiam  operis  Walahfridiani  capita  «<>«««//« 
inde  «  II,  9.  admissa  s««t.  j>    jrrusci 

I. 
VITAE  GALLI  VETUSTISSIMAE  FRAGMENTUM. 

(l).a  .  .  .  \isque1  dum  venies    ad  Bobium  monasterium,  et  exquire  omnia  dili-  *p.i. 
genter,  quae  acta  sunt  erga  abbatem  meum,  si  vivit  an  transivit,  sicut  mihi  reve- 
latum  estb  per  visionem.    Nota  diem  et  horam,  et  veniensc  indicabis  mihi  omnia'. 
Diaconus    cecidit   ad  pedes  eius,  dicens :    'Domine,  quo   vadam,  quia  nescio  viam  ? ' 

86  At  ille  dixit  ei :  "Vade,  frater,  noli  timere,  sed  perge,  sicut  dixi;    Dominus    en[i]m 

diriget  gressus'1  tuos'.    Ille  autem,  petita  benedictione,  abiit  viam  suam  cum  festi-  cf.Prov.3,6. 
natione    et    pervenit    ad  supranominatum   locum    et  invenit  omnia.  sicut  revelatum 
fuit  magistro  suo  per  visionem,  et  permansit  apud  fratres  noctem  uuam  et  recepit 
ab  eis  epistolam,  omnia  quae  gesta   erant  de  abbate  Colurnbano.     Et  cambuttam  -' 

40  ipsius    quam   in    manibus   tenebat   transmiserunt    viro  D[eij,  d[i]c[en]tes:    'Doininus 
noster   iussit   nobis   adhuc    vivens,    ut   per  istum   baculum  Gallus  fuisset  absolutus 

/.     Cap.  1.     c. 

Cap.  1.     a)  numeros  c«l<fidi.  h)     s.  m.  r.  est  iterata,   sed  postea   defeta  sunt    <•.  e)    venies 

indicau  : :  (corr.  indicabis)  c. ;    regressus  nuntiabis  Watahfr.;   renuntia  Wettimus.         d)  gresus  c. 

45  1)  Sunt  verba  Gal/i  ad  Magnoaldum  diaconum.         2)  Baculum  incurvatum  episcoporum, 

quod  et  Columbanus  et  Gallus  gessisse  fertur,  eorumque  cambutta  celebrabatur  multarum  virtutum 

operatrix ;    cf.  SS.  II,  98. 

32* 


252  VITA  GALLI  VETUSTISSIMA. 

ab  excommunicatione' ',  et  dimiserunt  eum.  Et  ille  coepit  iter  agere  die  noctu- 
qjue] :  adfuit  misericordia  Dei,  quod  in  octabo  die  pervenit  ad  sanctum  Gallum,  et 
dedit  illi  epistolam,  quam  portaverat  de  fratribus.  et  cambuttam  cum  absolutione. 
Cumque  legisset  epistolam,  flevit  amare  et  intravit  oratorium  cum  fratribiis;  coepit 
missam  agere  et  offerre  sacrificium  pro  eo.  5 

(2).  Contigit  autem  una  die,  dum  operaretur  cum  fratribus  et  plebe  in  ora- 
torium,  ut  unam  axem  ex  pariete  decortaretur,  et  brevior'1  apparuit2  aliis  IIII 
palmarum,  et  magistri  volebant  eum  eicere.  Vir  Dei  dixit  illis:  'Sustinete  modi- 
cum ;  eamus  in  domum  et  sumamus  cybuin,  quem  nobis  praeparavit  Deus'.  Et 
fecerunt  sic.  Ille  autem  benedixit  panem  et  dedit  eis  benedictionem.  Post  sumpto  l0 
cybo  surrexerunt  omnes  pariter  ad  operam.  Invenerunt  axem.  quae  erat  n[ijmia 
longior  aliis  quantumb  dimidium  pedem,  et  glorificav[erunt|  D[eum]c  et  conloca- 
verunt  axem  in  locum  suum,  ubi  prius  fuerat.  Et  ipsa  axis  usque  in  bodiernum 
diem  ad  dentium'1-3 

*i..-\  (3) *ut4  eum  abbatem  super  se  habere  voluissent.     Illi  vero  perrexerunt  i» 

recto  itinere  usque  ad  cellam  [v]iri  Dei.  Cumque  pervenissent  ad  locum,  pulsantes 
ianuam,  egressus  est  unus  ex  fratribus,  [indicavitaj  viro  Dei,  dicens:  'Sunt  namque 
hic  sex  fratres,  volentes  tecum  loqui'.  Et  ille  ius[s]it  eos  [intro]ducere  in  oratorium. 
|Qui,  e]xpleta  oratione,  ingressi  sunt  domum,  ostende[r]unt  ei  epistolam.  Cumque 
legisset  vir  D[ei.  dixit]  eis:  'Ego  fugebam  omnes  notos  et  propinquos  meos  in  20 
hancb  solitudinem,  sequ[ens[  prophetica  verba,  dicente  David:  Extraneus  factus 
Ps.68,9.  sfumj  fratribus  mcis  et  peregrinus  filiis  matris  meae.  Ego  urbem  et  pontificatum 
contempsi  et  omnes  divitias  terrenas  dispexi,  propter  Christum  parentes  et  praedia 
dereliqui:  et  iterum  post  renuntiationem  saeculi  s[u]scipiam  divitias,  sicut  ille 
homo,  de  quo  domiuus  Iesus   praedixerat,  qui   manum    suam  ponebat  in  a[ratr]um  25 

cf.i.uc.9,62.  et  respexit  retro,  forsitan0  velut  canes  reversus  ad  vomitum'?  Vos  scitis,  quia 
cf-22"£etr'  semper  subditus  vester  fui;  modo  abbatem  et  principem  vellitis  mehabere?'  Cum- 
que  haec  verba  et  alia  plurima  dixisset,  et  repressit  animos  eorum.  [Dei]ndea  autem 
vocavit  unum  ex  discipulis  suis,  interrogavit  eum,  quid  essent  sumpturi  ad  refi- 
ciendum.  Cumque  respondisset,  se  nulluni0  rem  habere  nisi  sextarium  tantum  fari-  ^o 
nole,  ille  autem  iussit  fieri  panes,  dicens:  'Potens  est  Dominus  praeparare  lnensam 

cf.Ps. 77,19.  in  deserto',  et  iussit  collegeref  holera  de  horto  et  introducere  domum.  Vir  autem 
Dei  surgens,  sumens"  retiola  sua  secum  et  unum  ex  discipulis  suis  et  fratres  qui 
supervenerunt,  [dixit11]  eis:  'Surgamus  ad  gurgitem  et  videamus,  si  Dominus  nobis 
voluerit   donare    aliquos   pisciculos'.     Cum   autem  venissent    ad   gurgitem,  viderunt  35 

I.     Capp.  1 — 3.     c. 

Cap.  2.     a)   previor  c,    corr.  1>)  ita  ego;    quartum  c. ;   mensura  diraidii  pedis    Walahfr.  cutn 

Wettino.         c)  d(m  ecanuit)  c.         d)  5  rersus  paginae  inferioris  abscisi  sunt  c. 

Cap.  3.      a)    ita    scripsi;    circiter  9    litterae   legi   nequeunt   c.  b)   hac   c.  c)   forsita   corr. 

forsitan  c.         d)  (dei  eoanuitjn  c.  e)  ita  c.  f)   collegera  holera  c.  g)  sumen  c.         h)  (d.  om.)  10 

ei  c. ;    ivit  ad  gurgitem,  dicens :  Videamus  Walahfr. 

1)  Columbanus  Gallo  ius  missas  celebrandi  abrofjaverat,  cum  febrc  vexatus  cum  ipso  in 
Italiam  proficisci  nequivisset ;  cf.  c.  9.  Wettini  et  Walahfridi.  2)  Simile  miraculum  de  ecclesia 
S.  Laurentii    Brionensis    rettulit  Gregorius,    Gl.  Marf.    c.  41.  3)  Hiatum  Walahfridus   ita 

supplet:  dentium  doloribus  efficaciter  medebatur,  atque  etiam  ligno  Brionensi  dentium  dolorem  45 
sanatum  esse  Gregorius  I.  t.  asseruit.         4)  Eustasio  defuncto,  Gallus  a  fratribus  Luxoviensibus 
abbas    optabatur,    quare   ex   eis   qui   ex   Hibemia   venerant   sex   fratres   ad  ipsum    missi    sunt, 
epistulam  ferentes,  qua  desiderium  eorum  continebaiur . 


VITA  GALLl   VETUSTTSSIMA.  •_>.")-i 

piscem  magnum  natantem  per  fluvium  et  duas  luteras  sequentes*  illum,  quasi 
capere  eum  voluissent.  Jlli  autem,  ezteuso  rete,  adprehenderunl  eum  et  duzerunt 
ad  litos.  Eabebat  enim  in  longitudinem  XII  palmarum  et  in  latitudinem  quat- 
tuor.   Lutere  autem  ' '' 

5  "haec   praeparavit   nobis'.     Haec  invicem   inter   se  referentes,  perrexerunt  domum,  • 
Cumque    venissct    [vi]r  Dei    |ad|    celiulam,    apparuil    vir    anus   et   ob|tu|lit   ei   duos 
utres  plenos  vini  |cum|  tribus  [mojdios  farine  pro  benedictione.    Ille  autem   Lu[ss]it 
introducere   domum,    et   coeperunt   epulare.     Postea  vero    habuerunt    inter  se  con 
loquia   de   sanctis  scripturis.     Betenuit   eos  [vir|  Dei   aliquantos  dies  propter  cari- 

10  tatis  causani  |et|  repausavit 2  eos  et  narravit  eis  omnia,  quae  de  viro  Dei  Colum- 
bano  gesta  erant.  Et  postea  osculautes  se  in  osculo  sancto,  et  dimisit  eos  vir 
Dei,  et  reversi  sunt  ad  propriam. 

(4).    Post   aliquot  vero   temporis  veniens   p[res]biter  Willimarus    ad  cel|lu|lam 
viria   Dei,  r[o]gavit  eum,  ut  simul  cum  illo  discenderet  |a|d  castrum3,   et  dixii   ad 

15  eum:  'Pater,  c[u|r  nie  dereliquisti  desolatum  de  doctrina  tuaV  A|n|  ego  peccavi 
al|i|quid  contra  te  ?  Veni,  ut  doceas  nos  viani  veritatis,  sicut  soleba|s,  qui|a  nobis 
valde  necessarium  est  et  oportunum  doctrin[a  t]ua'.  Et  abierunt  pariter  ad  castrum, 
et  [vjocata  plebe,  coepit  eos  predicare  et  docere,  et  mansit  ibi  duobus  diebus. 
Tercia  vero  d[i]e  percus[sit]  eum  febris,  et  infirmabatur  valde,  ita  ut  cybos  capere 

io  non  poterit  [n]ec  ad  cellulam  revertere.    [Et  iace|bat  in  lectum  [in]validus  languore 
per   dies  XIIII    [et]    die    sexto    decimo    mensis    Octob(ris   dejmigravit   de   bac   vita.  oct.ie. 
Erant  dies  et  anni  eius  nonaginta  et  quinque. 

INCIPIUNT  SIGNA  ET  VIRTUTES  EIUS,  QUAS  DEUS  POST 
TRANSETUM  EIUS  MANIF[ESTA  DE]CLA[RAV]IT\ 

26  (5).     Audiens    autem    Iobannes    pontifex    urbis    Cons[ta]nt[iae],    quod    Gallus, 

frate|r  e]ius,  [infirmabatur]  in  castro  Arbona  in  domum  presbiteri,  ascendens  [najvi- 

cula[m], 4  [tulitb|,  qu|o|s  ille  pres[ci|ebat  eum  com- 

mediturum,    et ~°    ad    visitati[onem] [perve]niss|et| 

ad   por[tum,    audi]vit   in    domo    presbiteri   planctum    magnum  super|esse|  e[t  inter- 

30  ro]gavit,  [qu]idna|m  esset],  et  [di|xerunt  ei,  quia:  'Gallus  amicus  noster  migra[vit  d]e 
bac  vita'.  B[eatus  pontifex  misit  se|  in  aqu[amj  et  non  potuit  se  contineri  propter 
dolorem,  usque  d[um  na]vicula  ad  litus  pervenisset,  et  des[cendentes  cu|m  illo,  qui  cum 
eo  veniebant,  et  in|trjaver[unt  djo[m]um,  llentes  et  lugentes,  et  i[nv]enerunt  [iljlum 

/.     Capp.  3 —  5.    c. 

3.-,  Cap.  3.     a)  sequente  c.         h)  iterum  5  versus  abscisi  sunt  c. 

Cap.  4.     a)  D.  v.  pr.  m.  corr.  v.  D.  c. 

Cap.  5.     a)  (DE  evanuil)  CLA(RAV)IT,   hoc   versu   consumpto,    librarius  praecedenti  apposuit   c. 
b)  apices  1  et  t  soli  supersunt. 

1)   Lutrae  profundo   se    immergenteSj    iterum   apparuerunt    magnamque   piscium    multitu- 

40  dinem  in  rete  propulerunt  rursus  immissum.  Sanctus  autem  fratribus  dixit:  'Hodie  propter  ad- 
ventum   vestrum   Dominus  h.  p.  nobis'}    ut   supra.  2)   I.  <j.    reficere    (cf.  Ducange  h.  v.)  ; 

fovit   Walahfr.  3)   Arbona   castrum  Vinddiciae,   olitn    Arbor   felix   appellatum,    in  australi 

lacus  Brigantini  parte  situm  est,  hodie  Arbon.  Gf.  Keller,  'Die  romischen  Ansiedelungen  in 
der  Ostschweiz'  ('Mitth.  der  antiquar.   Gesellsch.  zu  Zuricli    XII,  p.  314J.  4)  Suppleas   ex 

45  Walahfrido  I,  30:    potuum    et  ciborum    ea  secum  genera.  5)  Hiatus  ex  Walahfrido  ita 

supplendus  est:    ut    videlicet    sna    visitatione    fidissinnim   refoveret  amicum.      Cumque. 


cf.  Apoc. 
c.  21. 


254  VITA   GALLI  VETUSTISSIMA. 

in    vasculo '    involutuni '-'     Iohannes    vero    pontifex    aperiens    arcam. 

*y.  i.  cuinque  "vidisset  eum,  coepit  flere  amare  et  dixit:  'Eu,  eu,  mi  pater!  Cur  nie 
eduxisti  de  doino  patris  mei  huc  et  iam  modo  dereliquist  i  me  orfanum  dissolatuni, 
quia  tota  civitasa  in  te  fuit  posita?'  Presbiter  autem  ipsius  castri  levavit  eum, 
dicens:  'Surge,  domine,  et  oreinus  pro  ipsum'.  Et  cuni  dedissent  finem  verborum,  5 
intraverunt  in  ecclesiam,  et  coepit  §piscopus  niissam  agere  pro  eo,  et  cum  acta 
|e|ssent,  respiciens  postergum  suum,  vidit  foveam  factam,  ubi  eum  volebant  sepe- 
lire.  Adsumpta  cruce  in  ^cclesia 3.  intraverunt  in  domum  presbiteri  ciini  psallentio, 
volentes  eurn  adduci  ad  defossum,  et  imposuerunt  arcam  ipsius  in  feretro,  ut  de- 
portarentur  eum  in  ecclesiam,  et  nusquam  praevalebant  eum  commovere.  Cumque  10 
de  bac  re  conloquium  inter  se  habuissent,  quod  enm  ex  ipso  loco  omnino  elevare 
non  potuissent,  Iobannes  pontifex  ait :  'Vere  modo  scio,  quia  domino  meo  Gallo 
ista  sepultura  non  est  acceptabilis'.  Et  iussit  presbitero,  ut  introduceret  duos 
equos  indomitos  de  ipsius  iumente1'.  Et  factum  est  ita,  et  straverunt  eos  cum 
magno  labore  cum  straturis  et  adferebant  eos,  ubi  corpus  viri  Dei  iacebat.  Pon-  15 
tifex  autem  cum  cleroc  et  populo'1  orabat  Dominum,  dicens:  'Deus  omnipotens  et 
Iesus  Cbristus,  filius  eius,  in  cuius  amore  et  bonore  iste  vir  Dei  dereliquid  pro- 
vintiam  suam  et  secutus  est  praecepta  tua,  introduc  corpusculum  eius  cum  equis 
istis  indomitis,  iibicumque  tua  voluntas  fuerit,  ut  requiescat'.  Expleta  autein  ora- 
tione,  respondit  omnis  populus:  Amen.  20 

(6).  Erat  autem  unus  paraliticus  nomine  Maurus,  qui  sic  erat  contractus,  ut 
ipse  gressibus  suis  incedere  non  possit.  Cumque  presbiter  ille  supranoininatus" 
erogaret  vestimenta  viri  Dei  per  pauperes,  dedit  ipso  paralitico  calligasb  viri  Dei 
cum  calciamentis.  Cuinque  ille  propter  gaudium  induit  se,  exsolutae  sunt  iunc- 
turas  conpaginum  ipsius;  exclamavit  voce  magna  atque  exiliens  benedicebat  Deum  25 
et  virum  Dei,  qui  e\im  sanaverat.  Aspiciens  autem  pontifex  et  universus  populus, 
videntes  eum  sanum,  glorificaverunt  Deum  et  dixerunt:  'Manifestam  virtutem 
dignatus  est  Deus  bodie  ostendere  pro  servo  suo',  et  dederunt  cerium  eic  qui 
fuerat  paraliticus,  et  perrexit  cum  cetero  populo.  Haec  fuit  primum  signum  post 
transitum  eius.  30 

(7).    Fertur   et    aliud  miraculum.     Habuit  vir  Dei  capsellam  unam  cutineam  ' 
sub  suam  custo[diam]a- 5 

►p.5.  (8) *sancti(;  Galli  et  adorantibus  ad  sepulcbrum  ipsius  sancti:  quid- 

quid    ibidem    postulaverunt    dominum    nostrum    Iesum    Cbristum    in    bonore    ipsius 

/.     Capp.  5  —  8.     c.  85 

Cap.  5.      a)    fiducia    Wettinus;    conlidentiam    Walahfr.  b)    iumentae,   iumentarum  declinavit 

Arbeo,   V.  Corbin.  c.  16.        c)  ita  Wettinus;   cleros  c.        d)  huiuscemodi  add.  Wettinus  cum  Walahfrido. 
Cap.  0.     a)  supnominatus  c.         b)  galligas  c.,  corr.         c)  eius  c. 
Cap.  7.     a)  post  custo  duo  folia  periermit  c. 

1)  Vas  est  arca  continendis  corporibus  defunctorum  apta;  cf.  Forcellini  h.  v.  2)  Walahfr.  10 
addit:  et  in  loculo  reposituni.  3)  Wettinus  cum  Walahfrido  eadem  fere  addit,  alter  (e.  38);  cum 
omnibus  exsequiis  aptis,  alter  (I,  30^ :  et  his  quae  exequiis  exhibentur.  4)  Walahfr. :  de 
corio  factam,  Wettinus  male:  ligneam.  5)  Gapsulapost  sancti  mortem  ap^rta  cilicium  modicum 
■inuenerunt  catenamque  aeream  sanguine  aspersam,  quae  mortificationis  signa  iuxta  tumulum  ad 
caput   eius   suspenderunt.  6)   Perierunt  ea,    quae  Walahfridus   I,  33  —  II,  5.    enarraverat,  45 

scilicet  sepulturae  descriptio,  quomodo  corpus  ab  equis  indomitis  acl  cellam  sancti  delatum  atque 
in  oratorio  sepultum  esset  (I,  33.},  miraculumque  in  ipsis  exeqniis  patratum  (I,  34:),  denique 
ex  miraculis  posterioribus  ea  quae  auctor  ipse  oculis  non  viderat  (II,  1  —  h).  In  epilogo  eorum, 
in  quo  Vita  I.  redit,   de  morbis  ad  sepulchrum  saricti  sanatis  affirmatur,  quicumque  animae  vel 


VITA  GALLl   VETUSTI8SIMA.  255 

sancti,  qui  fidem  habuemnt  in  devotione  sancta,  et  si  ita  postulaverunt,  quod 
oportununi  fuerat,  sine  ulla  dilatione  reciperunt  ipsam  postulationem,  prestante 
domino  nostro  Iesu  Christo,  qui  cum  aeterno  Patre  et  Spiritu  sancto  vivii  e1 
regnat  in  saecula  saeculorum.    Amen. 

5  (9).    Etiamnunc    pretermittimus   aliquanta,  quae   audivimus  vel  vidimus,   dum 

ad   alia  festinamus,    quae   et   ipsi   oculis   nostris    vidimus.     Temporibus    vero  Carl-  711/7«. 
manni  maioridomo  fuit   vir  unus    pauperculus   in    ]>;i<_^* >  qui   eocatur  Bertoltespara  '. 
qui  ex  summa  devotione  cum  uxore  sua  ad  §cclesiam  sancti  Galli   pergere  cupiebat. 
Hoc  autein  eo  cogitante,  coepit  uxor  eius  pallam  texere  pro  devotione,  et  cuin  ea 

m  perfecisset,  involvit  in  ipsam  pallulam  modicara  tortam  ceram2et  posuit  in  arcama 
suam  inter  alia  linteamina.  Contigit  autem,  dum  de  ipso  iter  cogitarent,  ut  i)»-;i 
dornus  eoruni  igne  cremaretur,  et  non  remansit  eis  nihil,  quod  in  domo  habebant, 
et  insuper  ipsa  arca,  ubi  supramemorata  pallula  reposita  fuit,  cuin  cera  igni  con- 
sumpta  est.     Cum  autem  cessasset  ignis,  veniebant,  ut   inquirerent,  si    aliquid   ibi- 

15  dem  reperissent  ex  utensilibus  ferramentorum.  Adfuit  autem  misericordia  Domini: 
inveuerunt  ipsam  pallulam  cum  ipsa  cera  involutam  in  favillam  cineris  inconbus- 
tam.  neque  tetigit  eos  ignis  [o]mnino.  sed  inlesa  reperta1'  sunt.  Illi  autem,  mira- 
culo  viso,  benedixerunt  Deum,  perrexerunt  recto  itinere  usque  ad  locum  praedisti- 
natum,    ubi  prius  devotionem  babuerunt   venire,    ad    monasterium    sancti  Galli,    et 

m  narraverunt  omnia,  fratribus,  quae  gesta  erant,  et  obtulerunt  pallulam  super  altare, 

et  fuit  ibi  in  sigmim   multis    temporibus,    sub    temporibus,    quando    domnus  Axole-  720/759. 
marus  abba  ipsum  monasterium  regebat. 

(10).  Fertur  et  aliud  miraculum,  quae  in  ipso  supranominato  pago  conti- 
gebat,a  temporibus  Pippini  regis.    Infirmabatur  vir  unus  nomine  Willimarus  valida  751/768. 

■>b  languore  et  votum  vovit  Deo,  si  Dominus  illum  sanare  [volujisset,  quod  unum 
§quum  et  duobus  bubus  ad  ecclesiam  sancti  Galli  donare  deb[eret],  et  ex  illo  iam 
die  coepit  confortare  et  sanus  factus  est.  Contigit  autem,  ut  ipsius  dominus 
nomine  Birhtilone :i  pro  causam  orationis  ad  ecclesiam  sancti  Galli  confessoris 
festinasset,  et  ipse  supranominatus  vir  *ivit  cum  ipso,  quia  sub  dominatione  ipsius  "p.6. 

bo  presidis  fuisset.  Cum  autem  pervenissent  ad  monasterium,  et  intrantibus  eis  in 
ecclesiam  sancti  Galli,  oratione  facta  et  benedictione  petita,  voluerunt  reverti  ad 
propria.  Recedentibus  eis,  cum  non  longe  esset  ab  §cclesia,  ipse  equus,  qui  prius 
devotatus  fuer[a]t  ad  ipsam  ecclesiam,  super  quem  ipse  sedebat  qui  eum  voverat, 
non  potuit  longius  ire ;  ille  autem  qui  desuper  sedebat  coepit  calcaribus  cruentari  \ 

35  et  nec  sic  omnino  movebatur.  Vidente  autem  presid[e]  et  qui  cum  eo  erant, 
coeperunt  inqu[ir]ere,  quidnam  esset.  At  ille  pro[t]inus  cum  confufsjione  prodens 
eis  delictum,  quia  deliquisset  propter  votum  quod  vove[ra]t,  et  reversum1'  se  esse  fate- 

/.     Capp.  8—10.     c. 

Cap.  9.    a)  ita  Wettimis;  arca  Waldhfr,;  areani  (?)  c.         b)  ita  Wettinus;  aperta  p>\  m.  corr.  rep.  c. 
4,,  Cap.  10.     a)  ita  c.         b)  reverse  ee  (i.e.  esse)  c. 

corporis  necessildte  coactus  'apud  sepulchrum  beati  Galli  instantiavn  orationis  executus  essef, 
ipsum  fructiiDt  precum  suarum  statim    cepisse.  1)   Bertoltespara  fPerahtoltespara    Wettinus 

inni     WalahfridoJ     est     terra     saepta    Bertholdi,     quem     ducem     Alamanniae     fuisse     ferunt. 
Pagus,    cuius    fines   Stdlin,    'Wirtembergische    Gesch.'    I,    284,    accurate    circumscrijtsi/,    si/cam 
45  nigram   maxima  ex  parte    occupabat,    i.    e.    territorium    Wirtembergense   confiniumque   Badense. 
2)  Intellege   ceram   tortae  panis   specie    formatam.  3)    Pirahtilo  comes  in    chartis    Sangal- 

lensibus  ex  a.  770.  commemoratur ;  cf.  Wartmann  I,  p.  55;  Stiilin  I,  p.  243.  4)    Wettinus 

addit:  diversis  ictibus  punitus,    Waldhfridus:  ac  verberibus  fatigaret. 


250  VITA  GALLI  VETUSTIS8IMA. 

batur  pro  ipso  voto.    Statim  reversi  sunt  omnes  ad  ecclesiain  et  offereba[n]t  ipsum 
(Mjiiuin   ad  hostium  §cclesiae  et  cum   benedictione  reversi  sunt  ad  propria. 

(11).    Tercium    vero    miraculum    adhuc    gestum    est  in  ipso  supradicto  pagfoj, 
77i.  s.oct.—  regnante   domno  Carlmanno    in    ann[o]    quarto   regni   sui.     Fuit   et  aliquis  [h]o[moJ 
pauperculus    de  vicinatu  Rotuvilla  l  fisco    publico.      Quia    ex  summa    devotione    ad  6 
gcclesiam    sancti    Galli    vellebat   pervenire,    et  'non    habenti   illi    ad    altare    offerre 
aliquid  potuisset,  suadente  diabolo,    intempesta   noctis    intravit   in  atrium  presidis, 
furavit   vasculum    unum    cum    apibus    et   melle    et    introduxit   in    domum   suam  et 
extinxit   apfejs,    tollens    mellem,    et   fecit    ex    ea   ceram.     Post    haec  vero  una  cum 
vicinis  et  cognatis  suis  perrexit    ad    ecclesia   sancti  Galli  confessoris.     Cum  autem  10 
pervenissent  ad  supradictam  ecclesiam  et  pervenerunt    ad    sepulchrum,    obtulerunt 
ibidem,    quicqfuijd    adportabantur,    et   ipse   supranominatus  pauperculus  vellens  in- 
ponere  ceram,  q[uam  adpor]tabat,  cum   [autem  perr]exisset,  in  m[anu  eius]  app[aruit 
ip]sa  cera  la[p]is  durissifmus.    Ille]  timorfe  cjonpulsus2,  confitebatfur  re]atum  suum 
uni  ex  eis  quifcum  e]od[em  venerant;    qui]    autem    [cu]stodi[bus    ape]ru[it|  ecclesie;  15 
q[u]i  et  ipsi    etiam    devulgaverunt  co[r]am   [o]mnibus.     Magnum  [v]alde   ajtque]  mi- 

randfum inau]d[it]um  h[o]m[ini]bus,  quod  [mat]er[iaj 

liquide  creature  petra  durissi[ma  redd]ita  est  et  [e]l[e]men[tum]  mutatum,  qui  deest 
l[egij.     Fieri   posse    aliud    credendum    est,  nisi   quod  Deo    omnipotenti   munera   ex 
furtoa  vel  rapina  uon  est  acceptabilis,  et  placuit  ei  ad  declarandain  virtutem  suam  20 
*p. 7.  in    honore   ipsius   sancti,    sicut   omnibus   no[tum    est|.      *Ipse   lapis    usque   in  hodi- 
hernum  diem  in  ipsa  ecclesia  perspicue  videtur. 


II. 
VITA  GALLI  AUCTORE  WETTINO  CUM  PROLOGO  METRICO 

AD  GOZBERTUM. 
'p.  166.  *Cuma  mundus  per  inania  vertatur  volitando, 

Oceanus  ut  gyrat  haec  terrestria  regna, 
Zelo  humano  erectis  super  astra  poetis, 
Bellis  Laurentum  prout  Virgilius  faleratus 
5  Eximii  vatis  meruit  per  saecla  triumphum,  30 

Batus  et  Argolicum  rimans  figmentum  Hoinerus, 
Tali  ut  captasset  regnum  aethrale  labore: 
Omissis  fictis  et  cautum  stilum   habendo, 
Patronos  veros  cur  non  debeo  venerari, 
10  Actu  qui  iusto  freti  superare  malignum  35 

Tartareasque  minas  calcarunt  recta  operando, 
Bebus  dispecti,  meritis  sed  magnificati? 
Inter1'   quos  sanctus  Gallus,  mundo  venerandus, 
Yera  sub  ipso  principio  vitae  capiebat, 

/.     Capp.  10.  11.     c.         II.     Prolog.     c  E.  10 

Cap.  11.     a)  furtu  <■,,  corr. 
Proloij.     a)  prologum  eadem.  manus  quae  Vitam  exaravit  alio  atramento  adscripsit  c.        b)  Iter  E. 

1 )  Actum  in  villa  Rotunvilla  puplici  legitur  in  charta  Sanyallensi  a.  789  (Wartmann  I, 
p.  1159,  gua  res  in  puyn  Perahtohlespara  sitae  monasierio  venditae  sunt.     Est  Rotweil  oppidum 
ad  Neckar  fl.    situm.      Vicinatus   autem  pro  conventu  iuridico  (Germ.  '  Gerichtssprengel ')  ipsius  4.5 
villae  (!<■(■/)>/  videtur.         2)  Wettinus  cum  Walahfrido:  perculsus. 


VITA  GALLI  AUCTORE  WETTINO.  257 

15  Vertendo"   nmltos  exemplo  ad  moenia  vitae1' : 

Exiu   praeclaria  signie  effulsit  in  orbe 

Tantis  mirandis,  quanta  vix  lingua   proferre0 

Tota  per  arva  valet  aut  sensua  mente  tenere. 
o  Innumeraed  populi  versae  suni  rite  catervae, 

20  Nanctis  miris  signis,  Christo  rege  donante. 

Unca  manus  nervos  plenos  protendere  gaudet, 

Sanctorum  regem  populo  laudante6   canoro; 

Vere  et  contractorum  prosiliente  caterva, 
io  'Kxiles  gre8sus  temptantur  cetu  puerorum.  »p.i67. 

25  Reor  et,  ut  nequeam  stilo  transscribere  umquam, 

Huc-cis  in  quantis  ibi  liugua  nova  renovatur, 

Ac  membris  in  cunctis  quae  miracula  aguntur; 

Sed  peto  te,  quicumqne  cupis  baec  figere  menti 
ii  Acta,  prout  creduntur,  Cbristo  rege  donantef, 

30  Largifluis  precibus  Dominum   mecum  ut  depreceris- . 

Vasto  in  mundo  terrigenis  qui  talia  dedit, 

Tetro  ut  procul  pulso  a  me  crimine  nigro, 

In  laude  Cbristi'1,  exhilarato  iubare  cordis, 

Sancti  acta  stilo  merear  recitare  volante ' . 

'INCIPIT  LIBER  PRIMUS  DE  VITA  ATQUE  VIRTUTIBUS  *P.i69. 

BEATI  GALLI  CONFESSORIS. 

(l)a.    Fnit  vir  nobilitate  pollens  magisque  bona  conversatione  fulgens,    quem 
reverentia  paternalis  nobis  tradidit  Gallum  nuncupante1'.     Hic    primaevum    florem 

i>5  in  insula  Hybernia  ducens,  cum  ab  ipsa  pueritia  sua  Deo  adbesisset  studiisque 
liberalium  artium  mancipasset,  parentum  nutu  commendabatur  viro  venerando 
Columbano;  qui  vitae  normam  exemplis  patrum  tenens  vestigiumque  bumilitatis 
cunctis  praetendens,  melliiiuam  doctrinam  secum  degentibus  oportune  tradidit. 
Inter  quos  praedictus  puer  bumilitate  ac  strenuitate  pollebat,  magistrum  suum  in 

.30  studiis  x  divinis  sectansc,  caduca  iam  mundi  respuendo  ac  fratribus  ubique  aditum  - 
aeterni  regni  ostendendo.    Cbristo  nempe  propitio  ad  aetatem  veniens,  exortationibus 
spiritalium  fratrum,  praefato  patre  eum  conpellente,  bumiliter  rennuens.  adtamen 
Cbristi  exemplo  oboediens,  sacerdotii  gradum  adiit.    In  quo  provectibns  pollebat,  'cnni  *p.  ito. 
assiduum  sacrificium  Christo  flagrabat;  in  quibus  et  initiis  feruntur  liquida  miracula. 

.35  (2).    Igitur   cum    de   remotis    partibus   mundi  arbiter  orbis  lumen  nostratibus 

refulgere  disposuisset,  praedictus  vir,  terrena  dispiciens  ac  caelestia  quaerens,  cum 
praefatis    fratribus,    qui    electio    quaedain    Scoticae    gentis    erant,    relictis    babiti^ 
cunctis,    Cbristum    secutus    est    patrisque    ac    matris  seu  parentillae  cum  possessio-  cf;^|oth' 

II.    Proloff.    c.  E.        Cupp.  1.  2.     c. 

40  Prolog.     a)  Vestendo  pr.  m.  E.  b)  vitte  E.  c)   profess  pr.  m.  E.  d)   In  munere  E. 

v)   laudanto  E.  f  i   tonante  c,  cum  E;  cf.  versum  20.  g)   in  ras.  c.  lu    XPO  xbilarato  /•.'. 

i)  p.  167.  dimidia  et  108.  tota  vacant  c. 

Cap.  1.     a)  numeri  des.   c.  b)    nuncupa :  : :  pr.  m.,   iiuncui>are    m.  cd.   c.  c)   ita  pr.  m., 

sequens  m.  al.  c. 

.45  1)  Gatti   studia   et  saecularia,  scilicet  'grammaticae   regulas   metrorumque   sabtilitates',   et 

divina  Walahfridus  fusius  persecutus  est.        2)  I.  e.  adytum.         3)  Mrfins  Walahfr.:  omnibus 
quae  habebat  relictis. 

SS.  R.  Merovin<?.   IV.  33 


258  VITA  GALLI  AUCTORE  WETTINO. 

nibus  diversis  inmemor,    ut  mereretur  in  aethris  premio  centuplici  potiri.     Aesti- 

'  j"™''  matione1   etenim  coepta,    portum  Hybernicum  linquebant,  prosperisque    succe- 

dentibus    auris,    sinusil    Brittanicos    tangebant.       Quibus    peragratis,    tandem 

ib.  i,i;.  optata    arva    Galliae    introierunt,     ubi    gubernacula     regni    Sigiberti    diversas 
gentes1'   tunc  domuerunt;  statimque  confidentes  in  Christi  amore  aulam  regiminis  & 
eius  adierunt.      Quos    benigne    suscepit    aptaque  omnia  cum  diligentia    illis 
praeparari  iussit.    Coepitque  causam  itineris  eornm  inquirere  animumquec  suum 

*p.  ni.  mellifluis  doctrinis  eorum  delectare'1.  Qua  per  ordinem  'exposita  atque  diligenter 
consuetudine  erga  peregrinos  peracta,  regalis  clementiae  allocutione'1*  vocantur.  Ibi 
ergo  inquiruntur  de  originis  seu  conversationis  eorum  ordine;  quo  cognito,  re-  10 
galis  petitio  eos  adiit,  ut  in  termin i s  Galli ae  conversationis  eorum  locum 
e  1  i g e r e n t  nec  diutius  se  itineris  longitudine  fatigarent,  regalem  tunc 
clementiame  in  omnibus  voluntati  eorum  deinceps  obtemperaturam.  Vir 
ergo  Deif  respondit:  'Omnia,  quaecumque  habui,  propter  nomen  Domini  dere- 
liqui ,  et  s  i  n  u  n  c  aliorum  divitias  cupio,  forsan  prae  varicator  euangel  i  i  15 
existo,  cuius  desiderio  actenus  militavi;  non  enim  convenit  nobis  lucris  caducae 
huius  vitae  anhelare,  sed  toto  mentis  affectu  Christi  praeceptum  desiderare,  in 
quo  ait:  Qui  vult  venire  post  me,  abneget  semet  ipsum,  tollats  crucem  suam  et  sequatur  mee. 
Quomodo   nos    ergo    nosmet  ipsos  abnegamus,    si    exteriora  nostra  pro  Christo  non 

*P.  172.  laxamus,    aut  quomodo    crucem    eius   tollimus,    *si  terrestrem    curam  quaerendo  in-  20 
hiamus?'      Cui  talia  obicienti   responsum    regale    obviavit:    'Si    Christum  seqnendo 
crucem  eius  sumere  desideras,  heremi  secreta  elige,  in  quibus  et  augmentum  tui 
premii  et  oportuna  provideas  nostrae  saluti,  tantum  ne,  nostra  dicione  relicta,  ad  alias 
gentes    pertranseas'.       Regis    ergo    petitio    praevaluit    ac     cuneus    ille    fratrum 
heremi  abdita  elegit.     Quo  difinito,  ingressi  sunt  heremum,   quem  vulgalis  opi-  25 
nio  nuncupat  Vosagnm,  scrutando  servorum  Dei  habitationibus  aptum  locum.  Tandem 
ib.1,10.  ergo  reppereriint  antiquitus  habitationem  dirutam,  aquarum  calore  adventantium 
animos  delectantem,    quam   murorum    aedificia  antiqua  circumdabant   inco- 
laeque  regionis  illius  Luxovium  eum  vocabant.    Illic  nempe  fraternalis  manus 
oratorium 2  in   honore  sancti  Petri   principis    apostolici  culminis  ac  of ficina  habita-  30 
tioni  apta  sibi   construxerat.     Igitur  cum    per   aliquod   [tempush]  illic  habitassent 
aptaque  coenobialibus  praeparassent,  niulti  Burgundiorum  gentis  necnon  et  Fran- 

*p.i"3.  corum   *veniebant  ad  eos  propter  desiderium  aeterni  regni,    ibique  mirum 
in  modum  crescebat  regularis  vitae  origo. 

(3).  Cum  fluctivagum  [munduma]  linquebat  nobilium  multitudo,  ■ —  Christo  35 
ib.  1, 18.  laus !  —  creverat  passim  opinio  eorum  in  finibus  Galliae  vel  Germaniae.  N a m  e t 
maturitas  vitae  eorum  Theodorich u m  regem  non  latuit,  qui  saepe  ad  e 0 s 
venit  ac  orationis  eorum  amminicula  postulavit.  Cui  sanctus  vir  Columbanus 
dulcifluam  doctrinam  suam  inpendebat  necnon  et  pro  concubinis,  quibus  indiscrete 
adherebat,  vehementer  arguebat,  ortando  eum,  potius  legitimo  coniugio  uti,4o 
quatenus  spes  regni  incautela  eius  non  distitueretur,  sed  utilitati  po- 
puli  in  posterum  servaretur.      Multa    ergo    ammonitionibus    eius  agebat, 

II.    Capp.  2.  3.     c. 

Cap.  2.      a)   in   ras.    maiore   c.  b)   gentes   pr.  m.   suppl.    c.  c)    corr.    ac   animo   suo   c. 

d)  :  :  :  tar  :  corr.  delectari  c.         d")    allocutioni  c.         e)  post  cl.  8  litt.  ras.  c.  f)    Columbanus  m.  al.  45' 

superscr.  c;  om.  Walahfr.         g)  tollat  —  me  in  ras.  maiore  c.         h)  in  mg.  suppl.  c. 

Cap.  3.     a)  atramento  alio  suppl.  c. 

1)  Aestimare  pro  destinare  auctor  accepit   infra  c.  3  (aestimatum  iter),  ideoque  aesti- 
matio  est  destinatio.  2)  Ionas:  monasterium. 


VITA  GALLI  AUCTORE  WETTINO.  259 

sed  instigante  inimico  humani  generis    mentem   Brunnihildae,    ;i\i;'<-   suae,    in  s  ', 
prostitutionis  amissionc  viri  Dci    consilium    utile  rennuebat.     Nam    sicul 
Zezabel   regnum    Ahab    perdidit,    ita   et    baec    istum   decoepit,    avertendo   eum  ;<  <      b 
Legitimo    coniugio    ac    vitam    *eius    lupanaribus     damnando.      Tantum    timore  *p.  174. 

5  honoris  ;ic  dignitatds  suae :   in  palacio  regali,    si  legitima  coniunz   vcrsaretur 
snb    sceptro    nobili,    invidia    contra    virum    D<-i    augebatur,    in    tantum,    nt 
praedicta  filia  diaboli  a  rege  inpe-trasset,    ne  amplius  sub  dicione  regi- 
minis  c i  11  s  vir  Dei  habitasset.     Nam  et  legatio  mittebatur,    quatenus  de  ib. c.20. 
regno  expelleretur.     Ille    vero   movens    inde,  sicul    in  gestis  eius  -  Legitur,    per- ib.c.24. 

10  venit   ad    Clotharium    regem,    cumque   ab   eo    benigne   susciperetur   eumque 

divinitus  instruxisset,  expetivit,  ut  fultus  comitibus  ad  Theodobertum  regem  ib.c 25. 
Austrasiorum    venisset.      Consentitur    demum    petitioni   viri   Dei    atque   una  cum 
ciinctis    sibi    aptis    transmittitur    Austrasioruin    regi;     a    quo    suscipitur    cum  ib.c.27. 
magnis  gaudiis,    eumque  divinitus  docendo  ibi  manet  diebus  11011   paucis.     Tunc 

15  itaque  viam  seu  def ensionem 8  per  Altani  Germaniam4  ad  Italiam  petiit,    in    qua  !b>,c'f9' 
codem  tempore   Egilolfus  regnavit;    sed  praedictus  rex  obsecrabat   'virum  *p.  175. 
Dei    manere    in    regno    eius,    promittens    se   repperire   loca    venusta    et    congrua 
servis   Dei,    in    quibus    si   babitare  coepisset,    lucrum    animarum    inde    ad- 
ferri    potuisset.      In    quibus    promissis    vir   Dei    lancem    moderaminis    te- 

30  nuit  dicendo,  se  petitioni  eius  velle  obtemperare,  sed  tamen  firiniter 
babendo  aestimatum  iter  nulla  ratione  velle  dimittere. 

(4).     Igitur  optio  ei  a  rege  dabatur,   si  alicubi  aptum  locum  experiretur.  ib. c.27. 
In  qua  inquisitione  venerunt    ad  fluvium  Lindiinacum 5,    quern   sequendo    adierunt 
castellum  Turegum 6  vocatum.     Inde  etenim  adierunt  villanr1  vulgo  vocatam  Tuc- 

25  cinia,    quae    in  capite  ipsius  laci  Tureginensis  est  sita 7.     Placuit   ille   locus8,    sed  ib.c.27. 
incolarum.    displicuit   pravus    usus.     Crudelitas  et  malicia   in  illis  regnabant; 
namque    et    supers titioni    gentilium    inhiabant.      Servi    ergo    Dei    cum    coe- 
pissent   inter   illos  babitare,    docebant   eos  Patrem   et  Filium  et  Spiritum  sanctum 
adorare.    Nam  Gallus,  ad  cuius  miracula  rimanda9  Christo  propitio  *figimus  opera,  *p.i76. 

30  virum  Dei  Columbanuin,  ut  iam  dictum  est,  ab  initio  conversionis  sequendo 
eiusque  laboribus  conpatiendo,  coepit  illic  gentilium  fana  incendere  diisque  con- 
secrata  in  lacum  dimergere.  Cum  ergo  vidissent  fana  sua  conbusta,  adsumpserunt 
contra  eos  invidiae  arma,  quae  in  tantum  corda  eorum  arripuit,  ut,  consilio  acto, 
virum  Dei  Gallum    voluissent   interficere    atque  Columbanum    cum   contumeliis   de 

35  finibus  eorum  expellere.  Sanctus  vero  Columbanus  haec  audiens  orabat:  'Deus 
rector    poli,    in    cuius    arbitrio   totus  mundus    decurrit,    fac   generationem  istam  in 

//.    Capp.  3.  4.     c. 
Cap.  4.     a)  poat  villain  4  litt.  ras.  c. 

l)  Suppleas  amputandae  ex  V.  Columbani.  2)   V.  Columb.  I,  24.  3)  I.  e.  com- 

40  meatam.     Arx.  4)    Terram    quam  Alamanni   vel   Suevi  incolunt   in   vetustissima    Gatli   Vita 

Altimaniam   saepius   nominatam  fuisse  Walahfridus   in  prologo   testatus   est.         5)  IAmmat  ft. 

6)  Ztirich.         7)  Tuggen  vicus,   gui  hodie  prope  caput  lacus  Turicini   neque   in    ipso  situs  est, 

olim  lacui  adiacebat  ex  ipso  nominato  ' Tuggenersee' ;   cf.  'Anzeiger  fiir  Schweiz.  Gesch.'   18<s;>. 

p.  311  sq.  358  sqq.     Lacus   igitur  Turidnus  olim   usque  ad  Tucconiam  pertinuisse    videtur,    id 
:.,  quod  etiam  ex  Walahfrido  I,  4.  concludi  ticet,   quo   teste  Scotti  per   tifus   ambulantes  ad  caput 

lacus   ipsius   venerant    in    locum  qui    Tucconia   dicitur.         8)   Iona   teste   ad  destinatum  per- 

veniunt  locum,  i.  e.  Brigantiam,  quam,  optione  accepfa,  Columbanus  elegerat,  etsi  ei  locus  postea 

minime  placebat.         9)  I.  q,  narrare;  cf.  infra  c.  39. 

33* 


260  VITA  GALLI  AUCTORE  WETTINO. 

inproperium,  ut  quae  inprobe  excogitant  servis  tuis,  sentiant  in  capitibus  suis. 
Fiant  nati  eorum  in  interitum  ;  ergo  cum  ad  mediam  aetatem  perveniant,  stupor 
ac  dementia  eos  adprehendant,  ita  ut  alieno  aere x  oppressi,  ignominiam  suam 
i-s.7,17.  agnoscant  conversi,  impleaturque  in  eis  proplietia  psalmigraphi  dicentis :  Conver- 
tetur  dolor  eius  in  cqput  eius,  et  in  vertieem  ipsius  iniquitas  ehis  descendet'.  5 

(5).    Post    haec  ergo  secedendo   apostolicum  implevit  praeceptum,  in  quo  ait: 
Roin.  \2, 19.  Dafe  locuvn  irae,    atque    cum   alumnis    ad  Christi   laudem  festinantibus   pervenit   in 
*p.  177.  castrum    *Arbonam,    ubi    reppererunt  Williinarum    quendam    sacerdotem.      Quibus 
Ps.117,26.27.  ille  visis  fertur    prae  gaudio   dixisse:    Benedictus,    qui  venit  in  nomine  Domini,   Deus 
ib.  106,2.  dominus   et  inluxit  nobis,    eique   responsum   obviasse:   De  reejionibns  congregavit    nos  10 
Dominus.     Ipse    confestim,  adprehensa  manu   eius,    duxit   eos  ad  orationem.     Nam 
cum  pariter  orassent  domumque  intrassent  ac   in    convivio  spiritalis  laetitiae  recu- 
buissent,  fertur  electus  Dei  Gallus  iussu  magistri  divina    eloquia   recitasse  audien- 
tiumque  animos  ad  amorem  caelestis  patriae  provocasse ;  quorum  auditor  praefatus 
presbyter  obstupuit,  umectans  vultum  lacrimis.     Erant  ergo  ibi  ad  laudem  Christi  15 
VII  diebus  laeti  in  divinis  conlationibus 2.     Quibus   peractis,  didicerunt   ab  eodem 
v.Coiumb.  presbytero,    civitatem    quandam   esse    dirutam   vicinam    illis    locis   Pergentiama, 
cuius   terrae    pinguedo   marisque   vicinitas 3  potuissent  fieri   servis  Dei  oportunitas. 
Quo  audito,  optabant  eum  toto  animo. 

(6).    Nam    vir   Dei    Columbanus   una    cum    Gallo   aptissimo    discipulo  seu  alio  20 

diacono  ascendens  navem,  explorandi  causa  adiit  urbem.    Igitur  fraternalis  manus4 

domicilia  sibi  illic  praeparavit  ac  strenue  Christum  pro  illo  loco  supplicavit.    Tres 

ergo  imagines 5  aereas  et  deauratas  superstitiosa  gentilitas  ibi  colebat,  quibus  magis 

P.  178.    quam  *creatori  mundi  vota  reddendo  credebat ';.    Nempe  desiderio  destruendi  eorum 

superstitionem   vir  Dei  Columbanus    iussit  Gallo    ad   populum    recitare    sermonem,  25- 
quia   ille   inter   alios    eminebat  lepore  Latinitatis    nec  non  et  idioma  illius  gentis; 
nam   conventio   facta   est   populi   ad    solitam  festivitatem  templi,  magis  spectaculo 
advenarum    perculsi,    quam   reverentia    divini    cultus    devoti.     Quibus    congregatis, 
electus  Dei  Gallus  rigabat  corda  eorum  mellifluis  verbis,  ortando  eos  ad  creatorem 
suum  converti  Iesum  Christum,  filinm  Dei.  qui  humano  generi   in   sordibus   tepes-  30 
centi   reseravit   aditumil   caelestis   regni.     Igitur,    videntibus   cunctis,  sublatas  ima- 
gines  comminuit  petris  atque  in  profundum  deiecit  maris.     Tunc  ergo  pars  populi 
confitendo    peccata   sua   credidit,    parsque  irata  et  indignata  cum  furore  abscessit. 
Nam    et   vir  Dei  Columbanus    aquam   benedixit    atque   sanctificando   loca  contami- 
nata   ecclesiae    sanctae    Aureliae  '    honorem    pristinum    restituit s.     Ibique    egregius  35- 
athleta  Christi  cum  clientibus  sibi  alumnis    mansit   triennio.     Qui   in   morem   par- 
vissimae    matris    apis   ingenium    exercebant  in  artibus  diversis  ■',  inter  quos  electus 

II.    Capp.  4 —  6.     c. 

Cap.  5.     a)  Pergentiam,  ras.  er  c. 

Cap.  6.     a)  ita  recte  c.  40 

1)  Waldhfr. :  dura  potentium  dominatione.  2)  I.  e.  colloquiis.    Arx.  3)  Vicini- 

tatem  maris  WalaJifridus  minime  commemoravit,  etsi  situm  loci  per  multa  extulit.       4)  Walah- 
frido    teste   oratorium    S.  Auretiae  primo    adierunt,    quocl  Columbanus   rettituisse   infra   dicifar. 
5)  De  his  imaginibus  egit  J.  Grimm,  'Deutsche  Mythologie'  I,  89 4.         6)   Verba  qitibus  simu- 
lacra  illa  pagani  adorabant  apud  Walahfridum  subsequuntur.         7)  De  Aurelia  virgine  Argen-  45- 
toratensi   v.  AA.  SS.   Oct.  VII,   1,  p.  27 — 31.  8)    I.  e.  ecclesiam   dedicavit,    altare    unxit 

reliquiasque  beatae  Aureliae  in  eo  coltocavit,  sicut  fusius  rettulit  Walahfridus.         9)  Walahfr.: 
aedificata  inibi  cellula,  alii  hortum  laboraverunt,  alii   arbores  pomiferas  excoluerunt. 


VIT\   G  \I.U   AUCTORE  WETTINO.  26] 

Dei  Gallus  squamigero  gregi  Lnsidias  conponens,   'fratres   saepe,  Christo  Largiente,  «p.m. 
laetificabat,  cum  illis  apta  diligenter  prebebat. 

(7).  Volvente  deinceps  cursu  temporis,  electus  Dei  Gallus  retia  lymphae 
laxabat   in   silentio   noctis;   sed   interea    audivii   demonem  de  oulmine  tnontia  pari 

r,  suo  clamantem,  qui  erat  in  abditis  maris.  Quo  respondente:  'Adsum!'  montanus 
econtra:  'Surge',  inquit,  'in  adiutorium  mihi!  Ecce!  peregrini  venerunt,  qui  me 
de  templo  eiecerunt.  Nani  deos  conterebant.  quos  incolae  isti  colebant;  insuper 
et  eos  ad  se  convertebant.  Veni,  veni,  adiuva  nobis*  expellere  eos  d<'  terris!'  Mari- 
nus  demon  respondit :  lEn,  unus  illorum  est  in  pelago,  cui  numquara  nocere  potero. 

10  Volui  enim  retia  sua  ledere;  sed  me  victum  proba  lugere.  Signo  orationis  est 
semper  clausus  nec  unquani  sonmo  oppressus'.  Electus  vero  Gallus  haec  audiens, 
munivitb  se  undique  signaculo  crucis  dixitque  ad  eos :  lIn  nomine  lesu  Christi 
praecipio  vobis,  ut  de  locis  istis  recedatis  nec  aliqueni  hic  ledere  praesumatis'.  Et 
cum  festinatione    ad  litus  rediit  atque  abhati   suo  quae    audierat  recitavit.      'Quod  *p.i8o. 

16  vir  Dei  Columbanus  audiens,  convocavit  fratres  in  eclesiam,  solitum  signum  '  tan- 
gens.  0  mira  dementia  diaboli!  Voces  servorum  Dei  praeripuit2  vox  fantasma- 
tica.  cum  heiulatus  atque  ululatus  dirae  vocis  audiebatur  per  culmina.  Livor  ergo 
demonis  dolens  abscessit,  cum  oratio  fratrum  ad  Dominum  suppliciter  ascendit. 
Laude  colendus  Christus  tunc  magis   ac   magis    laudabatur,    cum    expellere    ab    eis 

20  terrorem    demonum  dignabatur. 

(8).  Ilii  vero,  qui  contempserunt  eoruin  praedicationes,  conati  sunt  adfiigere 
eos  propter  deorum  suoruni  contritiones.  Nempe  adierunt  Cunzonem  ducem  par- 
tium  ipsarum.  accusatorias  fallacias  ferentes,  coniuncto  spiritu  deceptionum,  ac 
dicentes,    propter   illos    advenas  venationes    publicas   illis    in   locis  fuisse  desolatas. 

25  Q.ui  ad  eos  nuntium  mittere  dicitur,  a  quo  eis  discedere  precipitur.  Nam  ut  ad- 
deretur  ad  iniurias  servorum  Dei,  vacca  eorum  furto  ablata  ducta  est  in  abdita 
herenii.  Cuius  requirendi  gratia  pergentes  duo  fratres,  venerunt  usque  ad  ipsos 
latrones;  ubi  tunc  furto  homicidium  coniungitur,  cum  ab  eis  famuli  Christi  occi- 
duntur,  praedaque  eorum  *diripitur.     Peracto  ergo  scelere,  diu  quaeruntur  in  soli-  *p.  isi. 

sotudine;  adtamen,  quandoque  exanimes  inventi,  lamentabiliter  ad  cellam  sunt  re- 
ducti 3.  Deinde  sanctus  Columbanus  assiduitate  expellentium  coactus  ac  dolore 
fraternalium  funerum  perculsus,  dixit  fratribus:  'Invenimus  hic  concam  auream, 
sed  serpentibus  plenam.  Vos  autem  nolite  contristari ;  Deus  enim,  cui  servimus, 
angelum  suum  mittet,  qui  nos  ad  regem  Italiae  perducet  eumque  placabilem  faciet, 

35  ut  locum  nobis  pacificum  tribuat'. 

(9).  Ex  quo  itinere  athletarum  Christi  febrium  vexatio  electum  Dei  Gallum 
retinuit.  Nam  in  ipso  profectionis  articulo  abbatis  sui  pedibus  provolutus  pro- 
fessus  est,  quod  nequivit  infirmitate  conpulsus.  Sed  vir  sanctus  [causaa]  retinendi 
eum  secum  cum  hilaritate 4  animi  dixit :    'Si   laborum   meorum    particeps    fieri  non 

40  II.    Cupp.  6 —  9.     c. 

Cap.  7.     a)  bi  eras.  c.         b)  post  munivit  2  litt.  (&?)  eras.  c. 
Cap.  9.     a)  causa  »i.  al.  superscr.  c. 

1)  I.  e.  tintinnabulum.       2)  I.  e.  suffocavit  in  ipso  edendo  seu  ut  Walahfr.:  Prius  autcm 

quam  initium  psallendi  fecissent,  scilicet  frntres.       3)  Interim   nuntius  ducis  advenit,  arteque 

45  diaholi   expulsi,   consilium   Italiam   petendi   ceperunt    testante   Walahfrido.  4)   Serio   ipsum 

Walahfrido  teste  Columbanus  castigaverat,   loci  amore  detentum  eum  ratus  viae  longioris  detrec- 

tare  laborem,  id  quod  sancti  gratia  Wettinus  immutasse  videtur. 


cf.  2.Ksdr. 

8,  10. 


262  VITA  GALLI  AUCTOKE  WETTIXO. 

vis,  diebus  meis  missam  non  celebrabis' l.  Ergo  arbitrio  proprio  tunc  relictus  est, 
qui  diu  sub  magisterio  aliorum  eruditus  est.  Quod  crediinus  divina  providentia 
*p/i82.  actum,  ut  electus  Dei  Gallus  servaretur  genti  illi  ad  lucrum  sempiternum.  \Se- 
questratione  namque  peracta,  praefatus  liospes  Willimarus  presbyter  visitatur  a 
servo  Dei  Gallo  una  cum  retibus  et  navi.  Ibique  meroris  anxietas  innovatur,  cum  5 
separationis  ordo  rimatur;  inter  quae  bospitii  sustentationes  ac  infirmitatis  subleva- 
tiones  ibidem  flagitantura.  Quo  suscepto  cum  gaudio  pietatisque  studio  adimpleto, 
iussum  est  duobus  clericis  Maginoldo 2  et  Theodoro,  ut  sollicitudinem  eius  habuis- 
sent  ac  in  locis  propinquis  ecclesiae  ei  ministrassent.  Quibus  diligenter  patratis, 
ad  maius  exercitium  Christo  propitio  sanus  factus  est.  10 

(10).    Post  haec  Hiltibodus  quidam  diaconus,  praefati  sacerdotis  fidus  socius, 

cum  ante  alios  cognitione  illius  heremi   polleret3,    aditus   est   ab    electo  Dei  Gallo 

his  verbis :   'Fili,  invenisti  umquam    in    abditis   istius  heremi  aptum  locum  ad  con- 

cf.Lue.22,15.  struendum    oraculum 4    habitaculumque    congrimm?      Desiderio    desideravit    anima 

mea   permanere    diebus    meis   in    solitudine,    admonente   nos   psalmista  ac  dicente :  15 

Ps.54,8.9.  Ecce!  elongavi  fugiens  et  mansi  in  solitudine*.  Expectabam  eum,  qni  me  salvum  faceret'. 

Eespondens    diaconus,    dixit   illi:    'Pater    mi,    est    heremus    iste   asper   et   aquosus, 

*P.  183.  habens   montes   excelsos    et    angustas  valles  et  bestias  diversas,  ursos  'plurimos  et 

luporum    greges    atque    porcorum.     Timeo,    si   induxero  te   illuc,    ne   forte  inruant 

Kom.8,31.  super  te'.    Vir  autem  Dei  respondit:  'Si  Deus  pro  nobis,  quis  contra  nos?    Qui  Dani-  20 

Dan.6, 27.  helem   (le   lacu   leonum   liberavit,    ipse    potens   est    me    liberare    de    manu  bestiarum'. 

Videns  autem  praef atus  levites    constantiam    eius,  ait 5 :    'Crastina  secreta  silvarum 

penetremus,    si   forte   locum    aptum    inveniamus.     Nam    confido   in  creatoris  nostri 

cf.Tob.  5.  clementia,  ut  dignetur  nobis  praevium  Tobiae  dirigere'.     Solito  ergo  more  vir  Dei 

in  oratione  eodem  die  perstetit  sine  cibi  perceptione.  25 

(11).  Pacto  igitur  mane  captabant  viam  cum  oratione.  Peracta  nempe  ter 
terna  hora  diei,  levites  sciscitatur,  si  voluisset  reficere  vir  Dei.  A  quo  audivit 
non  se  gustaturum,  antequam  Christo  propitio  locus  ei  ostenderetur  ad  habitan- 
dum6.  Agitantur  igitur  membra  iam  lassa,  ac  demum  pervenitur  ad  fluviolum 
nominatum  Petrosa  '.  Ibi  ergo  noctis  quies  demonstratur,  cum  squamigeri  gregis  30 
turba  conspicitur.  Nam  j>ervenitur  ad  cursum  fluviolia  de  monte,  ubi  cavatur8 
locus  eius  in  rupe;    adportatum   rete0  inmittitur   ac  pisciculi  non  pauci  captantur. 

//.    Capp.  9—11.     c. 

Cap.  9.     a)  fla  :  gitautur,  ras.  n  c. 

Cap.  10.     a)  et  pr.  m.  superscr.  e.  35 

Cap.  11.     a)  fluv  ]  (oli  in  mg.  pr.  m.  suppl.)  c. 

1)  Pocnn  suspensionis  Columbanus  punit  Gallum.    Arx.  2)  Infra  c.  19.    Maginaldus ; 

Walahfridus:  Magnoaldo.  3)  Quomodo  piscibus  accipitribusque  capiundis  cognitionem  hanc  itle 

sibi  comparauisset,  addidit  Walahfridus.  4)  Aedes  sacra,  in  qua  oratur.  Gangius.  5)  Walah- 
fridus    addit:    Mitte    in    peram    tuam    cibaria    et    rete    parvissimum.  6)    Praecedentia  40 

oratione  fusiore  exposuit  Walahfridus.  7)  Walahfr.:  ad  quendam  fiuviolum,  qui  Steinaha 
nominatur;  cf.  chartam  a.  757.  datam  (Wartmann  I,  p.  2b) :  ecclesia  que  est  constructa 
in  honore  sancti  Gallonis,  ubi  ipse  requiescit  in  corpore,  super  fluviolum  Stainhaha,  in 
solitudine  iu  pago  Durgaugense..  Est  Steinach  rivus  lacum  Brigantinum  influens,  qui  Petrosa 
vertitur   in   chartis  a.  792  —  838.  datis  (Wartmann  I,   p.  125.  345J.  8)   Haec  excavatio  45 

adhuc   ante  portam    vrbis   visitur.     Arx.  9)    Galtum    rete   secum    tulisse   Walahfridus   solus 

rettulit. 


VITA   GALL3   AUCTORE  WETTINO.  263 

[gnis  a  levita  de   silice  excutitur  *ac  refectio  praeparatur.     Consuetam  interea   vir  •p.iu. 
Dei  orationem  quaerens,  corruit  in  vepre,  pedem  suum*  offendens;  quem  diaconusb 
nitens  sublevare,  audivit:  'Sine  me!   Haec  requies  mea  in  saeculum  saeculi;  hic  habi-  i-.m.n. 
tabo,  quoniam  elegi  eatn'.     Et  cnm    surrexisset   ab   oratione,  fecit   de  virga  coleria1 

5  crucem,  in  quam  appendit  capsellam,  in  qua  erant  reliquiae  sanctae  virginis  rirgi- 
num  et  sancti  Desiderii '-'  almique  ducis  Mauricii;  ubi  denuo  preces  amborum  in- 
novantur.  Nempe  vir  Dei  supplex  ait:  'Dominc  Icsus  Christe,  creator  mundi,  qni 
crucis  tropheo  subvenisti  humano  generi,  da  in  bonore  electorum  tuornra  locum 
istum  ad  laudem  tuam  babitabilem'.    Oratio  ad  occasnm   protrahitur  cibusque  cnm 

10  gratiarum  actione  percipitur.  Nam  cum  membra  quieti  dedissent,  virque  Dei 
silenter  levando  in  precibus  se  ante  eandem  capsam  exercuisset,  conviator3  eius 
occulte  intendebat.  Interea  ursus  de  monte  adiit  ac  fragmenta  '  decerpsit ;  cui  ab 
electo  Dei  Gallo  dictum  est :  'Bestia,  in  nomine  domini  nostri  Tesu  Christi  prae- 
cipio   tibi :    Sume   lignum    et   proice  in  ignem'.     Ille  autem  continuo  reversus,  ad- 

16  tulit  validissimum   lignum  et  inposuit0  in  ignem.    Cui  ob  mercedem  operis  offertur 
a  viro  Dei  panis,  sed  tamen  boc  modo  et  praecipitur:   'In  nomine  domini  mei  Iesu 
Christi   recede    ab    hac    valle.     Sint   tibi   'montes    et   colles    communes,    nec  tamen  *p. iso. 
hic'1  pecus  ledas  aut  homines'.    Qiiibus  inspectis,  conviator  eius  surgens  ac  genibus 
se   provolvens,  ait:    'Nunc    scio,    quia  Dominus   eSt   tecum,  eo  quod  bestiae  heremi 

20  oboediunt  tibi'.  Qui  statim  audivit:  'Cave,  ne  alicui  hoc  dicas,  donec  gloriam 
Dei  videas'. 

(12).  Mane  autem  facto  dixit  diaconus  ad  eum:  'Pater,  quid  vis,  ut  faciamus 
hodie?'  Atilledixit:  'Obsecro  te,  fili,  ne  irascaris  in  sermonibus  meis;  maneamus 
hic  adhuc  istum  diem.     Sume   retia   et    perge    ad    gurgitem;    ego   veniam   post   te 

25  cito.  Forte  Dominus  consuetam  misericordiam  suarn  nobis  ostendet,  ut  habeamus 
aliquid*  ad  porrigendum  hospiti5  nostro  pro  buius  loci  benedictione'.  Cui  levites 
ait:  'Placent  quae  dicis',  statimque  surrexit  et  ad  gurgitem  perrexit.  Ubi  cum 
niteretur  rete  laxare,  apparuerunt  ei  duo  demonia  in  mulierum  specie,  nudae  ad 
litus  stantes,  quasi  ad  balneum  ingredi  volentes,   turpitudinemque    corporis   sui   ei 

30  demonstrantes,  insuper  et  lapides  contra  eum  iactantes,  dicebant:  Tu  induxisti 
virum  istum  in  hunc  heremum,  virum  iniquum  et  invidiosum,  qui  semper  nobis 
in  malis  praevalet'.  Quibus  auditis  vicino1'  pene,  regreditur,  resque  gesta  viro 
Dei  nuntiatur.  Quo  audito,  oratio  amborum  funditur  Christo.  Sanctus  nempe 
ait:  *'Domine  Iesus  Christe,  fili  Dei,  ne  existimes1'  meritis  meis;  sed  iube  has  de-  *p.  isg. 

35  mones  recedere  ab  hoc  loco,  ut  sit  sanctificatus  in  honore  nominis  tui '.  Cumque 
se  ab  oratione  erexissent  et  ad  gurgitem  venissent,  demones  in  fugam  versae  sunt 
per  decursum  fluminis  usque  ad  verticem  montis.  Vir  autem  Dei  dixit:  'Fantas- 
mata,  praecipio  vobis  per  Patrem  et  Pilium  et  Spiritum  sanctum,  ut  de  hoc  loco 
in   deserta   recedatis    nec  amplius    huc  introeatis'.     Tunc  namque  rete  inmittentes, 

40  coeperunt  squamigeros  greges;  ubi  iterum  innovatur  dolus  hostis  antiqui.  Dum 
adhuc   pisces    ad   se  trahebant,  voces  quasi  duarum  mulierum  flentium  super  mor- 

//.    Capp.  11.  12.    c 

Cap.  11.    a)  suu(V)   eras.  c.        1))  in  ras.  maiore  c.        c)  in  pr.  m.  auppl.  c.       d)  his  (corr.  hic)  pr. 
m.  superscr.  c. 
45  Cap.  12.    a)  quid  )>r.  m.  in  mg.  suppl.  c.       1>)  festino  coni.  Arx,  sed  intellegere  malim  c  vicino  paene. 

1)  Colurna  rectitis  a  Walahfrido  appellatur.  2)  Desiderium  cupud  Sangallenses  eximio  honore 
cultum  esse  supra  p.  230.  dixi.  3)  I.  e.  comes  itineris.  Cangius.  4)  Walahfr.  add.:  quae 
convivantibus  deciderunt.         5)  Walahfr.:  patri   nostro  presbytero.         6)  De  desideratur. 


264  VITA   GALLI  AUCTORE  WETTINO. 

tuos  suos  de  vertice  montis  audiebant,  quae  baec  verba  rimabant :  'Quid  agimus 
vcl  quo  perginms?  Non  licet  nobis  propter  istum  [peregrimim a]  nequc  inter 
homines  nequc  in  heremis  habitare'.  Postca  vero  tribus  vicibus  ipse  diaconus, 
cum  laborasset  desiderio  capiendorum  accipitrum.  audivit  de  monte  qui  dicitur 
Himilinberc1  demones  cum  clamore  interrogare,  si  adbuc  Gallus  in  heremo  esset  5 
an  recedisset. 

(13).  His  actis,  lustraverunt  vallem  ac  montem,  viderunt    inter   duos    rivos11-- 
•p.i87.  silvam3  planiciemque  desiderabilem  *ac    locum    ad    cellam    aedificandam    delectabi- 
lem.    Exemplo  sancti  Iacob  futurae  habitationis  praescius  electus  Dei  Gallus  dixit: 
Gen.28, 16.  [Vereh   Domimts   est    in    loco   istohJ.     Ibi  et  tunc  miraculum  innovabatur:   cum  ser-  10 
pentium  multitudo  illic  scatebat,  ex  illa  die  non  conparebat 4. 

(14).  Creator  angelicae  virtutis  magis  ac  magis  adoratur,  eique  gratiarum 
actiones  aguntur.  Conlocutio  namque  inter  illos  egredi  de  heremo  agebatur;  sed 
a  viro  Dei  exire  levita  supplicabatura,  eique  induciae  usque  in  diem  tertium5 
flagitabantur.  Quod  conviator  eius  dure  accepit  repetendo,  se  non  ausurum  videre  15 
faciem  hospitis  eorum  sine  illius  presentia6;  sed  sermo  viri  Dei  praevaluit  ac  levita 
repedavit.  Sanctus  igitur  tunc  se  exercuit  hisque  ternis  solibus  absque  corporali 
sustentatione  continuit '.  Quarto  ergo  die  egreditur,  Arbonensisque  sacerdos  ab 
eo  cum  gratiarum  actione  visitatur.  a  quo  curn  gaudio  suscipitur.  eique  omnis 
humanitas  praeparatur.  Christo  laudem  referebant  ac  reficiendi  gratia  consede-  zd 
bant;  nbi  inter  cetera  laetitiae  genera  levitesait:  lSi  ursus  adesset,  forsitan  Gallus 
illi  benedictionem  porrrexisset'.  Cum  ergo  sermonisb  origo  ac  sacerdote  inqui- 
*p.  188.  situm  est,  a  levita  *recitabatur,  ut  gestum  est.  Exinde  habitus  est  ab  eis  sicut 
unus  ex  patribus  antiquis;  erat  enim  vita  eius  dura  atque  nimia  ariditate  con- 
sumpta.  Dum  ibi  adessent,  simul  venit  nuntius  ad  Willimarum  presbyterum,  25 
dicens  migrasse  Gaudentiuin  Constautiae  urbis  episcopum;  pro  cuius  requie  ambo 
laborabant  in  oratione. 

(15).  Post  haec  die  septima  missa  est  praefato  sacerdoti  epistola,  in  qua  con- 
tinebatur,  adesse  eum  cum  viro  Dei  super  duodecim  noctesb  ad  Cunzonem  ducem 
in  villa  nuncupata  Iburninga  '•'.  Hoc  ideo  agebatur,  quia  filia  eius  unica  Fridi-  "■<< 
burga  disperabatur,  quam  ingressus  spiritus  nequam  torquebat  passionibus  incredi- 
bilibus  cuiquam.  Cibos  modicosa  capiebat,  volutans  in  terra  spumabat,  nec  eam 
continere  nisi  quattuor  poterant.    Quod  genus  demonis  erat  mutum  usque  ad  diem 

II.    Capp.  12-15.     c- 
Cap.  12.     a)  peregrinum  m.  al.  superscr.  c;  peregrinus  Walahfr,  33 

Cap.  13.     a)  post  rivos  2  litt.  ras.  c.         l>)  Vere  —  isto  superscr.  c;  habet  Waldhfr. 
Cap,  14.     a)  supplicatur  corr.  supplicabatur  c.        b)   poat  sermonis  3  litt,  ras,  c        c)  a  —  le- 
vita  in  ras.  c 

Cap,  15.     a)  pr.  m.  superscr,  c. 

1)  Locus  hodie  incertus ;  cf.  Meyer  r.  Knonau  1.  I.  p.  18.         2)  Inter  Steinach  et  Iram  m 
rivulum.     Arx.  3)   Walahfridus  addit:    speciosam,    montes   per  girum.  4)  Miraculum 

Walahfridus  cum  prioribus   comparavit.         5)  Galtus:   Ego,    inqy.it,   post  triduum.  Deo  duce 
te  subsequar  teste  Walahfrido.  6)  Ea  quae  illi  sanctum  deserenti  obki  poterant  tec/as  apud 

Walahfridum.  7)  Walahfridus  addit:    ut  videlicet  locum,    quem    spiritali    militiae  provi- 

debat,  parsimoniae  consecraret  initiis.         8)  Intervallum  Langobavdorum  iuris  proprium  fuisse  45 
videtur ;    cf.  Edictum   Roihari    (MG.  LL.  IV,    p.  83);    Grimm,    'Deutsche   Rechtsatterthihner 
p.  217 3.    Super  pro  post  accipitur.        9)  Hodie  Ueberlingen  in  ducatu  Badensi.    Actum  Iburinga 
in  villa  publica  in  charta  traditionis  Rotberti  comitis  a.  770.  legitur ;  cf.  Wartmann  I,  p.  56. 


VITA  GALLI    AL'( TORE  WETTINO.  265 

tricesimum;  exinde  coepit  loqui.  Nam  eadem  Sigiberto \  filio  Theodorichi,  dispon- 
sata  fuit.  Cui  pater  eius  per  auntios  haec  cum  festinatione  Lnnotuit;  pro  quo 
amminiculo  duo  praecelsi  pontifices  missi  sunt.  Igitur  Willimarus,  volens  ;i«l  <lifi- 
nituin   placitum    renire,   ortatus   es1   virum   Dei  secum  ire.     A  quo  responsum  tale 

5  accepit:  Tstud  iter  non  est  ineum,  sed  tuum.     Tu   perge  *paterl     Quid  mihi  cum  -P.  i89. 
principe   istius   saeculi?     Sed   revertar   ad  cellam   meama'     'Nequaquam*   ita   fiat; 
sed   perge   mecum    ob  consolationem    tristitiae  iudicio,  et  ne  forte  invitus  ad  eum 
ducaris'.     Sed  conatus  eius  praevalebat,   qui   honorem    mundanum   fugiebat.     Oun- 
citus   cellulam   revisebat,    nempe   ut   magis   se   ab    humana  inquisitione  occultaret. 

10  Mane  dixit  fratribus2,  ut  nullus  certum  locuni  euui  requirendi  demonstraret ;  sed 
si  obnixius  cogerentur,  abbatis  sui  Columbani  epistolam  ei  venisse  testificarentur0, 
quo  ad  eum  citius'1  Italiam  venisset6.  Commisit  se  cum  duobus  alumnis 
abditis  heremi.  Ergo,  transgresso  Alpe,  venit  in  silvam  vocatam  Sennius,  \ibi  et 
adfuit    Quaradavesf'3    vicus    prozimus.     In    quo    invenerunt    diaconum   Iohannem 

ij  nomine  servientem  Domino  in  iustitia  et  timore.  Qui  eos  domum  introduxit  nec 
non  et  septem  diebus  quasi  longinquis  peregrinis  ministravit,  illis  se  fingentibus 
de  longinquo  esse. 

(16).    Ut  secessum  viri  Dei  sacerdos  conperit,  ad  ducem  navigavit  atque  even- 
tum   fugae   recitavit.     Ad  quem  duxa   dixit:    'Cito    pro  eo    legationem  dirige  et  ei 

20  venire    ad    me   suade.     Si    ergo    per   illum    Deusb   liberaverit   filiam    meam,    ditabo 

eum    muneribus    et  dabo   ei  *urbis  Constantiae  episcopiam4'.     In  quo  conatu  pres-  *P.  190. 
byter   reversus   est.     Igitur,  advenientibus   pontificibus    a   regia   dignitate    directis, 
ingens  tristitia  parentum  agebatur"J.     Qui   tamen   munera  regia  puellae  praesenta- 
bant6;    sed    illa   se    excutiens,    tenenti    eam    gladium    abstulit  atque  eos  interficere 

25  voluit.  A  qua  et  demon  locutus  est  uni  ex  eis:  'Tu  promisisti  regi,  ut  eiceres 
me  de  vasculo  isto.  Cur  non  adduxisti  filiam  tuam,  quam  fecisti  in  illa  sanctae- 
moniali'?'.  Alteri  quoque  dixit:  'Et  tu  fornicatus  es  cum  tribus  mulieribus  alie- 
nis'.  'Per  vestrum  imperium  egoe  numquam  egrediar.  Sed  est  vir  nomine  Gallus, 
qui  excussit  me  de  Tuccinia,  ubi  multum  tempus  babitavi,  et  destruxit  ibi  omnes 

30  domos  meas  et  iterum  invenit  me  in  Pergentia  et  inde  similiter  me  eiecit,  quem 
dux  iste  de  eo  loco  expulit,  pro  qua  vindicta  ego  intravi  in  puellam  istam.  Nisi 
ipse  venerit,  non  egrediar  hinc'.  Unus  autem  ex  pontificibus  dedit  ei  alapam 
dicens:  'Obmutesce,  satbanas!'  Qui  audiens  Gallum  nominari,  autumabat  de  pullo 
dici;    sed   iniuria   contra   missos   regios    non    cessabat,  cum  verborum  garrulitas  se 

35  elevabat.  Tres  dies  ibi  manebant  et  ad  palatium  remeabant  nec  non  et  regi  ordi- 
nem  rei  recitabant. 

II.    Capp.  15.   16.     c. 

Cap.  15.     a)  Cui  sacerdos  m.  aequali  superscr.  c,  delenda,  quae  etiam  apud  Walahfridum  deside- 
rentur.         b)  inquit  m.  aequali  superscr.  c. ;  ait  Walahfr.        c)  testificaretur  pr.  m.  c.        d)  ad  m.  aequali 
40  add.  c.         e)  et  sic  m.  aequali  add.  c.         f)  Qua :  radaves,  ras.  d?  c. 

Cap.  16.     a)  dux  : : ,  ras.  it  c.        h)  ita  recte  Arx ;  Dominus  Meyer  v .  K.  cuni  Walahfr.         c)  ita 
recte  Arx;  om.  Meyer  v.  K. 

l)  Sigibertus  puer  a.   601/2.   natus  iussu  Chlotharii  a.   613.   interfectus  est;   cf.  Fredeg. 
IV,  42.  2)   Walahfr.  addit:    qui    secum    erant.  3)   Superato   monte    Sentis    ad    locum 

45  Grabs  pervenit  haud  procul  a  Rhevo  fl.  distantem,  prope  quem  situs  est  qiti  Sennii  silvae  adhuc 
servavit    nomen    Sennivald    vicus.  4)   Walahfridus:    pontiflcatum.  5)    Tnsaniam    puellae 

tristitiamque  totius  domus  fusius  descripsit  Walahfridus.  6)  Walahfridus  addit:    praeces  in 

conspectu  puellae  fuderunt  ad  Dominum.  7)  Walahfridus:  nonna. 

SS.  R.  Merovino-.    IV.  34 


266  VITA  GALLI  AUCTORE  WETTINO. 

*p.  i9i.  (17).    *Presbyter   vevo    iussum    conplensa,    invenieus    viruin    Dei    in    spelunca 

legentem,  consolatoria  verba  aitei:   vNe  timeas,  pater,  venire  ad  ducem,  quia  iure- 
iurando    iuravit1'   mihi,    ne  ageret   tibi  ullum  malum,  sed  ut  tantum  orando  ponas 
manum    super   caput   puellae.     Nam    si    ei    Christus   subvenerit   per   te,    dabit   tibi 
sedem    Constantiae'.     Adhuc    loquebanturc,    ecce!    Iohannis'1   diaconus    adfuit,    qui  5 
panes    azymos    et   langunculam0   vini   oleumve   et   butyrum    cum  melle  et  piscibus 
assis  pro  benedictione  l  ei  obtulit.    Christo  gratiae  aguntur  atque  epulae'   incipiun- 
tur.    Igitur  vir  Dei  crastina  se  profecturum  promisit,  cui  praefatus  levites  mulum 
suum    cum    stratorio 2   vehendi   eum    gratia   adferre   voluit.      Sed   ille ,    ut    solebat, 
omnem  pompani"  fugiens,  necesse  se  habere  in  cella  visitare  fratres  adfirmavit  et  10 
sic    quantocius    ad   castrum 3   venire ;    quem   tamen   pro    condicto 4    sacerdos    sacra- 
mento    constrinxit.     Iohannes    cum    benedictione  regressus   est,  et  vir  Dei  via   qua 
venerat    cellam   ingressus    est.     Ubi,    transacto    spatio11    noctis,    adiit  castrum    cum 
duobus  alumnis,    ubi   et    missum    alium    a    duce    directum   cum    sacerdote  repperit. 
Qui  illos  festinare  conpulit  dicendo,  iam  triduo  esse  puellam  sine  cibo.    Navis  in-  15 
*p.  vrf2.  greditur  et  nocte  *illa  ad  ducem  pervenitur. 

(18).    Mane    facto,    dux   cum    eis    cubiculum   ingressus    est,    ubi   mater    filiam 

clausis  oculis5  quasi   mortuam  tenuit.     De  cuius  ore    ceua   sulphureus  odor  exivit, 

ubi  et  domesticoruma   multitudo  aderat  expectando,  quod   futurum    erat.     Sanctus 

ergo  se  in  orationem  stravit  atque  cum  lacrimis  dixit:  'Domine  Iesus  Christe,  qui  20 

cf.siatth.  in  hunc  mundum  veniens  ex  virgine  dignatus  es  nasci,  quique  ventis  et  mari  impe- 

cf.Marc.8,33.  rasti  et  sathanan  retro  redire  iussisti  nec  non  et  per  passionem  tuam  humanum 
genus  redemisti,  iube  [istumb]  inmundissimum  spiritum  de  hac  puella  egredi'.  Et 
cum  surrexisset  ab  oratione,  adprehensa  manu  eius  dextera,  elevavit  eam;  spiritus 
enim  nequam  discerpsit  eam.  Ille  vero,  inposita  manu  capiti  eius,  dixit:  'Impero  25 
tibi  in  nomine  Iesu  Christi,  spiritus  inmunde,  ut  exeas  et  recedas  ab  hac  plasma 
Dei't;.  Cum  haec  dixisset,  illa  apertis  oculis  aspexit  in  eum,  spiritusque  inmundus 
locutus  est  ad  eum:  'Tune  es  Gallus,  qui  prius  proiecisti  me?  Sed  ego  huc  in- 
travi,  quia  pater7  meus  cum  sociis  tuis  eiecit  te.     Si   me  nunc  eicis,  ubi  vadam?' 

cf.Apoc.20,3.  Vir  Dei   respondit:    'Ubi  Dominus   te   dimersit,  in  abyssum'.     Statim    enim,  viden-  30 
tibus  illis,  exivit  de  ore  eius  quasi  turpissima   avis  nigra  et  horribilis.     Confestim 
*p.  193.  salva  facta  puella  surrexit,  *quam  vir  Dei  matri  reddidit. 

(19).    Pater    vero    laetificatur    cum    amicis    obtulitque    ei   munera    transmissa 
puellae  a  dignitate  regis.     Nam  praefatum  episcopatum    ei  tradidit,  quem  vir  Dei 
his  verbis   rennuit:    "Vivente   praeceptore    meo  Columbano,    ego   missam   non   cele-  35 
brabo8.    Si  ergo  me  vis  ad  hoc  sublevare,  sine  apices  meos  praeceptori  meo!)  venire; 

II.    Capp.  17  —  19.     c. 

Cap.  17.     a)  ac  m.  aequali  superscr.  c.  b)    iure   iuravit  pr.  m.  corr.  iure  iurando  iuravit   c. 

c)   et  m.  aequali  superscr.  c.  d)    ita  pr.  m.  c.  e)  ita  etiam  cod.  3«  Walahfridi  pro  lagunculam. 

f)   in  litura  c.         g)  pr.  m.  superscr.  c.         h)  : :  spatio,  ras.  noc  c.  10 

Cap.  18.     a)  in  ras.  c.         b)  superscr.  c;  hunc  Walahfr. 

1)  Voces  benedictio  et   eulogium    denotant   miinusculum.     Arx.  2)  Stramentum  sellae 

equestris ;   cf.  Ducange  h.  v.  3)  Scil.  Arbonense.  4)  I.  e.  promissum,  Germ.  'Zusage'. 

5)  Walahfridus:  oculis  clausis,  ore  hianti;   membra  quoque  eius  ita  erant  disiecta,  ut  quasi 
mortua  videretur.  6)  Haec  formula  adiurationis  in  exorcismo  catechumenorum  baptizandorum  45 

reperitur.     Arx.  7)   Walahfridus:    dux  iste.  8)    Walahfridus    addit:    nisi  ab  illo  per- 

missus ;   quare  huius  regiminis  pondus  quod  offers  subire    non    possum.  9)    Walahfr. : 

mittam  epistolarn  ad  abbatem  meuni. 


YITA  GALU   A.UCTORE  WETTINO.  207 

a  quo  si  absolvar,  obtemperans  tibi  invmiar'.  Ad  quera  dux:  'Fiat',  inquit,  lse- 
cundum  verbum  tuum'.  Electus  Dei  reversus  est  cum  donis,  quibua  honoratus 
est.  Praecipiebatur  tamen  a  duce  tribuno1  Arbonensi,  at  ad  aedificium  cellae 
cuin  cunctis  pagensibus  illis  adiuvasset  eia.  Vir  Dei  Arbonense  castrum  ingredi- 
5  tur,  pauperumque  et  egenorum  multitudo  congregatur,  quibus  dona  a  duce  data 
penitus  distribuebantur.  Sed  Maginaldus2  minister  eius  volens  servare  vasculum 
ujuini1'  argenteum  celaturi9  pretiosum  ob  industriam  sacerdotalis  ministerii,  inter- 
rogans  pro  hoc  magistrum,  audivit  exemplum  clavigeri  poli:  'Argentum  et  aurum  Act.8,6. 
i/o i/  est  mihi.     Tu  vero  eroga  eumc, 

10 

llis  aetis,  dilectae  solitudiui  rediit   uec  non  in  caelestis  regis  militia  semet  ipsuin 
mirum  in  modum  exercuit. 

(20).   *Deinde  nempe  Iohanni  diacouo  epistola  a  viro  Dei  dirigitur,  in  qua  ei  *p.i94. 

i5  quautotius  veuire  ad  eiuu  demandatur.  Quam  relegensa,  iussum  implere  cupiens, 
perrexit  cum  eologiis,  festinans  cellam  eius  adiit,  quem  fraterualis  manus  houori- 
fice  collegit3.  Quique  a  viro  Dei  lmmauitus  susceptus,  investigans  prosperitatem 
itineris.  audivit  ab  eo  honorem  susceptionis  principis.  Ergo  et  addituin  est  de 
ereptione  puellae  ac  muneribus  datis    nec  non   et  porrectione  episcopiae.     'Quam', 

20  vir  Dei  inquit,  'nolui  ante  praeceptum  abbatis  mei ;  sed  tu,  fili,  capax  consilii  mei, 
incipe  mecum  intentionem  dare  divinae  legi,  quam  secretis  cordis  colligens,  eris 
forsan  plurioribus  adiuvans'.  Quod  levita  audiens,  genibus  provolvitur,  gratias 
agens,  et  agiliter  comites  remisit  eiusque  se  magisterio  tradidit,  cum  quo  fontem 
matris  philosophiae  adiebat,    cum    enucleatim    cognitionem    divinae   legis  carpebat. 

88  Nec   dissimilis    fereb   effectus  est  euangelico   scribae,    cum  vetera  novaque  rimabat  cf.Matth. 
de  corde. 

(21).  Eex  vero  Sigibertus  cum  audisset,  quod  reddita  esset  sanitas  puelle, 
iussit  patri,  eam  transmittia  ad  se.  Qui  eani  cum  omni  apparatu  usque  ad  Renum 
perduxit   et   inde    per   comites    cum    honore    magno   regi  transmisit.     *Quae  gratu-  *p. ioo. 

bo  lanter  suscepta,  interrogata  est  pro  recuperatione  sanitatis,  quam  nequiverant  con- 
ferre  praesules  aulae  regalis.  A  qua  responsum  est,  esse  ibi  Scottum  nomine  Gal- 
lum  in  lieremo,  per  quem  virtutes  operarentur  a  Domino:  "Hic,  cum  iam  esset', 
inquit,  'ancilla  tua  in  extremis,  rogante  patre  meo,  advenit  atque,  inposita  mihi 
manu,  signo  crucis  me  munivit  nec  non  et  demoni,   ut   recederet,  imperavit.     Quo 

35  inssu  obteinperante,  videntibus  illis  qui  mecum  erant  in  domo,  exivit  de  ore  meo 
quasi  corvus  niger  et  horribilis.  Deinceps  corpus  Domini  incoloinis  accepi'.  His 
dictis,  provoluta  est  pedibus  regis,  dicens :  'Hoc  solum  inpetrasse  me,  clementis- 
siine   rex,    sinito,    utb   gratia   tua    pro   me    adveniat    eidem    Dei   viro'.     Rex  autem 

//.    Capp.  19  —  21.    c 
•lo  Cup.  19.     a)  ei  m.  «1.  in  ras.  c.        b)  pr.  m.  mperser.  c.         c)    tres   versus   ita  detriti  sunt,  ut 

frustula  tantnm  litterarum  appareant,  ncijm-  liquore  chimico  adhibito,  scriptura  magis  perspicua  effecta 
est.  c.  Jliatus  c.r  WaUihfrido  c.  19.  fcre  expleri  potest:  ue  contrarius  cxemplo  inveniaris  salubri,  vas 
<luod  possides  pauperiljus  conferre  curato  Nam  praeceptor  meus  beatissimns  Columbanus  in  vasis 
aeueis  Domino  solet  sacrificium  offerre  salutis,  quia  fertur  et  salvator  noster  clavis  aereis  cruei 
46  confixus. 

Cap.  20.     a)  ac  m.  al.  superscr.  c.        b)  it«  scripsi;  fore  c.  (cf.  infra  <•.  29a 
Cap,  21.     a)  trausniitti  corr.  transmittcre  c.         b)  post  ut  eras.  est  c. 

l)  Walahfridus:  praefecto.         2)  Magnoaldus  Walahfr.         3)  Pro  suscepit.     Ar.r. 

34* 


268  VITA  GALLl  AUCTORE  WETTINO. 

interrogavit  eam,  dicens:  In  quoa  heremob  estc  habitatio  illius?'  Pnella  dixit: 
'In.  silva'1  coniuncta1  Arbonensie  pago,  qui  est  inter  lacum  et  Alpemf'.  Rex  vero 
iussit  scribere  epistolam  firmitatis,  ut  per  regiam  auctoritatem  deinceps  obtinuisset 
vir  Dei  cellulam  suam.  Quae  viro  Dei  transmittebatur  cum  duabuss  libris  auri 
ac  binis  talentis  argenti,  missis  humiliter  venientibus  ac  regiam  dignitatem  in  eius  5 
orationem  plenius  commendantibus.  Cunzoni  ergo  duci'1  praeceptum  est  a  rege, 
*P.  196.  ut  viro  Dei  *ad  aedificmm  cellae  adiuvasset  cum  multitudine. 

(22).    Fecit  ergo  rex  nuptiale  convivium,  vocata  non  modica  turba  2  principum. 
Qui  cum  iussisset  virginem  domum  introduci,  prostrata  est,  dicensregi:  'Domine51 
mi   rex,    ancilla    tua    est   adhuc    flebilis    propter   egritudinem   corporis;    insuper   et  10 
actusa*  membrorum  meorum  est  vilis.     Sine  me  adhuc  septem  dies,  usque  dum  re- 
cipiam   vires'.     Ad    quam   rex:    'Fiat',    inquit,    'secundum   voluntatem   tuam'.     Rex 
palatium  ingressus  est;  illa  cubiculum  reversa  est.     Inter  convivium  igitur  mirati 
sunt  multi,  quia  regina  non  aderat  regis  lateri.  .  Quae   namque    celabat   animi  de- 
cretum  usque  ad  diem  septimum.    Quo  inlucescente,  ingressa  est3  [ecclesiamb]  Ste-  15 
phani 4  martyris,  clausis  post  tergum  hostiis ;  ubi  se  exuit  regiis  vestibus  indutaque 
est  sanctimonialibus 5.    Nempe  cornu  altaris  adprehendit  et  his  verbis  oravit:  'Sancte 
Stephane,  qui  sanguinem  tuum  propter  Christum  fudisti,  sis  pro  me  indigna  hodie 
intercessor,    ut    convertatur    cor   regis   secundum    voluntatem    meam,    ne   auferatur 
velamen  istud  de  capite  meo'.  Quod  videntes  viri,  qui  eam  fuerant  secuti,  regredientes'1  20 
cum  festinatione  nuntiaverunt  regi.    Qui  convocans  sacerdotes  ac  principes,  inquisivit 
*P.  197.  inde  consilium;  *inter  quos  Cyprianus ';  Arlatensis  praesnl  dixit:  'Haec  puella,  cum 
esset  stricta 7  a  demoniis,  voto    se    obligaverat,  ne   averteretur  a  sanctitate.     Cave, 
ne    eam   inde    abstrahas    et,    ea    peiora   prioribus    patiente,    in    peccatum  incurras'. 
Quod    rex    iustus    et   timens  Deume   audiens   et   consilium  plurimorum  sacerdotum  25 
sumens,  ingressus  ecclesiam,  ubi  ipsa  erat,  iussit  adferrif  vestem  regalem  et  coro- 
nam,  quae  ei  praeparata  fuerat,  dixitque  ad  illam:  'Accede  ad  me!'    Quae  putans 
se  abstrahi  debuisse  de  ecclesia,  obnixius  cornu  altaris  tenuit.     Cui   rex   bilarrus8 
dixit:   'Ne  timeas  venire  ad  me!     Omnia  fient  hodie  secundum  voluntatem  tuam'. 
cf.Luc.i:38.  Illa  tunc  inponens  caput  altari,  dixit:   'Ecce  ancilla  Christi!     Fiat  mihi  secundum  30 
voluntatem   eius'.     Quam   rex    Sigibertus   sacerdotibus   iussit  amovere  et  ad  se  de- 
ducere,  praecepitque  eam  indui  veste  regali  cum  velamine  et  coronas,  et  his  verbis 
eam  Domino  commendabat:    'Sicut   mihi   fuisti   praeparata  cum  ornamentis,  sic  te 

II.    Capp.  21.  22.    c. 

Cap.  21.     a)  m.  al.  corr.  qua  c.        b)  mo  m.  al.  in  ras.  c.        c)  eras.  c.        d)  a  coniuncta  in  ras.  c.  35 
e)  Arbonense   in   p.  pr.  m.  c.  f)  Alpes  e  corr.  Alpem?  c;    cf.   supra   c.  15.  g)    ita  recte  Arx ; 

duobus  2Ie;jer  r.  K.         h)  superscr.  c. 

Cap.  22.  a)  dfie  c.  a*)  itascripsi;  tactus  c. ;  officia  Walahfr.  b)  eccl.  om.  pr.  m.,  ecclesiam 
protomartyris  m.  al.  c.  d)  eras.  c.  e)  ita  recte  Arx;  Domini  Mei/er  v.  K.  f)  ita  pr.  m.  c.  g)  corr. 
clarius  c.  40 

l)  Walahfr.:  In  saltu,  qui  Arbonensi  territorio  adiacet,  condicionemque  terrae  palam 
atqite    aperte   declarans   addit:    et  est   publici   possessio   iuris.  2)  Walahfridus  addit: 

sacerdotum  et.  3)  Walahfridus  addit:  cum  duobus  viris  totidemque  puellis.  4)  Ecclesiam 
beati  Stephani  protomartyris  Walahfr.,  scilicet  Mettensem.  5)  Walahfridus  addit:  nescientibus 
hoc  viris  qui  pariter  cum  illa  advenerunt,   et  q.  s.  6)  Cyprianus  inter  auctores  V.  Caesarii  45 

Arelatensis  princeps  erat  (SS.  R.  Merov.  III,  4519;  sedi  autem  Arelatensi  a.  613,  quo  ea 
quae  supra  enarrantur  contigisse  oportet,  Florianus  episcopus  praeerat ;  cf.  MG.  Ep.  III,  453; 
Conc.  ed.  Maassen  I,   190.  7)    Walahfridus:    cum    a    daemonio    erueretur,    hoc   se    voto, 

quod  perfecisse  videtur,  constrinxit.  8)  Walahfridus:  et  sancto  velamine  coronata. 


VI TA  GALLT  AUCTORE  WETTINO.  269 

dabo  ad  sponsam  domino   meo  Iesu  Christo'.     Et    adprehensam    inanuin    eius    dex- 
teram  inposuit  super  altare,  ob  quod  fertur  egressus  fiere.     Sed  eam  venire   Lussii 
post  se  *et  in  palatio  fecit  discumbere  apud  se;  quam  muneribus  multis  honoravit,  «p.iw. 
et  monasterium  puellarum  constructum  in  honore  sancti  Petri  in  Mettis  civitate*, 

5  ubi  haecb  facta  sunt,  commendavit.  Haec  autem  omnia  quae  fecerat  puelhi  per 
consilium  viri  Dei  Galli  facta  fuerant,  qui  eam  a  demonibus,  Domino  auxiliante, 
liberaverat. 

(23).  Iohannes  igitur  praefatus  alumnus  viri  Dei  cum  eo  perseveravit  atque 
prudentiam     multifariam     didicit,    interpretationes    divinorum     Hbrorurn     et    opei*a 

io  manuum  a  viro  Dei  usitata.  Qui  in  multis  disciplinis  ibi  pro  discipulo  habebatur, 
cum  Christus  in  eo  donum  gratiae  suae  operabatur,  ita  ut,  quae  vidisset  aut 
audisset,  statim  corde  percepisset.  Ubi  mansit  triennio,  crescens  mansuetudine  et 
humilitate  in  Domino. 

(24).  Misit  deinceps  praefatus  dux  Cunzo  viro  Dei    epistolam,  ut  in   Constan- 

15  tiam  venisset,  quatenus  apud  illum  pontificem  dignum  elegisset.    Vocavitque  Augu- 
studensem  *  praesulem  cuin  clero  et  populo  nec  non  et  Spirensein  2  *electionis  gratia  *p.  199. 
accersivit  plenitei^que  ex  tota  Alta  Germania8  presbiteros  eta  diacones,  clericos  et 
laicos4  ad    eandem   urbem    convocavit,  quatenus    dignus    pontifex  eligeretur.     Ipso 
nempe    duce   cum    principibus    Saevorumb   mediante,    protracta    est    tribusc   diebus 

20  synodus  cum  infinita  populi  multitudine.  Vir  Dei  Iohannem  et  Maginaldum  ad- 
sumpsit  et  ad  urbem  perrexit.  Qui  cum  introisset  concilium,  dux  praevenit  eum, 
dicens :  'Deus,  qui  per  sanctam  Mariam  incarnari 5  voluit,  in  cuius  honore  haec 
ecclesia  dedicata  est,  dignetur  effundere  Spiritum  sanctum  super  nos  et  det  nobis 
pontificem    ad    regendam    plebem    et    gubernandam    ecclesiam    suam'.     Et   rogavit 

25  pontifices,  ut  per  eorum  canones  eligerent,  quem  voluissent.  Ubi  totus  clerus  ad- 
unatus  est,  simul  cum  eis  populo  proclamante :  'Quia  iste  Gallus  vir  Dei  est,  habens 
famam  bonam  per  universam  regionern  istam,  instructus  de  scripturis  ac  plenus 
sapientia,  iustus  et  castus  corpore,  mansuetus  et  humilis,  largitor  elymosinarum, 
continens  et  patiens,  pater  *orfanorum  et  viduarum,  talem  decet  habere  pontifica-  *p.  200. 

30  tum'.  Dux  autem  dixit  ad  eum :  'Audis,  quid  isti  locuntur'1?'  Cui  vir  Dei  re- 
spondit:  'Bene  dixerunt;  utinam  verum  fuisset!  Isti  qui  hoc  dicunt  non  intel- 
legunt  ex  canonica'1  auctoritate  peregrinum  episcopum  non  debere  ordinari.    Nam 

II.    Capp.  22  —  24.     c. 
Cap.  22.     a)  civitate  : :  :  :  ubi  c.         h)  in  ras.  c. 
35  Cap.  24.     a)    diacones  et   pr.  m.  corr.   et  d.   c.  b)    m.  al.  corr.    Suaev.   c.  c)   in  ras.  c. 

d)  ita  pr.  m.  c. 

l)  Augustudensis  acl  Augustam  Rauracorum  (hodie  Augst)  referri  nequit,  quippe  quae 
adiectivum  faciat  Augustanus  (V.  Columb.  II,  8),  sed  nomen  corruptum  emendcmdum  est 
Augustudunensem    atque    Augustidunensem    apud   Walahfridum    legitur   isque    alterum    addit 

40  episcopum  Veridunensem  a  Wettino  omissum.  Biographus  autem  quibus  de  causis  ex  episcopis 
Francogallicis  hos  una  cum  Spirensi  elegerit  neque  cdios  propius  positos,  quaestio  otiosa  est, 
neque  enim,   si  alios  elecjisset,    fides  adderetur   his  fcdndis.  2)  Hildericus  Spirensis  episcopus 

a.  614.    concilio  Parisiensi    subscripsit ;    cf.   Concilia    ed.  Maassen    I,    192.  3)  Alamanniae 

Walahfridus.  4)  Walahfridus  addit :  die  denominata,    id  est  proxima  paschae  dominica. 

•15  5)    I.  q.   carne   indui ;    cf.    Ducange    h.  v.  6)    Cf.    synodum    Clippiacensem    a.   626/7.    cele- 

bratam  c.  28:  Ut  decedente  episcopo  in  loco  eius  non  alius  subrogetur,  nisi  loci  illius 
indegena  (Concilia  ed.  Maassen  I,  2009.  Peregrinum  Caeles/iims  papa  uon  admisit,  nisi  inter 
clericos  civitatis  dignior  reperiri  nequivisset  (Leonis  opp.  ed.  Ballerinii  III,  p.  274J. 


270  VITA   GALLl   AUCTORE  WETTINO. 

hic  est  mecura  Iohannes  diaconus  dc  plebe  vestra,  qui  hoc  testimonio  in  omnibus 
Christo  propitio  praeditus  est,  cui  pondus  regiminis  apte  iniungi  congruum  est'. 
(25).  Igitur  celeriter  in  medium  synodi  vocatus  est  et  a  duce,  de!l  qua  pro- 
genie  essetil,  interrogatus  est.  Quo  respondente,  in  Retia '  parentumb  habere 
originem,  dux  dixit  ei:  'Est  tibi  vis  regimen  ecclesiae  suscipiendum ? '  Ad  quod  5 
electu.s  Dei  Gallusb*  se  in  respondendo  praetulit,  laudando  maturitatem  vitae  eius. 
Dum  haec  et  alia  multa  pro  electione  eius  cum  viro  Dei  loquerentur,  humiliter 
se  retraxit  atque  extra  civitatem  in  ecclesiam  sancti  Stephani  fugit.  Quem  sacer- 
dotum  et  plebis  turba  prosequebatur,  invitusque  et  lugens  reducebatur.    Vox  mul- 

*p.2oi.  titudinis  elevabatur,  cum  Iohannes  antistes,  *concordante  populo,  eligebatur.    Elec-  10 
tione   nempe    peracta,    consecratus    est   ab  episcopis  praefatis;    quem  statim  omnes 
missarum    sollemnia   agere    et   virum    Dei   dulcifluis    dogmatibus    suis    populum  in- 
struere    flagitabant.     Qui   ob   riganda    corda  fonte  divino  cupidus,  alumnum  manu 
tenens,  eminentiorem  locum  adiit,  et,  antistite  preceptoris  sui  verba  interpretante  2, 
origo  fabricae  caeli  et  terrae  ac  expulsio    primi   terrigenae    cum    ortationibus    cae-  15 
lestis  hereditatis  requirendae  rimabantur.     Naui  continentia  Noe   et  fides  Abrahae 
cum  exemplis  patriarcharum  nec  non  et  Mosaicis  signis  recitabantur,  legalibus  illis 
gestis  ad  animarum  medellam    cunctis   redactis.     JRegum    fortitudo  fortissimis  ath- 
letis  tyrocinii  christiani  conparabatur,  qui  indesinens  bellum  cum  virtutibus  coutra 
vicia  exercent.     Prophetarum  visio    ad   morum    correctionem  atque  ad  stabilitatem  20 
rectae   fidei   pleniter   ab    eis    convertebatur,    transactisque   mysteriis    veteris    testa- 
menti,  tandem  ad  novum   gaudium  Christi0   clementiae   perventum    est,    ubi   tanto 

*p.  202.  subtilius  disputabatur,  quanto  ibi  salubriora  repperiuntur.  *Euangelicis  ergo  mira- 
culis  passionisque  ac  resurrectionis  sacramentis  recitatis,  fertur  auditores  qui  ibi 
aderant  propter  caeleste  desiderium  lacrimis  vultum  rigasse3;  sicque  laeti  ex  con-  25 
punctione  divina  remeabant  ad  propria.  Electus  igitur  Dei  Gallus  apud  alumnum 
septem  diebus  commorans  ceu(l  semina  consolationis  divinae  ei  tanto  uberiuse  in- 
fudit,  quanto  eum  in  capessendis  exemplis  divinis  obligatiorem  esse  conspexit. 
Iamque,  sui  antistitis  benedictione  suscepta,  revisit  cognita  heremi  secreta ;  quem  f 
pontifex  prosequebatur  cum  servitio  ac  inter  cetera  humanitatis  genera  actoribus4  30 
suis  cum  plebe  iussit  aedificio  cellae  certatim  insistere5. 

(2G).    Tunc    nempe   sanctus   solacio   fretus    oratorium    atque   officina  fratribus 
apta   inchoavit.     Ergo    bis    senis    tantum11   sodalibus   secum  habitantibus  contentus 
erat,    quibus  aliquid  extra  regulae   tramitem    deviare    omnimodo   indignum   fuerat. 
Nam  quodam  dominico  die,  finitis  matutinalibus  orationibus,    cum    repedassent  re-  35 
quiescendi  gratia,  prima   luce    diei  vocavit  vir  Dei  Maginaldum    diaconem,  dicens: 

II.     Capp.  24—26.     c. 

Cap.  25.     a)  de  —  esset  in  rasura  c.         b)  se  superscr.  c.         b*)  Ga|lus  c.         c)  Chr.  cl,  in  ras.  c. 
d)  eras.  c.         e)  in  ras.  c.         f)   cui  pontifice  (?)  corr.  quem  pontifex  c. 

Cap.  26.     a)  pr.  m.  in  mg,  suppl.  c;  iam  Walahfr.  io 

l)  Walahfridus  addit:  Curiensi  mediocri  natalium  dignitate.  2)  Ea  videlicet  causa, 
ut  Gallus  maior  videretur  episcopo  Gonstantiensi,  nam  et  ipsum  'idioma  illius  gentis',  scilicet 
Alamannicae,  novisse,  biographus  supra  e.  6.  testatus  est.  3)  Sermomm  Galli  nbmine  a 
Canisio,  Lectiones  antiquae  V,  2,  p.  896  —  910,  editum  post  aevum  Goteschalci  speciminis  causa 
ab  erudito  quodam  monacho  Sangallensi  ipsa  vita  adhibita  compositum  esse  demonstravit  F.  G.  45 
Rettberg,  Observationes  ad  Vitam  S.  Galli  spectantes  p.  31 ;  cf.  'Kirchengesck.'  II,  775. 
4)   Walahfr.:    his   qui  rebus  episcopii  praeerant.  5)    Locus    de    caritate    mutita    utriusque 

apufl  Walahfridum  sequitur. 


VITA   GALLl   ADCTORE  WETTINO.  271 

'Surge  relociter  ei   praepara  mihi  ad  missam  celebrandam'.    Quia  respondit:    Quid 
est  hoc  domine?    'Numquid  tu  missam  celebrabis?'  '     Cui  ille:   'Post  nocturnam2  *p 
huius   noctis',   inquit,  'revelatum    est   mihi,    migrasse   praeceptorem    meum    Colum- 
banum,  pro  cuius  requie  offeram  sacrificium'.    Statim  signum  tangiturb,  fratribusquec 

6  congregatis,  oratio  multiplicabatur,  cum  pro  anima  Columbani    agenda8    missarum 
celebrabatur.     Quibus   peractis,    praefato   diacono   vir  Dei   ait:    'Fili,    non    sit    tibi 
grave!    Festinans  ad  Italiamd,  visita^  Ln  ea  monasterium   vocatum   Bobium.     Qbi  v.Gaiiivet. 
diligenter  investigans   d<>    his  quae  acta  sunt   erga   abbatem    meum,    notato   die   el 
hora,  renuntia  mihi  sine  mora'.     Quo  iusso,  levita  obstupuit,  cum  aescire  se 

io  viam  autumavit.  Sed  electus  Dei:  'Vade',  inquit,  'frater,  noli  timerel  Dominus 
diriget  gressus  tuos'.  Benedictio  petitur  et  via  celeriter  carpitur.  Superno  duce 
ei  auxiliante,  tandem  adiit  coenobium  Bobiense,  ubi  iuxta  revelationem 
magistri  cuncta  repperit  et  apud  fratres  illos  noctem  unam  mansit.  Qui  electo 
Dei  G;illo  epistolam  de  gestis  sancti  Columbani  plenam  et  cambuttam  ipsius  trans- 

is  miserunt,  dicentes:    'Praeceptor   noster   iussit   nobis   adhuc  vivens,    ut   'per  istum  ba-  *p.204. 
culum    Gallus     absol  vcretur '.       Christo     nempe     propitio    octava    die    rediens, 
epistolam  cum  cambutta  pra  esentavit.    Rebus  igitur  recitatis,  divina  clementia 
obnixius    pro    requie   Columbani    flagitabatur,    cum    in   commune   missarum  sol- 
lemnia  ac   psalmodiae  dulcedo  rimabantur. 

20  (27).     Contigit  autem  una  die,    dum    operaretur   cum  fratribus  et  plebe  in   oratorio,  ib.c.2. 

ut  una  axis  ex  pariete  decurtata  brevior  aliis  palmarum  quattuor  apparuisset,  quam 
carpentarii3  aestimabant  proicere.  Vir  autem  Dei  in  divinum  auxilium  con- 
fidens  ait:  'Cessate  paulisper  ab  opere  vestro,  reficientes  corpora  cum 
alimento  praeparato'.     Ad  tempus  namque  labori  induciae  dabantur  atque   iussis 

25  electi  Dei  obtemperabatur.  Tuma  domum  unanimes  introibant  nec  non  et  cum 
benedictione  cibum  percipiebant.  Prandio  ergo  auctore  Deo  poracto,  operis 
g  r  a  t  i  a  avidi  redeuntes,  invenerunt  axem  praef  atam  longio  r  e  m  aliis  m  e  n  s  u  r  a 
pedis  dimidii.  0  mirabilis  Deus  in  sanctis  suis!  Quod  crementum  naturale  nega- 
verat,    fides    in    absciso    iam    germine    donaverat.      Dulciflua    laus    redemptori 

30  m u n d i  rependebatur,  cum  elementum  contra  naturam  tractum ,  a d  locum 
suum  restituebatur. 

*Nec  digne  tacendum  reor,  quid  miraculi  ibidem  postea  dominus  Iesus  osten-  *p.205. 
derit.     Nam   qui   perverso  humore   fatigati   dentium6  dolore  quatiuntur,    ex   eadem 
axe  usque  in  hodiernum  diem  Christo    propitio  medicinam  capessunt,    eius  meritis 

35  adiuvantibus,  quem  Dominus  in  tali  signo  honorare  dignatus  est. 

(28).  Post  haec  autem  contigit,  quod  vir  Dei  Eustasius  hoc  aerumnosum 
exilium  dereliquit,  qui  venerabili  Columbano  in  regimine  Luxoviensis  coenobii 
successit.     Sed    fraternalis   societas    prioris    conversationis    non   inmemor  ob  adqui- 

II.    Capp.  2G— 28.     c 

40  Cap.  26.     a)  cui  corr.  qui  c.  b)   corr.   tang-ebatur   c.  o)    fratibusquc   c.  d)  Italiam  :  : 

(r«.s.  quia?)  c. 

Cap.  27.     a)  um  in  ras.  c. 

1)    Ipsi   enim   Columbamts   interdixerat,    ne   se    vivo    missam    celebraret ;   cf.    supra   c.   9. 
2)  Post  huius  vigilias  noctis  Walahfridus.         3)  /.  q.    offidum  divinum  ;   cf.  Ducange  h.  v. 
45  4)  Cum  inde  ab  hoc  loco  Vita  vetustissima  a  Wettino  expilata  adhuc  supersit,  ea  quae  cum  ipsa 
conveniunt  litteris  minutioribus  exprimi  iussi,    ut   facilius   discerni   liceret,    quibus   locis  ille  aut 
immutasset  aut  ampliasset   textum  primigenium.         5)  Magistri   V.  Galli  vet.  6)  Tnde  hiat 

V.  Galli  vet. 


272  VITA  GALLI  AUCTORK  WETTTNO. 

rendum  magisterium  electi  Dei  Galli  tractabat  atque  consono  consilio  sex 
v. Gaiiivct.  fratres  ex  Hiberniensibus  comitibus  eius  cum  epistola  electionem1  nuntiante 
ad  eum  dirigebant.  Qui  divina  clementia  ductrice  ad  cellam  venerunt, 
atque  humaniter  suscepti2,  epistolam  ei  ostenderunt.  In  qua  cum  legationis 
eorum  ordo  intenderetur,  ad  consuetum  refugium  secreti  sui  revertebatur:  'Ego',  5 
i  n  q  u  i  t ,  'notos  et  predia  propter  Christum  dereliqui ;  et  iterum  c  a  piam  divitias 
saeculi?  Decreveram,  relictis  fratribus  et  extraneus  filiis  matris  factus,  fieri 
prophetic us    filius;    et    nunc    fiam    arat or    euangelicus,    qui    retro    resp i c i e n s 

*P. 20G.  non    est    regno    Dei    aptus?     *Iam3,    dicione   regiminis   vestri    moderante,    libens 

obtemperabama;     sed    modo    hac    solitudine    contentus    dies    meos    absque    am-  10 
biguitate    ducam'.     His    aliisque    dulcifluis    verbis    repressi    sunt,    qui    eum   fore 
pastorem     sibi     suspicati    sunt.      Inter    quae    conlationum    genera    vocavit    ad    se 
alumnum,    a    quo    inquisivit,    quid    habuissent    ad    reficiendum.      Quo    respon- 
d  e  n  t  e  ,    se    habere    tantum    sextarium    farin  a  e ,    cito    iuss  u  m    e  s  t ,    pane  m    et   holera 
accelerare,    viro    Deib    memoriam    agente    miraculorum    Christi,    quibus    pascebat  15 
populos    in    solitudine.     Sed    interea  propinquus  gurges    visitatur    ab    illo    cum 
retibus,  uno  discipulo  suo  cum  praefatis  hospitibus  secum  comitantibus.    Ubi 
Christi  ad  laudem  miraculum  inno vatur,  cum  inmanis4  pisc is  territus  a  dua b u s 
bestiis,    quae  luderes5  nuncupantur,  quasi  eis  avidis  preda  conspicitur.     Haud 
igitur   mora   exten d i t u r   rete    e t   ref ectio    servis  Dei    trahitur  ab    amne.     Mirum  20 
in  modum  longitudo  eius  XII  palmarum  et  latitudo  IIII  inventa  est,   cum  ibi  nisi 
brevis  pisciculus  antea  umquam  captus  estG.     Bestiolae   ergo    praefatae7  quasi 
subtrahendo  se  expectabant,  quatenus  servis  Dei  in  obsequio  iterum  obtemperarent. 

*p.  207.  "Iterum  rete  inmittebatur,    et   eisdem    bestiis    magnitudinem    squamigerum    minan- 
tibus,  ex  aquis  iam  rete  ruptum  extrahebaturc.    Quod  electus  athleta  Christi  con-  25 
spiciens,    partem    ex    eis    natalibus    aquis    reddidit    partemque    dilectis    hospitibus 
praeparare  iussit  et  addidit :  'Ecce',  inquit,  'merita  vestra  apparuerunt,  quia  propter 
adventum    vestrum    Christi8   miracula   fulserunt'.     Illi    econtra    referebant,    non 
se    conscios    talis    meriti    esse,    sed    ad    eius    gloriam    creatorem    mundi   haec   prae- 
parasse.    Ubi  arbiter  humilitas  exstitit,  cum  utraque  pars  viliorem  se  alteri  libens  30 
egit.      Sanctus    ergo    cum    sociis    ad    cellulam    regressus    est,    cui    quidam    vir 
adferens  duas  utres  vini  et  III  modios  farinae  in   ipsis    hostiisd,i>    obviam    factus 
est.     Quae  cum  Christi  gratia  collegebantur,    atque  convivium  divina  conlatione 
permixtum,  simul  dulcedine  dilectionis  mediante,  inchoabatur.    Aliquantos  exinde 
dies  ob   fatigationem   itineris,    quietis    temperamento    iniuncto,    secum    illos35 
retinuit,    in    quibus    assidue    inter   diversas    inquisitiones   legis  divinae  gesta 
eis  venerandi  Columbani  recitavit.     Sed,    haustis  pleniter   miraculorum   eius  in- 

*p.2os.  signibus    ac   inter   cetera  humanitatis  genera  utrisque  *in  osculum  sanctum  ruen- 
tibus,    dimissi    sunt   merentes    et   gaudentes:    merentes,    quia    talis   patroni    non 
adepti  sunt  magisterium,    adtamen  gaudentes,    quia   tantum  eius  a  Domino  cogno-  10 
verunt    adiutorium.      Beatus    igitur    eo    magis    divinam    clementiam    placavit,    quo 

//.    Cap.  28.    c. 
Cap.  28.     a)  versu  exeunte  suppl.  c.       b)  post  Dei  3  litt.  ras.  c.       c)  ex  eras.  c.       d)  hostibus  c,  corr. 

l)  Redit   V.   Galli    vet.  2)    Quomodo   suscepti   siwb,    fusius   descripsit   biographus   vet. 

3)  I.  e.  quondam.     Arx.  4)  Piscem  magnum  modcratius  V.  Galli  vet.  5)  Duas  luteras  45 

V.  Galli  vet.,    rectius  lutras.  6)  Haec  Wettiuns    motu  proprio  addidit,    miraculi    exaggerans 

virtutem,  7)    V.   Galli  vet.  iterum  hiat.  8)  Redit  V.  Galli  vet.  9)  Iuxta  introitum 

cellulae  Walahfr. 


VITA  GALLl   A.UCTORE  WETTINO.  278 

securiorem  se  a  mundanis  negotiis  conspexit.  Vigiliae  innovabantur  ieiuniaque 
velut  in  primo  tyrocinio  arripiebantur.  Ergo  si  veliin  rigoris  eius  discretionem, 
districtioribus  secum  seinper  retentis,  rimare,  dies,  ut  opinor,  lingua  fatigata 
videtur  niilii  ante  deficere.  Sed  fcantum  acta  eius  audire  cupientibus,  quomodo 
5  beatuin  cursum  expleverit,  dicam,  precum  eius  solamina  implorando,  ul  ea,  quae  vere- 
dicorum  viroruin  x  testimonio  conprobata  siint,  mei  miserrimi  viciis  non  reprobentur. 

(29).    Igitur  cum  plasmator  saeculorum   merita    eius  iam  ostendere  roluisset, 

et  multi  propter  desiderium  visus  eius  anhelassent,  conti^it.  Willimarum  praefatum    '  c.4. 
Arbonensem  sacerdotem  ad  cellulam  eius  venisse  propter  priorem  familiaritatem. 

io  Qui  iuxta  morem  benigne  susceptus,  nisus*   est  virum  Dei  obnixis  precibus  fla^i- 
tare,    quatenus    "visitationis    gratia    domum    eius    dignaretur    adire.      Quod  *p- -"■ 
electus  Dei  penitus  rennuit  adfirmando,   se  usum  iam  non  habere  de  cella  egredi, 
sed   magis   solito   labore   deineeps   instantissime   debere    perfrui.      Sed   ille   iteruin 
obnixis  preeibus  supplicabat  autumando,  se  a  paternali  eius  providentia  tunc  esse 

15  derelictum,  si  doctrinae  eius  non  mereretur  iam  habere  solacium.  'An  ego', 
inquit,  'peccavi  in  te,  electe  Dei,  quod  non  dignaris  visitare  habitaculum  famuli 
tui?  Per  eum,  cuius  ope  per  tuam  doctrinam  actenus  instruebamur1' ,  precor, 
ut  aedificationis  gratia  veni a s  plebemque  m e  1 1  i f  1  u i s  dogmatibus  t u i s  doceas, 
ut    gregis    anhelantis    instrui    de    labore    tuo    fructuni    inmarciscibilem    capias    in 

20  aethrali  regno'.    Vir  ergo  Dei  fixum   habens  iam  nullo  modo  egredi  in  popularem 
conventum,  adtamen,    ut  semper  solebat,  tractans  utilitatem  plurimorum,  in  semet 
ipso    frangebat 2,    quod    diebus    suis    firinum    se    habere    posse    sperabat.    apostolo 
dicente:    Caritas  non  quaerit,   qaae  sua  sunt.     Non  ut  transitoriarum  rerum  cupidus  i.Cor.is,6. 
raptor,    sed   ut    multorum    devotus    adiutor    ad    castrum   cum   sacerdote    se  con- 

25  tulit,    sancta   nimirum    et  Deo   nostro  *grata   societas,    inter   quos    nihil   regnabat  Bu.ioh.4,i8. 
nisi  perfecta  karitas.     Igitur  in  adventu  optato  servi  Dei    conventus  popularis 
agitur    mellifluaeque    doctrinae    eius    instantissime    audiuntur.      Tametsi 
ergo  absens  esset  a  cella,  non  minus  tamen  solito  labori  insistebat,  cum  ex  divino 
semine    fructifera   corda    non    pauca  Christo   regi    suo    coniungebat.     Ubi  in  opere 

30  Dei  mansit  biduo,  vi  coactus  a  sacerdote  nec  non  et  a  populo.  Sed  tertia  die 
cupiens  alumnos  revisere,  impeditus  est  febrium  vexatione,  quarum  acredo 
tantum  in  eo  crassata  est,  ut  nee  minimum  quod  solebat  alimentum  cibi 
sumeret.  Quod  haud  secus  credo  divina  dispositione  actum,  nisi  ut  merita  eius 
citius   declararentur,    quatenus,    si    ad    horam    ei    temporale  iter  denegaretur,    cum 

35  quanta  gloria  electus  Dei  ad  locum  suum  veniret,  ferec  cunctis  saeculis  manifesta- 
retur3.  Ergo  XIIII  diebus  infirmitas  corporis  crescebat,  in  quibus  athleta 
clarus  Christi  conspectibus  se  praeparabat.  Iainque  quarto  decimo  die  veniente, 
in  quo  credimus  ei  laborum  suorum  mercedem  restitutam,  inbecillibusd  membris 
consumatis    et    absque  *cute    et   ossibus  penitus  defectis,    ab  opere  tamen  Dei  non  *p.2ii. 

40  cessans,  sed  aut  caelo  solamina  precum  dirigens  aut  eloquia  aedificationum  eruc- 
tuans,  indefessus  in  servitio  Christi,  quod  coeperat,  nonagesimo  quinto  aetatis 
anno,  XVI.  die  mensis  Octobris  beatam  animam  caelo  reddidit.     Cuius  diei  anni- 

II.    Capp.  28.  29.    e. 

Cap.  29.     a)    ni  m.   recens   superlivit   c.  b)   pr.   m.   superscr.   c.  c)   ita   scripsi;    fore   c. 

45  d)  inbecilibus  e.,   corr. 

1)  Veridicortm  virorum  testimonium  minus  sincere  attulit  is  qui  V.  Galli  vet.  solam  ex- 
scripsit;  cf.  infra  c.  34.  2)  Teutonismus  pro  transgressus  propositum.  Arx.  3)  1'.  cor- 
poris  translationem  infra  c.  32. 

SS.  R.  Meroving.  IV.  35 


274  VITA  GALLI  AUCTORE  WETTINO. 

versarium  poene  iam  montes  et  colles  omniaque  ligna  silvarum  cum  diversis  crea- 
turis  resonant,  cum  nec  signorum  in  eo  ostensorum  nec  populi  catervatim  con- 
fluentis  numerus  repperitur. 

Iam  te  ex  parte  non    latet,    quicumque    haec    legendo  tetigeris,   quomodo  de- 

votus  in  bono  et  cautus  in  mundo  provectam  aetatem  ducebat.     Nunc,    si   placet,  5 

ad  ea  quae  post  eius  transitum  ob  meritorum    suorum  declarationem  ostensa  sunt 

veniamus,  communisa  precibus  Christum,  qui  est  mirabilis  in  sanctis  suis,  supplicando, 

Exod.4,16.  ut  pauca  quae  ex  eis  conperimus  suo  sensu  dicantur,  qui  dixit :  Ego  cro  in  ore  tuo. 

FINIT  LIBER  PRIMUS. 


INCIPIT  LIBER  SECUNDUS  DE  MIRACULIS,  QUAE  POST  EIUS      10 
OBITUM  PER  MERITA  IPSIUS  DOMINUS  DECLARAVIT. 

,r  r,*?,-2i2'  (30).     *Fama    nempe    aures    multorum    sublevans    Iohanni    praefato    Constan- 

V.  Galh  vet.  v       '  L  l 

c-5,  ciensi  praesuli  eius  infirmitatem  detulit;  qui  non  contentus,  nisi  ut  ma- 
gistrum  visitasset,  quasi  ex  cuius  ope  atque  doctrina  caelestes  terrenasque  divi- 
tias  habuisset,  eologia  digna  in  navem  sumuntur  et  ad  Arbonense  castrum  15 
properatur.  Cum  ergo  perventum  esset  ad  portum,  audita  est  confusa  vox 
viruni  Dei  plangentium,  statimque  a  praesule,  quid  esset,  inquisitum  est; 
cuius  cor  ex  timore  desolationis  uiagistri  iam  perculsum  est.  Audito  igitur 
Matth  14  29  transitus  eventu,  claviger  poli  imitabatur,  cum  pontifex  se  prae  dolore  ac  dilec- 
v.  Gaii.vet.  tione    non    contiu u i  t    in    navi,    sed    desiderio    magistri    misit    se    in    aquam.       Scio,  20 

e.  5. 

quia  cum  velocitate  venit  ad  corpus,  qui  in  tale  se  periculum  pro  eo  dedit  devotus. 
Ubi  tunc  luctus  et  meror  innovabantur,  cum  gemitus  sacerdotis  sociorumque 
eius  ad  caelum  usque  levabatur.  Sancti  namque  corpus  iam  tunc  in  loculo 
erat;  quod  inconsideratum  pontifex  non  sustinens,  arcam  aperuit  ac  flere  his 
verbis    coepit:   'Eu,    eu,    mi    pater!      Cur    me  de  domo  patris  mei  duxisti  et  iam  modo  25 

*p. 213.  orfanum  et  desolatum  reliquisti,  cum  tota  fiducia  mea  in  te  *fuit?'  Diu  flendo 
super  euin  incubuit,  cuius  visione  satiare  se  numquam  credidit;  sed  tandem  eum 
presbyter  ceterique  circumstantes  levaverunt  ac  orare  pro  eo  potius  debere 
monuerunt.  Iam  denique,  amicalibus  membris  relictisa,  praesul  cum  clero 
ecclesiam  ingressus  est  nec  non  et  missa rum  sollemnia  pro  eo  agere  c 0 n a t u s  30 
est,  ceteris  omnibus  in  psalmodia  morantibus.  Iamque,  tam  pio  labore  finito, 
vexillum  crucis  cum  omnibus  exsequiis  aptis  tollebatur,  atque  melodiis 
caelestem  chorum  imitantibus,  domu s  repedabatur,  quatenus  corpus 
electi  Dei  ibidem  terrae  conderetur.  Sed  cum  tractatur,  quid  ibi  divinum 
consilium  egerit,  non  dubitatur,  nisi  eum  statim  requies  aeterna  susceperit.  Igitur  35 
cum  episcopus  cum  clero  ad  corpus  venit,  multorum  manus  loculum  levare 
coepit;  secl  divina  providentia  mansit  inmobilis,  ita  ut,  quantum  obnixius 
evehi  niteretur,  tantum  humana  virtus  in  elevatione  eius  infirmaretur.  Ubi  mira- 
culum  innovabatur,  cum  mira  inquisitio  onnrium  inde  oriebatur.  Sed  inter 
ceteros  praesul  ait:    'Vere  scio,   quia  domino  meo  Gallo  ista  sepultura  non  est  accep-  40 

*P.2i4.  tabilis.  Ecce!  inquirendus  est  nutus  altithroni  regis'.  *Confestim  equi  indomiti 
adduci  iussi  sunt,  quos  ministri  celerrime  adtrahere  conati  sunt.  Sed  cum 
nimio   labore    sunt   praesentati;    cum    maiore   tamen  luctamine  parati,    ad   corpus 

//.    Capp.  29.  30.     c. 

Cap.  29.     a)  communia  pr.  m.  corr.  commuuis  c.  45 

Cap.  30.     a)  pr.  m.  superscr.  c. 


VITA  GALLl    ALXTOKK   WETTINO.  275 

sunt  adducti.    Ubi  praesul  cum  clero  e1   poptilo  huiuscemodi  orabat:  'Domine  N 
Icsu  Christe,  in  cuius  amore  et  honore  iste  vir  Dei  reliquit  patriam  Buam,   sequens 
praecepta  tua,   operare  liumano  generi  stupidum  miraculum,    vehente   corpus   eiue 
animali  indomito,  quocumque  tibi  placeat  sub  aethrali  regno!' 

5  (3J).    Cumque  omnes    respondi 8 s e n t :    'Amen',    Willimarue    electi    Dei  fidus  ib. c.e. 

socius   peragrabat    pauperes    vestimenta    eius    distribuendo.      Inter    quos    rep- 

perit  paraliticum    quendam  nomine ft,    qui    sie    erat    conpage    membrorum 

ac  nervis  contractus,    ut   gressus    proprius  ei  denegaretur.     Cui  caligae  viri  Dei 
cum  calciamentis    porrectae    snut.     Quae    cum  propter  gaudium    statim    induisset, 

io  resolutae  sunt   iuncturae  conpagum  eius;    qui   laetus    exilivit,    clamans  voce    magna 
in    laude  Christi,    qui  pro   meritis    viri  Dei    hoc    agere    dignabatur.      Quod 
cernens  episcopus,    cum  infinita   caterva    plebis   magnificabat  nomen  do- 
mini  Iesu  facientis  mirabilia,  qui  ad  honorem  servi  sui  tam  manifestam  "virtutem  *p.2is. 
ostendere  dignatus  est.      Cereus  ergo  illi  confestim   datus  est,  qui  cum  aliis  fere- 

15  trum  visque  ad  locum  sepulturae  secutus  est.  Perpende  \  queso,  o  lector,  qualis 
meriti  vir  iste  fuerit,  ad  cuius  exsequium  tam  insolitus  pedestris  ordinis  conviator 
factus  est! 

(32) 2.  Elevato  igitur  a  pontifice  nec  non  et  a  sacerdote  feretro  et  equis 
superposito.  ait  episcopus :  'Tollite  frena  de  capitibus  eorum,    et  pergant,    ubi  Do- 

so  minus  voluerit'.  Vexillum  ergo  crucis  cum  luminaribus  adsumebatur,  et  psallentes. 
equis  praecedentibus,  via  incipiebatur.  Mira  res  et  praesenti  aevo  inusitata !  Equi 
non  declinaverunt  ad  dexteram  neque  ad  sinistram,  quoadusque  recto  tramite  per- 
venissent  ad  viri  Dei  cellam.  Quo  cum  subsisterent,  occurrit  agrnen  discipulorum, 
levans    viri    Dei    loculum,    et'  humeris    sublatum    portarunt    in    oratorium.      Ante 

25  altare  ergo  ponebatur  et  a  pontifice  sive  a  clero  oratio  pro  eo  innovabatur.  Se- 
pulchrum  deinceps  inter  aram  et  parietem  peractum  est,  ac  melodiis  caelestibus 
resonantibus,  corpus  terrae  conditum  est.  Sicque  pontifex.  data  benedictione. 
reversus  est8  inmenso  tripudio,  gratulante  plebe. 

(33).    +In    duabus    ergo    candelis,    quia   per   totum    exsequium  viri  Dei    lumen  *P. 2ie. 

30  suum  non  dimittebant,  non  tacendam  reor  Iesu  Christi  virtutem.  Una  ad  caput 
et  altera  ad  pedes  ponebatur;  sed  per  XXX  dies  flamma  in  eis  rutilans  experiebatur, 
ut  vere  claresceret  lumen  inextinguibile,  quod  Gallus  diligebat  absque  mundiali 
amore.  Quibus  ardentibus,  dentium  dolores  ex  eiusdem  cerae  inpressione  fugati 
sunt;  lippes,J,  ablata  acredine,  gavisi  sunt;  surdic,  auditu  adveniente,  laetati  sunt, 

35  diversisque  aliis  languoribus  expulsis,  plures  gratulati  sunt.  Nam  ad  sepulchrum 
eius  quicumque  postea  languens  aut  febricitans  sive  ex  quacumque  valitudine 
detentus  veniebat,  si  ex  credulitate  orabat,  per  intercessionem  sancti  Dei  sanus 
redibat.  Virtutes  etenim  Christi  ibi  factae  quamvis  non  possint  humana  lingua 
conprehendi,    tamen    per    multa    spatia    arvarum4  ad  laudem  Christi  resonant,    qui 

40  per  electi  sui  merita  tam  mira  populis  ostendit. 

II.    Capp.  30—33.    c. 

Cap.  31.     a)  nomen  etiam  Walahfr,  om. ;   Maurus  V.  Galli  vct.  et  m.   al.  superscr.,   nominativum 

accusativo  addens,  c. 

Cap.  33.     a)  m.  al.  corr.  que  c.         h)  ita  c.         c)  surdo  corr.  surdi  c. 

45  l)   Hanc   contemplationem  Wettinus   adiecit.  2)    Capita  32.  33.  ante  c.  34.   Wettinus 

transposuit,   dum   et  in  V.  Galli  vet.  et  apud  Walahfridum    hoc  praecedit.     Ceterum  c.  '^'2.  33. 
in  V.  Galli  vet.  perierunt,    duobus  foliis  deficientibus.  3)  Walahfridus:    multitudo,  episcopi 

benedictione  communita,  ad  propria  remeavit.         4)  Arva  est  ager  arvus ;  cf.  Forcellini  h.  v. 


35 


* 


y\r.  i'r 


I 


276  VITA  GALLI  AUCTORE  WETTIXO. 

(34).     His    etenim,    qui    tanti    patris    vitam    imitari    desiderant,    intimandum 

v.Gftii.vet.  autumo,   qnibus  indiciis  asperitas  vitae  eius  experta  est.     Sanctus  igitur  Dei  cap- 

sellam  ligneam1  habuit,  quam  sub  clavis  custodia '-',  discipulis  interiora  eius  igno- 

*P.2i7.  rantibus,    usque    ad    finem    vitae    observavit ;i.      *Post    transitum    ergo    electi    Dei 
praesul  cum    alumiiis    eam    aperuit,    scire    cupiens    secretum,    quod   in    ea   tam  diu  5 
latuit.     Ubi  repertum    est    parvum  cilicium  et  aenea  catena  infusa  sanguine.     An- 
helantes  tunc  ex  re  certi  fieri,    prospexerunt    ad    corpus  sancti  Dei,    in  quo  cerne- 
bant  per  tracturam  cinctorii  carnem  vulneratam  per  quattuor  loca,  in  modum  cin- 
g-uli    corpus    gyrante   vulnere    usque    ad    interiora    ossa,    ut    conprobaretur,    quaui 
occulte  se  electus  Dei  Christo  regi  suo  mactavisset,    cum   nec    eis   qui  per  omnem  10 
vitam    suam    cum    illo    erant    hoc    umquam    apparuisset.      Sed    si   in   minimis   vis 
maiora  pensare,  innumeris  cruciatibus   se    sanctum  Dei    diu  adfiixisse  poteris  trac- 
tare.    Capsella  igitur  cum  cilicio  ad  caput  viri  Dei  in  feretro  suspensa  est,  sicque 
in  praefato    exsequio   usque    ad  cellam  deportata  est.     Rite  demum  sepultura  per- 
acta,  suspenderunt  eam  ad  caput  in  parietem  cum  catenis  et  cilicio,  ubi,  cum  pe-  15 
tentium  fides  exigebat,  praeclaris  virtutibus  merita  sancti  Galli  fulgebant. 

Haec4  onmia  conprobata  sunt  testimonio  Meginaldia  et  Theodori  diaconorum 
electi  Dei,  qui  eius  obsequio,  quoadusque  beatum  cursum  explevit,  meruerunt  per- 
frui,    sed    et    aliorum   innumerabilium,    qui    aut   vitam    eius   considerabant   aut   ex 

*P.  218.  "veridicis  testibus  gesta  sancti  didicebant.  20 

(35).  Postquam  vero  XL  3  annos  fuit  sepultus,  veniens  Otwinus  praesesa  cum 
exercitu  magno,  crudelitate  succensus,  devastavit  aliquam  partem  pagi  Durgau- 
gensis.  Constantiam  et  Arbonam  succendit  igneb;  satellitibus  eius  multitudinem 
virorum  iugulantibus  mucronis  in  ore,  mulieres  cum  parvulis  duxere  captivas; 
pecora  vero  et  fruges  devastavere  innumeras.  Quo  metu  ex  Arbonensi  pago  rerum  25 
copia  sublevata  est  et  in  territorio  cellae  viri  Dei  sub  terram  posita  est.  Quam 
cupientes  ab  hostium  incursione  latere,  ne  spes  requirendi  ea  haberetur,  super- 
seminaverunt  diversa  fruge6.  Vastatione  demum  per  pagos  patrata,  veniens  hostis 
persequendo  populi  fugientis  vestigia,  promiscui  sexus  turbam  non  modicam  reppe- 
rerunt  in  viri  Dei  cella.  Adprehensi  ligabantur,  vincti  iu  habitacula  sibi  non  30 
optata    trahebantur,    ac    iuventus    eorum    miserabiliter   in   captivitatem    ducebatur. 

II.    Capp.  34.  35.     c. 
Cap.  34.     a)  ita  h.  I.  c.  pro  Maginaldi. 
Cap.  35.     a)  pse  :  s,  ras.  n  c.         b)  pr,  m.  superscr.  c. 

1)  Cutineam  V.  Gall.   vet.  2)   V.  Galli  vet.  iterum  Mat.  3)  I.  e.  asservavit.    Arx.  35 

4)  Locus  ad  Maginaldi  Theodorique  diaconorum  aliorumque  testimonium  spectans,  'qui  ant  vitam 
Galli  consideraverant  aut  ex  veridicis  testibus  gesta  didiceranf ' ,  apud  Walahfridum  desideratur, 
creditumque  usque  adhuc  est,  testium  nomina  'propter  sui  barbariem,  ne  Latini  sermonis  infi- 
cerent  Jionorem' ' ,  ab  ipso  praetermissa  esse  (V.  Galli  auct.  Walahfr.  II,  9),  sed  ita  Gozberti 
potius  scriptum  auctor  tractavit  neque  vitam  vetustissimam,  tantumque  aberat,  ut  Magincddi  40 
TJieodorique  nomina  abJiorruisset ,  ut  coutra  ea  haud  semel  attulisset  (etiam  infra  II,  2),  atque 
TJieoclori  nomen  inter  barbara  referri  certe  non  ijotest.  Sin  vero  vitae  vet}>stissimae  fragmentum 
cum  utroque  biographo  recentiore  contuleris,  certo  certius  intellegitwr,  ea  quae  apud  Walahfridum 
non  leguntur  ab  ipso  Wettino  addita  esse,  cumque  is  veridicorum  virorum  testimonium  supra 
(c.  28J  iam  confinxerit,  de  origine  Jiuius  loci  minime  dubitandum  est.  5)  Cum  40  annos  post  45 
Galli  mortem  Magnoaldum  Theodorumque  vixisse  biographus  voluerit,  numerus  stare  nequit, 
immutatus  ab  omnibus  fere,   qui   sancti  vitam  examinaverunt.         6)  Walahfridus:   lini   semen. 


VITA  GALLl  AUCTORE   WETTINO.  277 

Quae  per  diligentiara  Erchanoldi1  cuiusdam  tribuni  sunt  prodita,  <-ui  propter 
vicinitatem  omnia  ipsius  heremi  fuerunt  uota.  Qui  sciens  ostensa  ibidem  inira- 
cula  Domini,  non  dedit  honorem  nomini  salvatoris  [esu  Christi;  sed  perversa  mente 
'oratorium  intravit,  ubi  paraliticum  quendam  cognitum  sibi  repperit,  cui  minas  ac  *p.8i9. 

5  blandiinenta  inferebat  aiendo:  'Dic  mihi,  ubi  habent  isti  Arbonenses  vestimenta 
sua  et  auruiu  argentumque  plurimum,  quam  habebant,  quia,  cum  eos  invenimus, 
poeue  nihil  secum  retinebant'.  Cui  ille:  'Si  ego',  iuquit,  'proditor  eorum  exsisto, 
quam  remunerationem  sperare  debeo?'  Ad  quem  cupiditate  deceptus  dixit:  'Si 
vere  cuncta  mauifestabis,  consortio  uostro  frui  mereberis'.     Absque  mora  perducti 

10  sunt  ad  locum,  ubi  reppererunt  subterraneum  latibulum,  ubi  diversi  generis  pecu- 
niam  experti  sunt,  quam  gratulando  inter  se  partiti  sunt,  et,  nt  mos  est,  cum 
cupita  repperiuntur,  sollicitius  inquiruntur,  silvae  et  pratae8  atque  agri  pervaga- 
bantur.  Ipse  vero  Erchanoldus  cum  VII  iuvenibus  oratorinm  ingressus  est,  ubi, 
hostiis  clausis,  pulsando  pavimentum  investigare  thesaurum  conatus  est;  qui  quam 

15  praeclarus    ibi    ex    dono    Dei    habitus    est,    absque    dilatione,     plasmatore    mundi 
operante,    monstratum    est.     Ergo    cum    unus    ex    eis    super  sepulchruin  sancti  Dei 
pulsasset    atque    sarcofagum    ex    vi    impetus    resonuisset,     gaudendo    exclamavit : 
*  Hic   est,   quod   quaeritis'.     Qui   coeperunt   fodere   conciti   ac   venerunt  usque  ad  *p.  220. 
arcani  viri  Dei.    Quam  sublevaverunt,  dicentes:  'Isti  Romani2  ingeniosi  sunt;  ideo 

20  sub  loculum  bona  sua  absconderunt'.  Scrutari  itaque  conati  sunt;  sed  divino 
nutu  velociter  repressi  sunt.  Nam  pavor  nimius  super  eos  inruit,  ex  quo  unus- 
quisque  remedium  sibi  fugam  decrevit.  Ostia  ergo  oratorii  occupaverunt,  ubi 
mutua  cede  se  in  invicem  interfecerunt.  Sed  ipse  Erchanoldus  evadendi  cupidus 
volens    exsilire,    caput   inlisit  in  superliminare,    unde    amens    cecidit,    cum    dignam 

25  poenam  pertulit.  Ergo  ad  propria  ducebatur;  sed  inmensis  doloribusb  corripie- 
batur,  ita  ut  ipsum  annum  totum  poenam  suam  lueret,  cum  capillos  et  cutem 
ungulasque  dimitteret,  nec  in  omni  vita  sua  deformitatem  dimittere  potuit,  quam 
ex  offensa  electi  Dei  arripuit. 

(36).  Auditum  est  igitur  a  Bosone  Constanciensi  praesule,  sepulturam  viri 
30  Dei  destructam  esse  ab  hoste  nec  in  cella  eius  praeter  Maginaldum  et  Theodorum 
remansisse,  quorum  raritas 3  corpus  terrae  non  quivisset  recondere.  Tali  miseria 
episcopus  commotus,  advenit  cum  sacerdotibus  et  clero  ad  servitium  sancti  de- 
votus.  Considerabatur  ergo  ab  eo  corpus  sanctum  digna  sepultura  non  conditum 
ac  arae  nudae,  cernentibus  *prebentes  lamentabile  aspectum,  nec  non  et  praedic-  •p.ssi. 
35  torum    fratrum    iacentium    in    oratorii    loco    intolerabilis    planctus.      Consolationis 

solamen  inferebatur  ab  eo  dicente:  In  tribulatione  invocavi  Dominum,  ct  exaudivit  ps.  117,6.6. 
me  in  latitudine  Dominus.  Dominus  mihi  adiutor  cst;  non  timcho,  quid  faciat  mihi 
homo.  His  aliisque  exortationibus  finitis,  sancti  corporis  gleba  in  sarcofago  digno 
inter  aram  et  parietem  sepulturae  tradebatur  atque  super  illud  memoria4  meritis 
40  electi  Dei  congruens  aedificabatur.  Ubi  innovabatur  opus  pietatis,  cum  praesul 
victum  et  tegumentum  distribuit  ibi  manentibus  viris  timoratis.  Sicque  peractis 
quae  Dei  sunt,  gratulando  ob  talis  patroni  meritum  ad  propria  reversi  sunt. 

II.    Cap.  35.  36.     c. 
Cap.  35.     a)  ita  c.         b)  in  ras.  c. 

45  1)  Notus  est  Erchinoaldus,  a.  641.  Neustrasiorum  maior  domus  creatus.  2)   Rhetiani 

Walahfr.  3)  Germ.  'Wenigkeit'.  4)  Walahfridus:  arcam  altiorem  construxit. 


278  VITA  GALLI  AUCTOKE  WETTINO. 

(37).  Post  multum  vero  temporis  misit  Pippinus l  maior  domus  exercitum 
suum  cum  omni  furore  et  iracundiu  ad  Altam  Germaniam2  dovastandam 8,  quam 
circumdederunt  angustiis  magnis,  ita  ut  iam  non  rimaretur  exuberantia  cruoris'1 
generis  humani  nec  multitudo  ex  ea  populi  captivi  ducti.  Sub  quo  excidio  caterva 
fugientium  in  Arbonensem  pagum  congregata  est,  ex  quibus  plurimi  ad  cellain  5 
sancti  Dei  festinabant,  ubi  sibi  suffragium  de  misericordia  atque  veneratione  electi 
*p.222.  Christi  "sperabant.  Hostis  igitur  agiliter  eos  persequebatur,  quos  in  territorio 
praefatae  cellae  experiebatur.  Quorum  investigatione  subtilius  cepta,  quinque  ex 
eis  oratorium  intraverunt,  ubi  quasdam  feminas  cum  parvulis  suis  reppererunt. 
Quas  cum  interrogarent,  unde  essent,  illae  se  dicebant  famulas4  sancti  illius  esse.  10 
Qui  econtra:  'Egredimini',  inquiunt1' ,  'nescimus  sanctum  vestrum,  cuius  patrocinio 
vos  adiuvari  creditis'.  Sub  tali  igitur  contemptu  meritorum  venerandi  patris  duxe- 
runt  eas  captivas  in  Franciam.  Sed  divina  ultio  eos  in  praesentia  hominum  in- 
punitos  non  dimisit,  quos  amentia  in  tam  reprobum  sensum  seduxit.  Ergo  aimo, 
quo  haec  acta  sunt,  ab  antiquo  hoste  adprehensi  sunt,  cuius  inpulsione  per  civi-  ij 
tates  ac  vicos  erraverunt  atque  continuis  vocibus  clainaverunt:  'Gallus  abbas  habet 
nos  ligatos'.  Sic  probari  poterit,  quam  graviter  deliquerunt,  cum  in  hoc  finem 
vitae  miserabiliter  consummaverunt. 

(38).    Isdem    igitur   temporibus    erat   ibi   quidam   diaconus   nomine  Stephanus 
custos  ecclesiae  die  ac  nocte  continuus.     Qui  quodam  vespere  intulit  in  basilicam  20 
cereum,    eum    collocans   in  candelabro  iuxta  sancti  sepulchrum.     Sed   ut  eo  magis 

*p.  223.  merita  Galli  fulsissent,  quo  miracula    sua  *  Christus   ibi  innovasset,  res  inserta  ex- 
perta  est.     Candela  super  pallam  sepulchri  cecidit,  quam    ignis  usque  ad  medieta- 
tem  consumpsit;    ex    quo    incendio    ceterae    pallae   sepulchri   intactae  remanserunt, 
neque   ignes   lectum    aut    cambuttam    in    eo   pendentem   tetigerunt.      Quod    eadem  25 
nocte    sequentique    die   ita    omnibus   visum    est.     Sed    cum   tempore  alterius  noctis 
fraternalis    cuneus    ad    opus   divinum    se  praeparasset  atque  oratorium  ex  more  in- 
gressus   fuisset,    candelae    iuxta    sepulchrum    inventae    sunt   ardere    et  duo  iuvenes 
quasi  ad  servitium  ibi  stare,  quorum  unus  ad  caput  et  alter  ad  pedes  illam  exustam 
pallam  tenuit,  ex  qua  sepulchrum  sancti  Dei  devote  cooperuit.    Timor  nimius  con-  30 
siderantes   invasit,    quos   et  praepeti  gressu  ad  disposita  lecta  remisit.     Quibus  in- 
gressis,  cum  nec  prae  pavore  somnus  carperetur   nec    exercitium  vigiliarum  agere- 
tur,    signum    basilicae   resonans    audiebant,  quod   caelesti  tactu  factum  11011  difide- 
bant.    Sed  ut  certius  adfirmaretur,  divinama  virtutem  ibi  claruisse,  duo  chori  psal- 
lentium   confestim    auditi   sunt    aethrales   melodias   resonuisse.     Eodem    igitur    die  35 
pavor    eos   ab    introitu   ecclesiae    conpescuit.     Sed    die    altera    ad    ianuam    oratorii 

*p.224.  congregati  sunt,  ubi  diutissime  in  oratione  prostrati  sunt.     *Qua  conpleta,    trepidi 
ingressi  sunt  inveneruntque  pallam  integram,  quam  ante  dolebant  igne  consumptam. 
Et  ut  certius  crederetur  divinitus  actum,    longitudo  ac  latitudo  eius  tribus  digitis 
maior  apparuit.    Salvator  saeculorum  devotis  mentibus  laudabatur,  qui  per  merita  40 
servi  sui  talia  ostendere  dignabatur5. 

//.    Capp.  37.  38.     c. 

Cap.  37.     a)  superscr.  c.         b)  inquit  c,  corr. 
Cap.  38.     a)  divinam  : :  c. 

1)  Annis  709 — 712.    Pippinus    contra   Willeharium   ducem   Alamannorum    bellum   movit.  45 
2)  Alamannorum  provinciam    Walahfr.  3)  Walahfridus  addit:    et  iterato  Francorum  di- 

tioni    subiugandam.  4)  Walahfridus:    de   familia   ipsius   sancti.  5)  Alterum  Stephani 


VITA   GALLl   AUCTORE  WETTINO.  27«.) 

(89).     Multa    etiam    andita    praetermissa    sunt,    dum    ad    ea    festinatur,    quae  v.Gaiiivet. 
visu   conprobata    aunt.     Tempore   ergo  Carlomanni    maioris    domus    homo   fuil   in 
Perahtoltespara    rebus    pauperculus.     Qui    cum    orationis    causa    a<l    coenobium 

sancti  (ialli  u  n  a  cum  coniuge  venire  desiderasset ,  illa  pallulam  ordita  est, 
•,  ue  vacui  apparuissent.  Quam  pro  expectatione  itineris  circa  tortellam0  cerae 
involvit  atque  in  arcam  suam  posuit.  Sed  Lnterea  aon  secundis  eventibue  domus 
eius  exarsit,  in  qua  omnia  cum  cadom  arca  ignis  devoravit.  Sed  miro 
arbitris  poli  iudicio,  igne  eztincto,  cum  priores  sedes  gyrarentur1,  pallula 
una  cum  cera    in    cineribus    inlesa  reperta  est,    in    quibus    nec    minimum    quid 

io  ignis    obsorbere   ausus    est,    inaudito   modo    resistente    cera    incendio,    quousque 
cremaretur  in  sancti  Galli  servitio.    Miraculum  multis  notuni  est,  cum  laus  Christi 
in   populis   dilatata  est.      *Illi  igitur    iuxta    votum  adierunt  electi  Dei  coeno-  *p.225. 
bium,    ferentes    munus    de    excidio    servatum.      In    quorum   ore   nierita  electi 
Christi    opinabantur 3,    cum    venerando    viro    Audomaro    abbati    fratribusque    res 

15  gesta  rimabatur8,  iam  tot  testibus  miraculi  exsistentibus,  ad  quot  haec  pervenire 
poterant  in  locis  circumquaque  iacentibus. 

(40).     Fertur   et    aliud    miraculum    tempore    Pippini    gloriosi  regis    actum.      Willi-  ib.c.io. 
marus    quidam    valido     languore    vexabatur,     qui    vovit    se    ad    ecclesiam    electi 
C h r i s t i    unum  equum  a c  duo s  boves  daturum,    si    ex    misericordia  Dei    rece- 

30  pisset  sanitatis  remedium.  Recuperatio  eum  ex  illo  die  subsecuta  est;  sed 
votum,  quod,  clade  cogente'1,  actum  est,  sospitate  veniente,  dilatum  est.  Nam 
post  haec  contigit,  quodb  teinporalis  dominus  eius  Pirhtilo  causa  orationis  ad  eccle- 
siam  electi  Christi  perrexit,  cum  quo  et  idem  Willimar,  eidem  devotato 
insidens,     militiae     obtentu     advenit.        Suffragia     sanctorum     supplice 

25  dextra  flagitabantur    atque  susceptiones  digne  a  fraternali    manu   exer- 
cebantur.      Redeundi    demum    definita    sententia,    cum    non  longe  essent  ab 
ecclesia,  Willimari   equus  substitit    nec  sessori  suo  eundi  consensum  prae- 
buit;  calcaribus  diutius  cruentabatur  nec    diversis  ictibus 4   'punitus    de    loco  move-  «p.226. 
batur.     Quod   praecelsus  vir  Pirhtilo  viden s  et  qui  cum  eo  erant  mirantes,   quid 

30  causae  esset,  ab  eo  investigare  coeperant.  Qui  non  valens  delictum  abscondere, 
conpulsus  est  cum  confusione,  prout  actum  erat,  prodere  confitendo  peccatum, 
quia  pro  equo  non  implevit  votum.  Cum  celeritate  igitur  rediebant  atque 
ad  venerationem  sancti  Dei  promissum  equum  offerebant.  Sicque,  accepta 
benedictione,  reversi  sunt  cum  Dei  glorificatione. 

35  (41).    Ergo  et,  quod  nunc  inserendum  est,  quarto  anno  regni  Carlomanni  actum  ib.cii. 

est.  Fuit  in  e o d e m  pago  vocato  Perahtoltespara  v i r  quidam  i n  fisco  r e g a  1  i  a 
Rotundavilla,  qui  in tercessionem  sancti  Deib  quaerere  cupiebat,  sed,  quid 
ferret,  prae  paupertate  non  habebat.  Deliberatione  etenim  acta,  ut  aliquid  ad 
offerendum  Deo  adquireret,  ex  instinctu  diaboli  debitum  sibi  cumulaverat.     Nam 

40  perversa    mente    atrium    dominicum5  intravit    atque    examen    apium    furto    abs- 

//.    Capp.  39  —  41.     c. 

Cap.  39.     a)  tortam  ceram  V.  Galll  vet.;  fonncllam  cerae  Walahfr. 

Cap.  40.     a)  agente  eorr.  cogente  c.         b)  ut  V.  Galli  vet. 

Ca p.  41.     a)  publico  Rotuvilla  V.  Galli  vet.         b)  pr.  m.  superscr.  c. 

45  miraculum  epilogumque,   qtto   biographus  vetustissimus   ea  conclusit  quae  ipse  oculis  non  viderat, 

scilicet  Walahfridi  c.  5.  libri  II,    Wettinus  praetermisit.  l)  I.  q.   visitare.  2)  I.  q.  cele- 

brabantttr.  3)    V.   Galli  vet.:  narraverunt  omnia  fratribus.  4)  Walahfridus:  ac  verbe- 

ribus  fatigaret.  5)  V.  Galli  vet. :  atrium  presidis. 


280  VITA  GALLI  AUCTORE  WETTINO. 

c.  11.  "  tulit.  Quo  domi  recluso,  apes  extinxerat,  nec  non  et  nielle  separato, 
tortam  cerae  fecerat,  quam  cum  vicinorum  caterva  comitatus  perrexit  ad  i  - 
tibus1  sanctia  Galli  delaturus.  Sed  rex  regum,  cui  electus  Cbristi  servivit,  in 
*p.227.  boc  virtutein  suain  exhibuit  nec  non  et  fraudolentiam  seducti  'hominis  prodivit -. 
Cum  aliis  igitur  orantibus  intravitb  ecclesiam,  et  quasi  oblaturus,  extraxit  5 
ceram ;  sed  in  manu  eius  tam  durus  lapis  apparuit,  ut  in  naturalibus  petris  vix 
ei  aequalis  in  duritia  reperiri  potuisset.  Qui  reatus  sui  timore  perculsus,  ad- 
sistenti  sibi  confessus  est,  cuius  sceleris  vindictam  perpessus  est.  1 1 1  e 
custodi  ecclesiae  innotuit,  quod  absque  mora  plurimis  claruit.  Laus  creatoris 
inmenso  tripudio  levabatur,  qui  elementa  ibi  mutare  dignabatur.  Nam  in  bo-  10 
nore  salvatoris  ipse  lapis  ibi  usque  in  hodiernum  servatur,  quatenus  ex  visione 
eius  fraudulentis  metus  nec  non  et  devotis  aedificatio  generetur.  Innumerabilia 
enim  per  electum  suum  Cbristus  ibi  ostendebat  in  praesentique  aevo,  cum  peten- 
tiuin  fides  exigerit ;  quae  si  quisque  cuncta  recitare  coeperit,  dies,  ut  opinor,  ei 
ante  quam  sermo  cessabit.  In  bis  tantum  paucis  salvator  saeculorum  laudetur,  15 
adoretur,  regnans  cum  Patre  et  Spiritu  sancto  in  saecula  saeculorum.     Amen. 


III. 
PROLOGUS  WALAHFRIDI  STRABONIS  DE  VITA  SANCTI  GALLI 

CONFESSORIS\ 

Nisi  me  sanctarum  auctoritas  scripturarum  et  praecipue  illa  veridici  propbetae  20 

cf\l'fSe'  sententia,    qua   sacrificio    oboedientia   praefertur,    ad   necessitatem    oboediendi    con- 

stringeret,    praeceptis    vestris,    o    sanctissimi    patres 3,    apologiae    buiusmodi   genus 

cf.ierem.  opponerem :    Si    propheta,    quib   antequam   formaretur   in    utero   a  Domino    electus 

est,    et   priusquam    exiret    de  ventre,    sanctificatus    est,    dum    eum  Dominus   spiritu 

suo  inlustrans,    verbi   officio    manciparet,    de    aetatis   infirmitate  et  ignorantia  con-  25 

questus    est;    quid    ego    peccator   acturus    sum,    qui  in°   iniquitate   conceptus   et  in 

9f26etiTo   delictod  profusus,    propter  sordes  vitae  incircumcisus  sum  corde  ete   auribus,    quia 

videlicet    nec    scienda    digne    percipio    necf    audita    devote    conservo?      Quomodo 

cf.Ps.49, i6.  iustitias    Domini    enarrabo    et    assumam    testamentumg    eius   per    os    meum,    cuius 

aetatem    nec  tempus    adhuc   implevit   nec    scientia   commendavit,    cuius    dicta    nec  30 
doctrina   corroborat   nec   vita    confirmat?     Praesertim   cum   ea  scribere  iubeatis  et 
ordinare,    quorum  dignitatem  vix  animo  torpenteh   conicio.     Tres  tamen  ob  causas 
audendi1   talia  viam  invenio:    scilicet   quod    credo  me  a  Domino  sublevandum,    ob 

//.    Cap.  41.     c,         III.    Prolog.     \a.  a\  b.  cx--.d  (cf.  n.  i).  2b.c.d.  e.  Sa.b.  4.  bb.c. 

Cap.  41.     a)  Dei  add.,  sed  eras.  c.         b)  litterae  tra  perierunt  c.  35 

Prolog.  a)  ita  3a;  Prologus  "Walahfridi  abbatis  de  vita  sancti  Galli  confessoris  3b;  Incipit 
prologus  Walfridi  de  vita  sancti  Galli  4;  Incipit  prologus  in  vitam  beati  Galli  abbatis  2e;  Praefatio 
Walahfridi  (Wallahfridi  2b)  Augensis  coenobii  abbatis  (a.  A.  c.  \b)  de  vita  beati  Galli  confessoris 
(Christi  add.  \b.  2b)  \a.a\b.c1-2.  2b.d;  Prefatio  Walafridi  A.  c.  a.  in  vitam  s.  G.  2c;  Incipit  praefatio 
de  vita  bcati  Galli  confessoris  bb;  Incipit  prologus  sancti  Galli  confessoris  m.  s.  XII.  praescr.  5c.  —  40 
Prologum  om.  2a.  3c,   una  cum  laterculo  capitum  om.  2f.  g.  g*.  h.  ba.  b)    qui   ante  bis  scr.  erant  3«. 

c)  m.  al.  suppl.  Bb.  d)    delictus  pr.  m.  3b.  e)  et  a.  in  mg.  suppl.  bb.  f)   a    nec   incipit  \d. 

g)  te::amo:::  corr.  testimonium  Sb.         h)  torpenti  \cu'2.d.         i)  audiendi  2e.  Sb.  5c 

1)  I.  q.  llminibus.         2)  I.  e.  prodidit.    Arx.  3)  Scilicet  Gozbertus  dbbas  fratresque 

monasterii  S.  Galli,  qv.os  in  calce  prologi  auctor  obsecravit.  45 


VITA  GALLI  AUCTORE   WALAHFRIDO.  281 

cuius  iussaa  pariter  et  promissab,  quod  virium  consideratione0  exhorrui,  oboediendi 
cupiditated  suscepi ;  deinde  quod  me  confido  beati  Galli  intercessione  vestrisque 
praecibus  adiuvari,  pro  quorum  veneratione  et  amore  grande  onus  humeris  aptavi 
debilibus;  postremo  quod  alienis  insisto  vestigiis  veritatisque  tenendae  lineam 
5  novis  tantummodo  cog-or  passibus  dimetiri6.  Vitam  igitur  sancti  confessoris  Christi 
Galli,  patroni '  nostri,  euius  corporis  thesaurum  fidelibus  servatis  excubiis.  sensu 
nobilem,  scripto  degenerem  vultis*  a  me  luniine  rectae  locutionis  ornari  et  seriem 
confusam  capitulorum  distingui  limitibus.  Ego  cutn  me  non  possim  ab  boc  excusare'1 
negotio,  eligo  potius  pro  ignavia  lacerari,  quam  pro  inoboedientia  condemnari. 

10  Porro  dum  pridem  ipsum  opus   perlegerem,   inveni   ab   auctore   eiusdem  con- 

scriptionis  terram,  quam  nos  Alamanni  vel  Suevi  incolimus,  Altimaniam  sepius 
nominari;  sed  ipsius  nominis  originem  quaerens,  apud  nullum  scriptorum,  quorum 
adbuc  notitia  nos  respersit,  eius  repperi  mentionem :  nisi1  fallor  enim,  ab  alto 
situ  provinciae   idem    vocabulum  a  modernis  confictum  est.     Nam  iuxta  scriptores 

15  autbenticos  pars  Alamanniae  vel  Sueviae  inter  Alpes  Penninas  et  meridianum 
litus  Danubii  sita  Rhetiak  dicitur;  porro  quod  est  ad  septentrionalem  plagam 
Histri,  Germaniae  deputatur.  Et  ut  non  nostra  dicere  existimemur1 ,  aliquos 
ipsius  rei  testes  assciscimus m.  Paulus  Orosius,  in  cuius  dictis  fides  omnium  con- 
cordat,  de  situ  terrae  scribens,  baec  inter  cetera  ponit :  Pannonia,  Noricus  et  Rhetia 

20  habent  o&n  oriente  Moesiam0,  a  meridie  Histriam.  ab  africov  Alpes  Penninas,  ab  oc- 
casu  GaUiam0-  Belgicam*,  a  circio  Danubii  fontem1,  a  septentrione8  Danubium  et 
Germaniam.  Cum  Noricus  regio  sit  Baioarioruin  *  et  eius  septentrionalis  terminus 
Danubius  et  Germania,  necesse  est  Rhetiam",  quae  simul  ponitur,  eisdemv  finibus 
aquilonem  versus  terminari.     Solinus  quoque  in  Polyhistorew- 2,    ubi  Galliae  facitx 

26  mentionem,  bas  provincias  uno  terrarum  tractu  positas  bis  verbis  designat:  Ex 
isto  sinu,  videlicet  Galliae,  quaqua1  parte  orbisz  velis  exeas:  si*  Tracia0  sit  pe- 
tentla,  cxcipii  ager  Rheticus,  bonuse  frugibus,  Drigantino  lacu  nobilis,  inde  Noricus 
frigidus,  partiusd  fruetuosus,  qua  subducitur  a  iugis  Alpium,  admodum6  laetusf .  De- 
hincs  Pannoniae    viro   fortes,    solo   plano   ubertoque,    Dravo    Savoque    inclytis    amnibus 

30  circumfluae.  Si  Ebetia11  solummodo  infra1  Alpes  est,  ut  multi  volunt,  quae  con- 
sequentia  est,  ut  Noricum  a  Gallia  pergentes,  asperitatem  Alpium  transcendamusk 
et    non   potius    per   maiorem  Rhetiam1   recto   itinere    Noricum   usque   tendamus1"? 

III.    Frolog.     la.a\b.cul.d.  2b.c.d.e.  3a.b.  4.  bb.c. 
Prolog.     a)    iussis(?)  jy>\   m.   Sb.  b)    promi(ssa   m   litura)    3b.  c)  considerationem  3«. 

35  d)  cupiditatem  Sa.  e)  dem.  lc1-  2.  d.  4;    detineri  3a.  f)   patronis  Sa  et  pr.  m.  4.  g)  vultus(?) 

pr.  m.  3b.        h)  excurare  3a,  corr.        i)  Ni(si  superscr.,  sed  eras.)  Sa.        k)  Retia  la1  (pr.  m.).  b.  c1' 2.  d.  2e. 

Sb  (ut  infra);   Rhena  2rf,  corr.        1)  existememus  Sb.        m)  asscissimus  3«.         n)  ad  3«.         o)  Mesiam 

lc1.  2c  4;    Mesiam  lc'-'.  p)  affrico  2b.d.e  (ut  infra).         q)  Gallicam  pr.  m.  Sb.         r)  Bellicam  lb; 

B(elgicam  m.  al.  in  litura)  Sb.  s)   septetrione  3« ;   septentrione  pr.  m.  4.  t)  Baioriorum  pr.  m. 

40  corr.    Baioariorum  4.  bb;    Bawariorum  2e.  Sb.         u)   Rehtiam  2d;    Rethiam  2e   (ut  infra);    Rhetia  3«. 

v)  eiusdem  Sa.         w)  poli  histore  1«.  b.  c2.  d.  2b.  d.  e.  Sb ;    poli   istore  m.  al.  corr.    poli  histore  Sa ;    poli 

hystore  la1.  c1.  4.  bb.c  (e  corr.  poli  histore) ;  polistore  2c.        x)  fecit  2b  et  pr.  m.  \d.        y)  quaque  3«; 

qua  2e.         z)  v.  e.  o.  Sb.         a)  Sa  pr.  m.  3«.         b)  Tratia  2d.  bb.c;    Thracia  2c.         c)  bonis  \a,  corr. 

d)  parcius  3&.  5c.  e)  ammodum  Sa.  f)  Si  Rhetia  solummodo  infra  Alpes  est  add.,  sed  eras.  4. 

45  g)  Dein  3«;  Dein  : ,    ras.  c  Sb.         h)  rtia  2d;    etia  4.  i)    intra  3«.  k)  trascend.  \a.  1)  Hre- 

tiam  lc2.         m)  tendimus  \d,  corr. 

1)  Orosius  I,  2,  §  60,  aM.it:    et    limitem    qui  Germaniam  a  Gallia    inter   Danuvium 
Galliamque  secernit.  2)  Solinus  c.  21.  22.      Codicem,    quem   Walahfridus   adhibuit,    libro 

Angelomontano  similem  fuisse,  Mommsenius  in  eclitione  altera  demonstravit ,  recensionem  ad  quam 
.50  pertinet  interpolatam  a  monacho  quodam  Scotto  paratam  esse  coniciens. 

SS.  R.  Meroving.    IV.  36 


282  VITA  GALLI  AUCTORE  WALAHFKIDO. 

In  qua  etiam  Rhetia  secundum  supradictam  sententiam  Brigantiuma  oppidum. 
iam  vetustate  collapsum,  lacui  qui  Rheno  interfluente  efficitur  nomen  dedit,  qui 
alio  nomine  iuxta  Grecam  ethimologiamb  Potamicus l  appellatur.  Igitur  quia 
mixti  Alamannisc  Suevi  partem  Germaniae  ultra  Danubiumd,  partem  Rhetiae 
inter  Alpes  et  Histrum c  partemque  Galliae  circa  Ararim  2  obsederunt,  antiquorum  5 
vocabulorum  veritate  servata* ,  ab  incolis  nomen  patriae  dirivemusg  et  Alamanniam1' 
vel  Sueviam  nominemus.  Nam  cum  duo  sint  vocabula,  unam  gentem  significantia, 
priori  nomine1  nos  appellant  circumpositae  gentes,  quae  Latinum  habentk  ser- 
monem;  sequenti  usus  nos  nuncupat1  barbarorum.  Scimus"1  similiter  Francos 
partes  Germaniae  vel  Galliae  non  solum  potestati,  sed  etiam  suo  nomini"  sub-  10 
iugasse. 

Et  quia  provinciarum  descriptiones  attigimus,  liceat0  paucis  Hiberniaep  in- 
sulae,  de  qua  nobis  tantum  decus  emicuit,  iuxta  eosdem  auctores  situm  comme- 
morare.  Hibernia  insula,  ut  scribit  Orosius3,  inter  Brittaimiamq  et  Hispaniam  sita, 
longiore  ab  africo  in  boream  spatiox  porrigitur.  Haec  propior*  Brittanniae1 ,  spatio  15 
terrarum  angustior,  sed  caeli  solisque  temperie  magis  titilis 4,  et  ut  supradictus  Solinus 6 
testatur11,  ita  pabidosav,  ut  pecua^  ibi,  nisi  interdum  aestate  a  pastibusx  arceantur. 
in  perieidum  agat  saties.  Illic  nuUusv  anguis,  avis  rara.  Quamz  horrenda  vero  ipse 
vel  alii  de  moribus  incolarum  eius  testentur';,  fidea  Christi  iam  lucente,  super- 
cf'ps'm2^  sedendum  est:  quia  ubi  abundavit  peccatum,  superabundavit  gratia;  et  a  solis  ortu,  20 
Indis  vel  Aethiopibusb,  usque  ad  occasum,  Brittannisc  vel  Scottisd,  iam  laudabile  est 
ib.  v.4.  nomen  Domini.  Excelsus  enim  est  super  omnes  gentes  Dominus,  et  super  caelos 
gloria  eius. 

Obsecro  itaquee  te,  Gozbertef  carissimes,  abba  monasterii  Sancti  Galli, 
eunctosqiie  fratres,  qui  sub  te  militiae  deserviunt  spiritali,  ut  me  orationibus  adiu-  25 
vetis,  quatenus  et  hoc  opus  et  alia  deinceps  digne  Deoh  merear  explicare.  Nam 
si  gratanter  recte  a  nobis  posita  susceperitis,  clementer  vero  titubantia  correxe- 
ritis,  et  si  Dominus  permiserit,  huius  operis  agreste  pulmentum  postmodum  ali- 
quibus  metrorum  condimentis  infundam.  Dignum  quippe  est,  ut  nostris1  laudibus 
per  orbem  celebretur,    quem    dek  extremis  orbis1    finibus    ad  nostram  salutem  Do-  30 

III.    Prolog.     \a.  a\  b.  cu  2.  d.  2b.  c.  d.  e.  3a.  b.    4.  5b.  c. 

Prolog.  a)  Brigantiam  la1,  corr.  b)  aethim.  la1.  cu  \  2c  bb.c.  c)  Alemannis  4.  d)  Da- 
nuvium  Sa.  e)  Hystrum  4.  f)  observata  4.  g)  deriv.  lal.  b.  e1'  -.  d.  2c.  d.  h)  Alem.  4.  i)  in 
mg.  suppl.  bb ;  om.  lc2.  k)  in  mg.  suppl.  4.  1)  nuncupant  3a.  m)  Sim.  scimus  2d.  e.  n)  no- 
mine  3a.  b  (pr.m.).         o)  licet  2c.e.         p)  Hyb.  4.  q)  ita  lal.c1,2.  2b.c.d.e.  4;   Brittaniam  la.  '6a ;  35 

Britanniam  lb.d;  Britaniam  3b.  r)  spatio  —  Brittanniae  om.  3b.  s)  proprior  Id  (pr.m.).  bb.c  cum 
codd.  nonnullis  Orosii.  t)  ita  lc2.  2b.  d.  e.  4;  Britanniae  la1.  b.  e\  d;  Brittaniae  2c.  3a;  Britaniae  la.  bb.  c. 
u)  testa  : :  tur,  ras.  ba  (?)  la.  v)  populosa  4.  w)  m.  al.  corr.  pecora  la  et  sic  2c ;  pecu  : :  a  m.  rec. 
corr.  peculia  4.  x)  partibus  lc2,   corr.         y)  nulla  4,  corr.         z)  quia  3b.         a)  Et  de  pro  fide  3b. 

b)  Aethyopibus  Ib.  c1;  Aetyopibus  lo";  Eth.  3a.  4.       c)  Brittan  :  is  corr.  Brittannis  la,  et  sic  la1.  b.  eu  2.  2d.  e.  40 
3«.  4;  Brittannis  corr.  Britannis  2c  et  sic  ld.  2b;  Brittanis  5£\  c..         d)  Scotis  2e.  3«.         e)  i.  om.  lc2; 
te  i.  bb,  corr.         f)  ita  la.  b.  cu  2.  d.  2b.  c.  e.  3a.  b.  4 ;  Gozperte  5& ;  Cozperte  la1.  2d.  bc.         g)  kar.  2c.  d. 
3a.  4.  bb.  c.         h)  m.  D.  ld.         i)  1.  n.  bb,  corr.        k)  dextremis  pr.  m.  3b.         1)  f.  0.  bb.  c ;  0.  om.  2e. 

1)  Immo  ex  Potamico  palatio  regio  (hodie  Bodmann)  ad  lacum  Iburningensem  sito  lacus 
nomen  Potamici  (hodie  Bodensee)  traxit.  2)  Intellege  Arulam,  hodie  Aare,   fluvium  Rhenurn  45 

influentem,   neque  Sauconnam.  3)  Orosius  I,  2,    §  80.  81.  4)    Orosius  addit :    a  Scot- 

torum  gentibus  colitur.  5)  Solinas   c.  22.  6)    Solinus   ita  pergit :    gens  inhospita  et 

bellicosa.  Sanguine  interemptorum  hausto,  prius  victores  vultus  suos  oblinunt.  Fas  ac 
nefas  eodem  loco  ducunt  et  q.  s. 


VITAE  GALTJ    AUCTORE   WALAHFRIDO  LIBER  I.  283 

minus    destinavit.      Bene    valentem    et    nostri    mernoreni    paternitatem    vestram    in 
aeternum  sancta  Trinitas  conservare  dignetur.     Amen*. 

O1'-1  pater,  o  patris  proles,  o  spiritus  alme, 
Une  et  trine  Deus,  nosc   miserate  rege. 
5  Me  tua  iussa  ligant,  tua.  me  promissa'1   gubernent; 

Luceat  in   dictis  lux  tua,  quaeso,   meis. 
5  In  te,  Galle,  Deum,  in  Domino  te,  Galle,  fatebor; 
Tu  pro  me  sacras  funde  praeces  Doniino, 
Ut  veniam  noxis,  dictis  rnoderamina  praestet, 
io  Quod  nocet,  evellat0,  quod  iuvatf,  amplificet*. 

INCIPIUNT  CAPITULA. 
HAECa   CONTINENTUR  IN  SEQUENTI  OPUSCULO. 

1.     Quibus    provectibusb    beatus    Gallus    ac    pueritia    sub    magisterio    sancti 
Columbani  usque  add  sacerdotii  profecerit  dignitatem. 
15  2C.  Qualiter    sancti    viri    pro    nomine    Domini    peregrinationem    aggressi,    ad 

Sigibertum f  regem  pervenerint  et  Luxovium  coeperint  incolere*. 

3.     Qua    auctoritate    beatus    Columbanus   Tbeodericum h    regem1    corripuerit, 
et  quibus  odiis  euink  Brunibildis1  de  regno  illo  eiecerit"1,  qualiterque  ad  Lotbarium 
regem  indeque11   ad  Tbeodebertum  cum  suis  pervenerit. 
20  4.     Quomodo,  optione  data   quaerendae  babitationis,  adTucconiam0  venerint, 

et  quidp   ibidem'1   gesserint. 

5.  Adventus  eorum  ad1'  Willimarum  presbyterum  apud  Arbonam  et  buma- 
nitass   eius  et  Brigantii  commemoratio. 

6.  Ut   euudem    locum    adierint,    et    quid    in    conventu    populi   beatus   Gallus 
25  fecerit,  qualiter  oratorium  restauraverint l ,  et  quamdiu11  ibidem  constiterint. 

7.  Quas  daemonum  voces  Gallus  audierit,  et  quomodo  idem  terror  abs- 
cesseritv. 

8.  Macbinatio  et  malitia  incolarum  adversus  sanctos  viros  et  post  prae- 
ceptum  diicis  consilium  discedendi. 

30  9.     Qualiter,  discedentibus  ceteris,  Gallus  ob  infirmitatemw  remanserit,  quaque 

sedulitate  ax   Willimaro  presbytero  receptusy  sit  et  apud  eum  recreatus. 

./77.  Prolog.  \a.a\  b.cui.d.  2b.c.d.e.  Sa.b.  4.  bb.c.        Index.  la.  as1.  &.c' •'-'.(?.  2a.b.e(cf.n.e).  Sa.b.c.  4.  bb.c. 

Prolog.     a)    Explicit   prologus  subscr.  la.a1.  b.cu2.  d.  2b.c.  4.  b)  versus  om.  lc2  (non  \cl). 

c)  om.  Sa.  d)  pr.  m.  in  mg.  suppl.  Sb.  e)    evellet  pr.  m.  Sb;    vellat  2b.  4.  f)  iuvat  in  mg. 

33  suppl.  Sb ;    iuvet  3«.  bb.  c.         g)  Explicit  prologus  subscr.  Sb.  5b. 

Index.  a)  ita  \b.  2a.  Sa.  b.  bb  (cf.  praescriptionem  libri  II);  hac  c.  in  s.  o.  \a.  a1;  de  his  quae  c.  2b; 
pro  haec  —  opusculo  (liaec  om.  i)  habent  sequentis  operis  lc1-  2.  d,  et  miracula  de  vita  sancti  Galli  con- 
fessoris,  quae  fecit  in  vita  sua  3c;  praescriptione  carent  2e.  bc  (spatio  relicto);  laterculum  capitum  om. 
2c.  d.f.  g.g*.  5«.       b)  profectibus  3&.       c)  in  3c.       d)  a  5b.  c.       e)  tituli  insequentes  desunt  2e.       f)  Sigeb.  3«; 

40  Sigipertum  bb.  c.  g)  habitare  1«.  h)  Theodoricum  \b.  Sb ;  Teoderichum  3«.  i)  et  add.,  sed  exp.  4. 
k)  eum  —  indeque  post  ad  —  pervenerit  transposita  \d.  1)  ita  \a.  2b.  Sa ;  Brunnihildis  \al.  b.  c1-.  d. 
2«.  Sb.  c;  Brunhildis  4;  Brunnildis  bb.  c.  m)  eicerit  3c.  n)  ideoque  3c.  o)  ita  2a.  Sc.  bb;  Tuconiam 
lal.b.cl'2.d.  2b.  Sa.  4;  Tucconia  Sb;  Tucuniam  \a.  p)  quod  3c;  qd  bc.  q)  ibi  lc1"2. d.  r)  ad 
Willim  eras.  4.         s)  humanitati  3«.         t)  restaraverit  pr.  m.  corr.  restauraverit  4,  et  sic  3c;   restaura- 

45  verant  3&,  corr.  u)  terror  abscesserit  et  add.  4  (v.  tit.  1).  v)  abscesserint  bb.  c;  discesserit  Sa.  b. 
w)  infirmitate  Sa.  c.         x)  aut  3«.         y)  recreatus  bb.  c. 

1)  Carmen  edidit  E.  Diimmler,  Poetae  II,  p.  417. 

36* 


284  VITAE  GALLI  AUCTORE  "WALAHFRIDO  LIBER  I. 

10.  Insinuatio  Hiltibodia  diaconi  de  loco  solitariae  habitationis,  quam  vivb 
Domini  desiderabat. 

11.  Quomodo  cum  diacono  desertumc  penetransd  optatum  reppererite  locum* 
sibique  praelegerit5,  et  oboedientia  ursi. 

12.  Ut    daemonum    fantasmata,    in    specie    mulierum    ostensa,    eodem    loco  5 
sanctus  pater  depulerit. 

13.  Loci  ipsius  electio  et  serpentium11   discessio. 

14.  Qualiter  locum  eundem  ieiunio  dedicaverit,  et  ad  castrum  regressus, 
mortem  episcopi  cognoverit. 

15.  Quomodo    ad    ducem  cum  presbytero   sit   evocatus,    et  illuc1    ire    nolens,  io 
Rhetiamk  commearit1    et  am  Iohanne  diacono  susceptus  sit. 

1G".  Qualiter,  misso  post  virum  Dei  presbytero,  episcopi  a  rege  directi, 
filiam0  ducis  liberare  non  valentes,  ad  regem1'  cum  confusione  redierint^,  con- 
fesso1'   daemones   beati  Galli  virtutem. 

17.  Ut  vir1   Dei  peru   presbyterum  revocatus  ad  ducem  venerit.  15 

18.  Qualiter  oratione  et  verbo  filiam  ducis  a  daemoniov  liberarit"*. 

19.  Qua  ratione  oblatum  episcopatus  honorem  respuerit,  et  quomodo  paupe- 
ribus  dona  ducis  distribuensx,  discipulum  ad  elemosinamv   hortatus  sit. 

20.  Quoz  caritatis  fervore  Iohannem  diaconuma  litteris  evocatum  instituerit. 

21.  Quibus  verbisb   ducis  filiac   vitam    beati  Galli  et  virtutes    enarrans  Sigi-  20 
berti  regis  illi  gratiam  et  solatia  impetraverit. 

22.  Quo  consilio  eadem  puella  thalamos  regis  evadens,  divinae  se  subdideritd 
servituti. 

23.  Quantum  ex  viri  Dei  doctrina  et  exemplis  supradictus  Iohannese  triennio 
prof  ecerit  f .  25 

24.  Quomodo  beatus  Gallus  abs  episcopali  se  promotione  excusaverit  in  con- 
cilio  principali. 

25.  Promotio  et  consecratio  Iohannis11  supradicti1  et  curak,  quam  post- 
modum  sibi  invicem  exhibuerunt l . 

26.  Ut   transitum    beati  Columbani    sanctus111  Gallus,    sicut11    prius    per°    vi-  30 
sionemp   cognoverat,  ita  post  discipuli  legationem  factum  compererit. 

27.  Miraculum  tabulae  incrementoq   monstratum. 

28.  Qua  ratione  fratribus  Luxovio  venientibus  satisf ecerit r  et  quams  mira- 
bili  eos  doni*    caelestis  ubertate  refoverit. 

29".  Quomodo    sanctissimus   pater   inter   aedificationis    studia   apud  Arbonam  35 
migrarit  adv  Dominum. 

III.    Index.     \a.  a\  b.  c'-  2.  d.  la.b.  Sa.b.c.  4.  bb.c. 

Index.  a)  ita  \a.  2«.  3c;  Hiltipodi  3«;  Hiltiboldi  la1.  b.  c1.  3b.  4;  Hilteboldi  2b;  Hildiboldi 
lc2.  d ;  Hiltipoldi  bb ;  Hiltipolti  5c.  b)  om  3c.  c)  desertim  3c.  d)  petens  3a.  e)  ita  la1.  c1"  -.  d. 
2a.  b.  bb.c;  repererit  lb.  Sb.c;  repperit  rell.  f)  om.  bb.c.  g)  praeelegerit  bb.  c.  h)  serpentum  bb.  c.  40 
i)  illic  pr.  m.  8b.  bb.  k)  Rethiam  4.  1)  commeaverit  lc1-  2.  d.  m)  sancto  add.  Sb.  n)  numeri 
inde  ab  h.  c.  desunt  bb.  o)  regis  add.,  sed  delet.  -4.  p)  rege  Sb.  q)  redierunt  3a.  b ;  redimerint  3c. 
r)  confessio  3a.  b  (pr.  m.).  s)  (demone  virtutem  m.  rec.  in  litura)  b.  G.  ld.  t)  virum  3c.  u)  bis 
scr.  4.         v)   d(o)emone  lb.c'1.  2b  (non  lcl.d).  w)    liberavit  lb;    liberaret  lc2   (non  \cl).  x)    tri- 

buens  lc2.       y)  elym.  3a ;  helem.  3c.        z)  Quod  lc2  (non  \cx).        a)  diaconem  lc1-  2.  d.  4.        b)  verbus  4,  45 
co/rr.;  om.  bb.  c.         c)  filiam  bb.  c.         d)  subderit  4.         e)  lohannis  Sb  (ut  infra).         f)  proficerit  3a.  b. 
g)  ad  5*.  c.         h)  Iohanni  3«.  c.         i)  snpdicti  3c.         k)  curam  4.         1)  exibuerunt  2« ;   exhiberunt  3a ; 
exibuerint  4;    exhibuerit  \b.        m)  s.  Gr.  om.  \c-  (non  \cx).         n)  sic  pius  \d.         o)  om.  bb.c;   pro  3c. 
p)    visione  Sb.  q)    inorementa   3a ;   incrementum   Sb.  r)  satisfaceret   3c.  s)    qua  lc2 ;    g>  lc1. 

t)   eos   deoni    c.   Sb ;    eosdem  c.  3a ;    d.  c.  om.  \a.  u)    XXVIII.    et   sic   deinceps   4.  v)  pr.   m.  50 

superscr.  4. 


VITAE  GALLI  AUCTORE   WALAHFRIDO  LIBER  I.  285 

30il.  Ut    funeri    eius    Iobannes''    episcopus    interfuerit,    et    quemadmodum0 
cognoverit,  non  ibi'1  eum  debere  recondi. 

31.  Debilis  per  vestimentorum  sancti  viri  munus  acceptum  sanatu 

32.  Signa  mortificationis  eius   post  transitum   deprebensa. 

5  33 f.  Quomodo    ab    equis    indomitia    ad    locum    sepulturae    corpus    eius    de- 

latuin  sit. 

3-1".  Miraculum  in  cereis  ostensum  et  conclusio  libelli1'. 


IN  NOMINE  DOMINI  NOSTRI  IESU  CHRISTI  INCIPIT  VITA  BEAT] 

GALLI  CONFESSORISa. 

io  lb.    Cum    praeclara   sanctissimi   viri  Columbani,  quic   et  Columba,   conversatio  v.Coiumb. 

per  oiunem  Hibernia  m  celebris  baberetur,  et  veluti  splendidum  ignei  solis  iubar 
singulari  decore  omnium  in  se  provocaret  amorem,  sicuti  de  eo,  priusquam  nasce- 
retur,  provisum  esse  liber  gestorum '  ipsius  pleniter  indicat,  inter  ceteros,  quos 
fama   virtutum    eius    attraxerat rt ,    parentes    beati  Galli,    secundum  Deum    religiosi, 

15  secundum  saeculum"  nobiles,  filium  suum  primo*  aetatis  flore  nitentem  cum  obla- 
tione  Domino  offerentes,  illius  magisterio  commendaverunt»,  ut  inh  regularis  vitae 
proficeret  disciplina  et  inter1  plurimos  spiritalisk  militiae  sectatores  oboedieutiae 
et  artioris  propositi  imitaretur  exempla.  Dumque  bonae  indolis  vir  caro  nutriretur 
affectu,  magno  virtutum  crevit  augmento.    Superna  quoque  gratia  se  praeveniente, 

20  tanto  studio  divinas  epotavit  scripturas,  ut  de  tbesauro  suo  nova  proferre1  posset 
et  vetera,  grammaticae  etiam111  regulas  metrorumque  subtilitates  capaci  conseque- 
retur  ingenio.  Obscura  autem  scripturarum  tam  sapienter"  scire  volentibus  rese- 
ravit,  ut  cuncti,  qui  eius  prudentiam  et  sermones  audierant,  admiratione  eum  et 
laude  dignissimum  iudicarent.     Qua°   sapientiae  maturitate   factum   est,  ut  univer- 

25  sorum  communi  consilio  et  iussione1'  Columbani  abbatis  per  singulos  sacrae  pro- 
motionis'1  gradus  ascendens,  invitus  sacerdotii  susciperet  dignitatem.  Ergo  dum 
sacris  instaret  officiis,  die  noctuque  praecibus1'  Dominum  placavits  et  lacrimis,  et 
superni  inspectoris1  oculis11  placere  desiderans,  pro  virtutum  et  vitae  meritis  ama- 
batur  ab  omnibus,  placuit  universis. 

30  III.  Index.    \a.  al.  b.  cu 2.  d.  2a.  b.  3a.  b.  c.  4.  bb.  c.       Cap.  1.    \a.  a'.b.  e1' 2.  d.  2«.  b.  c.  d.  e.  f.  g*.  h.  3a.  b.  c.  4.  5a. 

Index.     a)  XXXI.   et  sic  deinceps  3b.  b)  Iohannis  2«.  Sb.         c)  quemammodum  3c;    quem 

omni  modum  3a.  d)  eum  ibi  \a.  e)  sanitati  3a.  f)  om.  3b.  g)  XXXIII.  3b.  h)  snbscr. 
Expliciunt  capitula  la.  c1.  4 ;    Finiunt  capitula  libelli  prioris  2a ;  Finit  cap  3c. 

Cap.  1.     a)  ita  \b  (ubi  Christi  add.).cU2.d.  2b.  5«;  praescr.  In  n.  D.  n.  I.  Chr.  i.  v.  beatissimi 

35  Gr.  c.  la1 ;  In  n.  D.  i.  v.  b.  C  c.  \a ;    Incipit    vita    sancti  G.  c.  Christi  2a.  d.  3a.  b ;    Incipit  vita  sancti 

Galli   abbatis   et   confessoris   2c ;    Incipit   vita   beati   (sancti  2h)  Galli   abbatis   2e.  h ;    Incipit  vita  sancti 

Galli  confessoris  2f;  Vita  sancti  Galli  abbatis,  quod  est  (cuius  memoria  agitur  pro  q.  est  2y)  XVII.  kl. 

Novembris  2g.  g* ;  Incipit  vita  et  miracula  eius  3c;  Incipit  textus  de  vita  et  fine  atque  translatione  sancti 

Galli  confessoris  4;  praescriptione  carent  5b.  c.         b)  ita  2b.  c.  3a;   om.  rell.         c)  qui  et  C.  pr.  m.  om.  3c. 

40  d)  extraxerat  pr.  m.  3c.         e)  bis  scr.  erat  4.  f)  prim(a)e  2a.e.g*  et  e  corr.  m.  rec.  3c.  g)  com- 

mendarunt  2f.h  et  pr.  m.  2a.  3c.         h)  inter  —  disciplinam  \cu-.d.         i)  sanctos  add.  3b.         k)  spiri- 

tales^.  m.  \al.  3c;  spirituales  corr.  spiritualis  4.        1)  proferret  et  v.  2h.  4.        m)  etias(?)  pr.  m.  3«;  etam 

corr.  etiam  3&.  n)    sapientibus(?)   m.    rec.    corr.    sapienter  4.  o)    Qui  3a.  p)   beati  add.    3a. 

q)  commotionis  3b.  r)  D.  pr.  2e.  f.  s)  placuit  pr.  m.  3c.         t)  inspectoribus  2f,  corr. ;  inspecta- 

45  toris  m.  al.  corr.  aspectatoris  2e.         u)  pr.  m.  post  desiderans  suppl.  lc2  (non  \cl). 

l)  V.  Coliimhaitl  auctore  Iona  I,   2. 


286  VITAE  GALLI  AUCTORE  WALAHFRIDO  LIBER  I. 

2a.  Dumb  haecc  agerentur,  cottidie  beatus  Columbanus,  euangelicam  cupiens 
assequi  perfectiouem,  ut  videlicet,  omnibus  quae  habebat  relictis,  crucem  suam 
tolleretd  et  nudus  Dominum  sequereture,  consilio  suo  egit  cum  fratribus,  quorum 
animos  idem  fervor  accenderat,  ut,  spreta  propinquorum  et  praediorum  dulcedine, 
v. Coiumb.  mentis f  ardorem  opere  comprobarent.  Ascendentes  igitur  navems,  venerunt  5 
ib.  i,6.  Brittanniam11  et  inde  ad1  Gallias  transfretaruntk- *.  Cumque  vir  Dei  ad  Sigiber- 
tum1  regem  cum  suis  pervenisset"1,  rogavit  eum  rex,  ut  infra  Gallias  resideret, 
nec  eis  relictis,  ad  gentes  alias  commigraret;  se  vero  spopondit11  omnia,  quae 
sanctus  pater  peteret,  praebiturum.  Ad  haec  vir  Dei  respondit:  'Qui 
nostra  reliquimus0,  ut  secundum  euangelicamp  iussionem  Dominum  sequeremur,  io 
non  debemus  alienas  amplecti  divitias,  ne  forte  praevaricatores  simus 
divini  mandati'.  Cuius  obiectioni  rex  ita  occurrens,  ait:  'Si  crucem  tollere  et 
Christum  sequi  desideras,  vastaeq  heremi  sectare  quietem,  tantum  ne,  solo  nostrae 
ditionis  relicto,  ad  vicinas  transeas  nationes.  Poteris  enim  hoc  consilio  et  tua 
praemia  cumulare  et  nostrae  saluti  prospicere'.  Itaque  regis  persuasioni r  con-  15 
sensit,  et  accepta  optione,  heremum  quae  Voseguss  dicitur  ciam  suis  intravit. 
ib. i,io.  Invenerunt  autem  locum  muris  antiquitus  septum,  calidis  aquis  irriguum, 
sed  iam  vetustate  collapsum,  qui  vulgo  Luxovium  vocabatur.  Ibi  oratorium 2  in1 
honorem  beati  Petri  apostoli  construentes,  mansiunculas11,  in  quibus  commane- 
rent,  feceruntv.  Illisque  ibi  conversantibus  et  ipsum  locum  excolentibus,  multi  20 
non  solum  de  g-enere  Burgundionumw,  sed  etiam  Francorumx  amore  vitae  lauda- 
bilis  ad  ipsos  conf luxerunt,  et  monitis  spiritalibusy  instituti,  tantam  compunc- 
tionis  gratiam  ex  verbis  eorum  adepti  sunt,  ut  omnia  sua  ad  ipsum  locum  nonnulli 
contraderent,  et  coma  capitis2  deposita,  monasticae  vitae  habituma  volun- 
tariapaupertatebsusciperent.  25 

3a.  Cumque  haec  tam  felix  commanentium  semper  in  melius  proficeret  disci- 
ii).  1,18.  plina,  singularis  beati  Columbanib  sanctitas  miraculis  frequentibus  compro- 
bata  per  totas  coepit  Galliae  vel  Germaniae  diffamari  provincias.  Laudabatur  ab 
omnibus,  colebatur  a  cunctis,  adeo  ut  Theodericus0  rex,  filius  Hildibertid,  nepos 
Sigiberti,  qui  eo  tempore  Burgundionibus  regnabate,  ad  eum  sepe  veniret  et  praecum  30 
eius  suffragia  summa  cum  devotione  deposceret.  Quem  cum  pater  sanctus  in- 
creparet,  cur  concubinarum  polluereturf  amplexibus  et  non  potius  legitimae  con- 
iugis  conubio  frueretur,   monitis  eius  obtemperans,   cunctas  huiusmodi  inlicita  seb 


1)  Hanc  transfretationem    haudquaquam   recte   statuit  Walahfridus,   Britanniam   accipiens 
non  Gallicam  sed  magnam.  2)  Ionas:  monasterium. 


III.    Capp.  2.  3.     1«.  a1.  b.  cu  2.  d.  2«.  *.  c  d.  e.  f.  g*.  h.  3a.  b.  c.  4.  5«. 

Cap.  2.     a)  secundus  (?)  m.  al.  corr.  secundum  Sb,  et  sic  in  tertio  et  quarto;  1.  la1;  om.  lb.  5b.c;  35 
numeros  om.  lc2.  d.  2e.  f.  g*.  b)  Cum  2b.  d.  e.  f.  g.  g*.  h.  4.  5c.  c)  igitur  add.  4.  d)  tollere  3a. 

e)  sequetur  pr.  m.  3c ;  consequeretur  2e.        f)  meritis  Sa.         g)  navim  2d.  f.  g*.  3b.  4.  5a.         h)  Britta- 
niam  la;  Britanniam  2f.  (5a).         i)  ad  (om.  Sb)  Galliam  2d.  3b.         k)  transfetarunt  pr.  m.  Sc.  bb;  trans- 
fetaverunt  pr.  m.  4.        1)  Sigeb.  3b.        m)  pervenisse  :  t  5«  ;  advenisset  2e.        n)  habent  soli  codd.  B  Ionae. 
o)  relinquimus  2e.  h.         p)    pr.  m.  in  mg.  suppl.  lc2.         q)    vasta   lc2.  3a   (non  \cl).         r)   persuasione  -to 
pr.  m.  \d ;    persuasum    3«.  s)  Vosagus   3a.  t)   in   honore  \b.  2b  (pr.  m.).  f.  g*.  h ;    haec  om.  lc2 

(non  \c1).         u)  las  versu  exeunte  m.  al.  suppl.  4.         v)  fecerint  pr.  m.  3c.         w)  Burgundiorum  2e.  g ' . 
x)  Franchorum  3b.  5a.  b.  c.        y)  spiritual.  4.        z)  capita  3a,  corr.        a)  habitu  3«.        b)  pr.  m.  om.  \d. 

Cap.  3.     a)    caput    non    distinctum    2h.  b)   Columban :   pr.    m.    3b.  c)    Theodoricus    15. 

d)  Hiltiberti  2b.  c  (pr.  m.).  3a;    Hiltideberti  2h\  Hildeb.  2g*.  4.         e)  regnavit  35;  regebat  4.         f)  pul-  43 
lueretur  lc1,  corr.         g)  cunctis  pr.  m.  3c.        h)  om.  2e\  v.  se  2«. 


VITAE  GALLI  AUCTORE  WALAHFRIDO  LIBER  L  287 

vitaturum  promisit.    Sed  Brunihildis*,  avia  regis,  videns  eum  viri  I)<-i  consiliisb  ^,"^""1'" 
oboedire,  stiuiulo  malitiae  concitata,  mentem  serpentino  furoris0  armavil  veneno. 
Verebatur  enim,  n<>  si,  abiectis  concubinis,  regina   in  consortium   regni  asgumeretur, 
dignitas    sua,    honore    subtractod,    vilesceret6.     Quo    timore    laborans,    invidiam 

5  contra   vivum  Dei   coepit   habere   et   post   multas  Lniurias,  quas  illi  machinata  est, 
ut  scriptura1    sanctae  conversationis  eius8  testatur1,  consilio    cum    rege  init<>,   a1  ib.1,1». 
eum  regno  suo  deturbaret,  misit1'  Leg&tarios1    snos  cum  epistola2  ad   Banctum  [b.1,20. 
virum,    denuntians    ei,    ne    deinceps    in    illo    reguo   consisteret.      Clle  Zezabelisk  ef.ib.  i,  18. 
insidias  vitans1,    iter    cum  suis   aggressus,    ad  Lotharium  regem   pervenit.     Apud  ib.1,21. 

10  quem  cum  aliquanto    tempore  moraretur"1,   rogavit,   ut  illius  solatio  a<l   Theode-  ib.  1, 26. 
bertum    Austrasiorum    regem    pervenire"    potuisset.     Ad°    quem    cum    secundum   peti-  ?/"lbol'18' 
tionem    voluntatis    suae    venerabiliter   missus    esset,    susceptus    est1'   ab    eo  cum 
omni    honore    et    gaudioq   magno.      Mansit    itaque    apud    illuni    aliquot r   diebus. 
sacras8   scripturas   aperiens   et   insinuans  ei  veritatem.     Cumque  et  ipsum  rogaret, 

16  ut    ad    Agilulfurn1    regem   Langobardorum"    eius    iussu    per    Alamanniamv   duceretur,  cf.ib.1,30. 
moleste  ferens  rex  tantorum  discessuniw  virormn,  pollicitus  estx   eis,  infra  terminosy  ib.1,27. 
sui    regni    se    reperturum2   loca  venusta,    quae    famulisa   Dei    etb   adc   incolen<lumd 
essent0    commoda    et    ad    instruendas    verbo    veritatis    circum  positas  nationes 
oportuna.      Vir    Dei    semen    verbi    in   cordibus    gentium    plantare    desiderans  .ali- 

20  quantisper  moraturum  se  promisit,   si  regia   auctoritas  factis   dicta  firmaret1. 

4.  Accepta  igitur  a  rege  licentia3  eligendi  locum ,  ubicumque  voluis- 
sent,  dum  loca  plurima  perlustrassent,  venerunt  infra  partes  Alamanniae  ad 
fluvium  qui  Lindimacusa  vocatur.  Iuxta  quem  ad  superiora  tendentes,  pervene- 
runtb   ad  lacum0   Turicinum.     Cumque    per  litus'1   ambulantes  venissent  ad  capute 

25  lacus1  ipsius  ing  locum  qui  Tucconia11  dicitur,  placuit  illis1  loci  qualitas  ad  in- 
habitandum.  Porro  homines  ibidemk  commanentes  crudeles  erant1  et  impii,  simu- 
lacra  colentes,  idola  sacrificiis1"  venerantes,  observantes  auguria  et  divinationes 
et  multa  quae  contraria  sunt  cultui  divino  superstitiosa  sectantes.  Sancti  igitur 
homines  cum  coepissent  inter  illos  habitare,  docebant  eos  adorare  Patrem  et  Pilium 

30  et  Spiritum  sanctum  et  custodire  fidei  veritatem.  Beatus  quoque  Gallus"  sancti 
viri  discipulus,  zelo  pietatis  armatus,  fana,  in  quibus  daemoniis0  sacrificabant,  igni 

III.    Capp.  3.  4.     1«.  a\  b.  cu  "-.  d.  2a.  b.  c.  d.  e.  f  g*.  h.  3a.  b.  c.  4.  5a. 

Cap.  3.     a)  ita  \a.  2c.e.f.g*.  3a;   Brunnihildis  lal.b.cu-.d.  2«.  3b.c.  4.  ba ;  Brunhildis  2b.  56; 

Brunichildis  2h.  b)  consilio  lc2.  c)  furore  3a.  d)  subtracta  lc'2.  2g*  (non  lc1).  e)  m.  al.  in 
35  litura  3e.  f)  scripture  3c  g)  pr.  m.  in  mg.  snppl.  4.  h)    ergo  add.  &b.  i)  legat :  rios  corr. 

legatarios  \b\  legatorios  ld.  2f  etpr.  m.  2d.  3b.         k)  corr.  Iezabelis  lal  et  sic  2b.c.  d.  e.  g*.  4  et  e  corr. 

ld.  5a ;    tezabcllis  corr.  tezabelis  2a ;    Gezabelis  2f.  1)  devitans  5«.  b.  c.  m)  moriretur  pr.  m.  3c. 

n)  veoire  Sb.  o)  At  pr.  m..  3c.  p)  suscipiens  eum  cum  3b.  q)  m.  g.  3/>.  r)  aliquod  3b  (in 

litura).  c  (pr.  m.).  s)  scr.  sacras  2«.  t)  ita  3a  ;    Agillulf  um  2g* ;    Agilolfum  rell.  u)  Longob. 

40  2c.  f.  3b ;    Longab.  corr.  Longob.  2e ;    Largob.  2b ;    Longoberd.  2g*.  v)  Alem.  2f.  g*.  h.  4,   ut  infra. 

w)    discessu   3«;    discessus  2h.  x)   om.  5b.c.  y)    t.  r.  sui  2c.f;    r.  sui  t.  2e.  z)   reperiturum 

pr.  m.  3c.         a)  famulus  pr.  m.  3c.  b)  om.  4  et  pr.  m.  2b.  c)  m.  al.  suppl.  3c.  d)  colendum 

2«.  f.  h.         e)  esse  3a.         f)  m.  al.  in  Utura  3c. 

Cap.  4.     a)    Lindimachus  2h.  4;    Lindomachus  3a.          b)   venerunt  2b.  bb.c.           c)  locura  3a. 

45  d)  litis  2«,  corr.         e)  capud  2a.b.  3c.         f)  i.  lacus  (m.  al.  corr.  laci>  3b;  laci  i.  3e.  bb.c.  g)  ad  3b; 

om.  3c.        h)  Tuconia  2h.  3a.  c.        i)  eis  lc2  (non  lc1).       k)  ibi  3a.         1)  erunt  pr.  m.  3c.  m)  sacri- 
ficii  pr.  m.  3c.         11)  pr.  m.  in  mg.  suppl.  4.         0)  doemonibus  3a. 

l)  V.  Columbani  I,  19.         2)  Epistulae  neque  Ionas  neque  Wettinus  meminit.         3)  Wahth- 
fridus   in    laterculo    capitum:    optione    data   quaerendae    habitationis,    quae   verba   cum   Iona 
50  magis  conveniunt. 


288  VITAE  GALLI  AUCTORE  WALAHFRIDO  LIBER  I. 

succendit,  et  quaecumque  invenit  oblata,  dimersita  in  lacurn.  Quab  causa  permoti 
ira  etc  invidia,  sanctos  insectabantur'1  et  communi  consilio  Gallum  perimere  volue- 
runtc,  Columbanum  vero  flagellis  caesum  et  contumeliis  atfectum  de  suis  firiibus 
proturbaref.  Beatus"  pater,  cognito  consilio  eorum,  zelo'1  iustitiae  imprecatus  est 
eis,  talia1  dicens:  'Deus,  cuius  providentia  mundus  subsistit  et  cuncta  regunturk,  & 
fac  super  caput1  generationis m  buius  reverti  contumelias,  qtias  famulis  tuis  para- 
verunt.  Nati  eorum  facile  pereant,  et  antequam  senescant,  praen  subitaneo0  stu- 
pore  delirare1'  cogantur,  ipsique0-  cum  terra  quam  incolunt  dura  potentium  domi- 
natione *  premantur,  ut  cunctis  ignominia  eorum  pateat  in  aeternum,  et  sicut 
rs.  7,17.  scriptum  est:  Convertatur  dolor  eorum  in  capiit  ipsorum  et  in  verticem  illorwm1  ini-  10 
qnitas  ab  ipsis  patrata2  descendat8'. 

5.  Post  baec  non  timore  persecutionis  perterritus,  sed  amore  spiritalisa  lucri 
persuasus,  contumacium  sterilem  turbam  reliquit0,  ne  inaniter  arida  corda  diutius 
irrigaret,  qui  benivolisc  mentibus  quam  plurimum  prodesse  interim  potuisset.  Per- 
gens  ergod  inde  cum  suis,  pervenit  in  castrum  quod  Arbona  vocatur  et  invenit  is 
ibi  presbyterum  bonitate  conspicuum  nomine  Willimarum.  Qui  cum  intuitus  eum 
ib.  ii<,26.  fuisset,  dixit:  eBenedictuse ,  qui  venit  in  nomine  Bomini,  etf  reliqua'.  Cui  vir  Dei 
ib.106,2.  itas  respondite:  ' Be  regionibus  congregavit  nos  Bominus'.  Presbyter  ergo,  apprebensa 
dextera  eius,  duxit  eum  in  oratorium,  et  postquam  pariter  oraverunt,  introduxit 
eosh  bospitium.  Qui  pacem  domui  imprecantes,  deposuerunt  sarcinulas  suas.  Post-  20 
quam  vero  recubuerunt,  iussione1  abbatis  Gallus  divina  recitavit  eloquia,  profunda 
reserans  veritatis.  Inter  sancta  doctrinae  salutaris  convivia  prudentiamk  viri 
sacerdos  miratus1  a  fletu  se  continere  non  potuit.  Toto  autem  septemm  dierum 
circulo  cum  summo  honore  et  diligentia  illis  ministravit,  et  quos  carnalibus  fovit" 
delitiis,  ab  ipsis  cottidie  pastus  est  dapibus  scripturarum.  Inter  sacrae  igitur  aedi-  25 
ficationis  colloquia0,  Columbanus  abbap  presbyterum  interrogavit,  si  sciret  aliquem 
in  solitudine  locum,  in  quo  cellula  fieriq  potuisset  custodiis  aliquantulum  regula- 
ribus  oportuna1".  Hospes  sanctorum  buic  inquisitioni  respondit:  'In  bac  solitudine 
cf.v.Coiumb.  locus  quidams    est  antiquae1    structurae,    servans    inter  ruinas  vestigia,  ubi 

terra"   pinguis  et  fructuariis  proventibus  apta,  montes    per  girum  excelsi,  heremus  30 
vasta  et  imminens  oppido,  planities  copiosa  victum  quaerentibus   fructumv  laboris 
non   negatw'.     Et    cumx  loci   ipsius    situm   per   multa   laudasset,  indicavit  nomen 
eius  Brigantium/. 

III.    Capp.  4.  5.     1«.  a1.  b.  cu  2.  d.  2a.  b.  c.  d.  e.  f.  g*.  h.  Sa.  b.  c.  4.  ba. 

Cap.  4.     a)  ita  \a.  2a.  b.d.f.h.  Sa.b.c.  5a  (pr.  m.);  dem.  corr.  dim.  la1;  dem.  rell.  b)  etenim  35 
add.  Sb.         c)  e(t  m.  al.  in  litura)  'Sa.         d)  persequebantur  5«.  b.  c.         e)  sanctum  add.  Sa.         f)  per- 

turbare  2c.  e.  g*.  g)  autem  add.,  sed  expunct.  5a  (non  hb.  c).  h)  z.  i.  om.  lc-  (non  lc1).  i)  om.  Sb. 
k)  geruntur  2a.  1)  om.,  sed  m.  al.  post  g.  h.  add.  filios  Sb.  m)  h.  g.  ld.  n)  per  Sa.  o)  subi- 
tanea  pr.  m.  corr.  subitaneo  4.  p)  delilare  pr.  m.  lal ;  delerare  Sa;  delibrare(?)  pr.  m.  Sc.  q)  Ipsi 
quoque  cum  Sc.         r)  ipsorum  2d.  e.         s)  discendat  2a.  40 

Cap.  5.  a)  spiritual.  constanter  4.  b)  reliquid  2a.b.  Sc;  relinquit  pr.  m.  3«.  c)  benivoles 
2a,  corr.  d)  om.  3«.  e)  Qui  respondit  praetermissis  reliquis  pr.  m.  exhibet,  B.  —  ita  respondit 
m.  rec.  in  mg.  suppl.  Sc.  f)  et  Israhel  ld;  et  r.  om.  2e.  f.  g.  g*.  h.  Sc.  4.  g)  om.  2g*.  h.  h)  eum  Sc. 
i)  i.  a.  in  mg.  suppl.  2a.  k)  prudenti  2«.  1)  est  add.,  sed  eras.  4.  m)   semptem  pr.  m.  la1. 

n)  vovit  m.  al.  corr.  pavit  lc2   (non  lc1).         o)  beatus  add.  Sa.         p)  abbas  2c.  d.  e.  f.  g*.  4.         q)  om.,  45 
sed  m.  al.  post  pot.  add.  construi  Sb.  r)  oportunum  lc1-2.  s)  quidem  lal.  2g*.  t)  antiq.  3«; 

antiqua  3c.  u)  etera  m.  al.  corr.  et  tera  Sb.  v)  fluctum  3c,  corr.  w)  negant  Sb.  x)  dum  2c.  e. 
y)  Bigrantium  pr.  m.  Sc. 

1)   Wetiinus:  alieno  aere.  2)  Locum  Vidgatae  Wettinus  accuratius  exscripsit. 


VITAE  GALLl   AUCTORE  WALAHFRIDO   LIBER   I.  289 

6.  Illis  igitnr  illuc  ire  cupientibus  paravrl  presbyter  naviculaui  ei  imposuil 
remiges.  Venerabilis  autem  abbaa  comitibus  Gallo  ei  quodam11  diacono  navemc 
conscendens,  invocato  nomine  Domini,  ad  Locum  desideratum  via  recta  pervenit. 
Eerressi  de  navicula,  oratoriumd  ine  honore  sanctae  Aureliae  constructum  adierunt, 

6  quod  postmodum  beatus*  Columbanus  in  priscum  renovavit  bonorem.  Posl  oratio- 
nem  cum  perg  girura  oculis  cuncta1'  Lustrassent,  placuit  illis  qualitas  ei  situs  loco- 
ruin.  Deinde,  oratione  praemissa,  circa  oratorium  mansiunculas  sibi  fecerunt. 
Repeivrunt '  autem  in  templo  tres  imagines  aereask  deauratas,  parieti  affixas,  quas 
populus1,  diiiiisso'"  altaris1,  sacri  cultu,  adorabat0,  ei  oblatis  sacrificiis,  dicerep  con- 

io  suevit:  'Isti  sunt  dii  veteres  et  antiqui  buius  loci  tutores,  quorum  solatio  et°-  nos 
et  nostra  perdurant  usque  in  praesens1".  Columbanus  itaque  beato  Gallo  i<l~  in- 
iuuxit'  ofHcii",  ut  populum  ab  errore  idolatriae  ad  cultum  Dei  exhortatione  salu- 
tari  revocaret,  quia  ipse  hanc  a  Domino  gratiam  meruit,  ut  uon  soluui  Latinae, 
sed   etiam    barbaricae    Locutionis   cognitionem  non  parvam  haberet.     Cuiuque  eius- 

i5  deiu  templi  sollemnitas  ageretur,  venit  multitudo  non  minima  promiscui  sexus  ei N 
aetatis  non  tantum  propter  festivitatis  honorem,  verumw  etiam    ad  videndos   pere- 
grinos,   quos   agnoverant    advenisse.     Ergo   dum   ad   horam   orationis  concurrerent, 
iussu  venerandi  abbatis  Gallus  coepit  viam  veritatis   ostendere    populo,    etx  ut   ad 
Doniinum  couverterentur,  adnionere,  utque-v,  vanis  abiectis,  adorarent  Deum  patrem 

20  creatoreni  omnium  rerum  et  unigenitum  eius/-  filium,  in  quo  est  salus,  vita  et  re- 
surrectio  mortuorum.  Et  in  conspectu  omnium  arripiens  simulacra  et  Lapidibus 
in  frusta8  comminuens,  proiecit  in  lacum.  His  visis,  nonnulliD  conversi  sunt  ad 
Dorainura,  etc  confitentes  peccata  sua,  laudes  Domino  pro  sua  inluminatione  de- 
derunt;    alii   propter   imaginum    comminutionem    ira    et   furore    commoti,    gravi  in- 

25  dignationis  rabie'1  turbidi  recesserunt.  Beatus  autem  Columbanus  iussit  aquam 
afferrie,  et  benedicens*  illam,  aspersit  eaK' templum,  et  dum  circuirent11  psallentes. 
dedicavit  ecclesiam.  Deinde,  invocato  nomine  Domini,  unxit  altare  et  beatae 
Aureliae  reliquias  in  eo  collocavit,  vestitoque '  altari,  missas  legitimek  compleve- 
runt.      Omnibus    itaque1    rite    peractis,    reversus    est    populus   in    sua   cum    gaudio 

30  magno.  Post  haec  permansit  ibi  beatus111  Columbanus  cura  commilitonibus  suis 
tribus  annis,  et  aedificata  inibi11  cellula,  alii  hortum0  laboraverunt,  alii  arbores 
pomiferas'1  excoluerunt.  Beatus  vero  Gallus  texebat  retia,  et  niisericordia  Dei 
cooperante,  tantam  piscium  copiam  coepit'1,  ut  numquam  fratribus  defuissent1';  quin 
etiam  adventantes  peregriiios  huiusmodi  iuvit  solatio  et  de  eodem  labore  assiduas 

35  populo  benedictiones  exhibuit. 

///.    Cap.  G.     la.  a\  b.  <■'■ ».  (/.  -2a.  b.  c.  <1.  e.  f.  </ .  h.  :>,«.  b.  c.  4.  5«. 

Cap.    0.       a)    alil>as    2c.d,f.ff*.h.    4;     cum    add.    4,     postea    add.    ld.    :',</  b)    t-odam    :!<'. 

c)  navim  \l>.  d.  2a  (pr.  m.j.  /'.  :\b.  4.  d)  horatorium  erat  constructum  in  h.  s.  A.  adierunt  3c 
e)  in  h.  m,  a/.  superscr.  ^b;  post  s.  A.  posuit  2g*.         £)  b.  C.  om.  3b.         g)  m.  al.  s«/>pf.  :)<<.         h)  1.  c. 

40  corr.  c.  1.  5«  ;  1.  c.  4;  c.  lustrarent  3b;  c.  lustrasset  bb,  c;  c.  perlustrassent  2g.  g*.  3d.  i)  rejierierunt  2li : 
receperunt  2e.  k)  ahereas  3c;  hereas  4.  1)  populi  la,  corr.  m)  (demis  pr.  m.  in  Utura)so  lc1; 
dem.  pr.  m.  \d.  n)  s.  a.  lcu  8.  d.  o)  »>.  al.  in  mg.  mppl.  4.  p)  ducere  pr.  m.  3c.  q)  et  nos 
om.  lc'2  (non  lcl).  r)  Sanctus  add.  3«.  s)  ad^>/\  m.  3c;  otn.  2h.  t)  iniussit  pr.  m.  4.  u)  officitii  2b; 
officium  Sb.         v)  m.  rec.  suppl.  Sc.         w)  bis  scr.  crat  3c.         x)  pr.  m.  superscr.  lc'\         y)  super  que 

45  m.  al.  scr.  libet  3o.         z)  f.  e.  2a.  f.  h.  3«.  b.  c.         a)  frustra  2h.  3a.  h.         b)  nonnullis  '6a.        c)  oin.  2f.  </' . 

d)  rabiae  2«.  e)  afferri  —  illam  om.  2f.  f)  benedices  2a.  g)  eras.  lc1  ;  t.  ea  2e\  eam  t.  2J<; 
eam  (illam  2,17*)  per  t.  2ff.ff*.  h)  circumirent  2a.h.  3a.  c.  i)  vestimentoque  pr.  »1.  3c.  k)  le- 
gitjtimas  4.  1)  Omnibusque  rite  lc-  (non  lcx).  m)  oni.  ld.  n)  ibi  2a.e.f.h.  3c.  0)  ortum 
l«l.  2a.c.e.f.g*.h.  Sb.  c  (pr.  m.).  4.          p)  pomiferos  l«l.  Sa ;    pomiferes  corr.  pomiferas  3<5.          qi   ita 

50  constanter  codd.  niel/ores.         r)  defuisset  2h.  3«. 

SS.  E.  Merovino-.    IV.  :;7 


290  VITAE  GALLl    AUCTORE   WALAHFRIDO   LIBER  I. 

7.  Eta  dmii  quodam  tempore  retia  sua  mitteret  in  pelagus,  Ln  silentio  noctis 
audivit  daemonem  magno  vocis  strepitu  de  vertice  montis  proximi  vocantem  quen- 
dain  alterum  nominatim,  quasi  in  pelago  commorantein.  Cumque  et  ish  qui  voca- 
batuv  praesto  se  esse  quasi1'  de  lacu  vespondevet:  'Consurge',  inqnit  ille,  4in  adiu- 
tovinm  niihi.  ut  peregrinos  istos  eiciamus  de  his(1  sedibus;  qnia  ipsi  de  longe  5 
venientes,  me  de  templo  meo  expulerunt,  simulacra  mea  contriverunt6  et  populum 
qui  me  sequebatur  post  se  averterunt.  Commoveat  te  iniuria  quam  patior.  et 
hostes  communes  unitis  viribus  a  nostris  terminis  arceamus'.  Et  ipse*  respondit: 
'Heu !  quod  de  tuis  calumniis  narvas  ex  meo  contemptu"  percipio.  Nam  unus  ex 
illis  me  in  pelago  premit  et  meah  devastat,  cuius  nec  retia  umquam  corrumpere  10 
possum  nec  ipsum  decipere,  quia  invocatio  divini  nominis  de  ore  eius  numquam 
recedit,  qua  munitus  continua  vigilantia  insidias  nostras  contemnit.  Quapropter 
tam  cautos  bellatores  nostrae  non  superabunt  versutiae'.  His  auditis,  vir  Dei 
munivit  se  undique  signo  sanctae  crucis  et  dixit  illis1:  lIn  nomine  domini  nostri 
Iesu  Cbristi  adiuro  vos,  ut  recedatis  de  loco  isto  et  neminemk  bic1  laedere  praesu-  15 
matis'.  Deinde  cum  ad  litus  festinanter  redisset,  abbati  suo  quae  audierat  nun- 
tiavit.  Ille  baec  auditu  percipiens,  ecclesiam  petiit,  et  signo  pulsato,  fratres  con- 
venire  fecit.  Prius  autem  quam  initium  psallendi  fecissent,  auditae  sunt  dirae 
voces  daemoniorum  per  montium  snmmitates  et  quasi  discedentium1"  heiulatus  cum 
terrore  confusus".  Haec  audientes  servi  Dei,  prostraverunt  se  in  orationem,  Domini  20 
postulantes  protectionem  illique  laudes  et  gratias  persolventes,  quia0  eos  liberare 
dignatus  est1'   de  terroribus  malignorumq. 

8.  Interea  nonnulli  civium  propter  idolorum  suorum  abolitionema  praedica- 
tionis1'  eorum  monita  contemnentes,  coeperunt  contra  eos  odia  concitare,  insidias 
macbinari.  Qua  etiam  intentione  locorum  ipsorum  ducem  nomine  Gunzonem  adie-  25 
runt  et  apud  eum  accusaverunt  sanctos,  dicentes,  venationem  publicam  in  eisdem 
locis  propter  illorum  infestationem  peregrinovum  esse  turbatam.  Quo  audito,  dux 
furove  succensus,  missis  nuntiis,  famulos  Dei  de  loco  eodem  discedere0  iussit.  Sed 
neque  boc  sufficit  satellitibus  daemonum;  quin  etiam  vaccam  eorum  furto(1  abs- 
trabentes,  in  invia0  ducunt  silvarum.  Quos  cum  duo  de  fratribus  e  vestigio  in-  30 
secuntur,  consurgentes  latrunculi,  interficiunt f  eos,  et  auferentess  spolia  eorum, 
discedunt.  Mirati  autem  fratres,  cur  tam  diu  differant  redire,  mittunt  alios,  qui 
eos  requirant.  Illi  vestigia  eorum  secuti,  occisos  eosh  inveniunt,  et  cadavera  ipso- 
rum '  suis  bumeris  imponentes,  ad  cellam  reportant.  Inter  hos  angustiarum  et 
tristitiae  fluctusk  nuntius  ducis  adveniens,  de  illo  eos  loco  commeare  praecepit  nec  35 

cf.  2.  Cor.  imnierito,  qxvia  non  est  societas  luci  ad  tenebras.     Eoit   autem l   hoc    arte  sua  dia- 

o,  14.  -*■  ~ 

bolus,  ut  populum,  quem  in  praesentia  lucis  amittere  coepit,  discedente  sanctitatis 
fulgore,  tenebris  occuparet  antiquis.  Sancti  igitur  viri  moleste1"  ferentes,  quod 
sede11  pellerentur  amabili,  consilio  communi  Italiam  petere  decreverunt;  et  dum 
nimio  tenerentur  dolore,  sanctus  pater  Columbanus  his  verbis  coepit  eos°  consolari:  40 

III.    Capp.  7.  8.     lffl.  a\  b.  cu  2.  d.    2«.  b.  c.  d.  e.  f.g*.  h  (ad  l.  22).  3«.  b.  c.  -i.  5«. 

Cap.  7.     a)  Ut  pr.  m.  3c.  b)  his  2h  et  pr.  m.  'Sc.  c)  qua  pr.  m.  Sc.  d)  s.  his  5«.  b.  c. 

e)  detriverunt  ba  (non  bb.c).  f)  ille  16.  2«.  g)  contentu  pr.  >n.  4.  h)  mea  lc1 ;  me  ld.  (bb.c). 
i)  om  Sc.         k)  nominem  \a\   corr.  1)  om.  Sa.         m)  desc.  2f.  h.         n)  perfusus  3c.         0)  qui  3ffl. 

p)  oiti.  2h.  4.         q)  desinit  2h,  versibus  7  erasis.  45 

Cap.  8.  a)  obolitionem  3«;  abolutionem  pr.  m.  Sb;  obiationem  3c  (pr.  m).  b)  predicationes 
pr.  m.  2a.  c)  discendere  pr.  m.  Sc.  d)  fusto  pr.  »1.  4.  e)  invi :  : :  a  2ffl.  f)  interfecerunt  3«. 
g)  aufer  :  ntes  pr.  m.  3«.  h)  om.  2a.f.  Sa.  b.c;  eorum  2c.  i)  eorum  2b.  4.  k)  fructus  (?)  pr.  m.  6a; 
luctus  2c.         1)  om.  Sc.         m)  mo  :  leste  m.  rec.  corr.  modeste  4.  n)  in  mg.  suppl.  Sb.         0)  om.  Sa. 


VITAE  GALLl   AUCTORE  WALAHFRIDO   LIBER  I.  29] 

'Invenimus  quideraa,  fratres,  liis1'  in  partibus  auream  concam,  sed  yenenatis  ser 
pentibus  plenam.  Cedat  tamen  tristitiae  languor  exitialis,  quia  certa  esi  fiducia 
de  auxilio  protectoris.  Deus  enim,  pui  servimus,  angelum  suum  inittei  nobiscum, 
qui  nos  perducat  ad  Agilulfum0  Langobardorumd  regem,  abi,  eius  clementia  prae- 
6  parante,  humanos  affectus  et  pace  plenum  habitationis  Locum  Lnveniemu 

!).    Post   haec  igitur  cum   proficiscendi  tempus  instaret,  beatum  Gallum   repen 
tina   febris   invasit.     Dnde   abbatis   sui  pedibus   advolutus,  indicavit    se  infirmitate 
vehementi    laborare   et    id<'<>  iter  propositum  non   posse  perficere.     Clle  vero  existi- 
nians.  eum  pro  Laboribus  ibidem  consummatis  amore  loci"  detentum  viae  Longioris 

io  detrectareb  laborem,  dixitc  eid:  'Scio,  frater,  iam  tibi  onerosum  esse  tantis  pro 
me  Laboribus  fatigari;  tamen  hocfl  discessurus  denuntio,  ne,  me  vivente  in  corpore, 
niissam  ceiebrare  praesumas'.  Et  cum  ei  licentiam  per  se  conversandi  dedisset, 
viani  ingressu3  est  abeundi.  Post  discessum'  magistri  et  sociorum8  Gallus  retia 
sua  et  sagenam®'1  navi  imponens,  ad  Wiliimarumh  presbyterum  venit,  et  cum  optu- 

i5  lisset  ei  retia,  inter  lacrimas  et  suspiria  retexuit1  omnia  quae  gesta  fuerant  circa 
fratres  suos.  Deinde  infirmitatis  suae  causas  aperiens,  rogavit  eum,  ut  suik  curam 
dignaretur  habere.  Qui  suscipiens  eum  cum  omni  caritatis  obsequio,  domum  vici- 
nam  ecclesiae  eius  necesitati  concessit  et  duobus  clericis  suis '  Magnoaldo  etm Theo- 
doro  hanc  sollicitudinein  commendavit,  ut  cum  omni  diligentia  eius  recuperationi" 

20  servirent.  Exactis  aliquot"  diebus,  Domino,  qui  medicus  est  verus,  medelam1'  im- 
pertiente.  coepit  sumere'1  cibos,  et  per  incrementa  temporum  confortatus,  perfec- 
tam  indeptus1'  est  sanitatem.  0  infirmitatem  omni  humano  robore  fortiorem8! 
0  febrem1  omni  Laude  colendam!  0  languorem™  sanitati  et  gaudiis  asscriben- 
dumv!     Exemplo   enimw  Domini    prox   uobis    Gallus*  doluit,    ut    animarum    morbos 

2o  praedicatione  sacra  depelleret;  ire  cum  magistro  non  potuit,  ut  nobis  viam  veritatis 
ostendei*et.  Vere  patiens  et  misericors  Dominus!  In  praedicatoribus  suis  iam 
pridem  contemptus,  dum  conversionem  peccatorum  sustiuet,  doctorem,  ne  errantes 
deserat,  retinet. 

10.  Diaconus  itaque  sepe  dicti  presbyteri  nomine  Hiltibodus8  omnes  heremi 
30  semitas  notas  habebat  et-  secessus.  Solebat  enim  piscium  et  accipitrum  causab 
capiendorum1'  sej)ius  solitudinem  pervagari  et  secreta  locoruin  usu  cottidiano  per- 
discere.  Huic  cum  vird  sanctus  familiaritatis  suae  gratiam  praestitisset,  quaesivit 
ab  eo,  an  invenisset  umquam  in  solitudine  locum  aquis  abundantem  puris6  et  salu- 
bribus,  planitiae  stratum  et  humanis  cultibus'  oportunum :  'Desiderio',  inquiens, 
35  'animi  ferventis  exaestuo,   cupiens  in  solitudine  dies  ducere  huic  vitae  concessos8, 

iuxta  quod  psalmista  pronuntiat,  dicens:    Ecce!  elongavi   fugiens   et  mansi  in  solitu-  Ps.54,8. 

III.    Capp.  8  — 1U.     la.al.b.cu*.d.  2a.b.c.d.e.f.g*.  Ba.b.c.  4.  5«. 

Cap.  8.     aj  fr.  <j.  4.  b)  in  his  2f.  4.  c)  ita  3a.  hu  ;  Agilolfura  \a.  a1.  b.  c1.  d.  2a.  b.  c.  3c,  56; 

Agiolfuin  m.  aJ.  corr.  Agilulfuni  4;  Agillulfum  2g* ;  Agillolfum  2e;  Atlagilolfum  2d\  Egilolfum  :V>. 
40  d)  Longobanl.  2c.  c;   Longoberd.  2g*\   Languob.  4. 

Cap.  9.  a)  locis  pr.  vi.  3a.  b)  dt  ractare  2«  (pr,  m.).  c.  Sa.  c)  dicit  2d  cwm  edd.  d)  m,  al. 
superscr.  4.         e)    om.  3«.  f)  discessu  :J«.         g)  eius  add.  2e.  g*.  g*)   sagena  Sa.  h)  \'illi- 

marum  pr.  m.  2«.  i)  retexit  \\h ;  post  retexuit  2  Iftt.  ras.  5o.  k)  c.  s.  \<L  1)  om.  Sb.  m)  de 
add.  3c.  n)  recuperatio  pr.  m.  2a\  recuperationera  3c.  o)  aliquod  3c.  p)  medellam  2a  (pr.  >».).  ;!<■. 
45  q)    (oii.  36.  r)  adeptus  2b.  e.  s)    fortiore  pr.  m.  3c.  t)  frebem  :M>.  u)    Langor  pr.  m.  ■)<: 

v)  asscribendam  2«. g" ;   asscribendam  4,  corr.        \v)  m.  a/.  superscr.  26;   om.  4.         x)  (i.  pro  n.  4. 

Cap.  10.  a)  ita  pr.  m.  2g" .  3c  cum  Wettino\  ELildibodua  2f\  Hildibodus  corr.  Hildiboldus  2a, 
et  sic  2<1.  e ;   Ehiltibodus  :\« ;    Hiltebaldus  :]6;    Hiltiboldus  rell.  b)  in  mg.  suppl.  4.  c)  accipien- 

dorum  36.        d)  s.  v.  \<I.        e)  s.  et  p.  4.         f)  sculptibus  4,  corr.        g)  concessus  pr.  m.  :)«. 


292  VITAE  GALLI  AUCTORE   WALAHFRIDO   LIBER  I. 

ps.54, 9.  dine.  Escpectabam  eum,  </'ii  salvum*  me  facereth',  etc  reliqua.  Diaconus  respondit: 
'Haec'1,  o  pater,  solitudo  aquis  est°  infusa  frequentibus,  asperitate  terribilis,  mon- 
tibus  plenaf  praecelsis,  angustis  vallibus8'  fiexuosa'1,  bestiis  possessa  sae  vissimis ; 
nani  praeter  cervos  et  innocuoruin  greges  animalium  ursos  gignit  plurimos,  aproa 
innumerabiles,  lupos  numerum  excedentes,  rabie  singulares.  Timeo  igitur,  ne1  si 
te  illuc  induxero,  ab  buiusmodi  bostibus  devoreris'.  Ad  baec  vir  sanctus :  \Apo- 
Eom.8,31.  stoli',  inquit,  'sententia  est:    Si  Deus  pro  nobis,  quis  contra  nos?     Et:    Scimus,     quo- 

Dan.M7!  niam   diligentibus   Deum   omnia   cooperanhir  in    bonum.     Qui  Daniheleni*  liberavit    de 
lacu   leonum,    potest   et   me    eripere   de    manu    bestiarum'.     Cui  diaconus  haec1   re- 
spondit:  'Mitte  in  peram  tuam  cibaria  et  rete"1  parvissimum ;  cras"   enim  introdu-  10 
cam°   te  in  beremum.     Et   si    inveneris    locuni    tibi   acceptabilem,  age  gratias  Deo 
et  praecepti  dominici  comple  rigorem.     Deus  autem  qui  eduxit  te  de  regione  lon- 

cf. Tob. 5.  ginqua,  ipse,  sicut  Tobiae  famulo   suo  comitem   caelitus  dedit,  ita  angelump   suum 
mittet   nobiscum    et   ostendet   nobis    locum    desideriis   salutaribus'1   aptum'.     Igitur 
vir    beatus    die    eodem    ieiunus    permansit   et  usque  ad  alterius  diei  diluculum  inr  15 
orationibus  pernoctavit.     Dignum    quippe    erat,    ut    quod   divino    incboabat    amcre, 
instantissima  praece  Domino  commendaret. 

11.  Cum  autem  lucifer  suo:l  processu1'  noctis  latibula  detexisset,  et  solc  in- 
feriora  dimittens,  cursu  consueto  superioresd  orbis  plagas  inviseret  igneumque  iubar 
ab  orientis  axe  mortalibus  demonstraret,  atbleta  Dei  ea  quae  ductor  suus  dixerat  20 
secum  assumense,  cum  orationis  benedictione,  illo  praeeunte,  viam  aggressus  est. 
Cumque  per  totum  diem  iter  agerent,  circa  horam*  nonam  dixit"  diaconus  :  'Pater, 
horah  refectionis  iam1  instat.  Sumamus  paululumk  panis  et  aquae,  quia  ita  con- 
fortati  viae  quod  restat  melius  consummare1  poterimus'.  Homo  Dei111  respondit : 
'Tu  iuxta  necessitatem  corporis  ref ectionem  percipe,  fili ;  ego  non  gustabo  quiequam,  25 
antequam  Dominus  mihi  locum  desideratae  mansionis  ostendat'.  Et  ille :  'Sicut', 
inquit",  'socii  sumus  passionis,  sic  erimus  et  consolationis'.  His  dictis,  coeperunt 
iter  agere  festinato,  quia  dies°  iam  declinabat  et  solaiis1'  fervor'1  propinquabat r 
occasuis.  Venerunt  autem  ad  quendam  fluviolum  qui  Steinaha1  nominatur;  ambu- 
lantesque  per  decursum  ipsius,  dum  venissent  ad  rupein",  de  qua  idem  cum  impetu  30 
descendens  gurgitem  facit  speciosumv,  viderunt"'  ibi  plurimos  pisces,  et  imponentes 
retia  sua,  coeperunt  eos.  Igni  cleinde  succenso,  diaconus  pisces  assavit  et  panein 
posuit  superx  peram.  Beatus  autem  Gallus  dum  orandi  gratia  modicum  ab  illo 
divulsus  esset,  inter  condensa  veprium  frutectay  ambulans  et  pede  haei*ens,  ad 
terramz   corruit.     Quod  diaconus  videns,  accurrita,  ut  sublevaret  prostratum.    Sed  35 

III.    Capp.  10.  11.     1«.  <t\b.  c1--.  d.  2a.b.c.d.e.f.g*.  Sa.b.c.  4.  b«. 

Cap.  10.     a)  me  s.  3a  cum  Wettino.  b)   fecit  2b.c.g*.  c)  et  r.  om.  *2/';    a  pusillanimitate 

spiritus  et  tempestate  (ex  Ps.  54,  n)  pro  et  r.  2</'.       d)  Hae(c  m.  cd.  acld.)  3c       e)  m.  al.  add.  2«.       f)  pl :  na 
»i.   al.   corr.   plena   1«.  g)    libus  —  sola  (l.  28)  desnnt,    follo   exciso,  \d.  h)    fluxuosa  pr.  ti>.  i. 

i)  oiii.  Sb.        k)  Danielem  1.  2b.d.e.  ±;  1.  D.  2f.  Sa.b.        1)  om.  5«.        m)  recte(?)  pr.  m.  2a.        n)  ci'as  40 
—  heremum  om.  2b.         o)  inducam  4.         p)  jn.  a.  s.  4.         q)  om.  3b.         r)  o»i.  2g*;  in  0.  om.  2f. 

Cap.  11.     a)   su(o   m.   al.   add.)    Sc.  b)    EOcessu    (ligatis   litteris  P  et  R   facile    rocessu    lcgi 

poterat)  lc1 ;  r(e  m.  al.  in  >-«s.)cessu  lc2.         c)  sol  in  inferio(ra  m.  al.  add.)  3c.         d)  superioris  2a.  f.  3«. 
e)  sumens  2d.  f.  f)  horem  4,  corr.  g)  diac.  dixit  2a.  h)  hora  pr.  m.  Sa.  i)  om.  Sc ;    iam 

ref.  2f.         k)  paulolum  lc1.         1)  consumare  2d.  3«.        m)  bis  scr.,  sed  corr.  4.         n)   inquid  saepe  2a.  45 
o)  iam  dies  3a.  p)  in  ris  redit  \d.  q)  fortior  3«.  r)  appropinquabat  2d.e.  s)  occasu  Sa. 

t)  Steimaha  Sa ;  Steniaha3c;  Steinhaa  2f;  Steina  lb.         u)  adripam3a;  de  rupem,  sed  m  in  Iitura2f; 
haec  om.  2<l.  v)   speciosum  pr.    m.,    »1.  <d.  superser.   spaciosum  2b,  et  sic  2g* ;    spetiosum  corr.  spa- 

tiosum  3«.        w)  ibi  v.  2<l  cmn  edd.        x)  supra  3«.         y)  frucecta  lal,  corr.;  fructecta  3«.  c.  i(pr.  m.). 
z)  terra  pr.  m.  Sc.         a)  occurrit  3c. 


VTTAE  GALLl   AUCTORE  WALAHFRIDO  LIBER   I.  293 

vir  Dei  praescius  futurorum:  'Sine  me',  ait,  'haec  requies  mea  in  saeculum  saeculi ;  hic  p«.isi,h. 
habitabo,    quoniam  elegi*  eam'.     Et   cuui  posl  orationem  surrexisset,  sumens  virgam 
colurnam,    fecit   crucem    ei    li\it    in   terram.      Eabebat   autemb   pendentem0   collo 
capsellam,  in  qua   continebantur  reliquiae  beatae   Deid  genitricis*  Mariae1  »-i  sanc- 

5  toruin  martyrum  Mauricii6  et  Desiderii.  (.hiam  cum  in'1  Lpsa  cruce  suspendisset. 
vocavit  diaconum  i'1  prostraverunl  se  pariter  Ln  orationem.  Tum1  vir  9renerabilisk 
huiusmodi  praeces  emisit:  'Dbmine  Eesu  Christe,  qui  pro  salute  humani  generis 
de  virgine  aasci  et1  mortem  subire  dignatus  es,  ae  despicias  desiderium  meum 
pro  peccaiis  meis;  sed  iu  honore  sanctae"1  genitricis  tuae  et  martyrum  confessorum- 

10  que  tuorum  praepara  in  hoc  loco  habitationem  tuis  aptam  servitiis'.  Finita  ora- 
tioue,  sole  occumbente,  finitus  est  dies,  et  ipsi  tandem  cum  gratiarum  actione 
cibum"  sumpserunt,  rursumque  Deo"  gratias  exhibentes,  straverunt  silii1'  iu  terra, 
ut  aliquantulum  requiescerent.  Seil  vir  sanctus  cum  comitem  suum  alto  t<'ii< >ri 
sopore  putaret,  surgens  prostravit   se   in  figuram   crucis  ante  capsellam  et  praeces 

15  Domino  devotas  effudit.  Interea  descendens  ursus  de  monte,  micas  et  fragmenta, 
quae  convivantibus'1  deciderunt1',  caute8  legebat*.  Hoc  factum  ul "  vidit  homo 
Dei,  dixit  ad  feram:  'Praecipio  tibi,  bestia,  in  nomine  Domini,  tollc  lignum  ei 
mitte  in  ignem'.  Ad  cuius  praeceptum  belua  conversa,  validissimumv  lignum  at- 
tulit  et  igniw  iniecit.     At  vir  benignissimus  ad  peram  accedens,  de  parvo   cellario 

20  panem  integrum*  famulanti  porrexit  et  accipienti  ita  praecepit:  "In  nomine  dominiy 
meiz  Iesu  Christi  ab  nac  valle  discede  et  hoc  pacto  montes  et  colles  circumpositos 
habeto  communesa,  ut  nullum  hic1'  hominem,  nil  de  pecoribus  laedas'.  Dum  haec 
agerentur,  diaconus0  dormired  se  simulans,  quod  vir  Deo  carus  gessit  cum  bestia, 
considerabat,  et  surgens,  prostravit  se  ad  pedes  eius  et  dixit :   'Nunc  scio  vere  Domi- 

25  num  esse  tecum,  quoniam  et  bestiae  heremi  oboediunt  tibi'.  Ille  autem  dixit  ei : 
'Cave,  ne  omnino  hoc  alicui  dixeris,  donec  videas  gloriam  Dei'. 

12.  Nocte  igitur  exacta,  cum  lux  aurea  silvarum  inlustraret  opacaa,  diaconus 
ait:  'Pater  mib,  quid  facturi  sumus  hodie?'  At  ille  respondit.  'Obseci^o  te,  fili, 
ne  moleste  feras  quod  dico.     Quia  Dominus  nosc  fecit  quod  quaesivimus  invenire, 

3o  hunc  etiam  diem  in  hoc  loco  ducamus.  Tolle  rete  et  ad  gurgitem  vade;  ego  quo- 
que  post'1  te  quantocius6  ibo.  Forsan1  Dominus  solitam  nobis  largitatem  ostendet, 
ut  regredientes  ad  castrum  offeramus"  patri  nostro  presbytero  de  hoc  loco  bene- 
dictionem,  quam  Dominush  nos  invenire  donavit'.  Diaconus  respondit:  'Gratum 
habeo  quod  praecipis,    pater' ;    et   surgens    cito    cum    invocatione   nominis    Domini, 

35  assumpto  retiaculo,  perrexit1  ad  fluvium.  Cumque  illud  in  gurgitemk  mittere 
voluisset,  duo    daemones   in    effigie  mulierum  steterunt  in  litore,  ita  nudati,   quasi 

///.    Cap.  11.  12.     \a.a'.b.cu-.d.    2a.b.c.d.  e.f. g*.  3a.b.c.  4.  5«. 

Cap.  11.     a)  pvaeelegi  \<l.        b)  om.  \d.        c)  pr.  m.  in  mg.  suppl.  lc2;  iu  add.  2e.  f.         d)  om.  \l>. 

e)  ienetricis  pr.  m.  3c.         f)  om.  4.         g)  Mauritii  2a.  3«.         h)  m.  a/.  superscr.  \a.         i)  ita  \a.  b.  cu  '-'. 
40  2b.c.d.f.g*.    'Sb.    ba.b;    Tunc   rell.  k)  venerahis    \a\    corr.  1)   om.   -4.  m)    oin.    2b.f.    4. 

n)  s.  c.  \a.  o)  Domino  3«.  p)  se  2b.g*.  q)  conviventibus  1«',  pr.  m.  corr.  r)  m.  rec.  corr. 
deciderant  4,  ct  sic  2b.e.  s)  avite  corr.  cautc  3«.  t)  legebant  pr.  m.  lol;  lingebat  3a.  u)  ::  m% 
rec.  corr.  ut  3c.  v)  vali  :  :  dissinmm,  ras.  si  4.  w)  et  in  igne  (m.  al.  corr.  ignem)  3c.  x)  in- 

tcgro  3a.         y)  dei  3«.  b.         z)  nostri  4.  a)  comes  4.  b)  om.  3c.         c)  dorm.  diac.  4.         d)  se 

45  d.  lc-.  2e.  /'  (non  \cl). 

Cap.  12.         a)  opago  3«.         b)  me  4,   corr.  c)  nobis  pr.  m.  3a.         d)  pr.  m.  om.  \d ;  poste 

pro   p.   te    2a.             e)    quamtocius   corr.    quantocius  2«;     quantotius    \b.c2.    3«.  b.   4;     qua   totius   ;jc. 

f)  Fors(an  in  litura)  3b;  Forsitan  \a.  2e.  g*.  3«.  c.  4  (non  \b.dj.  g)  offerentes  3«.  h)  nos  D. 
2«.  f.  3a.  b.  c.         i)  ad  fl.  p.  3c.         k)  gurgite  3«. 


294  VITAE  GALLI   AUCTORE   WALAHFRIDO   LIBER  I. 

balneum8  intrare  voluissent.  Et  cuin  turpitudinem  sui  corporis  illi  obicerent1', 
tollentes  lapides,  iactaverunt  contra  eum  et  dixerunt:  'Tu  induxisti  virum  istum 
in  hanc  heremum,  virum  iniquum  et  invi<li;i  plenum,  qui  suis  maleficiis  semper  nos 
vincere  consuevit'.  Ille  autem  reversus  ad  virum  Dei,  indicavit  illi  quae  viderat  et 
audierat.  Electus  Dei  bellator  pariter  cum  diacono  prostravit  se  et  huiusmodi  verbis  5 
Doniinum  depraecatus  esl  :  lDeus  oumipotens,  ineffabilis  bonitas,  inaestiinabilis  maie- 
stas,  secundum  misericordiam  tuam,  non  secundum  merita  mea  auditu1'  placido  has 
su.scipe  praeces.  lube  hos  daemones  hunc  locurn  deserere.  ut  sit  sanctificatus  in 
honored  nominis  tui'.  Surgentes  ab  oratione,  venerunt  ad  gurgitem,  ete  continuo 
daemones  in  fugam  conversi,  ierunt  per  decursum  fluvioli  contra  proximum  nion-  10 
teni.  Sanctus  vero  Gallus  dixit  illis:  'Praecipio  vobis,  fantasmata,  per  immensae 
potentiain  trinitatis,  ut  hunc  locum  deserentes  inf  montes  desertos  eatis  et  huc 
revertendi  ulterius  non  habeatis  fiduciam'.  Deinde  mittentes  in  gurgitem"  rete, 
coeperunt  pisces,  quantos1'  volebant;  et  duin  pisces  de  maculis  lini  absolvunt, 
audiunt  in  smnmitate  montis1  vocesk  quasi  duaruni  mulierum  defunctos  plangen-  15 
tium  et  dicebant  ad  invicem :  lHeu!  quid  faciemus,  vel  quo  pergemus?  Pere- 
grinus  hic  inter  homines  nos  habitare  non  sinit,  in  heremo  quoque  manere1  non 
patitur'.  Non  solum  autem  tunc  hae1"  voces  auditae  sunt,  verum  etiam  postmodum 
tribus  vicibus,  dum  ipse  diaconus  saltum11  ad°  capiendos  accipitres  intravisset, 
audivit  daemonia  de  quodam1'  monte  qui  Himilinberc'1  dicitur  clamantia,  et  utrum  20 
adhuc  Gallus  esset  in1'   heremo,  sciscitantia,  vel  si  iam  discessisset. 

13.  Igitur    post    discessumil    daemonum,    dum    fideles    illi    heremi    dilectores 
vallem  lustrarent,  videntes  inter  duos  fiuviolos    multa    desiderabilia,  silvam  specio- 
sam,   montes  per  girum,  planitiem  in  medio,  probaverunt  locum    ad  aedificandam1* 
cellam  optimum  esse.    Et  recordatus  vir  sanctus  sententiae,  quam  Iacob  post  visio-  25 
nem  scalae  et  angelorum  ascendentium  et  descendentium  per  eam  protulit,  dixitc: 

Oen.28, k>.  '  Vere  Dom i nus  est  i n  loco  isto' .    Erat  autem  usque  ad  illudd  tempus  in  eadem  valle 
plurima  serpentium  multitudo.     Porro  exc   illa    die  tam  pleniter  abscesserunt* ,  ut 
postea  ibi  non  comparerent.    Congruit  hoc  miraculum  cum  prioribus.     Namg',  dia- 
bolo  inde  expulso,  dignum  erat,  ut  animal,  per  quodh  hominem  deceperat,  habita-  30 
tioni  cederet1    sanctitatis. 

14.  Cumque  reversi  fuissent  ad  locum  primaea  stationis,  ubi  pridem  vir  Dei 
cruciculam'1  defixerat,  diaconus  dixit  ad  eum :  'Surnentes  peram  et  rete  regredia- 
mur  ad  castrum'.  Et  ille:  'Tu',  inquitc,  'fili,  ut  placet,  ad  propria  revertere;  ego 
vero  his  ind  locis  aliquantisper  moratus,  post  triduum  Deo  duce  te  subsequar'.  35 
Diaconus  dixit:  'Nequaquam  te  absente  remeabo  ad  patrem  nostrum,  ne  forte 
dicat  te  propter  spolia  a  me  interemptum;  vel  si  homicidium  negare  voluero,  haec 

III.    Capp.  12  —  14.     \a.  a\  b.  el- 8.  d.  2«.  b.  c.  d.  e.  f.  g*.  Sa.b.c.  4.  5o. 

Caj).  12.     n)    ad   lavandum  pro  b.  Sb.         b)   obiceret  lrt1,   corr.  c)   audito  pr.  >u.  2a.  3c.  4. 

d)  houorem  5«.  b.  e)  et  —  montem  m.  al.  in  mg.  suppl.  la.  f)  superscr.  1«.  g)  gurgite  3c.  40 
h)  quantum  lb.         i)  montes  pr.  m.  2«.         k)  q.  v.  3c.         1)  habitare  lc'-'  (non  lc^).         m)  hec  m.  rec. 
corr.  hae  4.           n)    saltim   3a.           0)  acc.  ad  cap.  la1.  2d.          p)  quadam  3a.          q)  Himilinberg  2c; 
Himiliubcrh  2/';  Himilinbere  3b;  Himilinberch  4;  Himlinberch  3«;  Himilberc  2d.         r)  in  h.  om.  4. 

Cap.  13.     a)  decessum   4.  b)  aedificandum  3«.  c)  dicens  2g'  cum  edd.  d)    illum  lal. 

e)  et  pr.  m.  3c.  f)  abjcess.  in  transitu  versus  \a\  g)  eras.  Sc         h)  quot  pr.  m.  3c.         i)  ced.  a> 
1«'.  c\  ba ;  caederet  2a. 

Cap.  14.     a)  iiristinae  lc-  (non  lcl).         b)  crucicolam  lc5.         c)  inquid  2«.  3c         d)  in  m.  al. 
suppl.  2«;  in  his  2/';  his  in  1.  o>n.  '&b. 


VITAE  GALLl   AUCTORE  WALAHFRIDO   LIBER  I.  295 

milii  obiciata:  "Cur  illiun  dimisisti  in  Bolitudine  ?  Cito  reversus  educ  eum  adb 
lii.''.  Et  erunt  milii  duoc  pariter,  labor  duplicatus  e1  manifesta  confusio'.  A<l 
haec  vir  sanctusd  respondit:  LVade  fili,  ego  posl  ^estigia  tua  quantocius6  prope- 
rabo'.    Quo  abeunte,  athlcta1   Dei" '  ioto  triduo  ab  omni   rictus  adiumento  corporei 

6  ieiunus  permansit,  u(   videlicel   locum,  quera  spiritali    militiae  providebat,  parsimo 
niae    consecraret    Lnitiis.     Quartoh  itaque    die    heremo    digrediens    domura    revisil 
presbyteri  *  et  inter  amicae  salutationis  officia  gratias  D<m>  pro  omnibus  bonis,  quae 
ei   ostendit,  cum    debita    laude    persolvit;    presbyter   autem    suscipiens    illum    cum 
gaudio,    iussit    mensam    apponi.     Et    cum    consedissent * ,  benedicentes    Deum,  cum 

io  gratiarum  actione  cibum  sumpserunt,  et  inter  prandendum  diaconus  dicitk  presby- 
tero:  'Si  ursus  adesset,  fortassis1  Gallus  porrexisset  illi  benedictionem',  inter- 
rogantiquem,  unde  huiusmodi  verba  proferret,  narravii  omnia"  quae  gesta  eranl 
in  heremo.  Ex  illo  die  et  deinceps  habuerunt  eum  sicut0  prophetam  et  virtnn 
sanctum,  cottidie  meritorum  eius  magnitudinem  per  vitae  illius  asperitatem  et  vir- 

15  tutuni  studia  metieutes.  Interea,  illis1'  commanentibus,  nuntius  venit  ad  presby- 
terum,  indicans,  Constantiensem  episcopum  Gaudentium  noinine  de  hac  vita  mi- 
grasse.  Hoc  audito,  unaninio'1  fcrvore  pro  requie  defuncti  pastoris  praecibus  et 
lacrimis  institerunt. 

L5a.    Septima    post   liaec  die1'   Gunzonis  ducis  epistola  venit  ad  presbyterum, 

20  praecipientis c  illi,  ut  die  duodecimo  ad  Iburningasd  villam  veniret  et  virum  Deie 
secum  adduceret.  Nam  filiam*  eius  nomine  Fridiburo-ani",  quae  illi  erat  unica, 
singulari  pulchritudine  fulgens,  spiritus  invasit  malignus;  a  quo  dum  diversis  tor- 
queretur  molestiis,  paene  continuam  toleravit  inediam,  et  sepius  terrae11  prostrata, 
inter  spumas  horribiies  miserabili  volutabatur1  insania,  adeo  ut  vix  quattuor  viro- 

25  rum  teneri  posset  instantia.  Post  triginta  autem  dierum  circulum,  ex  quo  ei  hoc 
accidit,  coepit  ille  habitator  malignus  per  eam  diras  emittere  voces.  Hanc  ob 
causam  pater  eius  nuntios1  misit  ad  regein  Sig-ibertum,  Theoderici  filium,  qui  eam 
habuit  desponsatam,  ut  ei  nuntiarent1",  quicquid  circa  puellam  agebatur.  Rex  vero 
cuin    omni   festinatione   misit  duos  pontifices,  de  quorum   meritis  potissimum  prae- 

30  sumebat",  cum  donis  regiis  ad  puellam,  ut  eam  medicamine  orationum  a  furoris0 
vesani  languorep  sanarent.  Igitur  Willimarus  presbyter,  volens  tempore  -  per  epi- 
stolam  definito  ad  ducem  venire,  dixit  beatissimo  Gallo:  'Scis  ducis  mandatum ; 
eainus  ad  illum'.  Et  ille:  'Tuum  est',  inquit,  'hoc  iter,  non  meum.  Tu  er^o  pro- 
ficiscere.     Quid  mihi  cum  principibus  saeculi?     Nam  in  heremum,  unde   exivi,   re- 

35  vertar'.  'Noli',  ait,  'ita  agere,  sed  pero-e  mecum,  ne  forte  dux,  qui  in  vexatione 
filiae    uimium    contristatur,    ira    commotiis    mittat'1   satellites   teque    vinctum    illuc 

///.    Capp.  14.  15.     la.al.b.cu?.d.  2a.b.c.d.e.f.g*.  Za.b.c.  4.  ba. 

Cap.  14.     a)   obiciet  'ia.  4.  b)    a  3«.  c)  p.  duo  .'!c.  d)    Dei  pro  s.  \b.  e)    quan- 

totius  \c\  Ba.b.c,  4.  f)  athcleta  :',<■.  g)  Deo  4,  corr.  h)  Quarta  2f.  ib.c.  i)  consedisset  \a\ 
40  corr.;  sedissent  2c  et  pr.  »t.  \a.         k)  dixit  \c\  2g' .  '6a.b  (non  \<1)-         1)  forsitan  :\a.h  (in  litura)  cum 

Wettino.  m)    interrogatique    2d ;     interrogavitque    2g* ;     interrogavit    2e ;     interrogatus    ita<|ue    2c. 

n)  diaconus  add.  :'>u.  o)  om.  Hb.  p)  c.  illis  4.  q)  corr.  unanimi  \al  et  tsic  m.  af.  in  spatto  vaeuo  2f. 
Cap.  15.     a)  XIIII.  Septimu  pr.  m.  4.  b)  die  4,  corr.         c)  praecipiens  2d.f  et  e  corr.  \a\ 

d)    Hiburningas  2<l  \    Inbuningas  2y* ;    Bur  :  ningas  3«.  e)    om.  &c.  f)    tilia  o.  :]a ;    e.    filiam    ib. 

45  g)  Frideburgam  \b.  2f.  </' .  h)  terra  8e.  i)  voluptal>atur  4.  k)  pr.  m.  supei-ser.   la' ;    om.  3b. 

1)  nuntius  2f.       m)  nutiarent  \a\        n)  praesumabat  \b.       o)  furore  2e  et  pr.  m.  ib.       p)  langore  :]<<.<■. 

q)  mittas  pr.  m.  Sa. 

1)   Wettinus:  Arbonensis  sacerdos,  scilicet  Willimarus.         2)  Wettinus:  volens  ad  difi- 
nitum  placitum  venire. 


296  \T1WK  GALLl   AUCTORE   WALAHFRIDO  LIBER   I. 

faciat  perduci*'.  Vir  Deo  plenus  respondit:  'Vadam  prius  ad  cellulam  meam,  ut 
provideam  utilitatem  et  necessaria  fratrum,  qui  ibi  sunt  Domino1'  servituri'.  Hoc 
idcirco0  dixit,  ne  ad  principem  iret.  Et  consurgens  add  electae  pridem  habita- 
tionis  locum  niiles  Donxiui  tendebate  egregius.  Sequenti  die  fratribus  qui  secum 
erant  interdixit,  ne  quis  illorum1  cuipiamg,  quo  pergeret,  indiearet;  sed  etsi  curio- 5 
siusb  interrogati  fuissent  a  quoquam,  iussit,  ut  eum  '  per  epistolam  inagistri '  suik 
Italiam  dicerent  invitatum.  His  dictis,  sumens  secum  duos1  de  discipulis  suis, 
per  solitudinem  Rhetiam™1  Curiensem  commeavit.  Cumque  proximum  montem 
transcenderent,  venerunt  in  heremum  quae  Sennia  nominatur,  indeque  ad  proximum 
vicum  quin  dicitur  Quaradaves"  digressi,  repererunt  ibi  Iohannem  diaconum1',  10 
virum  iustum  et  Deum  timentem'1;  isque  recepit  eos1"  hospitio  et  omni  fovit  huma- 
nitatis  obsequio.  Finxerunt  enims,  se  de  longe  tunc  venisse,  et  apud1  eum  man- 
serunt  septem  diebus. 

16.  Porro  cum  sepe:1  dictus  presbyter  hospes  sanctorum1'  audisset,  virum 
Dei  de  cellula  discessisse,  naveme  conscendens'1,  ad  ducem  transfretavit6,  et  quae  15 
circa  hominem  Dei  facta  fuerantf,  indicavit.  Dux  vero,  ut  cito  reverteretur.  illi 
imperavit,  et"  missis  post  virum  Dei  legatish,  eum  advenire  devote  rogaret',  etk 
adiciens1:  'Si  enim',  inquit,  'per  eius  orationes1"  filiam"  meam  Dominus  a  daemonio 
liberaverit,  dabo  illi  °  pontificatum  Constantiensis  ecclesiae  et  insuper  eum  copiosis 
praemiorum  muneribus  honorabo'.  Ille  promittens1',  se,  ut  iubebatur'1,  acturum,  23 
sicubi  eum  qui  desiderabatur  invenire  potuisset,  ratem  petens,  ad  propria  remeavit. 
Interea  pontifices  a  rege  transmissi  venerunt  et  invenerunt  ipsam  quidem  puellam 
nimio  laborantem  furore,  parentes  autem  eius  omnemque  familiam  et  propinquos 
flentes  super  eam  et  miserabili1  merores  depressos*.  Tota  enim  domus  una  clade  con- 
tabuit:  puella  vexabatur  insania,  ceteri  torquebantur11  tristitia.  Postquam  ergo  in-  25 
gressi  pontifices  munera  a  rege  directa  praesentarunt,  praeces  in  conspectu  puellae 
fuderunt  ad  Dominum.  Illa  vero  tenentium  manibus  se  excutiens,  uni  eorum  gla- 
dium  abstulit,  volensv  episcopos  interficere"';  et  ciim  id  non  posset  efficere,  spiritus 
immundus  uni  eomm  dixit:  'Si  volueras  me,  sicut  regi  promisisti,  de  hoc  vasculo 
propulsare,  cur  filiam  tuam,  quam  nonna 2  illa  de  te  concepit  et  genuit,  non  fecisti  30 
tecum  venire?'  Deinde  ad  alterum:  lEt  tu',  inquit,  'cum  tribus  feminis  fornica- 
tionein  cominisisti'.  'Vestro  quidem  imperio,  quod  nullo  sanctitatis  merito  robo- 
ratur,  numquam  egrediar.  Est  vero  quidam  vir  uiagnae  apud  Deum  virtutis  nomine 
Gallus,  qui  mex   de  Tucconiay,  ubi  diu  optata  quiete  potitus    sum,  potenter  eiecit 

III.    Capp.  15.  16.     lo.  a1.  b.  cu  2.  d.  2a.  b.  c.  d.  e.  f.  y*.  3a.b.c.  4.  ba.  35 

Cap.  15.     a)   produci  ;3c.  b)   Deo  2f.ff*.  c)    id  : :  corr.  idcirco  \a.  d)    adelecte  lo1; 

adelccte  3c;    ad   delectae  4;    ad   electum  2c\    ad   celeste  2e.  e)   tenebat  3c,   corr.  f)    eorum  2d 

cum  edd.         g)  quipiam  2c.  f;  quippiam  2e.  Sc.         h)  curiosus  pr.  m.  3c.         i)  ut  iteratum,  sed  eras.  4. 
k)  ad  add.  2f  cum  edd.         1)  pr.  m.  in  »i</.  suppl.  lc1;  superscr.  3«.         m)  Rethiam  \b.  2b;  Rheticam  Sb ; 
Hertiam  2d.         n)  quae(?)  m.  al.  corr.  qui  5«.         o)  Quadraves  2e.  3i;    Quadravades  5«.  b.         p)  dia-  40 
conem  2e.  4.         q)  timentes  pr.  m.  3c.  r)  om.  Sb.         s)  se  enim  3c.         t)  aput  2a  (saepe).  c.  Sc. 

Cap.  16.     a)  sepae  2«.  b)   rum  m.  al.  suppl.  4.  c)   navim  \b.  2f.  ff*.  Sb.  4  et  m.  al.  2a. 

d)  conscendes  \a.  e)  transfetavit  pr.  m.  Sc.  f)  fuerunt  Sb.  g)  e(t  m.  al.  add.)  Sc.  h)  ut 

add.  Sa ;    1.  ad  eum  venire  lc'-.  i)   rogavit  lc2.  2e.  ff*.  k)    om.  2e.  f.  1)    addicens  pr.  m.  Sb. 

m)  orationem  lc-.  Sb.         n)  filiam  versu  ineunte  om.,  post  Dominus  m.  al.  suppl.  \c\         o)  pr.  m.  om.  \d.  45 
p)  promittentes  pr.  m.  Sc.         q)  videbatur  2e.  f.  et  pr.  m.  ('0  2d.         r)  miserabile  ?  pr.  m.  \b.        s)  do- 
lore  Sb.         t)  depressus  Sb,    corr.  u)  torquebatur  pr.  m.  lo1.  3«.         v)  om.  Sb.         w)  interficeret  4, 

corr.;   occidere  Sa.b;    sed  interficere  Wettinus.        x)  m.  al.  in  mg.  suppl.  4.        y)  Tuconia  2a.e.  4. 

1)  Wettinus:  abbatis  sui  Columbani.  2)  Wettinus:  sanctaenioniali. 


vTTAE  GALLl   A.UCTORE   WALAHFRIDO  LIBER   I.  297 

domosque  measa  audenter  destruxit;  postmodura  inveniens  me  apud  Brigantiumb 
commorantem0  eadeni  virtute  exheredavit'1.  Porro  quia  dux(:  iste  eum  de'  <-<►•! <mu 
expulit8' loco,  in  ultionem  eius  iniuriae  puellam  istamb  arripui ;  de  qua  possessione, 
nisi  ipse  advenerit,  nullatenus  amovebor'.  Unus  deinde  pontificum  dedii  furenti 
6  alapam  dicens:  'Obmutesce,  satanas,  desertor  veritatis,  falsitatia  amator  et  auctor'. 
Putavit  enim1,  eum  de  gallinatio  dicere  gallok-1.  Et  dum '  spiritus  nequam  pluri 
bus  eosm  verboruin  iniuriis  affecisset,  manserunt  ibi  tribus  tantuin  diebus,  a<-  de- 
inde  ad  sua  reversi,  nuntiaverunl   omnia   quae  gesta   fnerant  regi. 

17.     Presbyter  vero  cum  secundum  iussionem  ducis  virum  Dei    fuisset8   e  ve- 

io  stigio  persecutusb,  repperit  eum  in  spelunca,  animum  suum  lectionis  consolatione'- 
pascentemd,  et  accedens,  salutavit  bumiliter  et  dixit  ad  eum :  'Ne  timeas,  serve 
Dei,  ad  ducemvenire;  sub  testiticatione  enim  iurisiurandi  promisit,  se  nullam  tibi 
irrogaturum  iniuriam.  Sed  et  cum  posueris1'  manum  tuam  super  caput  puellae, 
si  ab  ea  per  orationes*   tuas   spiritus  immundus   abscesserit,  in   sede  Constantiensi 

15  pontificatus  te  sublimabit8  honore'.  Dum  de  huiusceinodi  colloquiuni1'  rebus 
haberent,  superveniens  Iohannes  diaconus,  secundum '  consuetudinem  optulit  ei 
panesk  azimos  et  langunculam1  vini,  oleum  et  butyrum  et  mel  in  vasculis  cum 
piscibus  assis111.  Vir  Dei  cum  eum  venire  cognovisset,  gratias  egit  Deo11  gaudio 
plenus,  discubueruntque"   tres  convivae  fidissimi1'   et  cum(|  gratiarum  actione  dona 

20  Domini  perceperunt.  Inter  haec  vir  sanctus  presbytero:  'Duc',  ait,  'nobiscum  noc- 
tem  instantem  et  crastina  die  tecum,  Domino  volente,  proficiscar'.  Cumque  huic '" 
consensum  persuasioni  praebuisset,  ad  virum  Dei  diaconus  dixit:  'Mane  primo  dilu- 
culo  huc  veniam  et  adducam  mulum  meum  stratum,  ut  simul  ire  possitis*.  Ego 
vero    cultor   ero    speluncae    et   eam    cura  diligenti   custodiam'.     Sanctus  Gallus  re- 

sespondit:  'Bene  dixisti,  fili,  et  ego  quidem  via  qua  veneram  per  heremum  regrediar 
ad  cellulam  meam  et  visitabo  fratres;  postmodum  vero,  quam  citissime  potuero, 
ad  castrum  properabo*'.  Presbyter  ergo"  adiuratione  valida  constrinxitv  eum,  ut 
nequaquam  faceret  contraria  dictis.  Et  abscesserunt  pariter;  Iohannes  quoque, 
accepta    benedictione,   rediit    in    domum    suara.     Cumque    vir   beatus    recto  itinere 

30  pervenisset  ad  cellulam,  requievit  ibi  nocte  illa  cum  fratribus.  Mane  autem  se- 
quenti,  sumptis  secum  duobus  fratribus,  perrexit .  ad  castrum  repperitque  inibi 
cuin  presbytero  ducis  missum,  qui  eos  cum  omniw  festinatione  ire  deposceret;  qui 
etiam  indicavit,  puellara  continuato  iara  triduo  sine  aliraoniax  perdurare.  At  illi, 
navicula    conscensa,    totis    nisibus   ire   festinantes,    ligno   natatiliv   profundi7-   terga 

35  sulcantea,  nocte  proxima  pervenerunt  ad  ducem. 

III.    Capp.  16.  17.     la.  al.  b.  eu  2.  d.  2a.b.e.d.e.f.g*.  3a.b.c.  4.  5«. 

Cap.  16.     a)  meos  3a.        b)  Bigrantium  pr.  m.  3c.         c)  »>.  al.  in  mg.  sttppl.  4.  d)  exhere- 

ditavit  \b  et  m.  al.  3b.        e)  q.  eum  dux  iste  na.b;  eum  q.  dux  i.  2g\       f)  deodem  2«.  g)  expulsit 

/*/•.  iii.  3b.         h)  om.  3b.         i)  m.  al.  in  mg.  suppl.  4.         k)  o  in  litura  Sc;  gallum  2ii.  1)  cum  2a.f. 
40  m)  eorum  lc-  et  pr.  m.  2<j' . 

Cap.  17.     a)  e  v.  f.  4.         b)  prosecutus  2/'.  g*.  Ba.  I>.         c)   consolationis  pr.  nt.  3c.         d)  par- 
centem  pr.  m.  3b.  e)  cum  inposueris  3a.  b.  f)  orationem  tuam  36.  g)  sublimavit  pr.  m.  Sc: 

h)  r.  c.  ld.  2f.  g' .         i)  pr.  m.  in  mg.  suppl.  \a\         k)  panem  5«,  corr.         I)  ita  :\a  ct  pr.  m.  2«  cum 
Wettino ;    lagunculam  rell.  m)  ascis  pr.  m.  3c.  n)  Dei  la\  corr.  o)  que  om.  4.  ]>)  fide- 

45  lissimi  3c.  q)  superscr.  3a.  r)  huc  3«,  corr.  s)  possimus  pr.  m.  3c.  t)  in  Utura  5«.  u)  ita 
la.  a'.  b.  c1.  2a.  d.  g.  3b.  c.  4;  vero  lc2.  d.  2b.  c.  e.  3a.  5«.  b.  v)  constrixit  la1,  corr.;  p  unte  c-onstr.  eras.  h'. 
w)  in  mg.  suppl.  la\  x)  alimento  3«;  alimonio  3b.  y)  natali  ld  (pr.  m.),  3a.  c.  4  (non  :V>>;  nata- 
bili  2e;   natante  2f.        z)  perfundi  pr.  m.  3c;   om.  lr'.         al  sulcantes  3b,  corr. 

1)   Wettinus:  de  pullo. 
SS.  R.  Meroving.    IV.  38 


298  VITAK  GALLl    A.UCTORE  WALAHFRIDO  LIBER  I. 

18.  Cumque,  devictis  profundae  noctis  tenebris,  sol  terrisa  cuin  iocunditate 
serenum  restitueret  diem,  iussit  eos  dux  venire  in  cubiculum,  in  quo1'  arreptitia 
servabatur.  Iacebat  autem  tunc  in  sinn  matris  suae,  oculis  clausis.  ore  hianti; 
membra  quoque  eius  ita  erant  disiecta,  ut  quasi  mortua  videretur.  Foetor  vero 
tam  gravis  oris  prorupit0  ex  adito'11,  ut  sulpbure  locus  ipse  aspersus  putaretur.  5 
Pater  itaque  cum  domesticis  suis  intravit,  ut  videret,  quide  vir  Dei  esset  acturus*. 
Ille  de  Domini  largitate  certissimus,  humiliter  se  prosternens,  has  praeces  Domino 
cum  lacrimis  fudit :  'Domine  lesu  Christe,  qui  pro  salute  humani   generis  carnem 

''V'-'');"1   sumere  et    per  virginem  nasci  dignatus  es,  qui  ventis  et  mari  imperasti,  diabolum 
cf.Mavc.8,33.  etiam    calliditatis   suae   fraudibus8'  insistentem   retro    ire   iussisti,    quique    passione  10 
tua  mundum  redimere  et  libertati11   restituere  dignatus  es,   iube    hunc  immundissi- 
nium  spiritum  de  puella  hac  pro  tui  gloria  nominis  exire,    ut  plasma  tuum  super- 
cf.sap.16,24.  bus   invasor   deserat,    et    tibi",    creatori   suo,    creatura   tua  gaudens  deserviat'.     Et 
cum  surrexisset  ab  oratione,  apprehensa  dextera  eius,  allevavit  eam ;  spiritus  enim 
malignus  conturbaverat 2  illamk.     Et  imposita  manu   super  caput  eius,    dixit:    lIm-  15 
pero  tibi  in  nomine  domini  nostri  Iesu  Christi,   spiritus  immunde,  ut    exeas  et  re- 
cedas  ab    hoc   plasmate  Dei'.     Et   cum1    haec111  dixisset,    aperiens   illan  oculos,    re- 
spexit  in  euin,  et  spiritus  malignus  his  verbis  eum  allocutus  est°:  'Tune  es',  ait1'. 
Gallus,    qui    de    habitationibus   me    expulisti    prioribus?     Ego    plane   ob   ultionem 
iniuriae,  quam'1   dux  iste  tibi1'   et  sociis  tuis  irrogavit8,  filiam  ipsius   invasi,  et  sic  20 
Bf.Apoc.20,3.  eicis  me?     Si  hinc  exiero.  quo  vadam?'     Tlluc',   ait,    'ubi  tibi1   paratur  in  abysso 
supplicium  sempiternum  a  Domino'.     Et  stathn,  videntibus   qui  aderant,  exivit  de 
ore  puellae  quasi  avis  nigerrima  et  horrore  terribilis.     Hora  eadem  sana"  surrexit 
et  a  viro  Dei  gaudens  gaudenti  redditav  est  matri. 

19.  His  ita  patratis,  dux  iussit  ei  offerri  dona,  quaea  rex  puellae  transmiserat,  25 
et  insuper  ut  apicem  pontificalis  gradus  dignaretur  assumere  postulavit.  Ad  quod 
vir  beatus  ita  respondit :  ' Vivente  domino  et  patre  meo  Columbano,  interdictum 
altaris  officium  non  usurpabo,  nisi  ab  illo1'  permissus;  quarec  huius  regiminis  pon- 
dus'1  quod  offers  subire  non  possum.  Quod  si  hoc  indubitanter  fieric  cupis,  sus- 
tine  interim,  donec f  mittam  epistolam  ad  abbatem  meum  ad  insinuandamg  illi  30 
voluntatem11  tuam;  et  si  eius  permissum  cognovero,  tunc  demum  oblatum1  curae 
pastoralis  onusk  suscipiam'.  Et  dux  ad  illum:  'Bene',  inquit1,  'dixisti,  fiatm  secun- 
dum  verbum  tuum'.  Et  dimisit  eum  cum"  pace0.  Ille,  sumptis  quae  donata 
fuerant,  remigando  pelagus  superavit.     Dux   autein    sanctitatis  eius  tam  manifesto 

III.    Capp.   18.   19.     la.a\b.cu\d.  2a.  b.c.  d.  e.f.  g\  3«.  b.  c.  4.  ba.  35 

Cap.  18.     a)  terre  2g* ;  ternis,  m.  al.  superscr.  vel  tetris,  m.  tertia  corr.  terris  3c.         b)  qua  3«. 

c)  prorumpit  m.  al.  corr.  prorumpehat  lc2.  d)  aditu  3«;  aditu  corr.  alitu  2e  et  sic  lc2.  e)  superscr.  Sb. 
f)  aueturus  pr.  m.  3c  g)  m.  al.  in  mg.  suppl.  4.  h)  libertate  (?)  pr.  »1.  ld;  liberasti  36.  i)  et 
ibi  2«.       k)  eam  2d.  Sb  cum  Wettino;  oru.  2g*.       1)  m.  al.  add.  4.       m)    hoc  3b.       n)  0.  illa  l»1,   corr. 

o)  est  post  verbis  pr.  m.  superscr.  4;    m.  al.  add.  36;    om.  2a.  3c.  p)   superscr.  3a.  q)   qua  3a.  10 

r)  pr.  n/.  superscr.  5a.  s)   m.  al.  in  mg.  suppl.  4.  t)   m.  al.  superscr.  4.  u)   autem  add.  3b. 

vi  reddi(ta  est  ma  in  UturapA  5«;   redditur  matri  hb.c. 

Cap.  19.     a)  qua  \a\  b)    fuero  m.  al.  add.  3a.  c)   Qua  in  re  lcu-.d  (pr.  m.) ;  ideo  2b. 

d)  iii.  al.  in  tng.  suppl.  4.        e)  om.  3b.        f)  donem  (?)  pr.  m.  3c.        g)  insinuandum  lc1  (pr.  m.).c'-.  2e\ 
sinuandam  2f.          h)  m.  al.  suppl.  3b.          i)  om.  3b.          k)  om.,  sed.  m.  al.  regimen  ante  p.  suppl.  3b.  45 
li  d.  i.  36.         m)  mihi  add.  2«,  sed  exp.         a)  in  lclmJ.d.         o)  pacae  2a. 


1)  Wettinus:  de  cuius  ore.  2)    Wettinus:  discerpsit. 


VITAE  GALLl   AUCTORE   WALAHFRIDO   LIBER   l.  -J(.)9 

compunctus  indicio,  iussit  Arbonensi  praefecto1,  ut  cum  omni  plebis3  officio  irel 
ad  locum  cellae,  et  quaecumquea  necessitas  poposcisset1,  aedificia  iuxta  viri  Dei 
dispositionem  construeret.  Venerabilis  ergo  pater  p«>si  celeuma0  celebratum,  cum 
Arbonense'1  castrum  intraret.   fecit   convenire   omnes   pauperes  ei  egenos   e1   dona 

5  quae  detulerat  illis  distribuit8.  Haec  videns  quidam  discipulus  eius  nomine  Mag- 
Qoaldus,  cl i x i t  adeum:  'Pater,  habeo  vas  argenteum  pretiosum,  caelaturis  insignef; 
si"  vis,  reservabo  illud,  ut  sacri  vasa  ininistorii  ex1'  eo  faciamus'.  111»'  respondil  : 
'Fili1.  memor  sententiae  beati  Petri  apostoli,  quam  paralitico  speranti  pecuniam 
protulit :    Argentwm,   inquiens,  c/ k  aurum  non   est  mihi,  ne  contrarius  exemplo  inve-  Act.5,1 

10  niaiis  salubri,  vas  quod  possides  pauperibus  eonferre  curato.  Nam  praeceptor  meus 
beatissimus  Coluinbanus  in  vasis  aeneis  Domino  solet  sacrificium  offerre1  salutis, 
quia  fertur  et  salvator  noster  clavis  aereis™  cruci"  confixus0'.  His  omnibus  ex- 
pletis,  reversus  est  ad  dilectae  solitudinis  aulam. 

20.  Deinde  misit  epistolam  ad  Iobannem  diaconuma,  rogans  eum   ad  se  venire. 

51  Qui  cum  dilecti  magistri  litteras  accepisset,  tulit  quod  pro  benedictione  offerre1' 
poterat  et  venit  ad  eum ;  et  oblatis  eulogiis,  salutavit  patrem,  et  salutatione  paterna 
est  honoratus.  Cui  interroganti  virum  sanctum  de  prosperitate  itineris  eius  ille 
respondit:  'Divina  nos  praeveniente  misericordia  et  subsequente,  cuncta  prospere 
provenerunt.    Nam  cum  summa  gratulatione  suscepit  nos  princeps,  et  eripuit  Deus 

ao  Hliam  eius  a  daemonio,  et  ipse  dedit  nobisc  dona  non  modica  et'1  insuper  optulit 
mihi  episcopatus  honorem ;  ego  vero  non  consensi  suscipere  ante  praeceptum  abbatis 
mei.  Ergo,  fili,  adquiesce  consiliis  meis;  esto  mecum  et  lege  divinae  libros  scien- 
tiae,  et  docebo  te,  cooperante  gratia  Dei,  intellegentiam  scripturarum'.  Cecidit 
autem  diaconus   ad   pedes    eius,  gratias    agens,  fecitque  rediree   in  sua  pueros,  qui 

25  secum  venerunt*;  ipse  vero  remansit8  apud  virum  venerabilem,  et  ille  coepit  eum1' 
introducere  in  cellaria  scripturarum,  ostendens  ei  novi  et  veteris  occulta  thesauri. 
Superna  itaque  illustratus  clementia,  tanti  magisterii  profecit  instantia,  adeo  ut 
in  omni  scripturae  divinae  latitudine*  nobiliter  eruditus,  laboris  paterni  fructus 
ostenderitk. 

30  21.  Sigibertus  igitur  rex,  cum  audisset  puellae  redditam  sanitatem,  mandavit 

patri  eius,  ut  eam  suis  conspectibus  exhiberet.  Qui  sumens  dona  ingentia8  et 
puerorum  multitudinem  ac  puellarum,  cum  magno  suorum  comitatu  duxit1'  eam 
usque  ad  Rhenum*-"  indeque'1  pere  comites  ad  regem  transmisit.  A  quo  dum  gra- 
tanter  suscepta  fuisset,  interrogata,  quomodo  suae  remedium  consecuta  esset  infir- 

35  mitatis,  cum  per  pontifices  ad  hoc*  missos  sanitati  non  posset  restitui,  hanc  red- 
didit  rationem:  'Domine  mi',  inquiens,  ;est  vir  quidam-  in  provincia,  quam  huc 
ducta    reliqui,    cuiusdam    incola    solitudinis   de   gente   Scottorum1'   nomine    Gallus 

III.    Capp.  19  —  21.     la.  al.  b.  eu  *.  d.  2a.b.c.d.e.f.g*.  3a.b.c.  4.  ba. 

Cajj.  19.     a)   quaeuum((iue   m.    «/.   suppl.)    3c           b)    poposiscet  pr.  >n.  3o;   poposciscet  ~2f.  3c. 

iii  c)  cael.  corr.  cel.  2«;  celehuma  3c.         d)  Arbonensem  3«.         e)  tribuit  :>//.         f)  insignae  2<t.  g)  si 

—  illud  om.  '■)//.  h)  ex  eo  om.  3/a  i)  om.  3«.  k)  et  a.  ante  inq.  26;  et  a.  om.  2e.  1)  sal.  o. 
2a.f.g*.  Sa.b.c.         m)  aeneis  2b.  ba.b.         ni   crucis  pr.  m.  3c.         o)  fixus  2e.f.  4  (pr.  m.). 

Cap.  20.  a)  diaconem  Ba.c.  b)  ofterre  —  salutatione  m.  al.  in  mg.  add.  2«.  c)  dona  n.  36. 
d)  insuper  et  lc'-'.  e)  in  sua  r.  lc\  2b.  f)    venerant  2«.  f.  g)    niansit  3«.  h)  m.  al.  posi 

46  introd.  suppl.  3c.         i)  latitudinae  5«;  om.  Sc.         k)  ostenderet  lc'.d  (m.  al.).  2c.e.f.g*.  3«. 6. 

Cap.  21.  a)  magnifica  3«.  b.  b)  bis  scr.,  sed  corr.  icl ;  post  c.  7  litt.  ras.  \<-\  c)  Rhenom(?) 
corr.  Rhenum  la' ;  Renum  2b.  d. ;  heremum  2a.g*.  d)  que  om.  '3I>.  e)  pr.  m.  om.  Id.  t)  <>>».  3c 
g)  om.  3a.         h)  Scotorum  2«.  g*.  3c ;  Scotthorum  2e. 

I)  Wettinus:  tribuno.         2)  Wettinus :  cum  cunctis  pagensibus. 


300  VITAE   (iALLI  AUCTORE  WALAHFRIDO  LIBER  I. 

tantae    apuda   Deuin    virtutis    et    meriti,    ut   adversus   daemones   singuhiri    quadam 
utatur  potentia.    Nain  cumb  ego,  ancilla  tua,  gravi  vexatoris  instantia  periculosum 
vitae  nutantis  finem  paene  subh'em,  rogante    patre   meo,   idem  vir  Dei  supervenit. 
et  signo  vexilli0   salutaris  me  muniens,  imperiosa  voce  iussit   exire  tyrannum.     Et 
videntibus  cunctis  qui  aderant,  exivit  de  ore  meo  quasi  corvus   colore  piceus,  hor-  5 
rore  tartareus;    cumque  sacrificii'1   caelestis    me  pabulo  confirmaret,  pristinae  resti- 
tuta"   sum  sanitati'.     His   itaf  relatis,    puella   procidens  ad  pedes  regis:  'Obsecro'. 
ait,  'domine,  ut  virum  ipsum  tuae  gratiae  foveas  lenitate   etK  pro  me  dignas  illi1' 
gratiarum    actiones    rependere   non    graveris'.     Interrogavit    autem    eara ' ,   in    qua 
heremo  vir  mansitaret  eximius.     Et  illa  respondit:   'In  saltu,    qui  Arbonensi   terri-  10 
torio    adiacet,    et  est  publici  possessio  iuris;  situsk  autem  inter  Alpes  Rhetiarum1 
et  Brigantini  marginem  lacus'.    Rex  igitur"1  ut  audivit  in  publicis  eum  commorari 
possessionibus,  iussit  fieri  conscriptionem  firmitatis,  ut  vir  sanctus  locum  quem  in- 
colebat   per   auctoritatem   regiani    optineret.     Auri    quoque   libras   duas    et  argenti 
pondo"   totidem    cum°   epistola1'   concessionis  iam  dictae  per  suos  nuntios  viro  Dei  15 
destinavit,  se  sacris  orationibus  eius  commendans  attentius;  Gunzoni'1   autem  duci 
praecipiens,  ut,  si  solitudinis  incola1'  vellet,  solatiorum  ei  copiam  ad  aedificandam* 
cellam  sumministraret. 

22.    Non  multis  in  medio   revolutis    diebus,    volens  rex   idenr1  puellamb   suis 
thalamis  sociare,  celebri  edicto  sacerdotum    et   principum  suorum  senatum  nuptia-  20 
rum  praecepit  adesse  sollemniis.    Cumque  stipatus  agmine  procerum  introisset,  ubi 
ipsa    manebat,    dixit    illi:    'Ascendamus   in   palatium,    namc   nuptiae  paratae  sunt; 
Micerdotes  et  capita  populorum  cuin  benedictionibus  congruis  advenerunt'.    Quibus 
illa  auditis  cecidit  ad  pedesd  eius,  dicens:    'Mi  domine,  quia  praeterita  passio  suo 
me  pondere  tabefecit,  vires  absorbuite  valitudo  contraria,  membrorum  offieia  aegri-  25 
tudine1  sunt  resoluta;  da  mihi  vel  septem  dierum  inducias,  ut  aliquatenus  virium 
detrimenta   recuperem   et   sic   tuis  possini  applicari"   conspectibus'.     Quam  petitio- 
nem    dum   rex   pie    susciperet,  ad   palatium11  remeavit,  illa  in  privato  commorante 
cubiculo.     Fiebat  autem1  utroque  in  loco  ingens  apparatusk  laetitiae,  admirantibus 
ntultis,    cur    tam    diu    divisi    convivio1     distulissent    conubia.      Transactis    interea  30 
septem    diebus,    circa   matutinum    officium   puella1"   cuin    duobus   viris   totidemque 
puellis11   ecclesiam  beati  Stephani  protomartyris  °  introivit,  et  secedens  post  ianuas 
templi,    exuit  se  vestimentis  regalibus  et  habitum   propositi    sanctioris11   assumpsit, 
nescientibus    hoc   viris,    qui   pariter   cum   illa  advenerunt.     Deposito  ergo  terrenae 
dignitatis    amictu,    sanctimoniae   nitorem    cum   quodam    sui  secuta   contemptu,    ac-  35 
cessit  ad  altare,    et  in  faciem  proruens,    Dominum  studiosius  adoravitq   ac  deinde, 
cum  se  erigeret,  cornu  comprehendit  altaris1'   et  huiuscemodi  voces  emisit:  'Beate 
Stephane,   qui  sanguine  tuo  testimonium  Christo  perhibuisti,  deprecationem  meam 

III.    Capp.  21.  22.     1«.  a\  b.  cu  '-'.  d.  2«.  b.  c.  d.  e.  f.  g*.  Sa.  b.  c.  4  (ad  l.  32,  cf.  n.  0).  ba. 

Cap.  21.     a)  v.  apucl  D.  36.         h)  om.  3/;.  c)  vexillo  3«.         d)  sacrificiis  3a.         e)  restitute  40 

]>r.  »1.  3c.  f)  om.  lc'2.  g)   ut  pr.  m.  3c.  h)  om.  Sb.  i)  m.  al.  corr.  eum  Sb.         k)  situs  — 

lacus  om.  :ic.  1)  Retiarum  2d.  4.  m)  autem  2f.  3«.  n)  pondi  3« ;  pondera  2e.  o)  bis  scr.  lc'. 
p)  epistolam  3«.  <j)  Cunzoni  2a.  3a.b;  Gonzoni  2g*.  r)  esse  h.  7.  add.  2f,  post  vellet  2g* ;  solitu- 
dinem  incolere  v.  2e.         s)  aedificandum  3«. 

Cap.  22.     a)  eadem  3a.         b)  om.  36.  (•)  iam  lc'2.         d)  p.  e.  in  litura  ha.         e)  obsorbuit  45 

2a.  Sa.b.c;    sorbuit  2f.  f)   agrit.  pr.  m.  la*.  g)  applicare  2«.  li)  placitum  2«.  i)  om.  4. 

k)   appatus  pr.  m.  3«.  1)  continuo  ld.  m)  vero  add.  Sb.  n)  puellas  pr.  m.  \d.  o)  tomar- 

tyris  —  p.  302,  l.  9.  spatio  deuun  om.  4,  folio  exciso.  p)  sanctitatis  3«.  q)  adorabat  3b.  r)  pr. 
111.  in  mg.  suppl.  lc1 ;    a.  c.  2e. 


VTTAE  GALLl   AUCTORE  WALAHFRIDO  LIBER  1.  301 

tuis  meritis  Domino  commendato,  ata  tu;i  Lntercessione  hodie  cor  domini  mei 
regis  convertat  secundum  voluntatem  meam,  ne  ^elamen,  quod  amore  Dei  suscepib, 
auferat  de  capite  meo'.  Viri  ergo  qui  erant  cum  illa,  haec  videntes,  reneruni  ad 
regem    et   nuntiaverunt   ei('   quae   facta  fuerant.     Et   ille   advocans   sacerdotes   et 

6  quosdam  principes  suos,  coepit  inquirere  ab  eis.  quidd  super  nac  re  faciendum 
censerent.  Cyprianuse  Arelatensis  regi  respondit:  'Quia,  ut  liquido  claret,  puella 
haec,  cuni  a  daemonio  erueretur,  hoc  se  voto,  quod  perfecisse  videtur,  constrinzit, 
cavenduni  tibi  est,  ne  forte',  si  irritum  feceris  votuni  eins,  redivivo  daemonum 
comprimatur  incursu,   et  sint  illi   novissima8  peiora   prioribus;   fcu   vero  tanti  cri- 

io  minis  reatum  incurras'.  Rex  ergo  iustitiae  tenax  et  timore  Domini  plenus  huic 
consilio  devotae  mentis  pandit  assensum,  et  ingressus  ecclesiam,  fecit  afferri 
vestem'1  nuptiis  praeparatam  et  coronam  sponsae  nitoribus  imponendam.  His 
allatis,  dum  puellam  ad  se  iussisset  accedere,  sponsa  Dei,  iam  agni  comitatibiis 
haerens,    avelli    non    potuit   ab    altari,    quia   se   timebat   de  ecclesia  protraheudam. 

ls  Cumque   instantius1    arae    cornibus   inhaereretk,    rex   eam,    ne    timeret,    admonuit: 
'Hodie'.  inquiens,   'per  onmia  tuae1   voluntatis  videbis"1  effectum'.    Porro  illa  inter 
speni  etn    metum  posita,  caput  super  altare  reclinans:   'Ecce',  ait,  'ancilla  Domini;  cf.imc.1,88. 
fiat  niihi"  secundum  voluntatem  eius1''.    Rex  vero  iussit  sacerdotibus,  ut  elevarent'1 
eam  et  ad  se  perducerent.     Quo  facto,    induta  est1',   illo8   iubente,    veste  regali  et 

20  sacro  velamine  coronata.  Intuitusf  autem  eamu  rex  religiosus,  dixit  illi:  lEcce! 
meis  te  nuptiis  praeparatam  sponsi  caelestis,  domini  nostri,  videlicetv  Iesu  Christi, 
credo"  complexibus'.  Et  dexteram  eius  comprehendens  posuit  in  altari;  deinde 
ecclesiae  limenx  excedens,  lacrimis  absconditumy  patefecit  amorem.  Post  haec 
vocavit    eam    et    iuxta   se    fecit   in   palatio  residere  et  donis  ing-entibus  honoratam 

25  praetulit  monasterio  ancillarum  Dei,  quod  in  honore  beati  Petri7,  principis  aposto- 
lorum  constructum  est  in  Mettensiunr1  civitate,  ubib  gesta  sunt  universa,  quae 
proxima  narratione  retulimus.  In  his  autem  omnibus  perficiendis  secuta  est 
puella  consilium  beatissimi  Galli,  qui  eam ,  Domino  auxiliante,  a  daemonio 
liberavit. 

30  23.    Per    idem    tempus    Iohannes    diaconus,    perseverans    apud    veneranduma 

patrem,  prudentiam,  quae  in  eo  caelitus1'  abundabat,  studio  sitienti  potavit,  in 
absolutione  dumtaxat  difficilium  scripturae  divinae  quaestionum  et  intemeratae'' 
fidei  ratione.  Operis  quoque  cottidiani,  quod  idem  egregius  apostolicae  distric- 
tionis'1  imitator  sedula  accelerabat0  instantia,  non  solum  dilexit  scientiam',  verum 

35  etiam  comprehendit.  Gratia  enim  illustratus  divina,  quicquid  vel  visu  vel  auditu 
percepit,  altae  meinoriae  et,  ut  ita  dixerim,  armario  cordis  celer  inseruit  et  sub 
huius  magisterii  disciplina"  cum  omni  mansuetudinis'1  et  humilitatis  custodia 
triennium  duxit. 

III.    Capp.  22.  28.     1«.  a\  0.  c'-.  d.  2a.b.o.d.e.f.g*.  Ba.b.c.  ba. 

40              Cap.  22.     a)  ut  t.  i.  30.         h)  supcepi  3c  c)  illi  2/';  ei  post  fuerant  2e.         d)  qui  pr.  m.  :',<■. 

e)  Cipr.  2«.           f)  si  f.  2e.g*.           g)  otn,  36.  h)  vestimentuin  3c.           i)  constantius  oa.b;    obnixius 

Wettiwus.         k)  inheret  Sb.          1)  superscr.  3«.  ra)  om.,  sed  m.  al.  supp/.  implebo  3b.           n)  spem 

metumcpie    3a.  b.          o)   om.    3«.          p)    v.    tuam  id.f;    verbum    tuum    2e.           q)    elevaret    1«',    eorr. 

r)   m.  al.  s/uppl.   2«.           s)    illa   3«,   corr.           t)  Intuens   3b.           u)    r.  r.   eam   :)b.           v)   om.   2e. ;/  . 

45  w)  trado  3a.  x)  lumen  2g*  et  pr.  m.  2a.  y)  p.  am.  absc.  \d.  ■/.)  om.  lc'.  a)  Metensium  leui. 
'/.  2e.  e.  f.  :ia.  b.         b)  ibi  36. 

Cap.  23.     a)  verandum  pr.  w.  2«;    venerabilem  2c.  b)  om.  :)b.  c)  intenerate  pr.  m.  ;)<■ : 

temerate  3b.  d)    distructionis  m.  al.  corr.  destr.  36.  e)   accelerebat  pr.  m.  \d;    accellerabat  :!<■: 

accelebrabat  :!6.         f)  om.  36.         g)  disciplina  36.         li)  mansuetudiue  :i6. 


302  VITAE  GALLI  AUCTORE  WALAHFRIDO  LIBKR  I. 

24.   Post  haec  dux  sepea  iam  dictus1  per  epistolam  suam  virum  Dei  rogavit, 
ut    adb   Constantiam    oppidum    perveniret   ad  eligendum'    qui  eidem  sedi  praefice- 
retur  antistitem.    Advocavit  autem  Augustidunensem'1  et  Veridunenseme- -  episcopos 
cuni  multitudine f   clericorum;  Nemidonae*  etiam,  quae  a  modernis  Spira  vocatur. 
venire   fecit  episcopum    necnon    per   nuntios    et    epistolas  suas  totius  Alamanniae1'  ?, 
presbyteros,  diaconos  universasque  clericorum  copias  generaliter  die  denominata,  id  est 
proxima  paschae  dominica,  apud  Constantiam  convenire1  praecepitk.  Ipse  quoque  cum 
principibus  et  comitibus1   suis   huic  intererat"1  conventui".     Cumque  haec  synodu^ 
tantae  multitudinis  celebraretur  accessu  et  trium  spatio  denuntiaretur0  futura  dierum. 
beatissimusp  Gallus  divino  plenus  consilio,  assumptis  Iohanne  et  Magnoaldo'1  diaco-  10 
natus  officio  sublimatis,  perrexit  ad  oppidum ;  ingressoqiie  eo  locum r  concilii,  dux 
huiusmodi  verba  prof  udit :  'Deus  omnipotens,  cuius  providentia  totum  corpus  ecclesiae 
augmentatur  et  regitur,  per  interventionem*  et  meritum  beatae  Mariae  semper  vir- 
ginis,  in  cuius  honore*  locus  iste  consecratus  est,  effundat"  hodievsuper  nos  Spiritum 
sanctum    ad    eligendum    pontificem,  qui   ad   regendam  plebem  fidelium  sit  idoneus  15 
et  ad  gubernandam  ecclesiam  Dei   pastorali   sit  diligentia  plenus'.     Ammonuit  de- 
inde  pontifices  et  omnemw  clerum,  ut   iuxta  saluberrimax   canonum   decreta   recto- 
rem    ecclesiae    providerent  '■''.     Coeperunt   autem    omnes  clerici    ad  invicem  dicere4: 
'Gallus  iste  testimonium  habet  bonum   ab  omnibus,   qui    eius  vitam    noverunt.     In 
scripturis    divinis   scientiae    culmen    optinuit  et  in  omni  vitae  honestate  sapientiae  20 
luce   refulget;    iustitiae    autem  vitae  castitatem    corporis  sociavit,  mansuetudinemv 
cumz  humilitate  possedita;  continentiae  vero  salutari  patientiamb  iunxit.     Largitor 
este   elemosinarum,  orfanorum    pater,    in   viduarum   solatiis  alacer.     Hunc  omnium 
sectatorem'1  virtutum  decet  esse  pastorem  populorum'.     His   auditis,    dux  dixit  ad 
illum:    'Audis,   quid  isti  locuntur    et  affirmant?'     Sanctus    pater   respondit:    'Bene  25 
quidem  dicunt ;  utinam  verum  esset,  quod  f atentur.    Cum  autem  invicem  talia  trac- 
tant,  nesciunt  in  canonibus  esse  prohibitum,    ne  aliqui  de  locis  suis  commigrantes 
aliis  facile  ordinentur  in  locis.    Est  vero  mecum  diaconus  quidam   nomine  Iohannes 
vicinorum   indigena   locorum,    cui    merito    testimonium,    quod    isti    mihi    dederunt, 
potest  aptari.     Hunc    divino  credens  electume   iudicio,  vobis  offero  promovendum'.  30 

25.  Cumque  hac  attestatione  vir  sanctissimus  in  Iohannem  cunctorum  con- 
citaret  amorem,  —  neque  enim  aliud  dea  illo  credere  poterant,  quam  quod  vir  Deob 
carus  asseruit,  —  dux  diaconum  venire  fecit  in  medium:  'Tu  es(",  inquiens,  'Iohan- 

III.    Capp.  24.  25.     la.  a\  b.cu  \  d.  2a.  b.  c.  d.  e.  f.  g*.  3«.  b.  c.  4  (a  l  9,  cf.  n.  0).  ha. 

<'«/>.  24.     a)  iam  sepe  lc'\  b)  om.  2o.  c)  eliendum  pr.  m.  36.  d)  Augustudunensem  35 

2c.  c.  f.  g* ;  Augustidonensem  3«;  Augustidinensem  m.  al.  corr.  Augustidun.  2d.  3b.  e)  Ver:dun.  2« 
(pr.  m.)\    Veridunesem   2d.  36;    Veridonensem  3«;    Viridun.  2c;    Virdun.    2f.g*.  f)    multitude  pr. 

m.  1«'.  g)  Nemidone  2b.d.e.g*.  5«;  Nemidoniae  3«;  Nemetine  2f.  h)  Alamaniae  la1 ;  Alem.  2f. 
i)  convenere  pr.  m.  Sb.  k)  praecipit  pr.  m.  \b.  1)  commitibus  3c;  commotibus  m.  al.  corr.  com- 
mitibus  2«;    comitatibus  lb.  3«.  m)    intereat  lc1.  n)    conventu  Sa.c.  0)  in  tiaretur  redit  4.  40 

p)  betissimus  la',  corr.         q)  Magnoaldus?  pr.  m.  3c.  r)  locu  (?)  pr.  m.  3c.         s)  inventione  m.  al. 

corr.  interventione  3«.  t)  honorem  pr.  m.  3b.  u)  effunde  :)o.  v)  s.  n.  h.  2e;    h.  om  2g*.  3b. 

w)  omne  3a.  x)  saluberririma  pr.  m.  3c.  y)  m.  c.  h.  p.  atram.  alio  in  loco  vacno  relicto  suppl.  3b. 
z)  m.  al.  in  litura  1«.  a)  possedet  4,  corr.         b)  patientiem  3c,   corr.         c)  om.  lc'\  3b.         d)  sec- 

tator  pr.  m.  3c ;  v.  s.  ;">«.  b.         e)  om.  3b.  45 

Cap.  25.     a)  cr.  p.  de  illo  &a  (non  bb).         b)  Dei  3a.  4  (pr.  m.J.  c)    Tune  es  i.  Id;    Tune, 

inquiens,  es  lc- ;  Tuens  (ras.  n)  inquiens  3b ;    Tu  inquiens  es  2f. 

1)  Cunzo   Wettinus.  2)  Eum  Wettinus  omisit.  3)  Wettinus:  eligerent,  quem  vo- 

luissent.  4)  Wettinus  addit:  simul  cum  eis  populo  proclamante. 


VITAK  GALLl    AUCTORE  \V.\L.\HKIill><>   LIBER  I. 


303 


nes  diaconus?'  Et  respondit8:  lEgo  plane'.  'Unde',  ait,  'ducis  propagiuein  gene- 
risb?'  Et  dixit:  In  Rhetiac  Curiensi  raediocri  natalium  dignitate  suui  procreatus'. 
Dus  vcni  ;id  illum:  'Potesne',  inquit,  'pontificalis  infulae  pondus  subire?  Tuuc 
venerabilis  Gallus  se  pro  tilio  responsurum  promisit.  Et  dum  uaecd  mutuo  sermo 
6  num  commercio6  pertractarent,  subtraxit  se  diaconus  et  fugiens  Latibulum  quaesivH 
in  ecclesia  sancti  Stephani  martyris,  quae  est  extra  oppidum.  Secuti  sunl  autem  ' 
sacerdotes  cum  plebe  et  apprehensu»  lacrimia  perfusum  felicibus,  licet8  reniten- 
teni1',  in  praesentiain '  pontificum  pertraxerunt  et  ducis  et  levaverunt,  omnes  pariter 
vocem  dicentes:  Mohannenik  elegit  sibi  Dominus   pontificem   hodie'.     Ei   respondil 

10  omnis  populus:  'Amerr'.  Episcopi  itaque  duxerunt  euin  ad  altare  et  sollemni1 
benedictionis  ofticio1"  ordinaverunt  antistitein" ;  consummatoque0  sacrae  promotionis 
ministeriop,  rogaverunt  euni  sacrificii  salutaris'1- 1  celebrare  mysteria.  Praemissis 
ergo  ex  more  divinae  libationis  initiis,  post  lectionem  euangelii  rogavere1  venera- 
bilern*  Gallum,  ut  lnultitudiui  quae1  aderat  verbi  of ficio  sacrae  instructionis  pabula 

i5  ministraret.  Qui,  assumpto  Iohanne  episcopo,  gradum 2  ascendit,  eo  videlicet  pacto, 
ut  ipse  quidem  aedificationis  instrumenta  colligeret,  episcopus  vero  ad  utilitatem 
barbarorum"  bene  prolata  interpretandov  transf underet w.  Coepit  igitur  verbum 
facere  de  initio  creaturarum  et  Adaex  peccatum,  pro  quo  depulsus  esty  paradyso, 
eommemorare.     Transiens   inde   ad    diluvium,  patriarcbarum  consequenter  tempora 

20  perstrinxit  et  actus.  Egressum  quoque  tiliorum  Israhel  de  Aegypto  et  transitum 
per  mare  Rubrunr  legisque  lationem  per  Moysen  et  caelestis  alimenti  miracula  re- 
plicavit.  Regurrr  deinde  successiones  et  tempora  prophetarurn  breviter  attingens, 
adventus  dominici  tempusz  retexuit.  Baptismum  etiam  salvatoris  et  mirabilium8 
eius  gloriam  commemorans,  crucis  ignominiam  cumb  impiis  insectationum  generibus 

25  veraci  relatione  subiunxit.  Haec  audientes  ecclesiae  pastores,  cuur  populi  multitu- 
dine  lacrimas  fuderunt  uberrimas  et  ad  invicem  dixerunt :  ' Vere  Spiritus  sanctus 
locutus  est  hodie  per  osc  viri  istius'.  Ille  vero  praedicationem  perduxit  usque  ad 
resuiTectionem  Christi  et  in  commemoratiorre'1  generalis  iudicii  terminavit.  Omnes 
ergo  qui  aderarrt,  alacri  mentis  exultatione  repleti,  benedicebant  Dominum"  et  ad 

30  sua  cuur*  gaudio  remeabarrt.  Doctor  itaque  venerabilis,  manerrs  aprrd  Iohannem 
episcopum  septeur"  diebus,  inter  multa  salutiferae  consolationis  verba  haec  sepius 
inculcavit'1:  'Quem  Deus  elegit,  homo  rron  despiciet;  sed  erit  ornnium  veneratione 
sublimis,  quenr  divinunr  commendat  iudicium'.  Deirrde,  accepta  ab1  eo  beuedic- 
tione,    reversus   est   ad    cellulamk    suam.     Episcopus    autem    iussit1    his   qui   rebus 

35  episcopii"1  praeerant",    ut°   ad   virum  Dei  cum  sibi  subiectis1'   venirent   et  eius  ob- 

i77.    Cap.  25.     \a.  al.  b.  cu  2.  d.  2a.b.c.d.e.f.g*.  Sa.b.c.  4.  5«. 

Cap.  25.  a)  respondens  36.  b)  inmg.suppl.  \a.  c)  Rhecia2^;  Retia  3c,  corr.;  Rhretia  5a. 
d)    hoc  '■]<:.  e)    commercia  2//';    commercii  3«;    commertium    corr.   commertio  3S.  f)    eum  add. 

\cu-.  2ff'.        g)  oi».  36.         h)  retinentem  3c.         i)  praeseutia  3«.         k)  Iohannes  \c',   corr.        \)  sol- 

40  lemnis  3<v.  m)  officiu  pr.  m.  2«.  n)  antestitem pr.  m.  2«;  pontificein  2f.  o)  Cosunimatoque  \a. 
p)  ministerii    3«;    offitio   2e.  q)    altaris    \c'.  r)    rogaverunt  3«.  s)    venebileni  4.  t)   qui 

aderant  3«.  u)  barbaro  pr.  m.  3«;  plebis  2f.  v)  interpetrando  pr.  m.  3c.  w)  tranfunderet  3c 
x)  Adg  pr.  m.  4.  y)  de  add.  2</  cum  edd.  z)  temporis  Sa.  a)  miraculorum  e.  gl.  2/';  mirabilia  e. 
(om.  g\.)  2e.       b)  c.  i.  i.  g.  in  litura  ba.        c)  hos  3c;  :  os  2a.        d)  commemorationem  4.        e)  Deum 

45  3c.  4;    Dominum  —  remeabant  pr.  m.  in  mg.  1«'.         f)  r.  c.  g.  36.  g)  d.  s.  3«.  !>.  h)  in  :  : :  cul- 

cavit,  ras.  cau  (?)  4.  i)  ab  eo  om.  \a.  2e\  ab  ea  2g* ;  ben.  ab  eo  4.  k)  cellam  2e.  36.  1)  om.  Sa 
(cf.  n.  u).  m)  eposcopii  2«,  corr.;  episcopiis  2<f .  n)  praecepit  m.  al.  add.  3«.  o)  m.  rec.  suppl.  3c. 
p)  >ii.  al.  superscr.  \a. 


1)  Wettinus:  missarum  sollemnia. 


2)  Wettinus:  eminentiorem  locum. 


304  VITAE  GALLl   AUCTORK  WALAHFRIDO   LIBER  1. 

temperarent  iussioni.  Post  liaec  tanto  studio  caritas*  mutua  servabatur  utrimque1*, 
ut  spiritalis0  glutino  clientelae'1  sibie  semper  cohaerentes  solo  corpore  viderentur 
divisi.  Magister  paterna  sollicitudine,  praecibus  et  consilio  salutari  mathiten  refo- 
vebat;  ille  vero  paterno  honore  et  omni  necessitatum f  subsidio  didasculum»'  suble- 
vabat.  Sicque  sacra  piorum  societas  aucto  crescebat  honore1'  et  multiplicato  com-  5 
mendabatur  amore ' . 

26.    Tempore  subsequenti  coepit  virtutum  cultor  eximius  oratorium  construere, 
mansiunculis    per   girum    dispositis    ad    commanendum  fratribus,   quorum  iam  duo- 
decim a  monastici  sanctitate  propositi  roboratos  doctrina  et  exemplis  ad  aeternorum 
desideria1'  concitavit.    Quadam  itaque0-1  die,  dum  post  laborem  matutinalis  officii  10 
quiescendi  gratia  lectos  suos  reviserent'1,  primo  diluculo  vir  Dei  vocavit  Magnoal- 
dumc  diaconum  suum,  dicens  illi:   Tnstrue  sacrae  oblationis  ministerium  * ,  ut  possim 
divina  sine  dilatione  celebrare  mysteria'.    Et  ille:  'Nums',  inquit,    tuh  pater  missam 
celebrabis?'    Dixit  ergo  ad  illum:   'Post  huius  vigilias  noctis  cognovi  per  visionem, 
dominum    et   patrem  meum  Coluinbanum  de   huius   vitae  angustiis  hodie  ad  para-  15 
dysi1    gaudia  commigrasse.     Pro  eius  itaquek  requie  sacrificium  salutis1    debeo  im- 
molare'.     Et   signo    pulsato,    oratorium   ingressi,    prostraverunt   se   in  orationem  et 
coeperunt  missas  agere    et  praecibus  insistere  pro  commemoratione "'  beati  Colum- 
bani.     Finito"   sacrae   devotionis  officio,    venerabilis0   Gallus  dixit  ad  Magnoaldum 
diaconum :  'Filip,  non  tibi  grave  videatur  petitionis  meae  pondus,  sed  arripe  viam  20 
v.Gaiiivet.  et    Italiam    petito,     pertransien  sque'1-  2    usque     adr    monasterium    quods     Bobium 
nominatur,    diligenter   perquirito,    quid   actum    sit    circa    abbatem    meum.     Nota 
ergo  diem  et  horam,    ut    si    eum  compereris1    esse"   defunctum,    possis  agno- 
scere,  utrum  visio  mea  veritatis  fulciatur  effectu.    Haec  ergoomniav  solli- 
cita    investigatione    perdiscens,    regressus    nuntiabis    mihi'.      Diaconus    ad   pedes  25 
magistriw  provolutus    ignotum    sibi    iter    esse    conquestus    est,    sed  virx 
benedictus  voce  blanday    eumz,   ne  timeret,  admonuita:   'Perge',  inquiens,   'et 
Dominus    diriget   gressus    tuos'.      Hac    consolatione    roboratus,    pii    doctoris    alumnus 
praeceptob  paruit,  et  acceptoc  benedictionis  viatico,  viam  festinanter  aggressus 
est.     Cumque  pervenisset  ad  monasterium,  ut  volebat,    invenit  omnia  itad   con-  30 
tigisse,    sicut  p  a  t  r  i    suo  per    visionem  f  u  e  r  a  n  t  revelat  a.      Mansit    a  u  t  e  m  (1   i  b  i  un  a  e 
noct  e  et  a  c  cepit    a  f  ratr  i  b  u  s  epistolam  ad  beatum  Gallum,  continentem  vene- 
randi1    transitum    Columbani.      Qui    et    baculum   ipsius,    quem    vulgo    cambotam" 

III.    Capp.  25.  26.     la.a\b.ct2.d.  la.b.c.d.e.f.g*.  Za.b.c.  4.  ba. 

Cap.  25.     a)    caritatis,    om.  m.  3a.  b)   utrumque   3«.  c)   spiritualis   2d.  4;    specialis  2g% .  35 

(1)  clieu  :  :  pr.  m.  la.  e)  semper  sibi  ba.  b;  is  semper  2e.  f)  necessitatem  (?)  pr.  m.  la\  g)  ita 
la.  2g.  3a.c  et  pr.  m.  2c.d.f  (cf.  V.  Gall!  metricam  v.  1078,  Poetae  II,  456j;  didasc  :  lum  pr.  m.  lb; 
didascolum  5«.  b ;    didascalum  rell.         h)  amore  3o,  m.  rec.  in  litura  scr.  3c.         i)  honore  2f.  3a.  b.  c. 

Cap.  26.     a)    duodeci  pr.    m.   3c.  b)   desiderio  3a.  c)   d.  i.  3b,  corr.  d)  revivescent 

pr.  m.  36.         e)  Malnoaldum  1«.         f)  ministeria  2g* .  3b.         g)  non  pr.  m.  3b.         h)  tu  ante  inquit  2g*,  40 
post  pater  4.  i)  paradisum  3c,  corr.         k)  ergo  2b  (pr.  m.).  g*.  1)  salitis  pr.  m.  3c.         m)  com- 

memorationem  pr.  m.  :>a.  4.  n)  que  add.  2f;  autem  add.  3I>.  o)  versu  ineunte  om.  lc'3.  p)  F(ili  non 
tibi  in  liturd)  \c\         q)  que  om.  4.         r)  om.  3c.         s)  qui  3«.         t)  comperis  3a,  corr.  u)  om.  35. 

v)  nomina,  m.  rec.  superscr.  vel  omnia  3c.  w)  mihi,  superscr.  eius  ba.  x)  Dei  add.  36.  y)  blande  3c. 
z)  eum  adm.,  ne  t.  2f;    eum  ne  t.  om.  4.  a)  (dicens  add.)   perge  (om.  i.)  4.  b)  om.,  sed  m.  al.  45 

ante  al.  suppl.  praeceptis  3b.  c)  Gallum  add.  3c.  d)  om.  3b.  e)  n.  u.  ba.  f)  veneranda  3f, 
corr.  g)  corr.  campotam  3c;  campo(tam  m.  al.  add.)  2«;  cambocam  2g* ;  cambutam  2e;  cambuttam 
ld.  2c.f. 

1)  Wettinus  itddit:  dominico.  2)  Inde   ab   hoc   loco  textus  cwn   Vita  vetustissima  col- 

latus  est.  50 


VITAK  GALLl   AUCTORE   WALAHFRIDO   LffiER  I. 

vocant,  per  nianuiii  diacoui  transmiserunt,  dicentes,  sanctum  abbatem  ante  r.o»Mv«< 
transitum  suuni11  iussisse,  ut  per  boc"  aotissimum  pignus  Gallus  absol- 
veretur.  Dimissus0  autem  ab  illis,  itcr  acceleravit,  et  prospere  in  om- 
nibus  ageus,  die'1  octava  pervenit  ad  dominum6  suum  et  patrem,  ferens 
5  epistolam  relationis  et  absolutionis  iudicium.  Lecta  epistola,  sauctus  (jallus 
carissimi  patria  amorem*  pleno  retinens  corde,  Lacrimas  profudit  uberrimas, 
ets  collectis  fratribus,  causas1'  meroris  aperuit*.  Deinde  tanti  patris  memoriam1 
praecibus  sacris  etk   sacrificiis  salutaribus   Erequentarunt  . 

27.  Contigit    autem    quadama    die,    dum    in    coustruendo    oratorio    cumib.c.8. 
10  fratribus    laboraret,    ut    tabula    quaedam    parieti    imponenda    brevior   ceteris 

mensura  palmorum"  *  quattuor  appareret.  Quam  d  u  m  eiusdem  operis  arti- 
fices  vellent  abicere,  beatus  Gallus  virtutis,  quam  in  Domino  habebat,  sibi 
conscius,  iussit  eos  ab  opere  disiungere1'  et  domum  ad  percipiendam0 
secum  refectionem,   quam  Dominus  praeparavit,   intrare.      Quibus   secundum 

15  iussionem  eius    facientibus     benedictum    panem    manu'1    sua   porrexit.     Poste 
prandium  autem,    cum  omnes  pariter  opus  repeterent  imperfectum,    invenerunt 
tabulam,    quam  propter  sui  brevitatem  pridem  abicere f    voluerunt,    ceteris  om- 
nibus    longiorem    mensurag'-1    dimidii    pedis1',    et    ammiratione    de    eo    quod' 
eveneratk   habita,  lignum,    quod  mirabili  creverat  modo,    in    loco   suo  parieti 

20  aptaverunt.  Quod  ipsum1  longo  deinceps  tempore  a  fidelibus  expetitum. 
Domino  faciente,  dentium2  doloribus  efficaciter  medebatur"1,  praeter"  antiqui  com- 
memorationem  miraculi  novis  semper  effectibus  honorandum.  In  quo  facto0 
meritorum  eius  magnitudinem  et  orationis  possumus  pensare1'  virtutem;  quia  et 
liguum    aridum    contra    naturam    incrementis    auctum    est,    et   ne   vetus   aboleretur 

85  miraculum,  rediviva  signorum  attestatione  semper  est  repetitum. 

28.  Post  haec  abbaa  monasterii  quod  Luxovium  dicitur  nomine  Eusta- 
siusb,  quem  bonae  memoriae  Columbanus  eidem  lococ  praefecit,  ab  huius  exilio 
vitae  ad  supernam  patriam  commigravit.  Fratres  ergo  in  eodem  coenobio'1  con- 
stituti  consilium    inierunt,   ut  venerabilem  Gallum  revocarent  et  eius  regimini6   se 

30  subdendo  contraderent.     Miserunt   itaque    sex   fratres  ex  hisf  qui  ab  Hibernia  ve- 

nerunt,  qui  epistolam  ferrent,  continentem  causas3  eiusdem8"  legationis.    Igitur1'  ib.c.s. 
illi    recto    itinere    cum    ad  viri  Dei    cellam    pervenissent,    nuntiati    advenisse,    ducti 
sunt  ad  orationem;   qua1  expleta,  domum  ingressi,  porrexerunt  epistolam.    Quam 
u  t  virk   sanctus  per  legi  t ,   dixit  i  1 1  i  s  :    'Ego  quidem,    o  fratres,    verba    prophet  a  e 

35  III.    Capp.  26  —  28.     1«.  a\  b.  cv  2.  d.  2a.  b.  c.  d.  e.  f.  g\  3«.  b.  c.  4.  5a. 

Cap.  26.  a)  om.  4.  b)  hunc  no  :  tissimum  (ras.  cV)  3«.  c)  Dimissis  3«.  d)  de  3<\  corr. 
e)  s.  d.  Sb.  f)  amore  pr.  vi.  3c.  g)  et  —  aperuit  om.  3c.  h)  causa  Sa.  i)  memoria  pr.  w.  Sc. 
k)  et  sacrificiis  om.,  obsequiis  m.  rec.  in  mg.  suppl.  3c;  et  hostiis  pro  et  s.  2/".         1)  frequentaverunt  2a.  '■',<-. 

Cap.  27.     a)  quadem  4.        a")  palmarum  pr.  m.  la'.        b)  corr.  disiungi  5«  et  ita  2/'.        c)  i>er- 

40  cipiendum  3b.        d)  m.  sua  in  mg.  snppl.  \a.        e)  om.  ld.        f)  abiecere  3b,  corr.        g)   mensuram  3a. 

h)  ped :  :   corr.   pedis   2a;    pedes  pr.   m.    3c.  i)    q.    ev.    o»i.   4.  k)   evenerit   habiti   pr.    m.    Sc, 

1)  ibsum  lc1,  corr. ;    ipso  3a.  m)  medabatur  3«;    medebitur  pr.  m.  3c.  ni  Propter  lc2  (non  lc'). 

2f.  3«;    vel  propter  2e.         o)  fictu  pr.  m.  3c.         p)  inpensare  3c,  corr. 

Cap.  28.     a)    abbas  2e.f.g\  4.         b)    Estasius  W  (pr.  m.).   3c.         c)    o»>.  2e,  m.  al.  post  praef. 
i.j  snperscr.  2b.  d)  coenuliio  3«;    loco  pr.  m.  26.  e)  regiminis  Sa.  f)  ex  his  o»i.  2e.f,  pr.  »i.  in 

»ig.  snppl.  lc',    »i.    al.    siiperscr.    26.  g)   eius  3b;    huius  4.  h)    Illi    igitur   2e.  f.  i)    Quo  3a. 

k)  Dei  add.  3b  (tibi  s.  deestj.  c. 

1)  Ita  Wettinus.         2)  V.  Galli  vet.  deficii.         3)  V.  Galli  vet.  redit. 
SS.  R.  Meroving.    IV.  39 


306  VITAE  GALLI  AUCTORE  WALAHFKIDO  LIBER  I. 

v. Gaiiivet.  cupiens  imitari  dicentis:  Extraneus  factus  sum  fratribus  meis  et peregrinm  filiis*  matris 

c,  3.  ...        i 

meae,   deserui   notos    meos    et   propinquos,    et    ut   liberius    Domino '   possem    vacare, 
solitudinis     elegi     secreta;      utque     parentum     et     praediorum     dimissionem 
praeteream,    episcopatus    honorem    et    divitias    mundi    suscipere    non    con- 
sensi.      Et  quo  pacto    post    hanc  renuntiationem    et  voluntariam  paupertatem  sae-  5 
culi  implicabor0    negotiis'1,  exaltabor  honoribus,  ponderibus  aggravabor?    Absit, 
inquam,    ut    qui    manum    in  aratrum    misi,    oculos    ad    relicta    retorqueam6    et 
sicutf   canis  revertar  ad  vomitum.      Scitiss   ipsi,    me    inter    vos    positum    humilitati 
semper    dedisse    operam'1    et    subiectioni;     et    quomodo    creditis,     ad    tanti 
culminis    me    provocari    posse    fastigium?      Innovate    consilia,    aliorsum    vos  10 
vertite;  mihi,  quod  animo  semel1    infixum  est,   Dominus  immutari  non  sinet'.    His 
et  similibus  verbis  animosk   eorum    ab    spe  impetrationis  huius  amovit.     Vo- 
cavit    deinde1     unum     em    fratribus     et     eum11    interrogavit,     quid    essent0    tempore 
refectionis  sumpturi.     Cumque1'  responsum  esset,  tantum  rn  0  d  0  °*  sextarium  farinae 
ad  usum  haberi  cunctorum,  iussit  fieri r   panes,   dicens:    'Potens  est  Dominus  parare  15 
mensam  in   deserto'.      Et    cum    fecisset  holeras    colligi,    ipse    sumens    rete    et  unum 
ex  discipulis  suis,    cum  fratribus  qui  supervener  a  nt  *    ivit  ad  gurgitem,    dicens:    'Vi- 
deamus,  utrum  misericors  Dominus  aliquos11    nostris  velitv   necessitatibus  lar- 
giri    pisciculos'.      Cumque    pervenissent    ad    gurgitem,    viderunt    piscem    magnum    in 
aquae    collectione    natantem    duosque    illum    insequi    lutrosw,    quasi    caperex     fu-  20 
gientem    volentes.      Irnmissov    reti7',    capturn    eum    traxerunt    ad    litus.     Habebat 
autem  in  longitudine  palmosa   XII  et   in  latitudine  IIII.      Quo  facto,    lutri'1-1  se  pro- 
fundis  immergunt.     Imposito  rursum  reti,    cum    piscatores    sancti  piscium  latebras 
pulsando  inquietarent,    iterato  lutri   apparuerunt,    pisciumc   tantam(1   multitudinem 
propellentese    in    rete,    ut1    ids    sua    pluralitate    per    loca    disrumperent.      Praeda  25 
itaque  ad  litus  perducta,  vir  discretione  plenissimus  quosdam  pisces,    adiuvantibus 
qui  aderant,  rursus  in  aquam  proiecit  et  fratribus  dixit :   'Hodie  propter'1  adventum 
vestrum1    mirabilem    suae    largitatis    evidentiam  Dominus   manifestare2    dignatus 
est'.     Illi    econtra    meritis    ipsius    quod    factum    fuerat    iinputantes,    eok   ala- 
criter  praeeunte,   domum  redierunt.     Et  ecce !  iuxta1  introitum  cellulae  vir  unus  30 
apparuit,    ferens    duos    utres    vino    plenos    et    ternos    farinae    modios    ob  suae  devo- 
tionis    indicium.      Quibus    cum    gratiarum    actione    susceptis,    cibum    sumpse- 
runt    et    post    corporis    refectionem    spiritalis    colloquii    dapibus    animas    suas 
pascere     studuerunt.      Detinuit111    autem    eos     beatus    Gallus    aliquantis    secum" 
diebus  et  caritatis  intuitu  omni  humanitatis  fovit11   obsequio.    Narravit0  quoque  35 
de    communi    patre,     beato    videlicet11    Columbano,    qiaod    certa    relatione    didi- 

III.    Cap.  28.     1«.  a\  b.  c1,  -.  d.  2a.  b.  c.  d.  e.  f.  g*.  3«.  b.  c.  4.  5a. 

Cap.  28.     a)  filius  3c  corr.  b)  I).  possim  Sa.b;    possirn  D.  4;  p.  om.  3c.  c)  implicor  3b. 

d)   n.  e.  m.  al.  snperscr.    1«.  e)    torqueam    5a.  b.  f)    sic  :  :    revertar   3c.  g)   Sitis  pr.  m.  3c. 

h)  opera  4.         i)  eras.  3c.         k)   in  Utura  5a.         1)  hunum  d.  3c;  autem  u.  2e.         m)  de  lcu'-.d.  2e.  f.  40 
n)  om.  lc- ;    i.  eum  2f.  0)   esset  pr.  m.  3c.  p)   Cum  (om.  que)  2a ;    Cui    cum  2f.  q)   tantum- 

modum  3c,  corr.  r)  p.  f.  3a.b;  haec  om.,  sedm.rec.  afferri  in  litura  scr.  ld.  s)  honera  pr.m.  3c. 
t)  supervenerat  3b.  u)  aliquod  3«.  v)  nec.  v.  3b.  w)  lutres  2g*.  3a.  x)  f.  c.  3c;  capere  cum 
volentes   3b.  y)    que   add.    2c.  e.  z)    rete  3c   (pr.  m.).  4   (ut   infra).  a)   palmas    la1.   2d.  g*. 

b)  lutris  3«.  c)    om.  3c  d)   tanta  3«;    tantum  2«  et  pr.  m.  3c;   om.  2g*;    m.  t.  3b.  e)   pel-  45 

lentes  3c  f)  pr.  m.  superscr.  3c.  g)  in  3c;    ad  pr.  m.  4.  h)  pro  3a;    per  2f.  i)  nostrum 

pr.  m.  3b.c.  k)    et  3«.  1)    iuxt :  a,   ras.  r  5«.  m)   Tenuit  3b.  n)   om.  3b.  o)  Narra- 

verunt  lc-'. 

1)   V.   Galli  vet.  hiat.  2)  Eailem  redit. 


VITAK  GALLI  AUCTOKK   WALAHFRIDO  KIKKK  I.  307 


cerat.     Deinde,    osculo    pacis  oblato,    dimisit   eos,    et  illi  benedictionr  fcanti   patris 


V.  <  ialli  v«'t. 


armati,  ad  sua  remearunta. 

29.  Neca  multo  post,  cum  iam  bonorum1'  onmium  auctor  et  propagator  ib.o.4. 
athletam  suum  de  mundi  agone  sublatum  praemiorum  laureis  vellet  perennibus 
5  adornare,  Willimarus  presbyter  veniens  ad  cellam  viri0  sancti  ,  rogavit  eum,  ut 
secum  egrederetur  ad  castrum.  Et  ut  optineret" ,  quod  voluit,  huiusmodi '  voce 
flebili"  querimoniam  summissus  ex  plicuit'1 :  'Cur',  inquiens,  'o  pater,  me,  qui1 
tuorum  monitis  dictorum  innitor,  quasi  despectumu  dereliquisti1  et  doctrinae  tuae 
salutaribus    institutis    auditorem ™  fraudasti"    benivolumV     Cui    hanc   abiectio- 

ionem°  asscribere  possum,  nisi  peccatorum  meorum  f  oetori  busV  Nisi  enim 
vita  mea  tuo  displiceret  iudicio,  amabili  me  aedificationis  tuae  non  privares  solatio. 
Nunc  ergo  noli  nos  pro  peccatis  nostris  abicere,  sed  Domini1'  provocatus  mandatis, 
viam  veritatis  desiderantibus  aperi  et  sol itae  nobis  benignitatis  munus 
impende'.     Motus    igitur    lioc'1   supplicantis    alloquio,  pietatis    amator  descendit 

15  cum  illo  et  venerunt  ad  castrum.  Vocata  autem  multitudine,  in  die  sollemni 
v  i  r  r  s  a  n  c  t  u  s  praedica  tionis  dulcedine  avidorum8  corda  refecit  etl  tanta 
quae  dixerat  sapientiae  luce  vestivit11,  utv  summa  omnium  gratulatione  auditus 
et  plena  cunctorum  veneratione  sit  honoratus.  Biduo  itaque  ibidemw  ducto, 
tertia  die  febre  correptus,    tantum    in    brevi    eius    A^iolentia    depressus  est, 

20  ut  nec  ad  cellamx  redire  nec  cibi  sustentaculum  potuissety  percipere. 
Cumque  hac  infirmitate  per  dies  quattuordecim  laborasset,  die  sexto  decimo z 
mensis  Octobris,  id  est  XVII. a  Kl.  Novembresb,  expletis  nonaginta  quinque  annis 
suae  aetatis  in  senectute  bona,  huius  vitae  liberatus  ergastulo,  animam  me- 
ritis  plenam  felicibus  reddidif   bonis  inhaesuram  perennibus. 

25  30.     Cum1    igitur    audisset    Iohannes    Constanti e n s i s  a    ecclesiae    praesul,  it>. c. 5. 

beatum  Gallum  apud  Arbonam  infirmari,  ascendens0  naviculam,  potuum0-2  et(I 
ciborum  ea  secum  genera  tulit,  quaee  infirmitate  laboranti  noverat  con- 
gruere,  ut  videlicet  suaf  visitatione  fidissimum8"  refoveret  amicum. 
Cumque  portui'1   propinq  uaret ' ,  audivit  in  domo  presbyteri  planctum  magnum  circa 

30  funiis  viri  Dei  celebrari  et  interrogavit,  quae  tantiu  esset  causa  ploratus. 
Audiens  autem  Gallu m    venerabilem,    firmissimum1    suaem  familiaritatis 

///.    Capp.  28  —  30.     la.  a1.  b.  cu  2.  d.  2«.  b.  c.  d.  e.  f.  g\  3a.  b.  e.  4.  ba. 

Cap.  28.     a)  in  litnra  \cx. 

Cap.  29.     a)    Non  post  m.  3c.  b)    o.    b.    victor  3b.  c)   s.  v.  5«,   corr.  d)   Dei  2c.  g*% 

35  e)  optinere  3«.  f)    huius   3b.  g)  flebili :  ,    ras.  s(?)  lc1.  h)   explicavit  3a.  i)  quatuor  m. 

pr.  m.  Sb.  k)    ont.    2f;    disp.   pr.    m.    Sc.  5a.  1)   derelequisti  pr.  m.    2a.  m)    adiutorem  2a. 

n)  fradasti  pr.  m.  3b.         o)  obiectionem  2e.  3a.  p)  Domino  3a ;    om.  3b.  q)  m.  rec.  in  litura  3c. 

r)  sanctus  vir  5a.         s)  in  litura  3b;  allidorum  3«;    avida  populoriim  c.  2e.         t)  E(t  m.  rec.  add.)  3c. 

u)  festivit  2« ;    vesti : :  vit  4.  v)  cum  add.  3b.  w)  ibi  deducto  3«.  x)  cella  3«.  y)  perc. 

40  pot.  3b.  z)  VI  decima  3b;    quinto  decimo  3a.  a)  XIIII.  3c;    sexto  decimo  2e.  b)   ita  pr.  m. 

1«.  c1.  3*.  ba  ;   Novembris  rell.         c)  reddit  lc'-. 

Cap.  30.      a)    Constansiensis  pr.  m.  3c.  b)  in  add.  2g'.  4.  c)  potium  2a.  3b;    potum  2b. 

d)  ac  4.         e)  in  add.  2d.  e.         f)  sua  :  ,  ras.  m  (?)  3c.         g)  fidelissimum  3c.         hj  portu  3«.         i)  ad- 

propinquaret  2a.         k)  t.  c.  e.  2b.f;  e.  t.  c.  2g ;  c.  e.  t.  ba.b;  tanta  e.  c.  3«.         1)  firmis  : :  pr.  m.  Ha. 
45  m)  s.  f.  om.  3b. 

1)  Capita  30 — 34.  libro  primo  attribuit  Walahfridus,  quae  ad  secundum  pertinent  apud 
Wettinum,  atque  etiam  auctor  vetustissimus  h.  I.  partem  priorem  concluserat,  ad  signa  et  vir- 
iutcs   post    obitum    sancti    patrata    iam    transiens.  2)    Textus    V.    Galli    vef.    h.    I.    muti. 

latus  est. 

39* 


308  VITAE  GALLI  AUCTORE  WALAHFRIDO   LIBER  I. 

v,°al'ivet-  custodem,  de  huius  saeculi  emigrasse  periculis,  misit  se  in  aquam, —  neque 
enim  poterat  propter  nimilim  dolorem  sustinere,  donec  navicula11  litus  attin- 
geret,  —  descendens  que  cum  his  quil)  secum  venerant,  intravitc  domum  pres- 
byteri,  lugubri  voce  et  corporis  gestu  merorem  eordis  insinuans.  In- 
venit  autem  corpus'1  viri  sancti  iame  involutum  et  in  loculof  repositum;  5 
aperiensque  sarcofagum  et  exanime  amici  cadaver^  inspiciens,  amariorcs 
cum  hac  voce  lacrimas  dedit:  'Heu,  heu  pater  amate,  heu  doctor  egregie !  Cur 
me  de  domo  patris  edu ctum  in  his  periculis  quasi  orfanum  dimisisti  et  con- 
fidentiam  meam,  qua  de  tuis  consiliis  plurimum  praesumebam,  immaturah  morte 
rupisti?  Tibi  quidem1  in  perceptione  praemii,  quod  tam  ardenter  desiderabas.  10 
haec  tua  mors  est  fructuosa;  nobis  autem  in  tot  mundialiumk  perturbationum 
procellis  laborantibus  multipliciter1  est  luctuosa.  Sed  qui  de  vitae  corporalis"1 
interruptione  dolemus,  de  animae  immortalis  libertate  gaudere  debemus  certi, 
quia  orationibus  non  desinas  adiuvare,  quos  consilio  et  exemplis  roborare  consue- 
veras'.  Inter  haec  verba  presbyter  eum,  ut  surgeret,  monuit,  et"  pro  requie  io 
defuncti  ambitiosius  Dominum  praecaretur.  Intraverunt  itaque0  ecclesiam, 
et  episcopus  pro  carissimo  salutares  hostias  immolavit1  amico.  Finito  autem 
fraternae  commemorationis  obsequio,  respiciens  post  tergump,  vidit  fossam, 
in  qua  sanctum  corpus  humare  volebant.  Acceptaque  cruce  et  his  quae  exe- 
quiis'1-2  exhibentur '',  intraverunt  domum,  volentes  thesaurum  praeciosi  corporis  20 
ad  locum  sepulchri  deducere.  Cumques  arcam,  qua  claudebatur  cadaver 
feretro  impositum1,  ad  fossam  sepulturae  conarentur  deferre,  nullis  vi- 
ribus  usquam"  potuit  commoveri.  Quod  novi  genus  miraculi  dum  mutuis 
mirando  colloquiis  retractarent,  Iohannesv  episcopus  dixit:  'In  veritate 
cognosco,  hanc  sepulchri  sedem  patri  meo  Gallo  non  placere'.  Et  iussit  pres-  25 
byterow,  ut  duos  equos  inveniret  indomitos  et  faceret  introduci.  Quod  cumx 
f actum  e  s  s  e  t ,  straverunt  eos  cum  magno  labore  et  a  d  1  0  c  u  m  ubi  corpus  iacebat 
duxerunt,  ety  episcopus  cum  clero  huiuscemodi  orationem  dedit:  'Deus, 
qui  per  potentiam  maiestatis  tuae  ubique  totus  es,  pro  cuins  amore  vir  istez 
reliquit  patriama-3  suam,  ut  praecepta  tua  conservaret,  fac  corpus  eiusb  ab  his  30 
equis  indomitis  ferri  in  locum,  quem  tua  voluntas  meritis  ipsius  praevidit'. 
Cumque  finita  essetc    oratio,  cuncti'1    qui  aderant  'Amen'   responderunt. 

31.  Congruum  videtur  in  hoc  loco  retexere  miraculum,  quod  Dominus  inter 
sui  confessoris  exequiasa  exhibere  dignatus  est,  quob  liquido  cunctis  ostenderet, 
servum  suum  secumc   veraciter  tunc'1  vivere,  dum  carnis  huiuse   carcere  liberatur.  35 

Capp.  30.  31.     1«.  «'.  b.  <•'•  -.  d.  2a.  b.  c.  d.  e.  f.  g\  3«.  b.  c.  4.  ha. 

Cap.  30.  a)  navicula  —  cum  om„  sed  m.  al.  sttppl.  cum  3b.  b)  m.  al.  suppl.  3«.  c)  in 
add.  2e.  g*.  3b.  d)  corpori  sci  viri  corr.    corpus  s.  v.   3b.  e)    01».  lal.  2d.  e.  f)  lo(co  pr.  m. 

saperscr.)  suo  repos.  3c.         g)  i.  c.  2c.  e.         h)  tura  in  litura  5«.  i)  enim  3b.         k)  mundilium  2e; 

mundalium  3b.  1)   multiplicaciter  3«;    multipliter   2a   (pr.  m.).  3b.  m)    corpor(alis  in  liturd)  la1;  40 

corporibus  m.  rec.  corr.  corporis  3c\  mortalis  2f.         n)  ut  lcu-.d.         0)  om.  3o.         p)  postergum  la.  2a 
(pr.  m.J.  3c  cum  V.  Galli  ret.  q)    exequis  pr.  m.  2a.  r)    exhibebantur  4.  s)  2}0si  Cumque  2 

vel  3  litt.  ras.  lal.         t)  impositam  lb.  2f.  3b;    iDpositam  3a.c.         u)  usqua  pr.  m.  lc1.  v)  Iohanne 

pr.  m.  3c.       w)  om.  lc-.       x)  pr.  m.  superscr.  3c        y)  om.  3c.        x)  istae  2a.        .•)  s.  p.  3b.       b)  om.  4; 
m.  al.  suppl.  2d.         c)  o.  e.  ld.         d)  cuncta  pr.  m.  la1.  45 

Ca  p.  31.     a)  reliquias  3nr.       1))  quod  2«;  ut  2f.        c)  om.  le'2.  2e.  g* .       d)  viv.  tunc  4.       e)  om.  3c. 

1)   V.   Galli  vet.:    et    coepit    episcopus    missam    agere    pro   eo.  2)    Wettinus:    cum 

omnibus  exsequiis  aptis.  3)  Ita  etiam  Wettinus ;  provintiam    V.  Galli  vet. 


VITAE  GALLI  AUCTORE   WALAHFRIDO  LIBER   I.  309 

Eratibi"  quidam   mendicus1,    fcanta    per  omnes11   membrorum    iuncturas   debi- v,c| 
litate   contractus0,    ut    penitus    inter    alias    suae    infirmitatisd    molestias    incessu 
pedum  careret.     Huic,    dum  presbyter  indumenta   viri  Dei  distribuerel   paupe- 
ribuSj    caligas    eius    cum  calciamentis6   dedit:    statimque   debilis,    |»ro   accepto 

b  tnunere  summo  repletus  gaudio,  u1  sacras  cruribus  et  plantis'  aptavit 
exuvias8,  per  omnes  artuum  compages  repente  solutus  ost,  et  exUiens,  voce 
clamavit  ingenti2  et  gratias  egitH  Domino  '  et  beato  Gallo,  per  cnius 
merita  redditam  s  i  1)  i  v  i  d  e  b  a  t  salutem.  Viden  s  autem  episcopua  et 
cuncti    qui    aderant    sanitatis    buius    miraculum,    unanimiter    gloriflcaverunt* 

10  Deum '  atque  dixorunt:  'Manifesta  virtuto  dignatus  cst  Dominus  bodie  gloriam  sorvi 
sui  nobis  ostendere'.  Dederunt  itaque1"  ei  qui  sanatus"  fuerat  cereum,  ct"  prose- 
cutus  est1'  funus  cum  cetero  po|mlo.  Hoc  primum  signum  post  trausitum  eius  Do- 
minus'1   ad  memoriani  illius  declaravit. 

32. a     Inter  easdem  quoque  beati  pastoris  exequias  aliud  non  mediocre  sanc-  ib. .. :. 

15  titatis  eius  indicium  apparuit.  Habuit  vir  Dei  oapsellam  de  corio:i  factam 
diligenter  seratam,  cuius  clavemb  sub  tam  vigili  custodia4  ipse  retinuit,  ut  nullus 
discipulorum  eius,  quamdiu0  vixerat,  quid  intus  servaretur,  cognoscere'1  potuisset. 
Hanc  autem  ex  suis  humerise  pendentem  ferre  solebat,  quocumque  ambulavit.  At 
xibi  de  hac  vita  migravit,  sumpta  clavef,    aperuerunt   capsellams'  et  invenerunt  in 

20  ea  cilicium  modicum  et  catenam  aeream  sanguine  aspersam.  Deinde  corpus 
inspicientes1'  magistri,  invenerunt  locum  catenae,  ubi  sepius  praecingi  solebat. 
carnemque  ipsam  in  locis  quattuor  profundius  catena1  sulcatam,  adeo  ut  de  eisdemk 
vulneribus  cruor  decurrens  cilicium  per  loca  perfuderit.  Posuerunt  autem  cap- 
sellam  cum  cilicio1    ad  caput111  eius  in  feretrum    et  deportaverunt  cum  corpore  ad 

25  locum"  monumenti 5  et  suspenderunt  haec  tria  mortificationis  eius  indicia  iuxta 
tumulum  ad  caput  eius;  per  quae  deinceps  ad  ostensionem0  meritorum  ipsiusp 
plurimas'1  Dominus  virtutes  pie  quaerentibus  exhibuit.  Qua1'  exs  re  intellegere 
possumus,  quia  idem  vir,  etsi  af  persecutore  sano-uinis11  effusione  non  est  immo- 
latusv,    semet   ipsum  tamen    offerens  Dominow  hostiam    vivamx  in    odoremy  suavi- 

3otatis  et  crucem  suam  tollens  cottidieque7'  salvatorem  secutus,  martyrii  laborem  et 
palmam  confessor  adeptus  est. 

Capp.  31.  32.     1«.  a1.  b.  cu  2.  d.  2a.b.c.d.e.f.y*.  Za.b.e.  4.  5«. 

Cap.  31.     a)  autem  3b;   E.  autem  ibi  2e.  b)  omne  3«.  c)  constrictus  3«.  d)  infirmi- 

tates  pr.  m.  3c.  5a ;    infirmitat(is   m.  al.  in  Utura)  lc'.  e)    calciamenta  pr.  m.  1«'.  f)  plantibus 

35  pr.  m.  \d.  g)  ex(vinas  m.  al.  in  rasura  maiore)  3«.  h)  agit  pr.  m.  3c.  i)  Deo  lc'-'.  3c.  k)  glori- 
ficarunt  la1.  b.  cl.  d.  ba ;  gloricaverunt  2f;  glorificabant  3^.  1)  Dominum  1«/.  m)  Dederuntque  ei  4. 

n)  sanus  3i.         o)    (et  prosecutu  in  ramra  maiore)s  lc';    ut  persequeretur  f.  2f.         p)  postea  add.  ld. 
q)  superscr.  \a. 

Cap.  32.  a)  XXXI.  1«.  2d;  XXX.  3«.  b)  clavim  \b.  2f.  4.  c)  in  corpore  m.  al.  superscr.  5«; 
40  h.  I.  add.  2b.e.  f.ff.  g";  haec  post  vixerat  (vixit  26.  3«)  add.  Sa.b.c.  5b.c;   om.  \a.  a'.  b.cu-.  d.  2a.c.d.  4. 

d)  agn.  2b.</.         e)  m.rec.  superscr.  3c.  f)  clavi  \b.  2b.  f.  ff* .  4.         g)  casellam  4.         h)  aspic.  2e.  </'. 

i)  catenam  pr.  m.  Sb.        k)  eis(dem  superscr.)  3«;  iisdem  2f;  isdem  5«,  corr.;  hisdem  2e.  3c.        1)  cilio 

pr.  m.  4.  m)  m.  al.  in  litura  5«.  n)  m.  1,  2b;    (1.  om.)  raonumentum  :\b.  o)  ostensionum  4. 

p)  eius  2f.ff*.  3«.  q)  plurima  3«.  r)  Quia  3b.  s)  in  4.  t)  a  :  ,    ras.  d  (V)  3c.  u)  san- 

45  guines  4,  corr.  v)  sed  add.  3c.  w)  Deo  3a.  x)  vam  m.  al.  in  litura  ba.  y)  odorsem  lcJ ; 

odore  2ff* ;   hodore  3c.         z)  que  ooi.  2y*.  3«;   m.  al.   suppl.  2b. 

l)  V.  Galli  vet.:  paraliticus  nomine  Maurus.        2)  V.  Galll  vet.:  magna.        3)  V.  Galli 
ret.:    cutineam.  4)  V.  Galli  ret.  hiat,  duobns  foliis  perditis.  5)  Wettinus:    ad  ceilam. 


.510  VITAE  GALLI  AUCTORE  WALAHFRIDO   LIBER  I. 

33.  Postquam  sanctitas  venerandi  patris    et    rniraculi    magnitudine  et  horuin 
nianifestatione    signorum    cunctis,    qui    funeris    eius    intererant    negotiis,    patenter 
ostensa   est,    episcopus   ad    feretrum    accessit,    eta   ex    una    parte   illud1'    sublevans, 
presbytero  altrinsecus  sustollente,  equis  superposuit  et  asstantibus  dixit:   'Auferte0 
£renosd  de  capitibus  eorum,  ut,  libertate  concessa,  quo  Dominus  voluerit,  pergant0'.  5 
Accepta    ergo    cruce    et    candelisf,    psalmos"   et   melodias    concinentes,    iter    agere 
coeperunt.     Equi  autem  in  neutram  partem  declinantes,    recto  itinere  perrexerunt 
adh  cellam  viri  Dei.     Quo  cum  pervenissent,  depositum1    est  feretrum  ante  orato- 
rium.    Discipuli  autem  eiusk,  elevantes  pii  doctorisc   reliquias1,  intulerunt  et  ante 
altare  posuerunt.     Deinde  pariter  cum  episcopo  orationein  pro  illo  facientes,  fece-  10 
runt   fossam    sepulchri   inter   parietem    et   altare,    ibique,    praecibus    huic   rei    con- 
gruentibus  praemissis,  sepelierunt  eum;  omnibusque111  rite  consummatis,  multitudo, 
quae    ad"  tanti   viri    concurrit0    exequias,    episcopi   benedictione1'    communita'1,    ad 
propria  remeavit1'. 

34.  Duma  beati  corporisb  thesaurum  felix  locus  in  pace  suscepisset,  volensc  is 
Dominus  de  morte  famuli  sui  merentibus  consolationis  praebere  medelam,  novi- 
tated  miraculi  patefecit0,  quaf  apud  se  claritate  spiritus  fulgeret  amicis.  Nam 
duo  cerei,  in  castro,  dum  corpus  eiush  elevaretur1,  accensi,  ita  ardentes  delati 
sunt  usque  ad  locum  sepulturae.  Positik  autem  unus  ad  caput,  alter  ad  pedes, 
per  triginta1  deinceps111  dies  —  mirabile  dictu!  —  non  deficiendo  ardebant  et  20 
ardendo"  non  deficiebant.  Et  ut  monstraretur,  has  durandi0  vires  ceraep  liquenti 
caelitus  attributas,  de  huius  miraculi  materia  plurimae  in  posterum  virtutes  ema- 
naruntq.  Nam  quicumque1-  dentium  fatigati  doloribus  vel  oculorum  lippitudines 
vel  aurium  praeclusione  laborantes*  de  eisdem  cereis  quippiam  cerae  tulerunt  et 
locis,  quae  huiusmodi  tenebantur  incommodis,  aptaverunt,  optatae  celeriter11  donav  25 
perceperew  salutis.  Post  haec  tanta  virtus  ad  sanandos  variis  infirmitatibus  de- 
pressos  apud  sepulchrum  beati  viri  cunctis  illuc  venientibus  et  orationum  eius 
suffragia  fideliter  postulantibus  apparuit,  ut  et x  fama  tanti  meriti  cunctis  quae 
circumpositae  erantv  regionibus  innotesceret,  et  locus  ipse  non  mediocriter  frequen- 
taretur  a  populis2.  30 

Quia  igitur,  o  beatissimi  patres,  vita  et  virtutes  sancti  Galli,  si  in  unum 
compingantur  librum,  possunt  ob  sui  prolixitatem  aliquoda  ingerere  legentib  fasti- 
dium,  statui  duobus  hoc  opus  libellis  distinguere,  ut  prior  illorum  vitam  eius  et  actus 
usque  ad  sepulturam  illiusc  veridica  relatione  perducat'1,  sequens0  mirabilia,  quae  post- 
inodumf  pro  meritis  eius  Dominuss  ostendit,  primo  videlicet  ea  quae  priorum  ad  nos  35 

III.  Capp.  33.  34.    1«.  «'.  b.  cu  ?.  d.  2a.  b.  c.  d  (ud  l.  30;.  e.  f  (ad  l.  M).  g*  (ad  l.  30).  3a.  b.  c.  4.  5«. 

Cap.  33.  a)  m.  rec.  in  Htura  3c.  b)  illum  2g*.  3a.  c)  Auf.  —  doctoris  in  litura  scr.  3b. 
d)   frena    1«.  e)    pergent  pr.    m.    Sc.  f)    candelas    lal,    corr.  g)    psalmodias   concin.   3b. 

h)  (ad  c.  v.  I).  oi)i.).     Qui   3b.  i)   depositus  2«.  k)    om.  2g.g*\    sancti  Galli   confessoris  add.  3b. 

1)  exequias  4.  m)  omnisque  3« ;    que  om.  2e.  n)  m.  al.  in  mg.  suppl.  4.  o)  cucurrit  2« ;    cu-  40 

currat  2f.         p)  benedictio  pr.  m.  3b.         q)  commonita  2«.  g*.  3a ;    munita  2b.         r)  remeant  3«. 

Cap.   34.     a)    Cum    lc2.    2b.c.d.e.g'.    3c.  b)    corpus   3«.  c)    videns(?)    corr.    volens    3«. 

d)    novitatem  3«.  e)   pateficit  pr.  m.  4.  f)    quia  la'  (pr.  m.).  b.  2«.  34  (pr.  m.).  g)   om.  4. 

h)   om.  2f.  g*    (non  2b.  g).  i)    elevarentur   3a.  k)    positi    (corr.   positum  1)    unum,    om.    autem  3c. 

1)  tringinta  3a.         m)  dies  deinceps  2e.  3a.  b.  n)  ardende  4,   corr.         o)  durando  3a.  p)  caerei  45 

liquenti   m.    al.    corr.    caereis    liquentibus    2«.  q)    amanarunt  lcu  -.  d   (pr.  m.).  r)    quicuque  3a. 

s)  lipitudine  3a.  b;  limpitudine  (?)  pr.  m.  3c.         t)  laborant(es  m.  al.  in  litura)  2a.         u)  celerter/»-.  m.  3c. 
v)  donec  2a.         w)  percipere  pr.  m.  3c ;    perceperunt  3«.         x)   om.  3c.  y)   r.  erant  3a.         z)  Pro- 

logus  add.  3b;  desinunt  2d  (ubi  Walahfridi  Oratio,  lib.  II.  ex.,  subsequitur).  g.  g* .        a)   aliquid  2f.  3a.  c. 
b)  om„  3b.         c)  om.  4.         d)  desinit  2f.         e)  vero  add.  4.         f)  pro  m.  e.  p.  2a.         g)  om.  \d.  50 


VJTAK  GALLI  AUCTORE  WALAHFRIDO   LIBER  II.  311 

scripto'1  perlata  sunt  retexat1',  deinde  quae  a  probatissimis  testibus  indicata  aostra 
aetate  a  Gozberto"  carissimo  fratre  litteris  sunt  mandata  snbnectat;  aed  quode 
particulatim f  scriptum  est,  laciniosa  divisione  disiungatur*,  sed  potius  quod  iunctura 
est  parilitate  1'actoruin,  sit  etiam  copulatum  comprehensione  dictorum.  Atque 
5  bic  prioris  libelli  finis  quae  praemissab  sunt1  terminet  etk  sequenti  quae  restanl 
sine  praeiudicio  comprehendenda ]    reservet. 

EXPLICITm  PRIORLIBER  DE  VITA  ETn  TRANSITU  SANCTI  GAI^LI 

CONFESSORIS  CHRISTI. 

HAECa  HABENTUR  IN  SEQUENTI  LIBELLO. 

jo  lb.  Quomodo  bostes  sepulcbrum  beati  Galli  violaverint0. 

2.  Qualiter  Boso'1  episcopus  corpus  eius  reposuerit. 

3.  Qua  poena  multati  sinf   eiusdem  loci  violatores. 

4.  Quo  miraculo  palla  super  lectum  sancti  incensa  redintegrata '    site. 

5.  Miraculum  missae  avis  et  de  signorum  sancti'1   viri  multiplicitate * . 
15               Gk.   Quomodo  donarium  sancto  deferendurn  ab  incendio  sit  reservatuin. 

7.  Correctio1    eius  qui  caballum  quem1"  voverat"   fraude  retinuit. 

8.  Cera  de  furto"  oblata  in  lapidemp  conversa. 

9.  Pronuntiatio  scriptoris  de  qualitate  operis  assumpti*1. 

10.  Quemadmodum1'   Pippinus8   eundem    locum  Otmaro1   cum    privilegio  etu 
20  donis  commendaritv. 

11.  Qualiter,  praecaventibusw  Victoris  incursum  populis,  sig-num  caelitus 
sit  datum. 

12.  Qua  animadversione*   idem   comes    a    sua   praesumptioney    sit   repressus. 

13.  Paraliticus,  caecus  et  surdus  beati  Galli  meritis  sanatus. 

25  14.  Quomodo  Otmarus7*   abbaa   ab  iniquis  primatibus11   sit  afflictus. 

15.  Qualiter  eorundem0  instinctu  Sidonius  episcopus  eundem  locum  in- 
vaserit'1. 

16.  Quod  damnum  in  rebus  suis  pro  eadem  temeritate  incurrerit. 

17.  Qua  severitate  fratribus  institerite,  et  quam  turpiter  decesserit1. 

zo  III.    Cap.  34.    l(t.a'.b.  (■'■-'.  d.  2a.  b.c.e.  3a.b.c.  ±.  ;>a.        Inde.r.    \a.  al.  b.  c1' 2.  d.  2a.  b.  c.  3«.  b.  c.  4.  5«. 

Cap.  34.  a)  ecripta  Sb.  b)  retaxat  in  mg.  suppl.  4.  c)  G.  kar.  patre  4;  Gozperto  c.  patre 
5a.  b;    a  Gr.  c.  fr.  om.  2a.  d)  ne  —  scr.  est  om.  ld.  e)  quid  3a.  f)   particulutim  1«',    corr. 

g)  disiungantur  2e.  4.  h)  permissa  pr.  m.  Sc.         i)  est  Sb.         k)  et  —  reservet  om.  Sb.         1)  com- 

prehenda  2c,  corr.;  conprehenda  3r,  corr.         m)  ita  la.  al.b.  cu'.d.  2b.  5«.  b;  subscr.  Explict(!)  prologus 
35  prioris  libelli  de  vita  sancti  Galli  3b ;    Explicat   liber  I.    de  vita   et  transitu  sancti  Galli  confessoris  3a; 
Explicit  liber  primus  de  vita  atque  translatione  sancti  Galli4;    Explicit  liber  primus  2c;  Finiunt  (corr. 
Finit>  liber  I.  3c;    subscr.  om.  2a.e.         n)  de  add.  lb.c'. 

Index.  a)  ita  \a.b.  2a.b.c.  3b.  5«;  Incipiunt  capitula  sequentis  operis  \a'.  cu-.  d-  Incipiunt 
capitula   libri   secundi  3«.  4;    Incip  cap   de  libro  sec   vel    de   mirabilia  (m.  al.  corr.  mirabilibus),    quae 

40  fecit  post  transitum  suum  3c ;    laterculum  capitum  om.  2e.  hb.  c.  b)  numeri  des.  \c2.  d.  c)  viola- 

verunt  lc1'2  (pr.  m.J.  2b.  3«.  b.  d)  Boso  lc1' 2;  B  :  so  \d;  Buoso  \al.  e)  sunt  2b.  3c.  4  et  pr.  m.  2c.  ha. 
f)   redintgrata   3« ;    rediintegrata   3c.  g)   ita  rell. ;    est  4.  h)   om.   \d.  i)    multiplicate  3a.  b 

(pr.  m.);  m.  al.  corr.  signis  sancti  virtute  multiplicatis  'Sb.  k)  titulus  VI.  septimum  subsequitur,  signis 
additis   transpositus    1«'.  1)   Correptio   3c.  m)    superscr.   5«.  n)   invenit  3a.  o)  furti  3a. 

45  p)  lapide  3o.  q)  assumpta  3a.  r)  (Juemammodum  3r,  ut  infra.  b)  Pipinus  la1.  c1-2;  Pipinnis  \d. 
t)  Ohtmaro  2c.  u)   et  d.  om.  3«.  v)   commendarat   3a ;    commendirit   Sb,   corr.  w)   om.   Sa. 

x)  animadversitate  (e  corr.  adnimadv.)  4.  y)  om.2a.  z)  Ohtmarus  2b.  c ;  Otmaru  3a.  a)  abbas  4. 
b)    ptimatibus  3a.  c)    e.  instinctu:    Idonius   2b;    eorum    instituta    Silvinus   3a.  d)    inviserit    lc2. 

e)  instituerit  pr.  m.  \al.         f)  discesserit  la1.  d.  2b.  Sb. 


312  VITAE  GALLI  AUCTORE  WALAHFRIDO   LIBER  II. 

18.  Miraculum  in  sagina  porcorum  exhibitum. 

11).  Qualiter  depraehensia   sint'\  qui  stabula  incenderunt. 

20.  Quomodo  ille c   qui  silvam  furtim  inciderat'1   correptus6   sit. 

21 f.  Quam  periurus  vindictam  pertulerit. 

22.  Quemndmoduin"   invocatus  vir  sanctus  quendam  a  nece  servaverit.  s 

23.  Puella'1    daemonio  liberata. 

24.  Miraculo1    olei  defluentis  anxietask  increpata1    custodis. 

25.  Qualiter  fugitivus  monachus  revocatus  sitm  invitus. 

26.  Fulmine    deformatus"     partim    Romae,     partim    in    hoc    sancto0     loco 
sanatus1'.  io 

27.  Surdus  et  mutus  ibidem  sanitati  restitutus. 

28.  Furtum  per  visionem  indicatum. 

29.  Qualiter  ibi'1   sanctimonialis  femina  brachia  receperit1'. 

30.  Furtum  in  ferramentis8   factum  quomodo  sit  denudatum. 

31.  Debilis  reformatus.  15 

32.  Quidam1    a  periculo  fastidii  liberatus. 

33.  Alter  au  ferri  vinculisv  absolutusw. 

34.  Farus  cum  lampadibus  mirabiliter  servatax. 

35.  Lucernae  casu  non  lesaev. 

36.  Quaz   medelaa   medicob   periclitanti  subventum  sitc.  20 

37.  Puellad   a  nativitate  caeca  inluminata. 

38.  Infirmus  pulvere  sarcofagi  ete   oleo  recreatus. 

39.  Manus  arida  puellae  restituta. 

40.  Cera,  quam  rusticus  ab  ecclesia  rapuit  ' ,  in  lapidem  conversa. 

41.  Mutus  vocisg  officio  muneratus.  25 

42.  Puer  contractus  a  debilitate  liberatus1'. 
43  *.  Paraliticak   sanitati  restituta. 

44.  Caeca  inluminata. 

45.  Candela  caelitus  incensa. 

46.  Scottus1    a  multiplici  debilitate  curatus  et  conclusio  operis111.  30 

III.    Index.     \a.  a1  (cf.  n.  w).  b.  c1, -.  d.  2a.  b.  c.  3«.  b.  c.  4.  5«. 

Index.     a)  dephens  Sa;  reprehensi  4.         b)  sunt  \a.  ba.         c)  om.  3e.         d)  incederat  2«,  corr. 
e)   correctus  4.  f)  titulus  21.  omissus,  signo  d.  addiio,  postea  in  mg.  suppletus  est  2c.  g)  Quem- 

ammodum   3c.  h)    a  add.    2b.  4.  i)   Miraculi    3a.  k)    a.  i.  c.    om.  \a.  1)    increpanti  3«. 

m)  om.  3c.  n)  defornacis  3«.  o)  om.  \a;   pr.  m.  superscr.  2c;    loco  sancto  3«;    loco  sancto  loco  35 

san.  \<*\         p)  senatus  pr.  m.  ha.         q)  om.  3«.         r)  recepit  3b.         s)  ferramento  3b.         t)  Quida  3a. 
u)  e  ■>('.  v)  vinctis  \d;  vincul :  s  m.  al.  corr.  vinculis  5a.  \v)  laterculus  desinit  \a\  x)  reser- 

vata  '■)/>.        y)  liberatus  add.  3c  (r.  infra  n.  h).        z)  Qui  3«.        a)  om.  3b.        b)  medici  3«.        c)  m.  cd. 
in  litura  ba.  d)   Puellam  pr.  m.  3b.  e)  et  o.  pr.  m.  superscr.  \a;    et  olei  \b.         f)  abstulit  3a. 

g)  unus  3«;  0.  v.  2c,  corr.        h)  Ji.  I.  om.  3<-  (v,  supra  n.  y).        i)  XLII.  3a        k)  Paralicaca  lc1,  corr.  40 
1)  Scotus  3c.  m)    subscr.    Expl.    cap    libri   secundi    1«;    Expliciunt   capitula    2c;    Explicat    cap    libri 

:::::  3a ;    Finiunt   capitula    libelli  secundi  lc1'2.  d.  4;    Finiunt  capitula  libri  II.  36;    Finiuut  capitulae 
(cap  2b)  libri  secundi  2b.  5«;    Finit  cap  3c;    siibscr.  om.   \a\b.  2a. 


VITAE  GALLl  AUCTORK   WALAHFRIDO  LIBER  II.  318 

INCIPIT*  LIBER  SECUNDUS  DE  MIRACULIS,  QUAE  POST  OBITUM 
SANOTI    GALLI    DO.MINUS    <>Hb    [PSIUS   MERITA    DIGNATUS    EST 

DECLARARE. 

lc.    Meritis   beatissimi  Galli   cottidie    per   miraculorum    signa    radiantibus  et 

5jlon<>,e  lateque  circumpositorum  aures  famae  suae  dulcedine  mulcentibus,  cum  tam 
post  transitum  eius'1  anni  quadraginta  fuissent  evoluti,  venit  Otwinus6  partium 
earundem '  potestate  praeditus l  cum  exercitu  magno,  et  ira  intolerabili8  conci- 
tatus,  devastavit  non  minimam  partem  pagi,  quih  ab  interfluente  fluvio2  Durgewi* 
nominatur;    Constantiense    quoque    territorium    et   Arbonensisk    pa<>i    confinia    de- 

lopopulari1  coepit  et  igni  succendere.  Viros,  quicumque  inveniri1"  potuerunt", 
gladio  peremit,  uxores  et  parvulos0  eorum  in  captivitatem  egit.  Peculiis  quoque 
et  omni  suppellectile  sublata,  fructus  omnes1'  penitus  demoliri'1  fecit.  Arbonenscs 
itaque  huius  terroris1'  immanitate  compulsis,  cum  omnibus  quae  habebant  fuge- 
runt1    in    solitudinem    et    adu   cellam    viri  Deiv   se    contulerunt.     Deinde,    facta   in 

15  a<_>TO  fovea,  absconderunt  ibi,  quicquid  babebant,  et  fossam  terraw  cooperientes, 
nesecretum  eorum  deprehenderetur,  linix  semen  desuper  insperserunt.  Cumque 
iam  Arbonensem  pagum  bostes  desolavissenty,  vestigia  fugientium2  secuti,  vene- 
runt  ad  cellam  sancti  patris  et  fugitivosa  quos  repererunt  vinctos  abduxeruntb  et 
mvenes   eorum    inc    captivitatem    miserunt.      Ercbonaldusd    autem    praefecti    vica- 

?o  rius3,  cum  vicina  solitudini"  inbabitaret  loca*,  babuit  res  eiusdem  cellulae  notis- 
simas.  Is"  oratorium  ingressus,  invenit  mendicum1'-4  quendam '  intus  sedentem, 
quem  bene  noverat,  et  dixit  illi:  'Indica  mibi,  ubi  isti5,  quos  tamk  nudos  et 
miseros  invenimus,  vestes  habeant  repositas1  et  ntensilia  aurumque"1  et  argentum, 
quorum     copia    hactenus    fruebantur'.      Ille    respondit:    'Nonne    mihi  melius    est" 

25  illorum  denudare  secreta,  quam  vestrae0  severitatis  iram  incurrere?'  'Si  ita',  in- 
quit,  'egeris,  eris1'  in  consortio  nostro  et  participio  societatis0-  nostrae  gaudebis'. 
Qua  promissione  persuasus,  surrexit  et  eum  ad  subterraneum  duxit  armarium. 
Quodr    cum   idem    vicarius8    aperiri   fecisset,    species0    quas    inibi    reperit    his   qui 

/77.    Cap.  1.     la.a'.b.cl-'-.d.  la.b.c.e.  Sa.b.c.  4.  5er. 

30  Caj).  1.     a)   ita  \a.  a\  b.cu'\  d.  2b.  ba.  b\  jrraescr,  Incipit  liber  (libellus  2«)  secundus  (qui  est  add. 

2a.  3b)  de  miraculis  sancti  Galli  (confessoris  add.  2a.  Sa.  b.)  2a.  3a.  b.  4;  Incipiunt  miracula  beati  Galli  al>- 
batis  2e;  Incip  post  trans  3c.  b)  D.  per  eum  revelare  dignatus  est  pergit  2c;  est  om.  2b.  c)  ita  4; 
om.  plerique.  d)  om.  lc'\  e)  Ottwinus  4;  m.  al.  add.  dux  3b.  f)  eorundem  3«.  g)  intorebili 
pr.  m.  3c.         h)  quod,  om.  ab  3a;  quid  m.  al.  corr.  quod  3b.         i)  corr.  Durgewe  la1  et  sic  lb;    Dur- 

36  gewii  2b;    Durgevine(?)  m.  al.  corr.  Durgovi  3a.  k)  Arbonenses  4,  corr.;    Bonensis  3a.         1)  depo- 

pulare  2e.  m)  invenire  2e  (pr.  m.).  3a.  n)  potuerint  3c.  o)  parulos  2e;    filios  3b.         p)  oims 

pr.  m.  3a.  q)  demolire2e;  demoli"  3a.  r)  territoris  3a.  s)  evanuit,  m.  al.  suppl.  commirati  2a. 
t)  scriptura  evanescente,  pro  verbis  fugerunt  et  et  ad  cellam  viri  m.  al.  suppl.  fugientes  et  protectione  2a ; 
fugierunt  2b.         u)  a  4.         v)  sancti  ba.  b.         w)  terra  :  ,  ras.  m  4.         x)  :  lani  pr.  m.  ld.         y)  diso- 

40  luissent  pr.  m.  3b.  z)    fugien(ci  m.  al.  in  litura)um  3c.  a)    futivos  pr.  m.  3b.  b)    add.  3a. 

c)  incaptiverunt  m.  pr.  m.  3b.  d)  Erchonalldus  3b.  e)  solitudina  m.  al.  corr.  solitudine  3« ;  soli- 
tudinis  4.  f)  inhahitaret  loca  iterata,  sed  era.sa  4.  g)  in  add.  3b.  h)  niedicum  3c.  i)  que"dam  3a. 
k)  eras.  2a.  1)  om.  3b.  m)  que  eras.  lc1 ;    aurum  (pioque  et  3a.  n)   superscr.  pr.  m.  lc'!,    »i. 

rec.  3c.  o)    nostrae  pr.  m.  4.  p)    om.  3c.  <])    n.  s.  3b;  (soc.  om.)  nostro  2e.  r)    Quid  3a. 

45  s)  bis  scr.  erat,  ut  vid.,  fa. 

1)  Wettinus  c.  35:  praeses.  2)  Thur  fl.        3)  Tribunus  a  Wetfino  appellatur.        4)  Wet- 

tinus:  paraliticum  recte,  cf.  supra  /,31.         5)  Wcitinus  addit :  Arbonenses.         6)  Wettinus: 

diversi  generis  pecuniam  experti  sunt. 

SS.  R.  Meroving.    IV.  40 


314  VITAE  GALLI  AUCTORE  WALAHFRIDO  LIBER   II. 

secum  erant,  facta  divisione,  distribuit.  His  ita  patratisa,  putantes,  passiin1'  tale 
quid0  occultari,  discurrerunt,  loca  singula  signis  quibusdam  sollicite  explorantes. 
Eiusdem'1  rei  gratia  Erchonalduse,  assumptis  secum  septem  pueris,  introivit  ora- 
torium.  Cumquef,  clausis  ostiis,  paviinenti  planitiem  pulsarent,  ob  spem  videlicet 
inveniendae  pecuniae,  unus  illorum  post  altare  veniens,  pavimentum  percussit,  et  5 
audiens,  a  cavitate  tumuli  sonitum"  reddi:  'Hic  est',  inquit,  'quod  oppido  desi- 
deratis'.  Accurrentes11  igitur  pollinctores '  infesti,  coeperunt  fodere,  et  cum  ad  lo- 
culumk- '  pervenissent,  extulerunt  illuin,  dicentes:  'Quiaisti1  Rhetiani"1,2  calliditate 
naturali  abundant,  videamus,  ne  quippiam  sub  hac  arca3  occulti  remaneat11'. 
Huic  sacrilegio  inservientes  invasit  eos  horror  immensus.  Qui  in  fugam  conversi,  10 
dum  ostium  oratorii  singuli  praeoccupare  niterentur,  insania  agitati,  evaginatis 
gladiis0  invicem  sep  conciderunt'1.  Erchonaldus r  vero  huius  auctor  sceleris, 
timore  cogente,  volens  exilires  per  ostium,  caput  superliminari  inlisit,  et  ad  terram 
concidens,  alienatus  mente  iacebat.  Cumque  a  suis  perduceretur  ad  propria, 
nimia  infirmitate  et  novis*  doloribus  coepit  urgueri.  Toto  itaque  ipsius"  anni  15 
curriculov  fortissimis  maceratus  molestiisw,  capillorum  honore  et  cutis  superficie 
spoliatusx,  etiam  digitorum  unguesy  amisit.  Et  utz  omnibus  longo  tempore  ul- 
tionis  in  eum  divinitus  collatae  signa  paterent,  cunctis  vitae  suae  diebus  hac  de- 
formitate  notabilis  fuita. 

2.  Audiens  Constantiensis  ecclesiae  praesula  nomine  Boso1',  sepulchrum  bea-  20 
tissimi  Galli  violatum  esse  ab  hostibus,  nullumque  remansisse  in  cellula  praeter 
duosc  fratres  Magnoaldum  et  Theodorum11,  qui  sacri  corporis  reliquias  tumuloe 
restituere1  potuissent,  venit  illuc  cum  clericis  suis  et  invenit  cellulam  desolatam, 
sancti  patris  corpus  de  sepulchro  eiectum,  altaria  nudata  duosque  fratres  qui 
reinanserant  spoliatos8'  iacentes  in  oratorio  et  magnitudinem  calamitatis  gemitibus  25 
et  lacrimis11  protestantes.     Et   misericordia1    motus,    coepit   eos   consolari  multipli- 

Ps.117, 5.  e.  cibus  verbis,  illam  replicans  psalmistae  sententiam,  qua  dicit:  In  tribulatione  invo- 
cavi  Dominum,  et  exaudivit  me  in  latitudine.  Dominus  mihi  adiutor;  non  timebo, 
quid  faciat  mihi  homo.  His  dictis,  sumens  loculum,  in  quo  sanctum  corpus  erat, 
posuit  super  terram  inter  parietem  et  altare  et  desuper,  ut  moris  est,  arcam  30 
altiorem 4  construxit ;  fossam  vero  terrak  replevit.  De  suo  quoque  fratribus  *  vesti- 
menta  largitus  est,  et,  unde  alerentur111,  disponens,  ad  episcopium  remeavit. 

3.  Post   multum   vero   temporis    misit  Pippinus    maior    domus   exercitum    co- 
piosum     ad    devastandam a    Alamannorum b    provinciam     et     iterato     Erancorum c 

III.    Capp.  1—  3.     1«.  a'.  b.  c1' -.  d.  2a.  b.  c.  e.  Sa.  b.  c.  4.  5«.  35 

Cap.  1.     a)  paratis  pr.  m.  3c.        b)  om.  36.        c)  quod  pr.  m.  Sc.        d)  eijcisdem  3c.  e)  Er- 

chanalldus  36.         f)  Cumqui  36.         g)  sonitu  3a.         h)  evanuit,  m.  al.  suppl.  accedentes  2a.  i)  ita 

\a.  «'.  b.  c1'  -.  d.  26.  c.  e.  3a.  b.  c;    polli :  ctores  ba  ;    polinctores  corr.  poll.  56  ;   polinctores  rell.  k)  locum 

2e.  5a.  b  et  pr.  m.  \a.       1)  om.  3c.        m)  Retiani  lc1.  d.  3c.        n)  remaneant  pr.  m.  36.        0)  gladis  3c, 

corr.          p)  om.  2c.  e.          q)  occiderunt  5«.  6.          r)    Erchanaldus  36.          s)  exire  2c  (pr.  m.  corr.  exi-  40 

\\ve).  3a.         t)  nimiis  3a.         u)  om.  3a.         v)  circulo  3«.          w)  mal.  corr.  mol.  5«.         x)  maceratns 
pr.  m.  corr.  spoliatus  4.         y)  unguens  pr.  m.  3c.         z)  superscr.  \a.         a)  om.  36. 

Cap.  2.     a)    om.  in  transitu  a  pagina  ad  paginam  \c2.           b)  Boso  lc'-'-;    Buoso  2e;    Hoso  36. 

c)  duo  3e.           d)  Deodorum  3c.           e)  tumulo  : : : ,   ras.  rum(?)  5a.           f)  j*  r.  \al.  g)  spoliantes 

pr.  m.  4.          h)  lacrimantes  pr.  m.  3c.          i)  miseri :  : :  |  cordia  4.          k)  terram  3«.  c.  1)  v.  fr.  ba  45 
(non  5b).         m)   alarentur  2«.  5«  (pr.  m.),  b. 

Cap.  3.     a)  devastandum  lc1.         b)  Alem.  4;    Alamanniam  36.         c)  Franch.  5«. 

l)  Wettinus:  ad  arcam  viri  Dei.        2)  Wettinus:  Isti  Romani  ingeniosi  sunt.        3)  Wet- 
tinus:  sub  loculum.  4)  Wettinus  c.  36:  memoria  aedificabatur. 


VITAE  GALL]   AUCTORE  WALAHFRIDO  LIBER  II.  815 

ditioni   subiugandam.     Cumque    tota    terra    hostili    contereretur"    Lncursu,    avidib 
praedones  Arbonensem  paguni  percurrentes0,  ad  cellam  viri  Dei  venerunt,  et  qu< 
cumque   Lbidem    invenerunt,   —  nam    multi   illucd    confugerant,    sperantes    in    Dei 
misericordia  et  patrociniis6  sancti  illius,         duxere  captivos.    Quinque  autem  supra 

5  memorati  principis  satellites  ingressi'  oratorium,  repererunt  ibi  quasdam  ancillas 
eiusdem  loci  cum  parvulis  earum,  et  quae  essmt,  percontati  sunt.  Quae  dum  se 
de  familia  ipsius  sancti  esse  proclamarant,  lioc  a  praedonibus  audierunt:  Exite, 
egrediminig;  sanctum  quem  dicitis  ignoramus'.  Et  abduxerunth  eas  captivas  in 
Franciam1.     Eodem    vero   anno  a  malignis   spiritibus   arrepti    ei    amentesk  effecti, 

10  nudi  circumquaque  discurrebant,  et  ubicumque  urbes  vel1  vicos  ingressi  sunt, 
cruciatus  sni  causas  retexebantm,  dicentes:  'Gallus  abba"  nos  habet  ligatos'.  E1 
cum  hac  criminum  misera  commemoratione  suorum  vitam  infeliciter  ducentes", 
flebiliter  finiverunt1'. 

4.:i     Alio    tempore    diaconus    quidam    noinine    Stepbanus,    duiii1'    in    eiusdem 

15  sancti  patris  ecclesia  custodisa  fungeretur  officio,  quadam  vespera  incensam  ora- 
torio  inferens  candelam  posuit  superc  candelabruin  iuxta  beati  viri  sepulchrum; 
quae  a  rectitudine  status'1  vergens  in  partem,  ardens  cecidit  super  arcam  sepulchri. 
Cuius  ardorisc  violentia  unani  comprehendens  pallam  usque  ad  medietatem  exussit, 
et  ita  restincta  est,  nibil  lecto,  nihil  baculo  \  qui  in  eo  pendebat,  vel  aliis  lintea- 

20  miuibus  super  sepulchrum  expansis  inferens  laesionis.  Qua  ex  re  colligitur  ad 
declarationem  virtutum  beati  viri  potius  quamf  ad  damnum  rebus  eius  inferendum 
idem  evenisse  incendium ;  quia,  ut  in  sequentibus  apparet,  pallam,  quam  lenis 
flamma  diminuit,  virtus  manifesta  restituit.  Mane  itaque  facto  fratres8  oratorium 
ingressi,  quod  factum  fuerat,    perviderunt  eth   admiratione  non1    minima  sunt  per- 

25  culsi.  Tertia  vero  die,  cuin  ad  matutinale  convenirent  officium,  invenerunt  in 
oratorio  cereos  ardentes  et  duos  iuvenes  stantes,  unum  ad  caput  et  alterum  ad 
pedes,  distendentes  inter  se  pallam,  quae  pridemk  fuerat  ignis1  attacta™  vapo- 
ribus".  Hoc  viso,  timore  nimio  conterriti0,  cum  celeritate  egressi,  ad  lectulos 
redierunt.     Cumque    se    collocarent,    ecclesiae   campanum    insonuit,    et   auditi  sunt 

30  duo  chori,  incredibilip  alternantium  personarum  dulcedine  perstrepentes.  Igitur 
die  illa  nequaquam  ausi  sunt  oratorium  introire.  Die  autem  sequenti  ante  ostium 
eius  unanimitern  conglobati  prostraverunt  se  in  orationem,  et  cum  surrexissent, 
cum  magno  timore  intrantes,  invenerunt  pallam,  quam  partim  ignis  absumpserat'1, 
super    lectum    expansam1',    sicut    prius    expandi   solebat,    nulla   imminutionis*    ha- 

35  bentem"  indicia,  sed  potius  latitudinem  vel  longitudinem  eius  triuni  auctam*  esse 
magnitudine  cubitorum".    Huius  perspicuitate  miraculi  hilares  facti,  benedixerunt 

III.    Capp.  3.  4.     lo.  al.  b.  eu  *.  d.  2a.  b.  c.  e.  3a.  b.  e.  4.  5a. 

Cup.  3.     a)  conteretur  pr.  m.  Sb.        b)  avidi  : :  ,  ras.  vi  5«.        c)  concurrentes  3o.       d)  illic  Sb. 

e)  patrocinii  3a.  f)    in  add.  Sb.  g)   egredimi  Sa.  h)    add.  3«.  c.  i)    Frantiam  \a.  b.  3«. 
40  k)  ament(es  m.  al.  in  liturci)  2a;  amentis  5a,  corr.         ])  om.  Sc.         m)  retexerunt  Sb.        n)  abbas  2e.  4. 

o)  dicentes  pr.  m.  2a.         p)  ita  \a.al.b.d.  2c.  4.  5a  et  pr.  m.  lc1'4;  finierunt  rell. 

Cap.  4.     a)  om.  Sh.         b)  ow.  :)<■.         c)   m,  al.  add.  2a.         d)  statim  3c         e)  ardori  pr.  m.  3c. 

f)  quam  Ucraium,  sed  era.s.  Se.         g)  f:ratres,    ras,  a  4.         b)  m.  al.  superscr.  4.         i)  non  m.  om.  Sb. 
k)  prius  Sb.        1)  om.  \r2.        m)  attracta  2e;    atracta  (V)  corr.  attacta  3fl.         n)  vajwris  corr.  vapore  Sc. 

45  o)  perterriti  36.  p)  (in  in  rasura  ma?'ore)credibili  ha.  q)  assumpserat  \c~.  r)  expansum  36. 

8)  immunitionis  corr.  imminitionis  ba.         t)   auctum  36.         u)  cunctorum  2e;    digitorum  36. 

1)  Wefiinus  c.  38:  carnbuttam  in  eo   (srilicet  lecio)  pendentem. 

40* 


31G  VITAE  GALLI   AUCTORE  WALAHFRIDO  LIBER  II. 

Doiuino,  qui  tain   manifestisa  gratiae1'   suae    virtutibus   servi   sui    merita    declarare 
dignatus  est. 

5.1  Idem  Stephanus  dum  quodam  tempore  cum  his  qui  simul  aderant  carnem 
ad  percipiendum  in  cuiusdam  accessua  ieiunii  non  haberetb,  resedit  in  cellula,  de 
eadem  penuria  cumc  ceteris  locuturus.  Dumque  sermone  vario'1  paupertatis  so-  5 
latia  mutuoe  ministrarent,  avis  quaedam  ignotae  formae  consedit  in  limine.  Unus 
assidentium  torrem  de  igne  rapiens  alitem  percussit.  Cuius  carnesf  dum  suis 
usibus  praeparassent,  incredibilem  saporis  dulcedinem  in  gustu  earumfi  deprehen- 
derunth,  facientibus  hoc,  ut1    credimus,  beati  viri  meritis,  utk,  sicut  famulis1  eius 

^aua.11'  i"   similitudinem  antiqui  miraculi,    quo  populus  Deim  coturnicum  carnibus  in  soli-  10 
tudine  est  refectus,    avis   incognita  missa  est,    ita   sapor   procuratae   caelitus  escae 
novae"   dulcedinis  delectamentum0   haberet. 

Tantap  auteraq  est  miraculorum  copia,  quae  Dominus  apud  tumulum  eius 
diversis  temporibus  ostendit,  ut  non  faciler  scribendi  studio  comprehendi  possit. 
Ex  quibus  propter  abundantiam  multa  omittuntur;  pauca  vero  et  eminentiora  15 
propter  memoriam  posteris  commendandams  huic  inseruntur  opusculo.  Praeter1 
mortuorum  enim  resuscitationem u  corporeamv  ceterarumw  infirmitatum  remedia 
creberrima  inibi  largitate*  a  Domino  praestita  sunt  et  praestantur.  Siquidem  et 
daemoniaci  ibidem  curatiy  et  languentes  sunt  recreati,  aurium  claustra  reserata2, 
oculorum  detersae  caligines,  mutorum  exclusa  silentia,  paraliticorum  eliminata  20 
defectio.     Sed  eta   quicumque  animae  vel  corporis  necessitate  coactus   fide  integra 

v.  Gaiu  vet.  a p u d  2    sepulchrum  beati  Galli    instantiam    orationis    exequitur,    Domino    con- 

c.8.  , 

fessoris    sui    merita    comprobante,    praecum    suarum  nullatenus  fructu 
privatur,  verum  sine  tarditate  divinae  largitatis  sentiens  donalaetatur. 
iii. c.9.  6.a    Temporibus  igitur  Carlomannib  maioris  domus  miraculumc  memoria  dignum  25 

per  merita  sancti  patris  effectum  huic  operi  inserere  utile  iudicamusd.  Vir  quidam 
pauperculusc  in  pago  qui  Perahtoltespara f  dicitur  ex  summa  devotione  cum  uxore 
sua  ad  cellam"-3  beati  Galli  causa  orationis  properare  disposuit.  Cuius 
intentione  devotionis  dum  mulier  pallulam,  quam  in  sancto  loco  oblatura  erat, 
contextam1'  paravisset,  involvit  ea1  formellamk4  cerae,  quam  simul  oblatum  30 
ire '  cogitabat,  et  in  arca  sua  inter  alia  vestimenta  reposuit"1.  Contigit  autem,  dum 
ire    pararent,     domu m     i  1 1  orum    cum    omnibus     quae"     infra    illam    erant0 

III.    Capp.  4 —  6.     la.a\b.cu"-.d.  2a.b.c.e.  Sa.b.c.  4.  ba. 

Cap.  4.     a)  manifeste  3a,  corr.         b)  gratiae  pr.  m.  superscr.  3a. 

Cap.  5.     a)   accensu  pr.  m.  3b.c.  b)   haberent  2c,  corr.;    t  in  rasura  5«.  c)    1.  c.  c.  '6b.  35 

d)  deest,  spatio  relicto,  36.  e)   om.  36.  f)   canes  pr.  m.  4.  g)  carum  m.  rec.  corr.  carnium  3c. 

h)  deprehenderent  2a,  corr.  i)  b.  v.  m.  ut  cr.  3b.         k)  om.  36.  c.  1)  famulus  3c.         m)  om.  36. 

n)  no  pr.  m.  36.         o)  dilect.  lc',  corr.         p)  c.  6.  incip.  26.         q)  est  a.  2a ;  a.  om.  36.         r)  ei  add.  36. 
s)    commendendam  3c,   corr.         t)   propter  pr.  m.  3c.         u)    resurrectionem  3a.  c.         v)    corporum  3«. 
w)  ceterorum  lc'-  \  d.  3a.       x)  largiter  2e;  largiente  3a.       y)  curata  pr.  m.  3c.       z)  resereta  pr.  m.  ld.  40 
a)  om.  3a.        b)  fructus  3a. 

Cap.  6.     a)    VII.    et  sic  deinceps  26.  b)   Karl.  2c.e;  Carlomannis  pr.  m.   3c.  c)   miracu- 

lorum  36;    om.   2e.  d)  iudicavimus  4.  e)  pauperculii  pr.  m.    3c.  f)    Peratholtespara  d.  2e; 

Perahtoltes  pra  d.  26 ;  d.  P.  (Perahtoltaspara  56)  5«.  b.         g)  cellulam  pr.  m.  2a.         h)  in  mg.  suppl.  4. 
i)  eam  lax.  3a;    eidem  2c.         k)  ita  la\b.cu-.d.  2c.  3a.c.  4;   formelja  rell.         1)  irae  3c.         m)  repo-  45 
su(it  m.  rec.  in  rasura)  3c.  n)  m.  rec.  superscr.  3c.         0)  erat  pr.  m.  3c;    e.  i.  36,  corr. 

1)  Totum  caput    Wettinus  praetermisit.  2)   V.   Galli  vet.  redit.  3)   V.  Galli  vet.: 

•jcclesiam.  4)   V.   Galli  vet. :  involvit  in  ipsam  pallulam  modicam  tortam  ceram.     For- 

mellcij  scilicet  casei,  sicut  torta,  scilicet  panis,  formam  cerae  rotundam  indicat. 


\  ITAK  GALLI  AUCTORE  WALAHFRIDO  LIBER  II.  317 

rebus    igne  cremari.     Cumque,    consumptis    omnibus,    flamma   cessante,    sopituni  v.<;ainve«. 
fuisset  incendium,    coeperunt  inter:i    favillarum  cumulos    ferramentorum   rcli- 
quias  quaeritare.   Eta"  ecce!   inveniunt  —  mirum  dictu!  —  ceram  pallula  involutamb 
inter    cineres    et    carbones,    nihilque    in    eis    laesionis   apparuit,    c  u  m    ipsam 

s  arcara,  et  quicquid  aliud  '  in  illa  repositum  erat,  penitus  consump s i s s e t 
incendium.  Visoc  igitur  tantae  virtutis  miraculo  benedixerunt  Deo  et  iter 
quod  disposuerantd  peregerunt.  Et  narrantes  fratribus,  quae  gesta  fuerant,  op- 
tulerunt  donarium,  quod  huic  votoe  consecratum  in  supremis  non  poterat  perire1 
periculis.     Servatae  sunt  autemK  ibih   eaedem1    res    in    testimoniumk    post 

lofuturis  usque  ad  tempora  Otmari     abbatis. 

7.     Neque   illud  silentioa   praetereundum   videtur,  quod  in  supradicto  ib. c.  10. 
pago    temporibus    Pippini     regis    contigisse     referturb.      Quidam    vir    nominec    Willi- 
marus    gravi    infirmitate    depressus    subd    voto    promisit,    se    equum     unum 
duosque  boves,    si    pristinae  restitueretur  sanitati,    ad    ecclesiam    beati  Galli 

15  donaturum.  Cumque  ex  illa  die  confortare t u r  et  plenam  recepisset  sospi- 
tatem,  contigit,  ut  cum  Birihtilone"  domin  o  suo  causa  orationis  ad  cellulam- 
sancti  *  viri  eodem  vectus  equo  veniret.  lgitur  cum  post  orationem  omnes 
illi  qui  simul"  advenerant  digressi  non  longeessent  ab  ecclesia,  equus,  quem1' 
sponsor    infidelis,    postquam    voverat,    fraude    retinuit,    repente    substitit3, 

jo  et  licet  eum  sessor  calcaribus  urgueret  ac  verberibus  fatigaret,  nusquam  po- 
tuit  commoveri.  Videntes  hoc1  qui  aderantk,  coeperunt  inquirere  huius  miraculi 
c  a  u  s  a  s.  At  ille  conf  usione  digna1  correptus  prod  idit  reatum  et  fraudem, 
quam  in  voto  fecerat,  confessus  aperuit1".  Reversi  autemc  omnes  pariter 
equum    optulerunt    ad    limen    ecclesiae,     et    benedictione    percepta,    ad   sua    sine 

25  obstaculo11  redierunt.  In  quo  facto  et  divina  pietas  et  sancti  viri  virtus  ap- 
paruit,  dum  is°  qui  per  se  resipiscere  noluit  per  correptionem1'  ad  correctionem (1 
pervenit r . 

8.a     Illud    quoque  miraculum,    quod    quarto    anno   Carlomann  i    regis    in    pago,  ib. c. n. 

cuius    supra    mentionemb     fecimus,     contigit,     libet    memoriae    commendare. 

30  Pauperculus    quidam    iuxta    regiam    possessionem     quae    Rotunwila c     d i c i t u r 

commanens,    dum    ad    cellulamd-4  sancti    Galli    pergere    voluissete    nec    ha- 

beret    aliquid,     quod  '     ob    devotionis    indicium   illuc    deferre    potuisset,    diabolo 

///.    Capp.  6  —  8.     1«.  a\  b.  c1'  \  d.  2a.  b.  c.  e  (ad  l.  21).  3a.  b.  c.  4.  5«. 

Cap.  6.     a)  in  36.         a*)  m.  rec.  superscr.  3c.         b)  involutum  pr.  m.  3c.         c)  Viro  pr.  m.  3c. 
35  d)  disposuerunt  lo1;    disposuerat  pr.  m.  3c.  e)  vero  3a.         f)  preterire  pr.  m.  3c.         g)  a.  s.  2c.  e: 

a.  om.  2a.  b.  5o  (non  bb).         h)  superscr.  \a.         i)  eadem  2a.  3a  et  pr.  m.  3b.         k)  testimoni  4,  corr. 
1)  Ohtmari  2b.  c;    Othmari  2e :   Uem  infra. 

Cap.  7.     a)  p.  s.  3«.  b)  (re  eras.)fertur  3c;    fertur  4.  c)  om.  3b.         d)  subito  pr.  lc'-\  3a 

(non  lcl.  3b).  e)  Birihtlone  lcl   (corr.  Birihtilone).  c2;   Biribtilone  2c;    Birhtilione  4;    Birhtlone  lol. 

40  2a.  3«  (sed  irht  in  litura) ;  Birtilone  3h ;  Byrthlone  m.  rec.  corr.  Byrthilone  3c ;  Brithillone  2e. 
f)  beati  3c.  g)  (s.  om.)  aderant  3c.  h)  quam  3«.  i)  haec  3b.  k)  :  (ad  in  litura^er&nt  la1, 

ras.  a.         1)  digna  —  fraudem  om.  3b.         m)  apparuit  pr.  m.  3c.         n)  obstacula  \c\  corr.         o)  his  3c. 
p)  correctionem  3«.         q)  correptionem  pr.  m.  3c;    coreptionem  3b.         r)  venit  lc\  2c. 

Cap.  8.     a)  c.  8.  9.  om.  2e.         b)  memoriam  36.         c)  Rotuna  vila  3«;  Rotunnwila  36 ;   Rotum- 
45  wila  3c.  d)  cellam  3c.  e)  voluuisset  36.  f)  quid  3o. 

1)  Auctor  V.  Galli  vet.:    et  insuper  ipsa  arca,    ubi  supra    memorata    pallula    reposita 
fuit,    cum    cera   igni    consumpta  est.      Contradictionem  Walahfridus  sustulit.  2)   V.   Galli 

vet.:    ecclesiam.  3)    Ita    Walahfr.    curn    Wettino ;    non    potuit    longius    ire    V.   Galli    vet. 

4)  V.  Galli  vet. :  §cclesiam. 


318  VITAE  GALLI  AUCTOKK  WALAHFRIDO  LIHEK   II. 

v.Ciiiii  vct.  suadenti a    consentiens,    atrium    cuiusdam    divitis1    irmpit,    et    alvear1'    cum 
0.  11. 

inelle  et  apibus  furtim  auferens,  intulit  domu  i  suae.  Apibus  deinde  ex- 
tinctis,  ceram  confecitc  et  non  multo  post  inter  vicinos  et  amicos  cum  hoc'1 
furtivo  niunere  ad  ecclcsiam  venerabilisc  Galli  perrexit.  Cumque  singuli  quodc* 
attulerantf  optul i  s  s  e  n  t  K ,  i s  q u i  contra  fas  offerre  voluit  de  rapina  dona-  5 
rium  ceram  reperit  in  lapidis  durissimi'1  rigorem  mutatam.  Ingenti  itaque 
timore  perculsus1,2  uni  eorum  qui k  secum  venerant  reatum1  suum  confessus 
est.  Qui  deinde111,  dumn  custodibus  ecclesiae,  quae  facta  fuerant0,  indicaret, 
fama  huius  miraculi  mira  celeritate  cunctis  innotuit3. 

9.  Descriptis  liis  quae  priscorum  sollertia   de    vita,    finea   et   virtutibus  beati  io 
Galli  ad  nos  usque  scripto1'  transmisit,  hinc  ea  stilo  comprehendere  temptabimusc, 
quael1  a  fidelissimise   testibus  indicata,    a  carissimo  fratref   Gozberto8'  litteris  sunt 
mandata.     In  quibus  primo,   quomodo1'   vel  quando  in  coenobio1    beati  Galli  regu- 
laris  vitae  instituta  servari  coepissent,  liquido  declaratur;  deinde,  quibus  miraculis 
eiusdem  patris  virtus  cunctis  effulserit,  probabiliter  exponitur,  commemoratis  pariter  15 
singulorum  quae  introducunturk  assertoribus.    Quae  idcirco  novis1    dictionum  posi- 
tionibus   ordinare    voluimus"1,    ut    cum    prioribus   aliquam    similitudinem  locutionis 
habeant",    et    brevitatis0   compendio    succincta,    fastidiosis   lectoribus   onerosa   non 
fiant.     Siquidem  nomina  eorum,  qui  scribendorum  testes  sunt  vel  fuerunt,  propter 
sui  barbariem,    ne  Latini11   sermonis  inficiant'1   honorem,  praetermittimus :    scientes,  20 
de  veritate  dictorum1   a  fidelibus  non  esse  dubitandum,    quippe    qui  norunt,    nihil 

cf.  Luc.1,37.  horum  quae  referimus  Deo  impossibile  esse,  in  quo  fit,  quicquid  per  sanctos  mira- 
biliter  et  laudabiliter  fit.  Sed  et  si  quis  earundem*  rerum  testes  nosse  desiderat, 
in  conscriptione  quam  sequimur  poterit  invenire.  Inserimus  quoque  huic  operi 
nonnulla,  quae  non  scripturae1  testimonio,  sed  veracium  virorum  relatione  didi-  25 
cimus.  In  quibus  omnibus,  quantum  ad  nos  attinet,  veritatis  lineam  servare  stu- 
debimus,  neque"  per  amorem  falsi  aliquid  de  nostro  inserentes  neque  per  invi- 
diamv  veri  quippiam  ex  voto  celantes.  Et  quia  nosw  scripta  vel  dicta  sequimur 
aliorum,  ad  illos  veritas  rerum,  ad  nos  pertinet  adbreviatio  dictionumx  et  adunatio 
rationum.  30 

10.  Post  venerandi  patris,  beatia  videlicet  Galli  confessoris  Christi,  gloriosam 
depositionem  cottidianas  excubias  apud  sacri  corporis  eius  reliquias  quidam  religiosi 
clerici,  vel  discipulatus  eius  memoria  vel  divino  amore  succensi,  per  multa  annorum 
curricula'1,  scilicet  quasi  a  temporibus  Dagobertic  regis  usque  ad  Carolumd,  patreme 

III.    Capp.  8—10.     1«.  a1.  b.  cu  -.  d.  2a.  b.  c.  e  (a  lin.  31)  3a.  b.  c.  4.  ba.  35 

Cap.  8.  a)  suadente  36.  b)  alveas  3c.  c)  fecit  3c  d)  hic  3a.  e)  beati  3c.  4.  e*)  quid  Sa. 
f)  attulerat  2a,  corr.         g)  optulisset  3b.         h)  durissimis  pr.  m.  Sb.  i)  percussus  3c.  k)  m.  al. 

add.  2a.        1)  r.  s.  in  mcj.  suppl.  4.        m)  om.  36.        n)  cum  m.  rec.  suppl.  3c.        o)  fuerat  3«. 

Cap.  9.     a)   om.  3«.  b)   scripta  3a;    om.  26.  c)    temptamus    36.  d)    m.  rec.  suppl.  3c. 

e)  fidelissimus  4,  corr.       f)  patre  ba.b.       g)  ita  la.a\b.eu*.d.  2a.b.c.  3c  4;  (rozperto  3a.b.  5b;  Coz-  40 
perto  ba.  h)    in  mg.  suppl.  4.  i)    caenubio  3a.  k)   introduntur  la1,   corr.  I)  novum  3e. 

m)    volumus    la   (ante  corr.).  3a.  n)    habeat  36.  o)    breviatis  lc1    et  pr.  m.    \d ;   previtatis   36. 

p)  lati  pr.  m.  3c.  q)  infaciant  pr.  m.  2a.  r)  dictoribus  3a.  s)   earunde  36.  t)   scriptore  36, 

corr.         u)  ne  2«.         v)  aliquid  iteratum,  sed  eras.  4.         w)  non  3c.         x)  dictionem  3a. 

Cap.  10.     a)  v.  b.  ba  (non  bb).  b)  circula  pr.  m.  1«'.  c)  Dogoberti  36,  corr.  d)  Ka-  45 

rolum  \a.  b.  26  c.  e.  ba.         e)  pater  3c. 

1)  V.  Galli  vet.:  atrium  presidis.  2)  Ita  Walahfr.  cum  Wettino ;  conpulsus  V.  Galli 

vet.  3)  Verba  V.  Galli  vet.  haec:    Ipse    lapis    usque    in  bodiernum  diem  in  ipsa  ecclesia 

perspicue  videtur,  quae  Wettinus  servaverat,    Walah fridus  delevit. 


VITAE  GALLJ   AUCTORE  WALAHFRIDO  LIBER  II.  819 

Carlomanni*  et  Pippinib,  ad  Laudem  Christi  administrabantc.  Igitur  cum  fama 
virtutum,  quaa  Dominus  per  confessoris  sui  merita  pie  quaerentibus  exhibere 
dignatus  est,  longe  lateque  circumpositorumd  mulceret  aurese  populorum,  coepe 
runtf  undique  alacri  devotione  ad  tanti8  patris  suffragia  postulanda  concurrere1' 
6  eundemque'  locum  ob  suae  diuturnitatem  memoriae  multiplicibus  substantiae  et 
possessionumk  amplificare  donariis.  Cumque  res  hac  largitate  fidelium  collatae 
aliquantulae  monachorum  congregatidhi1  viderentur"1  suppetere  potuisse,  Walt- 
ramnus"  quidani,  ad  cuius  paternam  possessioneni '  termini  vastae  solitudinis0,  in 
quibus   vir  Dei    cellam1'   construxerat,    pertinere   videbantur,    videns    res   collatas  a 

10  quibusdam  praesumptoribus  inordinate  tractari,  religiosum  quendam  presbyterum 
Otmarum'1  nomine,  cui  sumniani  earundem  committeret1'  rerum,  as  Vietore  -  tune' 
Curiensium  comite  irnpetravit  et  ei  cellulam  cum  omnibus  ad  eam  pertinentibus 
commendavit :i.  Postmodum  consilio  cuiusdam  ducis11  nomine  Nebivl  persuasus, 
ad  praefatum  principem  Carolumw*5  cum  eodem  duce  properavit  ipsique  eandem* 

15  cellam  proprietatis  iure  contradidit  et,  ut  Otmarumy  presbyterum  eidem  loco  prae- 
ficeret",  exoravit.  Annuens  petitioui*  eius  princeps,  Otmaroa  ad  praesentiam  suam 
vocato  locum1'  commendavit  et,  ut  regularem  inibi  vitam  instituerec  studeret, 
praecepit.  Qui  regressus,  arripuit  statim  boni  pastoris  initia,  et  undique  versum'1 
babitacula    monacborum    usibus    congrua    disposite     construens1',     eiusdem     sancti 

20  statum  loci  utilitatibus  diversis  aptavit.  Sed  cum  iam  dictus  *  princeps  temporaliter 
regnandi  et  vivendi  finem  fecisset,  duobus  filiis  Carlomanno8'  et  Pippino1'   admini-  ui. 

III.    Cap.   10.     la.a'.b.cu-.d.  2a.b.c,e.  Sa.b.c.  4.  5«. 

Cap.  10.    a)  Karl.  2c.  e.       b)  Pipini  36.  c.        c)  admiuistrabat  4,  corr.        d)  eumpositurum  2a,  eorr. 

e)  om.,    sed  m.  al.  unte  m.  suppl.  corda  36.  f)  post  coep.  5  litt.  ras.  3c.         g)  tanta  3«.         h)  con- 

25  curre  pr.  m.  3c.         i)  que  om.  Sb.         k)  possessionem  3c,  corr.         1)  congregatione  3c.         m)  videretur 

pr.  m.  4.         n)  Waltrammus  lb.  2b.c.  3c;  Walthramnus  3«;    Uwaltramus  2c;  Waldrammus  l«l.  c1, '-.  d; 

Valdramnus  3b.        o)  solitudine  pr.  m.  l«l;  solitudine,  inter  scr.  corr.  4c.        p)  om.  3b.        q)  Othmarum  3b. 

r)  committere  2e;    commotteret  3c,  corr.         s)  auetore  pro  a  V.  3«.         t)    t.  Curriensium  2«;    C.  t.  3c. 

u)  dions  3«.         v)  Neibi  36.  w)  Karolum  \a.  2c.  e.         x)  post  eandem  6  litt.  ras.  3a.         y)  Otha- 

30  marum   3b.  z)  petitionis   3a.  a)    Otmaru   pr.  m.    3a ;    Othmaro  3b,    ut  infra.  b)   locom  3c. 

c)  instruere  studere  3a.       d)  versam  pr.  m.  lc1.       e)  constuens  prt  m.  ld;  om.  36.       f)  iam  dictis  Sb.c. 

g)  Karl.  2c;   Karolom.  2e:  item  infra.         li)  Pipino  36. 

1)    Attamen   possessionem    publici   fuisse    iuris,    Walahfridus    supra    I,   21,    contenderat 

atque  utramque  opinionem  Ratpertus,  Casus  S.  Galli  (SS.  II,  p.  Q>2),  ita  inter  se  conciliavit, 
35  quasi  eremus  ex  parte  ad  regiam  potestatem,  ex  alia  vero  ad  possessionem  'nobUium  virorum' 
periinuisset ,  utque  illam  rex  tradidisset ,  ita  haec  a  possessoHbus  religiosis  iure  hereditario  sancto 
concessa  esset.  Eos  autem  enumeravit  Willibertum  presbijterum  et  Taltonem  virum  illustrem, 
Tagoberti  regis  camararium  et  postea  comitem  eiusdem  pagi,  huiusque  abnepotem  Waldramnum 
voluit  fuisse,  de  quo  supra  agitur.  Waldramni  tribuni  uxor  Waldrata  filiusque  Waldbertus 
40  monasterio  S.  Galti  a.  779.  donationem  fecerunt.  2)   Victor  'illustris  praeses',  sicut  in  testa- 

mento  Tellonis  episcopi  Curiensis,  filii  sui,  a.  766.  (ed.  v.  Mohr,  Cod.  dipl.  I,  p.  12j  appellatur, 
maritus  Teusindae,  ad  potentissimam  illam  Raetiae  familiam  pertinebut,  de  qua  egit  v.  Mohr, 
Haetia  p.  81  sqq.  3)  Haec  cum  V.  Otmari  auctore  eodem  ad  verbum  concordant.  4)  Dux 
Alamanniae,  filius  Huoching,  nepos  Gotafredi ;  cf.  Stalin,  'Wirtembcrg.  Gesch.'  I,  p,  226. 
45  5)  Walahfridus  vel  potms  Gozberfus  non  sibi  constant,  nam  in  V.  Otmari  Pippino  regi  scrip- 
serunt  et  abbatem  praesentatum  et  locum  proprietatis  iure  contraditum  esse,  'ut  regia  auctori- 
tate  ex  integro  Otmarus  dbba  eidem  praeficeretur  loco'.  6)  Otmarum  cellae  S.  Gatli  a.  720. 
primum  abbatem  constitutum  esse  voluit  Herimannus  Augiensis  (SS.  V,  p.  %!),  cuius  calculus 
constare  videtur;  v.  infra  c.  14. 


320  VITAE  GALLI   AUCTORE   WALAHFRIDO   LIBER   II. 

strationem    regni    reliquit.      Carlomannus    itaque,     paucorum     decursibus    evolutis 
747.  annorum,    ob:i   amorem  *  regni  cnelestis   saecularis   gloriae1'   pompam    deposuit0,    et 
cum  causa  qiiietioris  vitae  JRomam  tenderet,    in  vicinia'1   supradicti  loci  deveniens, 
ad  idem  monasterium  causa  orationis  accessit.     Audiensque  assiduis  signorum  vir- 
tutibus    eundem  locum  pro  beati  viri  meritis  a  Domino  inlustrari,    dixisse  fert\ire:  e 
'Tenuisf  quidem  hic  locus  est  facultate,  sed  pro  meritis  beati  Galli  celebri^  diffa- 
matus   rumore'.     Cumque    vellet   ibidemh    degentibns   aliquod    suae    largitatis    con- 
ferre  solatium,    sed  retractaret,    a   negotiis  se1    regni    disiunctumk   explere   non  po- 
tuisse  quod  voluit,    fratri  rescripsit,    ut   sui    anioris  intuitu  eidem1    monasterio  ali- 
quod    regiae    largitionis    solatium   dignaretur"1  impendere.     Cum   igitur  ab  Otmaro  10 
abbate   praesentatam    Pippinus    princeps   accepisset   epistolam,    annuens   petitioni11 
fraternae,    libellum0,    quemp    Benedictus    pater   de    coenobitarum'1    conversatione r 
composuerat,  eidem  abbati  tradidit  et  alia  regiae  dignitatis  impertiens  dona,  id  ei 
sub    omni    diligentia    iniunxit,    ut   in    loco   sibis    commendato   ad  supplendas  beati 
Galli    excubias*    regularis  -    ordinem    institueret"    vitae.      Atque    ut    melius    posset  15 
quod  iubebaturv  efficere,  concessit  illi  quosdam  tributarios  dew  eodem  pago 3,  ut  et, 
illis  conlaborantibus,  officinas  fratrum  usibus  necessariasx  construeret  et  vectigalia, 
quae  annuatim  regiisy  reditibus  inferre  debebant2,  ad  sustentationem  fratrum  sub 
commemorationea  largitatis  eius  haberet.    Inter  cetera  quoque  suae  munificentiaeb 
donaria,  rogante  abbate,  unumc   campanum  ad  sancti  loci  dedit  ornatum'1,    quode  20 
adf  usque  nostrae  aetatis^  tempora  in  coenobioh  eodem  pro  memoria  beneficiorum1 
eius    permansit.      Etk    ne    cuiusquam   avaritia1    tanti   incrementis   obsisteret   boni, 
diuturnae    firmitatis    epistolam    fecit    conscribi    et,     ut    moris    est,    circumspectam 
roborari  cautela,  quo11  deinceps  tam  ipse  qui  aderat,  quam0   successores  eius  idem 
monasterium  per  regiam  optinerent  auctoritatem,  et  nullius  violentia  pressi,  solisp  25 
rerum  principibus  subiacerent 4.     His   regiae    pietatis  Otmarusq   abba1-   donatus  so- 
latiis  et  sublimatus  honoribus,  monasterium  laetus  regreditur;  et  exs  illo  tempore 
monasticae   vitae   in    coenobio    sancti    Galli    exordium   quidem    coepit,    augmentum 
autem  et  profectus  hodieque  laudabiliter  dilatari  non  desinit. 

III.    Cap.  10.     \a.  a\  b.  cu  \  d.  2a.  b.  c.  e.  3a.  b.  c.  4.  5«.  30 

Cap.  10.     a)     ab  pr.  m.  3c.  b)   om.  3o.  c)   deseruit,  pr.  m.  tng.  adscr.  vel  deposuit  lc2. 

d)  vicina  lc2.  2b.  e.  3a.  ba.  b  (non  lc1.  d).  e)  refertur  2a.  f)  Tenuus  3«.  g)  celebra  36,   corr. 

h)  idem  lc".  i)  r.  se  2a.  k)  disiuntum  pr.  m.  2a.  1)  eodem  2a.  m)  (d.  om.)  impenderet  36. 
n)  petitionis  3«  (pr.  m.).  c.  o)  bibellum  3c,  corr.  p)  quidem  (quem  m.  al.  add.)  3b.  q)  coenub.  3a 
ut  infra;   comp.  de  c.  c.  3b.         r)  conversationem  4.  s)  sancti  36.         t)  in  mg.  suppl.  4.         u)  in-  35 

strueret  3c.  v)  iubebantur  2c;    iubetur  3c  w)  deodem  pr.  m.  2a.  x)  necessarios  pr.  m.  2«; 

necessariis  4.  y)  regis  ba.b.  z)  debebat  lcl  (pr.  mj.c2;  debeant  pr.m.  \d.  a)  commemorione  3c; 
commemorationem  4.  b)  munificentia  3«;  suae  iteratum,  sed  eras.  lc".  c)  unum  captum  3c;  unam 
campanam  2c.  36.  4.  d)   ornatam  pr.  m.  36.  e)    corr.  que  2c ;    quo  26 ;    Quae  36.  f)  postea 

add.  \a\c\         g)  aetatas  pr.  m.  le1.         b)  e.  c.  2e;    c.  eorum  3c.         i)  benefaciorum  3c.         k)  Et  ne  40 
om.  3c.  1)  avaria  pr.  m.  4;    om  lc2.  m)   circumsepta  36.  n)  quod  1«.  2e.  3c.  o)  qua  3o. 

p)   solus  4,  corr.         q)  Othomarus  corr.  Othmarus  36.         r)  abbas  2e.  4.         s)  pr.  m.  superscr.  3c. 

1)  Einhardi  V.  Caroli  M.  c.  2:  amore  conversationis  contemplativae  succensus. 
2)  'Norma  regularis  confirmata'  iam  w  charta  a.  745.  data  commemoratur ;  cf.  Wartmann, 
'UB.'  I,  p.  14.  3)  Scilicet  Arhonensi.     Tributarios  alios  Brisgaugienses  a  Pippino  monasterio  45 

concessos  a.  828.  Gozbertus  abbas  vindicavit  ■  cf.  Wartmann,  'UB.'  I,  p.  289;  Meyer  v.  Knonau 
l.  I.  p.  70.  4)    Impudens    mendacium,    sicut    denwnsfrarif  Th.  de  SickeJ,    ' Mittheilungen  z. 

Vaterl.   Gesch.'   1865,  p.  I  sqq. ;  Acta  Karolin.  II,  p.  252. 


VITAE  GALLl  AUCTORE  WALAHFRIDO  LIBER  II.  321 

11. a  Praemissa  narratione,  qua  comprehensum  satis  vere  credimus,  quomodo 
sacer  locus  emunitatisb  privilegium  meruerit0,  et  quotl  in  tempore  coenobiali6 
dignitate1  sit  adornatus,  liberius8  iam1'  ad  miraculorum  beati'  Galli  commemora- 
tionemk  stilum  convertimus. 

a  Victor  Curiensis   PJietiae1    comes,    cuius    superius l   fecimus    mentionem,    cum 

innumerabiles  apud  tumulum  sancti  Galli  per  merita  ipsius  virtutes  ostendi  cre- 
berrime  didicisset"1,  invidia  perurguente,  tanta  novarum  generositate  virtutum 
nostram  gentem  insigniri  perdoluit,  et  ut  tunc  fama  vulgaverat,  latenter  voluit 
per    abdita"   hereini    supervenire  et  praetiosi  thesaurum  corporis,    si  quo  pacto  po- 

10  tuisset,  auferre.  Qua  malitiosi  raptoris  intentione  comperta,  hi  qui  in  circuitu 
cellae11*  viri  Dei  commanebant0,  custodibus  vicissim  per  turmas  deputatis,  eundern 
locum  ab  hostili  incursione1',  ne  videlicet  tam  cari'1  fulgore  margareti1'  carerents, 
omni  sagacitate  defensare  studebant'.  Igitur  cumu  quadam  nocte  custodes  in 
summitate  montis,    qui  monasterio  superiinminetv- 2,    ad    suspectos   incursus  armati 

15  residerent  praecavendos,  casu  lucem  e  caelo  venire  ac  totius  ecclesiae  perfundere 
moeniaw  conspexerunt.  Immensitatem  itaque  luminis  admirati,  ad  ecclesiam  citius* 
concurreruntv,  et  dum  trepidi7'  stupentesque  ibidem  coustituti  eundem  intuerentur 
splendorem,  paulatim11  se  lux  summissa  recolligens,  astris  inseritur.  At  illi,  viso 
miraculo,  agentes  Dominob  gratias,  securic  ad  propria  remearunt,  credentes  corpus 

20  viri  Dei  per  vim  ab  eo  loco  minime  auferri'1  posse,  quem  illi  Dominus  ante  sae- 
culac  praevidit  et  suae  inlustrationis1  honore  temporibus  istis"  decoravit.  Unde 
datur  intellegi,  quanti  apud"  Deum  meriti1  vir  iste  fuerit,  cuius  sepulturae  locum 
caelitus  contigit  inlustrari,  ut  videlicet  lumen,  quo  eiusk  anima  perfecte  fruebatur 
in  caelis,  etiam  mortuo  corpori  non1    deesset  in  terris. 

25  12.    Audiens    itaque  comes  praedictus  a  cella  sancti  viri  discessisse  custodes, 

cupiens  suos  explere  conatus,  virorum  turbam  assumpsit,  ut  quod  male  cogitaverat, 
repentino  et  latentia  perpetraret  accessu.  Verum  quia  non  suae  devotionis  utili- 
tati  prospiciens,  sed  alienae"  felicitatis  profectibus0  invidens  id  moliebatur,  Dei 
nutu  citod  repressusc   fuisse  cognoscitur.     Nara  eodem    momento,    quo    iterf    illud 

30  aggressus  est,  de  equo  cui  insidebatg'  corruit,  coxaque  illius  eoh  casu  confracta 
est1,  Domino  beati  viri  merita  in  hoc  quoque  remunerante,  ne  a  loco,  quem  ipse 
elegerat,    auferreturk,    quem    de    ultimis  Hiberniae1    finibus    ad    salutem   multorum 

III.    Capp.  11.  12.     \a.a\b.cU2.d.  2a.b.c.  3a.  b.  c.  4.  5«. 

Cap.  11.     a)    inde  numeri  constant  2b;    c.  11.  12.  om.  2e.  b)    munitatis  (pr.  m.)  la1;    eminu- 

35  tutis  2c,   corr.  c)  meruit  ld.  d)  quod  3a.  e)  coenubilia  Ha ;    conobiali  3c.  f)  dignate  36. 

g)  leberius  2b.        h)  om.  4.        i)  bea  3c.        k)  commemoratione  3c.        1)  Retiae  lc1.  4;  Retie  lrf;  Rae- 

tiae  3c;  Rheticae  3b.        m)  didicesset  pr.  m.  \al.  4.        n)  addita^jr.  m.  3e.         n*)  caellae  2a.         o)  com- 

manabant  pr.  m.  3c.       p)  in  :T:  sione  2«.       q)  clari  2«.       r)  ita  la1.  2a  et  pr.  m.  \a.  5a;  margarit(a)e  4.  56; 

margaritae  corr.  margariti  2c,  et  sic  rell.  s)  carent  3c.  t)  studerent  5a  (pr.  m.).  u)  dum  3a. 

40  v)  superemiiiet   3a.  w)    in   mg.  suppl.  4.  x)   om.  Sb.  y)   cucurrerunt  3c.  4 ;    cucurrentes  35. 

z)  stupentes  trepidique  4.  a)    om.  3b.  b)    Deo  3b.  c.  c)    om.  3a.  d)   m.  al.  in  lititra  2«. 

e)  m.  al.  add.  2a.         f)  illius  trationis  (m.  al.  corr.  traditionis^)  la.         g)  superscr.  4.         h)  m.  a.  D.  3c. 

i)  in  mg.  suppl.  \cx.         k)  a.  e.  3b.         1)  n.  d.  om.  3b. 

Cap.  12.     a)  labenti  3a.  b)    alianae  corr.  aliaenae  5a.  c)  provectibus  la.  d)    cito  — 

45  corruit  om.  3c.         e)  est  add.,  sed  eras.  4.         f)  igitur  (ras.  ig)  illud  la1 ;  illud  iter  lc1-  2.  d.        g)  insi- 

d:ebat,  ras.  i(?)  lc1;  insedebat  2b.c  (pr.  m.).  3a.b.  h)  eu  3a.  i)  sunt  pr.  m.  36.  k)  auferetur 
2a.  3c ;   aufferretur  lc1 ;    aufereretur  3«.         1)  Hibernae  pr.  m.  2a. 

1)  Supra  II,  10.  2)  De  monte  Bernegg  ad  meridiem  monasterii  sito  cogitavit  Meyer 

v.  Knonau  l.  I.  p.  72. 

SS.  R.  Meroving.   IV.  41 


322  VITAE  GALLI  AUCTORE  WALAHFRIDO  LIBER  II. 

Rhetiaea  vel  Gerraaniae  destinavit.  Et  vicini  quidem  exhibuerunt  excubando  suae 
devotionis  obsequia;  Deus  vero  cunctorum  custos  bonorum  ibi  etiam  ad  coer- 
cendumb  raptorem  vigilavit,  ubi  sollicitudoc  alternantium  non  affuit  populorum. 
Et  hoc  quidem  egit,  ut  credimus,  ne  fideles  populi  thesauro,  quem  ferventibusd 
studiis  ambiebant6,  f raudarentur f ,  et  nes  is  qui  per  malitiam  hoc  decush  attin-  5 
gere  voluit  suae  perversitatis  potiretur  effectu,  praecipueque '  praecavens,  ne, 
ablatis  sancti  viri  reliquiis,  monachorum  catervas,  quae  inibi  laudibus  Dei  servi- 
turae  erant,  deesse  contingeret ! .  Itaque  comes  correptus  et  domum  a  famulis 
reportatus,  per  multa  tempora  nimiism  doloribus  est  agitatus,  ut  intellegeret  saltim11 
ex  poena,  quam  superbe0  id  cogitaverit1',  quod  suis  viribus  effici  potuisse  credebat.  10 

13. a  Quia  igitur,  Dominob  custodiente,  pii  pastoris  corpus  ac  devotarum 
septis  ovium  auferri  non  potuit,  dignum  fuit,  ut,  miraculis  fidem  facientibus,  virtus 
meritorum  eius  ibidem  cunctis  manifeste  claresceret.  Quidam  namqued  de  vicino 
territorio,  cum  diuturnae  aegrotatione  vexatus  lecto  decumberet,  subripiente  humore* 
nocivo,  oculorum  lumen  auriumque  sensums  amisit.  Deinde,  plantis  pedumh  re-  is 
tortis  ad  nates,  tanta  depressus  est  infirmitate,  ut  de  solo1  pectusculok  vitae  ma- 
narent1  fugacis  indicia.  Qui  a  suis  ad  monasterium  vehiculo"1  delatus,  dum, 
petentibus  amicis,  in  ecclesia  beati11  Galli  unius  spatium  noctis  ducere  permissus 
a  custode  fuisset  solusque  ibidem  pernoctaret,  circa  gallorum0  cantum  in  subito 
mentis  excessu  quattuor  viros  candidissimisp  indutos0,  vestibus  oratorium  introirer  20 
conspexit.  Qui  dum  altari  appropiantess  diutissime  dulci  modulaminum  alternatione 
concinerent,  unus  eorum,  laudibus  finitis,  ad  lecticam,  in  qua  clinicus  decumbebat, 
accedens:  'Quid',  inquit,  'causae*  estu,  o  homo,  quodv  hic  pernox  tenebrarum 
transigis  solus  horrorem?  Crede  tantum,  et  abw  hac  infirmitate  deinceps  eris 
securus.  Ergox  sanus  exsurge7,  liber  egredere'.  Qui  protinus  surgens  et,  omni  25 
debilitate  summota,  egressus,  ad  suos  sanus  abscessit. 

14. a  Igitur  Otmarus  abbab  cum  multis  annis  idemc  coenobium  strenue 
rexisset,  possessiones  ipsius  loci,  religiosis  quibusque  circumquaque  degentibus  obd 
amorem  mercedis  aeternae  plurima  suae  largitatis  dona  conferentibus,  in  tantum 
amplificavite,  ut  infra  paucos  annosa,  suppetente  exteriorumf  copia  rerum  et  vitae  30 
eius  clarescente  munditia,  multorum  paters  existeret  monachorum.  Comites  vero 
quidam,    Warinus    et  Ruadhardus11-1,    qui  totius  tunc  Alamanniae1    curam  admini- 

III.    Capp.  12—14.     la.a\b.cu-.d.  la.b.c.e  (al.ll).  3a.b.c.  4.  5o. 

Cap.  12.     a)  Retiae  3c.         b)  coercendam  (corr.  coercendum)  raptorum  4.         c)  sollicutudo  3«. 
d)  fruentibus  36.       e)  ambiebat  4,  corr.       f)  frauderentur  le2.  26.        g)  et  in  eis  qui  3c.        h)  dedis  3c.  35 
i)  que  om.  lc\        k)  servituri  36.         1)  contingerent  2c.  3c.         m)  nimis  pr.  m.  3c.         n)  saltem  lal.  c1 
(pr.  m.).         o)  superba?  pr.  m.  lc1.         p)  cogitaverat  3o.  b  (pr.  m.). 

Cap.  13.  a)  XXIII.  36.  b)  Deo  2o.  '  c)  ad  devo|  septis  3c.  d)  om.  4.  e)  diurna  3o. 
f)  bumureo  3c.  g)  sensit  4,  corr.  b)  p.  om.  36;  r.  ped.  4,  corr.  i)  sulo  pr.  m.  36.  k)  pe:tu- 
sculo  pr.  m.  lo1.  1)  manerent  2e.  m)  om.  lc\         n)  sancti  36.  o)  pullorum  36.         p)  candi-  40 

dissimos  3c  et  ante  correcturam  lc1.  26.  c.  e.  q)  inductos  3c,  corr.  r)  introisse  3« ;  intrare  lc2. 
s)  appropriantes  3c.  t)  causa  26.  3c.  u)  esse  26 ;  om.  36.  v)  quid  lo1.  w)  pr.  m.  superscr.  3o. 
x)  Ergo  s.  pr.  m.  in  mg.  suppl.  lc\         y)  resurgere  36. 

Cap.  14.  a)  om.  3c.  b)  abbas  2e.  4.  c)  ibidem  lc\  d)  (o  m.  al.  in  ras.)b  3c.  e)  am- 
pli 1 1 cavit,  ras.  c  lc2.  f)  exterorum  16;    exteriora  lc1,   inter  scribendum  corr.         g)  om.  36.         h)  ita  45 

lo.  o1.  b.  cu  2.  d  (pr.  m.).  2o.  3o.  6 ;  Ruodhardus  4.  5o.  b ;  Ruoadardus  2e ;  Rudhardus  26 ;  Ruthardus  2c ; 
Rothardus  3c.         i)  Alem.  36.  4. 

1)  Sub  Warino  comite  regnante  Pippino  rege  Francorum  inter  a.  754 — 764.  chartae 
Sangallenses  datae  sunt,  sub  Ruodharto  vero  una  sola  a.  769.  regnante  Carlomanno.  Cf.  Stalin, 
'Wirtemberg.   Gesch.'  I,  p.  241.  50 


VITAE  GALLI  AUCTOKE  WALAHFRIDO   LIBEK  II.  323 

strabanta,  cuin  iufra  ditionis  suae  terminos  ecclesiastiearum  non  minimam  partem 
rerum  suae  proprietatis  dominio  per  potentiam  subicere  niterentur,  maximam  de 
eiusdem  monasteriib  possessionibus  partein  sibimet  vindicarunt0.  Nam  tributa, 
quae  bonae  memoriae  Pippinusd  eisdein  fratribus  concesserat,  abstulerunt  aliaque 
6  quam  plurima,  quae0  ex  donatione  quorundam  religiosorum  eidem  coenobio' 
fuerant  contradita*,  suae  rapacitatis  abstraxere1'  protervia1.  Insuper  etiamk  ipsum 
abbatem,  cum  pro  hac  re  apud  principem  illos1  accusasset in- \  vinculis  iniecerunt 
et  in  quandam"  Rheni0  fluminis  insulam 2  iuxta  locum  qui  Stein :'  dicitur  in 
custodiam"  religarunt4.  Ubi  cum l*  aliquantum  temporis  sub  artissima  districtione 
10  mansisset,  de  carcere  huius  vitae  ad  laetitiams  commigravit  caelestem 4,  expletis  769.  Nov.  ig. 
non  minus  XL  annis  regiminis  sui,  quo  sancti  illius*  loci  statum  et  gloriam  nobi- 
liter  amplificavit"   et  auxit. 

15. a  Hoc  itaque  ita  rebus  buinanis  subtracto,  praedicti  comitesb  sublatas 
sancti  loci  possessioues  retinentes,  Iohannem0,5  quendam  monachum  de  proximo 
15  monasterio'1  in  eius  locum  subrogaverunt  ac  deinde,  ut  suae  tyrannidis0  crimen 
augmentarentf,  Sidonium8'- <;  Constantiensis1'  ecclesiae  praesulem  instigarunt,  ut 
idem  monasterium  episcopii  partibus  subicere  studeret.  Et  hoc1  idcirco  fecerunt, 
ut  eo  licentius,  ipso  machinationibus  eorum  favente,  ea  quaek  iniuste1  abstulerant 

III.    Capp.  14.  15.     \a.  al.  b.  c1'  *.  d.  2a.  b.  c.  e  (ad.  I.  \2).  3a.  b.  c.  4.  ba. 

20  Cap.  14.     a)  administrabat  4,  corr.         b)  monasterio  3b  et  pr.  m.  3c.         c)  vend.  2e.  4  et  m.  al. 

\a.  5«;    vindicaret  pr.  m.  31.  d)  Pipinus  3c.  e)  quae  |  quae  ex  4;    quae  om.  \c2.  f)  coeno- 

bium  \al,  corr.  g)  contradit :  a  3c ;  tradita  3b.  h)  abstaxere  pr.  m.  3a.  i)  proterva  36.  k)  etiam 
post  abbatem  3a.  1)  illo  pr.  m.  3a.         m)  acusaret  36.  n)  quadam  3a.         o)  Rhreni  lc2 ;    Keni 

2e.  3c;  i.  R.  fl.  3b.         p)  custodia  4.         q)  releg.  2c.  e.        r)  dum  3b.        s)  cael.  comm.  1.  3b.        t)  illi 

86  pr.  m.  3c.         u)  amplicavit  lc2  et  pr.  m.  3c. 

Cap.  15.  a)  c.  15—20.  om.  2e.       b)  comitis  2a.       c)  Iohanne  : ,  ras.  s  3b;  om.  lc2.        d)  mo(na 

m.  al.  add.)stevio  \al.         e)  tyrandidis  lc1.         f)  aucmentarent  ba ;  aumentarent  3c.         g)  Sydonium  4; 

Sinodium  3a.  h)  Constantienses  3« ;    Constansiens  3c.  i)  om.  3c.  k)  q  (V)  pr.  m.  3c.  1)  in- 

iustae  2«. 

30  1)  Otmarus  teste  eodem  Walahfrido  ipsius  biographo  Pippinum  regem  propter  rapinas  comitum 

adierat,  isque  utroque  arcessito  ablata  restitui  iusserat.  Illi  vero,  iussione  regia  neglecta,  cum 
abbas  iterum  principem  adire  voluisset,  vinculis  iniectum  eum  per  vim  reduci  atque  per  Lant- 
pertum  monachum  stupri  accusare  iusserunt,  accusatusque  in  concilio  idem  condemnatus  est;  cf. 
Loning,    'Kirchcnrerlif    II,    529.     Primo    apud    villam    Potamum  palatio    indusus,    deinde    in 

35  quadam  Rheni  fl.  insula  custodiae  commissus  est.  2)  Insula  Werd  hodie  appellatur;  cf.  Meyer 

v.  Knonau  l.  I.  p.  77.  3)  Stein  oppidwn  i»  pago   Thurgau  situm.  4)  Die  16.  Kl.  Dec. 

Otmarvm  defunctum  esse  et  Walahfridus  in  ipsius  Vita  (SS.  II,  p.  44)  tradidit  et  Breviarium 
Marhjrologii  Hieronymiani  cod.  Sangall.  n.  915  (AA.  SS.,  Nov.  II,  1,  p.  [l43p  testatur  ita: 
Depositio  beati  Otmari  abbatis.  Annum  759.  Herimannus  Augiensis  statuit  (SS.  V,  p.  97),  appro- 

40  bante  Ludovico   Oelsnero,  'Jahrb.  d.  frdnk.  Reichs  unter  K.  Pippin''  p.  513  sqq.  5)  Iohannes 

Augiensis  monachus,  Sidonio  defuncto,  utramque  abbatiam  afque  episcopatum  Constantiensem  ad- 
niinistravit;  cf.  Herimanni  Aug.  Chron.  a.  759  (SS.  V,  p.  97);  Catalog.  abb.  Aug.  (SS.  XIII, 
p.  33 1) ;  Ann.  Sangall.  mai.  a.  760  (SS.  I,  74,  additam.  edit.  Goldasti).  Solius  abbatis  no- 
mine  in  charta  Sangaltensi  apud  Warfmann  I,  p.  28,  appcltatur.     Cf.  Regesta  ep.   Constant.  I, 

45  p.  8  sqq.  6)    Sidouium    ex    monacho  Augicnsi    abbatem   atque    Constantiae   episcopum    factum 

inde  ex  a.  746.  pcr  13  annos  sedisse  Herimantius  Aug.  (SS.  V,  p.  97/1  asscrni/,  totidemque  ei  cmni 
in  Catalogo  abb.  Augiensium  (SS.  XIII,  p.  33 \)  aitribnuntur.  Cf.  Regesta  ep.  Constunt.  I, 
p.  6  sqq. 


41* 


. 


324  VITAE  GALLI  AUCTORE  WALAHFRIDO  LIBER  II. 

retinere  potuissent.  Pontifex  igitur,  cum  suasionibus  eorum  libenter  praeberet  as- 
sensum,  monasterium  ingressus,  fratres  opprimere  et  eundem  locuma  episcopii 
rebus  subicere  molitus  est.  Porro  fratres,  dum  potentiae  illius  resistere  non  aude- 
rent,  maluerunt  eiusb  ditioni  parerec,  quam  tot  adversitatibus  implicari.  Sed  se- 
quentia  probant,  quam  perverse  egerit,  qui  per  avaritiae  morbum  sacri  loci  privi-  5 
legium'1  ausus  est  violare. 

16.  Fertur  siquidem,  eundem  episcopum  aliquandoa  ad  iter  hostile  sibi  de 
ipsius  monasterii  sumptibus  viaticumb  praepararic  iussisse  *.  Quodd  dum  fratres 
praetermittere  non  auderent,  ea  quae  iussa  fuerant  navi  imposita  per  quorundam 
manus  fratrum  ad  episcopium  transmiserunt.  Cumque  qui  missi  fuerant  navigare  10 
coepissent,  avis  quaedam,  ut  sepee  ipsif  testati  sunt,  ante  eos  apparuit,  et  quasi 
ducatus  eiss  officium  esset  praebitura'1,  facili1  praeibat  volatu.  Et  dum  perk 
totius  lacus  vastitatem  ipsius  incognito  uterentur1  ducatu,  prospero  tandem  suc- 
cessu  ad  portum  venientes,  quid  baec111  novae  ducis11  obsequia  portenderent,  mira- 
bantur0;  illisque,  quam  partem  peteret,  diligenterp  notantibusq,  domum  quandam  15 
litori  contiguam,  in  qua1'  res  praefatos  itineri1  aptae  servabantur,  intravit.  Mirum 
dictu"!  Mox  eandem  cellamv  flamma  corripiens  in  altum  prorupitw  et  omnia  quae 
ibidem  congestax  fuerant  penitus  consumpsit,  ut  nihil  eorum  omnino  huic  incendio 
superesset.  Fiebatquey  iusto  Dei  iudicio,  utz  qui  alienaa  per  potentiam  rapuerat, 
suis  perb   supernam  iustitiam  fraudaretur0.  20 

17.  Tempore  quoque  alio  idem  episcopus  ad  monasterium  veniens,  dum 
quadam  violentia  eundem  locum  episcopioa  subicere  suaeque  tyrannidi  non  consen- 
tientesb  monachos  quasi  iusto  rebelles0  iniuriis  multiformibusd  afficere  tempta- 
visset,  Tello 2  quidam  Curiensis  ecclesiae  praesul  misit  ad  eum,  humiliter  deprecans, 
ut  sui  amoris  causa,  quoniam  eorundem  fratrum  aliqui  consanguinitatis  vinculo  25 
illi  erant  coniuncti,  ab  eorum  cessaret  iniuriis  nihilque  incommodi  Dei  famulis 
irrogaret.  Quam  petitionem,  furore  dictante,  superbe  contemnens,  remandavit,  se 
illius  praecibus  nullo  pacto  consensurum,  verum  resistentibus  sibi  celerem  pro 
contemptu  inlaturum  vindictam.  Et  mox  oratorium  beati  Gallie  confessoris*  quasi 
oraturus8,  ingreditur  et  ante  aram  ipsius  nomini  consecratam  consistit;  quique  ad  30 
salutem   non  merebaturh   audiri,    afflictiones,    quas   aliis    se   irrogaturum  iuraverat, 

III.    Capp.  15—17.     \a.a\b.cU2.d.  2a.b.c.  3a.b.c.  4.  5«. 

Cap.  15.  a)  om.  3c.         b)  d.  eius  5«,  corr.         c)  prebere  36.         d)  privilegum  36. 

Cap.  16.  a)  quando  lc2.  b)  in  mg.  suppl.  4;    victum  m.  al.  in  litura  3c.  c)  prepari  35. 

d)  Qui  3«.  e)  sepae  2«;    saepi  m.  al.  corr.  saepius  Sa.         f)  om.  3b.         g)  om.  4.         h)  p(rebe  m.  35 

al.  in  litura)t\xv&  3c.  i)    facile  4,   corr.  k)   dum   protinus   (e   corr.    protenus  \c2)   lacus    lc1, 2.  d. 

1)  uteretur  lc2.  m)   h.  novi  3a;    hic  n.  \c2;    n.  haec  ld.  n)   dicis   lc1  (pr.  m.).  c'2.  0)    mira- 

batur  4,  corr.  p)  bts  scr.,  sed  corr.  4.  q)  nutantibus  pr.  m.  \a\.        r)  qua  pr.  m.  4.         s)  prae- 

fatae  4,  corr.  t)  i.  a.  eras.  3c.         u)  dicto  36,  corr.         v)  om.  3c.         w)  rupit  3b.  x)  |gesta  3c. 

y)  que  om.  3c.  z)  om.  3a.         a)  alienam  3a.         b)  om.  3c.         c)  fraud :  retur  pr.  m.  26.  40 

Cap.  17.     a)  episcopia^r.  m.  3b.  4.         b)  consentiens  pr.  m.  3b.         c)  es  iniuriis  multi  abscis.  3c. 
d)   multof.  ba,   corr.  e)   c.  Gr.    3b.  f)    om.  lc2.  g)   oraturum  pr.  m.  la1.  h)   merabatur 

pr.  m.  36. 

1)  Episcopo  Constantiensi  exactiones  ad  rationem  monasterii  Sangallensis  conveniebant  abbasque 
Sidonii  tempore  unciam  auri  equumque  census  loco  annis  singulis  pendebat ;  cf.  Wartmann,  CUB.'  4& 
I,  p.  87;  supra  p.  230.        2)   Tello  episcopus  Guriensis  filius  Victoris  praesidis  erat,  de  quo  supra 
p.  319,  n.  2,  egi,   ipsiusque  successor  Constantius  territorii  Raetiarum   rector   in  privilegio  Ca- 
roli  M.  commemoratur,   quod  Sickel,  Acta  II,  p.  22.  inter  a.  772 — 774.  datum  esse  censuit. 


VITAE  GALLI  AUCTORK  WALAHFRIDO  LIBKR  II.  .525 

convenienti  satis  talione  recepit.  Nam  intestina  eius  more  sartaginis  igniH  snpei 
positae  fervere  coeperunt,  et  tamb  dirae  visceruinc  fcortiones  illum'1  invaserunfc 
extemplo0,  ut  sine  aliorum  adminiculo  nequaquam  egredi  potuisset,  sed,  quod' 
dicere  pudet,  egestio  naturae  turpiff  impetu  prorumpens,  cum  asstantes  nimioh 
s  foetore  gravaret1,  sine  mora  ab  ecclesia  eiectus,  veliiculo,  quo  decederek  monasterio 
posset1,  sicut1"  rogaverat,  est  impositus.  Sicque  immoderato"  fluore,  naturae  con- 
suetudine0  carens,  vasip  in  quod  egesta  defluerent  supersedens,  egressus  est  et  ad 
vicinum  monasterium  quod  Auvaq-1  nominatur,  cui  et  tuncr  praeerat,  perductus 
est.     Ubi,  etiam  ingravescente  languore,    tantum  sibimet  famulantibus  ob  nimium 

10  foetorem  intolerabilis8  factus  est,  ut  ei  iam  paene  nullus  obsequia  impendere  so- 
lito  potuisset.  Tali  itaque  poena  multatus,  cum  hoc  factionum  suarum  praemio 
post  aliquot1    dies  de  cloaca  corporis  spiritum"   exhalavit2.  760.  iui.4. 

18.  Peracta  superioribus  sententiis  relatione,  quaa  nos  satis  vere  comprehen- 
disse  credimus,  quomodo  sacer  locus  per  merita  beati  Galli  sitb  diffamatus  et  pos- 

15  sessionibus  dilatatus,  necnonc  quibus  sit  malivolorum'1  quorundam  molitionibus 
impetitus,  et  quae  quosdam  humiliaverit  ultioc,  nunc  replicandum  esse  censemus, 
quanta  beatus  vir  praesidiae  sibimet  famulantibus  ad  res  suas  custodiendas  vel 
defendendasf  accommodet,  quaque  auctoritate  se  postulantibus  et  de  se  praesu- 
mentibus  multiformis  genere   virtutum  succurrat,    Domino   meritorum   eius  magni- 

20  tudinem  signorum  assiduitate  mortalibus  declarante. 

Quodam  tempore  dum  sterilitas  terrae  fructus  arborum  non  solum  porcis, 
sed  etiam  silvestribus  feris  vel  animantibush  denegaret,  ita  ut  in  proximis  heremi 
partibus  nusquam  sagina  posset1  inveniri,  qua  sues,  qui  in  usus  monasterii  nutrie- 
bantur,  pasci  potuissent,  occultok  quodam  impulsu  grex1  suillus  per  silvarum  avia 

25  celeri  cursu  coepit  abscedere,  transvadatoque in  Rheni11  fluminis  alveo,  remotioris0 
heremi  secreta  penetravit.  Subulcusp  autem  subitam  sui  pecoris  fugam  miratus, 
e  vestigioq  insequitur  et  gregem,  quem  pessum  irer  putabat,  reperit  copiosissimis 
pascuis  immorantem.  Cumques  viam  redeundi  nesciret*,  mansit  ibi,  fructibus 
arborum    etu    carnibus   victitansv,    donec    grex    totus    affatim    carnibus   gravaretur 

30  obesisw.  Itaque  domum  redire  cupiens  coepit  anxie  cogitare,  quo  ingenio  ignotum 
iter  aggredi  potuisset.     Nocte   igitur   quadam   vidit  in  somniox  senemy  quendam2 

III.    Capp.  17.  18.     \a.  a\  b.  cu  2.  d.  2a.  b.  c.  3«.  b.  c.  4.  5«. 

Cap.  17.     a)  ignis  lc1  et  pr.  m.  \d.       b)  eras.  3c.       c)  post  viscerum  7  UU.  ras.  3«.        d)  om.  4. 
e)  extimplo  36.  4  et  in  litura  16;    exemplo  pr.  m.  lal.  c1.  3c.         f)   quo  Sa.         g)   turbi  lo1.  cl  (pr.  m). 
35  h)   mio  fetore  abscis.    3c.  i)    grav :  ret  3c.  k)    decere   3«,   corr.;   discedere  4.  1)    possit  36. 

m)  sicuti  2a.  n)  in  moderato  2a ;    immoderate  lc2,  corr.  o)  car.  cons.  3b.  p)  vas  iu  q.  3« ; 

vasi  quod  3b.         q)  corr.  Suua  2o ;   Augia  \b.         r)  om.  3b.         s)  intuberabilis  (?)  pr.  m.  \d.         t)  ali- 
quod  pr.  m.  3c.         u)  sps(?)  pr.  m.  3c. 

Cap.  18.  a)  quae  lc2.  b)  pr.(?)  m.  superscr.  la1.  c)  necnon  —  ultio  om.  3b.  d)  mali- 
40  vo(lo  superscr.)rum  lal.       e)  predia  pr.  m.  corr.  prcsidia  3c.         f)  defendendis  pr.  m.  2o.        g)  multi- 

forme  3c,  corr.         h)  animalibus  36.         i)  possit  36.  k)  0(ccul  m.  al.  in  litura)ta  lcx;  oculta  pr.  m. 

corr.  occulta  3c,    et  sic  lc2;    occulta   m.    al.   corr.    occulto  \d.  1)    gres  3c  m)   transvatoque  36; 

transva  : :  |  datoque,  ras.  da  3c.        n)  Rhreni  pr.  m.  lc'-' ;  Reni  3c.        o)  reinotionis  3a.        p)  Sublacus  3c. 

q)  vastigio  36.  r)  post  i.  4  litt.  ras.  lo1.  s)   iam  add.  36.  t)   nescire  4.  u)   et  c.  in  mg. 

45  suppl.  lc1.         v)  vect.  pr.  m.  4.         w)  obsessis  3c,  corr.         x)  somno  lc2.  3c.         y)  om.  lc2.        z)  (q.  om.) 

rever :  endi,  ras.  t  36. 

1)  Hodie  Reichenau.  2)   Sidonius   diem  4.  Iulii  in  Necrologio  Augiensi    (MG.  Necro- 

logia  I,  p.  277 :    Sidonius    episcopus^    occupat,   unde   eum   anno  post    Otmarum,    sdlicet    760. 
p.   Chr.  n.,  defunctuni  esse  volunt ;  cf.   L.  Oelsner  l.  I.  p.  515. 


326  VITAE  GALLI  AUCTORE  WALAHFRIDO  LIBER  II. 

reverendi  habitus  et  vultus,  canitiea  venerabilem,  dicentem  sibi:  'Quia,  ut  video, 
porci,  quos  sequeris,  ubertim  sunt  saginati,  iam  redire  parato'.  Qui  dum  respon- 
deret,  se  viam  nescire,  dixit  illi:  'Scrofam,  quam  totus  grex  quasi  ductricem  sequi 
solet,  caedito,  et  quocumque  illa  praecesserit,  tendito  gressum'.  Quod  dum  ille 
faceret  etb  praeeuntem  diligenter  sequeretur,  sine  errore  ad  monasterium,  cunctis  5 
aliud  suspicantibus,  ex  inopinato  pervenit.  Qua  in  re  quid  aliud  quam  beati 
Galli  merita  claruerunt,  dum  ad  usus  sibi  famulantium  ignotum  animantibus  pastum 
ostendit  et  ea  rursus  mirabili  ordine  ad  propria  revocavit? 

19.  Frater   quidam  eiusdem   monasterii,    possessiones  quasdam  sub  suaa   cura 
habens,    in  quodamb   remotiori  lococ   obd   nutrimenta  pecorum0   stabula  construxit  10 
et  illic   quam   plurimum   foeni   recondit.     Duo  itaque  homines,    diabolica  instigati 
persuasione,    eadem   repositoria   cum f    omnibus   quae    inibi    congesta   erant   noctu, 
ignis'  appositoh,    succenderunt.      Sed    dum    iam    paene    toto    anno    huius   auctores 
facti  laterent,  unus  eorum  arreptus1   daemonio,  coepit  per  vicinak  discurrere  loca, 
publice  proclamans:   'Stabula  pecorum  beati  Galli  succendi   et  ideo   versa   vice  ab  15 
ipso  invisibiliter l   incendor'.     Cumm   itaque    divinum   in    eo    continuatim   iudicium 
patesceret,    pluresque   importunis11   eius   clamoribus    concitati,    per   loca   singula  ad 
hoc  miserabile0   spectaculum1'   convenirent,  rogavit  omnes,  ut  eius  incendia  restin- 
guerentq.     Illis    auteni   certatim1"  in   eum  aquam  mittentibus,    poena   divinitus  in- 
lata   humanis    viribus    extingui  non  potuit.     Non  paucis  deinde  diebus   exactis,    in  20 
hoc   miserabilis   genere  tormentorum  insanus   vitam    finivit.     Alter  vero,  cum  suif 
sceleris  socium  tali  cruciatu  vidisset  damnatum,  ad  praepositum  supradictum  venit 
ultroque,    divinum  perhorrescens  iudicium,    delictum  confessusu   est  duosque  boves 
pro  debito  optulit    ac    se   voto    constrinxit,    quod    deinceps    numquam   rebus  sancti 
Galli  damnum  inferret.     Frater  autem  idem,    paenitudinem    eius  agnoscens,    boves  25 
non  suscepit,  sed  abire  eum  cum  suis  ad  sua  permisit. 

20.  In  possessione  quadam  eiusdem  monasterii  quaedama  silvula1'  ob  por- 
corum  pastumc  custodiebatur,  ne  passim  a  multis  consumeretur  incisad.  Hanc 
pauper  quidam  occultee  solebat  adire  et  furtim  multaf  inibi  praecidendo  grande 
damnum  inferre.  Itaque  die  quadam,  cum8'  iuxta  morem  suum  latenter  intraret  30 
et  pauca  succideret  arbusta,  gladius  quem  tenebat  tamh  valide  manui1  eius  ad- 
haesit,  ut  illum  deponere  nullatenus  potuisset.  Agnoscens  igitur,  cuius  rei  causa 
multatusk  sit,  ad  basilicam1  in  honore  beati  Galli  constructam1"  festinavit,  diuque11 
orationibus0  incumbens,  manu  resoluta,  gladium  ante  altare  dimisit.  Egressus 
vero,  cogitare  coepit  nihil  obesse,  si  ligna  quae  praeciderat1'  domum  deferret;  non  35 
autem  prodesse,  si  putrefactaq  perirent.  Subiunctis  ergo  bubus1'  carpento,  ad 
silvam  remeat  et  praecisa  in  unum  comportat.    Quae  cum  vehiculo  vellet  imponere, 

III.    Capp.  18  —  20.     \a.  a\  b.  cu  \  d.  2a.  b.  c.  3a.  b.  c.  4.  5c 

Cap.  18.     a)  canitiae  lal.  3a.c.  4.         b)  ut  3c 

Cap.  19.     a)  c.  s.  2a.  c.        b)  quorundam  le2.        c)  pr.  m.  superscr.  la.        d)  ubi  36.        e)  pec-  40 
corum  lc\  2c.  4,  infra  lc1.  3c.  4.         f)  bis  scr.,  sed  corr.  4.         g)  igne  4,  corr.         b)  subposito  lc2 ;  sup- 
posito   36.  i)    a  add.  2c.  3c.  4  (eras.).  k)   vicina : ,    ras.  m  (?)  3«.  1)    invisibileter  pr.  m.  ba. 

m)  Cumque  div.  36.         n)  vocibus  add.,  sed  exp.  4.         0)  mirabile  36.         p)  Qpectalum  lc1.        q)  resti- 
guerent  36.         r)  in  mg.  suppl.  lc2.         s)  miserabile  3c.         t)  suis  3a.         u)  confes  3c. 

Cap.  20.     a)  quae  36.         b)  silva  3c.         c)  partum  36.         d)  inusa  36 ;  incesa  3c,  corr.        e)  oc-  ±5 
clute  3a.  f)  inibi  multa  lal.  c1  (signis  additis  transposita).  c2.  g)  eum,   om.  iuxta  —  arbusta  3c. 

h)  iam  lc1.         i)  manus  36.         k)  multata  sit  3c;   multa  iussit  36.         1)  balicam  5c,  corr.         m)  con- 
structum  3a.  n)   denique  36;    in   add.  16.  2c.  o)   oratione   precibus  i.  36.  p)   praecideret  3c. 

q)  si  puta  res  acta  perirent  3c.         r)  bobus  lc2.  4. 


VITAE  GALLI  AUCTORE  WALAHFRIDO  LIBER  II.  327 

dolore  quodain  praevalido,  ceu  stimulis  urgueretur,  ina  posterioribusb  attactus  est. 
Quo  cum  sine  mora  mairam0  protenderetd,  gladium,  quemc  coram  altari  dimiserat, 
fortuito1'  recepit.  Digitis  autem  manubrium  constringens^,  detestabile  inunus 
tam    valide    retinuit,    ut    articulorum    iuncturae    invicem   laxari  putarentur.     Tum1' 

6  miser  dolore  compulsus  ad  ecclesiam  recurrit1,  ibique  prostratus,  veniam  pro  com- 
missok  et  absolutionem  manus  deposcit.  Cumque  diu  in  oratione  persisteret  et 
gladium  nequaquam  dimittere  potuisset,  iuramento  tandem  ac  voto  promisit,  num- 
quam  deinceps  se  damnum  beati  Galli  rebus  inlaturum.  Mox  manus  aperta  gla- 
dium    deposuit.     Qui   ob    testimonium    miraculi   in    eodem1    loco   suspensus,    multo 

10  tempore  ibi  permansit,  invasoribus  ecclesiasticarum  rerum  grande  timoris  pondus 
incutiens. 

21.  Fruinoldusa  quidam  nomine  de  possessioneb  quadamc  eiusdem  monasterii 
ancillas  duas  vi  abstulit  et  suae  servituti  subiecitd.  Is  abe  advocato  pro  eisdemf 
feminis"  sepius   interpellatus,    tandemh  censura   iudicum1    coactus    est,    ut    eas  vel 

15  monasterio  redderet  vel  suo  iuri  cumk  sacramento  in1  altari"1  beati  Galli  peracto 
firmaret.  Itaque,  avaritia  impellente,  iuramentum  parvi  pendens,  monasterium  cum 
suis  adiit,  et  ut  diiudicatum  fuerat,  audacter  peregit.  Sed  pro  contemptu  sancti 
Dei  ultio  eum  festina  praevenit.  Nam,  iuramento  expleto,  ad  propria"  iturus,  basi- 
licam0  egressus  est,  iumentoque  adducto,  cum  super  illud  saliendo  vellet  ascendere, 

20  mente  captus,  faciem  suam  ad  posteriora  equi1'  insidendo  convertit.  Aestimans 
itaque,  id  per  famulorum  contigisse  neglectum,  iratus'1  resiliitr  et  caballum  regi- 
raris  citius  iussit.  Cumque  secunda  ac  tertia  vice  ascendere  cupiens  pari  luderetur 
errore,  tandem  clientium  adminiculo  equo  superpositus,  monasterio  cum  rubore 
decessit1.     Non   longe   autem   inde   positum    subito  eum    dirus   oculorum  dolor  in- 

25  vasit  ac  deinde,  per  momenta11  singula  decrescente  visu,  caecitatis  horrore  dam- 
natum  materiali  funditus  luce  privavit. 

22. a  Invocatus  etiam  venerabilis  Gallus  quam  promptum  impendat  auxilium, 
sequenti  liquebit  exemplo.  Quidam  vir  dum  per  silvam  quandam  iter  ageret  acb 
circumspecte  incursus  latronum,  qui  in  ea  solebant  commorai-i0   multisque  nocere, 

30  festinando  devitare  conaretur,  tantusd  eum  subito  sopor  invasit,  ut  vix  incedere 
potuisset.  Cumque6  periculi  metuf  suspectos  baberet  itineris  casus  et  dormiendi 
causa  paulisper  divertere  vellet,  rusticum  quendam  obvium  habuit  eumque  rogare 
coepit,  ut  interim  custos  sui  existeret,  donec  importunitatem  somni  parumper 
quiescendo  depelleret.     At  ille  pacem  simulans  fidem  spopondit.    Itaque  modicum 

35  divertens  pallium  capiti  supponit,  et  se  prosternens,  beati  viri  suffragia  his  verbis 
implorat*:    'Sancte11   Galle,    tua  me  protectione  custodi!'     Signaculo   crucis    deinde 

///.    Capp.  20  —  22.     1«.  a\  b.  cu  2.  d.  2a.  b.  c.  e  (a  1.  12).  Sa.  b.  c.  4.  5«. 

Cap.  20.      a)    im    la1.  b)   posteribus   36.  e)   manu   3«.  d)    protenderent   36,    corr. 

e)  quam  3«.  c.  5a  (pr.  m.).       f)  fortuitu  36.  c  et  e  corr.  4.       g)  constrigens  3«.       h)  Tune  3b ;  Dum  3c. 
40  i)  currit  lc2.         k)  quomisso  3c.         1)  edem  3c. 

Cap.  21.     a)   Frumuldus   Sa;    Brumoldus   errore   miniatoris   2e.  b)    possione  3a.  c   (non  3b). 

c)  in  mg.  sujipl.  lc?.  d)  subiacit  lc1,  corr.  e)  aba  add.  3c.  f)  ei(sdem  in  litura)  lal ;  eiusdem 
pr.  m.  ld.  g)  feminas  3c.  h)  tantum  lc2;    om.  2e.  i)  iudieium  lb.d  (pr.  m.).  k)  in  lc2. 

1)  vi  3a.         m)  altare  5a,  corr.         n)  probria  la1.         o)  om.  3a ;   ecclesiam  3b.         p)   in  mg.  suppl.  4. 
45  q)  intus  lc2.         r)  liit  abscis.  3c;  transiliit  2b.         s)  regerari  c.  pr.  m.  lrf;  regi  raricius  i.  '6c;  e.  om.  36. 
t)  descessit  lc\  d  (corr.  disc^) ;   discessit  lc'2.  2b.  e.         u)  momonta  lc1. 

Cap.  22.     a)  om.  3c.         b)  in  pro  ac  3c.         c)  commemorari  pr.  m.  lc2.  d)  t.  iu  eum  sapor 

sub.  2a.  e)   que   om.   Sb.  f)    m.   suspectus   2a.   36 ;    metu  spectos   4.  g)  improrat  8a,    eorr. 

h)  sanctae  3a. 


328  VITAE  GALLI  AUCTORE  WALAHERIDO  LIBER  II. 

munitus,  cum  obdormisset,  infidus  custosa  sponsionisb  immemor,  sumptis  armis, 
soporatum  quasic  perempturus  aggreditur,  de  collo  vestem  subtrahit,  quo  facilius 
uno  ictu  perimat  dormientem.  Sed  cum  gladium  in  ictumd  vellet  deponere, 
artubus c  rigoref  stupefactis,  inflecti  brachia  nequiverunt.  Interea  dormienti 
quidam  asstitit  et  in  somnio^  dixit:  'Quid  somno  deprimeris,  quem  ab  imminentih  5 
interfectione  modo  tutatus  sum?'  At  ille  evigilans  et  fidelem1  socium  nudato 
gladio  cernensk  capiti  imminere,  exilit1  et  comprehensum,  qua  pro  causa  hoc 
scelus  vellet  admittere,  percontatur.  Qui  cum  pro  spoliis  ipsius  accipiendis  sem 
id  facere  voluisse  f ateretur,  continuo  brachia,  quae  divina  obriguerant n  iussione, 
deposuit.  Perpendens  itaque  alter,  se  divina  misericordia  per  merita  beati  Galli  10 
a  nece  servatum,  pacem  cum  illo  fecit  et  inlaesum  abire  permisit. 

23.  Praeterea  tam  multia  a  furore  daemonumb  per  eiusdem  sanctic  patris 
merita  sunt  liberati,  ut,  si  omnium  curationem'1  commemoraree  velimus,  fastidiosis 
lectoribus  occasionem  murmurandi  tribuamus.  Unum  ergo  e  pluribus  replicamus, 
ne  hoc  virtutum  genus  virof  sancto  defuisse  putetur.  15 

Puella  quaedam  saevissimag  hostis  antiquib  vexatione1  detenta  et  non  igno- 
bilium  labore  parentum  ad  monasterium  perducta,  cum  oratorium  beati  Galli  con- 
fessoris  intrassetk,  statim  horribili  daemonis1  infestatione  agitata,  ad  terram  con- 
cidit,  et  miserabiliter  se  discerpens,  horrendo  clamore  spurcissima  verba  coepit 
effundere111.  Qua  causa  unus  en  fratribus  Stephanus  nomine,  miseriae  illius  com-  20 
passus,  tam  diu  super  eam  exorcismum0  recitavit,  quoadusque  eadem  vexatio 
finiretur.  Resipiscenti1'  autem  puellae  modosq  paenitentiae  indixit  seseque  pro1' 
illa  in  orationibus  ac  ieiuniis  exercere  coepit.  At  misera  f emina,  ut  de  prohibitis s 
escis*  quidlibet  usurpavit,  tam  acriter  eamu  continuo  daemon  invasit,  ut  vix  a 
multis  teneri  potuisset.  Cumque  identidemv  ad  eundem  locum  perducta  esset,  et  25 
Stephanus  supra  dictus  iterato  super  eam  exorcismumw  recitasset,  animal  par- 
vulum  inx  modum  bruci  nigerrimum  ab  eius  ore  prolapsumv  est.  Hoc  viso,  cum 
idem  frater  attentius  adiurationi  insisteret,  tribus  vicibus  singulorum  similitudo 
brucorum  ore  excidit  feminae.  Quae  animalia  dum  asstantes  manu  capere  nite- 
rentur,  subito  disparuerunt.  Puella  autem  eadem  hora  surrexit  incolomis  et  30 
reliquum2   vitae  suae  tempus  absquea  ulla  daemonis0  infestatione  transegit c . 

24. a  Illud  quoque  libet  ostendere  evidenti  miraculo,  quomodo  vir  sanctus 
quosdam  in  servitio  suo  de  penuria  rerum  trepidantes  corripuerit  et  modicae  fidei 
pusillanimitatem  confortarit0.  Ecclesiae  eiusc  custos  dum  quodam  tempore  olei 
copiam    ad    luminaria    instruenda    non    haberet,    lumen,    quod   in    cripta   omnibus  35 

Capp.  22  —  24.     la.  a1.  b.  cu  2.  d.  2a.  b.  c.  e  (ad  l.  3L>.  3a.  b.  c  (ad  l.  20,).  4.  5a. 

Cap.  22.     a)  in  mg.  suppl.  4.  b)  :  sponsionis,    ras.  e  (?)  \d.  c)  queasi  3c.  d)  ictu  3a. 

e)  artibus  3a.         f)  rogore  3c.         g)  corr.  somno  1«,  et  sic  2b.  e.         h)  inminente  pr.  m.  ld.         i)  in- 
fidelem  2b.  c.         k)  pr.  m.  superscr.  ba.         1)  exiliit  lc1.  m)  om.  4.  n)  obriguerat  3« ;    obrigue- 

runt  3c ;   obrigaverant  2c,  corr.  40 

Cap.  23.  a)  multa  3c  et  pr.  m.  2c.  4.  b)  demonium  2c.  3c.  c)  om.  ha  (non  bb).  d)  cura- 
tionum  4,  corr.  e)  commemoratione  pr.  m.  3c.  f)  vero  pr.  m.  lc1.  g)  sevissima  pr.  m.  corr. 

sevissimi  4.         h)  antiqua  pr.  m.  3c ;    antiq,  4.  i)  corr.  vexationis  4.  k)  sset  m.  al.  in  litura  lc1. 

1)    daemones  2a,   corr.  m)   desinit  3c,    quaternione  deperdito.  n)   a   ba.  0)    exoscismum   3a. 

p)  Resipiscendi  3a ;    R  : : :  p  :  : :  enti  pr.  m.  5a.  q)  pen.  m.  4.  r)  per  illam  orat.  3«.  s)  pro-  45 

hitis  pr.  m.  3a.        t)  aescis  2a.        u)  eum  3«,  corr.        v)  idemtidem  3a.        w)  exorcissimum  j»\  m.  3a. 
x)  immodum  3a.  4.  y)  prolapsus  4,  corr.  z)  reliqu  3«.  a)  pr.  m.  superscr.  3a.  b)  dae- 

mones  2a,  corr.         c)  peregit  3a. 

Cap.  24.     a)  c.  24.  om.  2e.        b)  confortaret  2b.  3b.  4.        c)  om.  2b;   superscr.  2e. 


VITAE  GALLl   AUCTORE  WALAHFRIDO   LIBER   II.  329 

ardere  noctibus  solebat,  quadam  aocte  extinxit,  quia  Lumen,  qnod  ante  superius* 
altare  et  tumbam  ardebat,  per  quandamb  fenestram  radios  buos  ad  altare  infra 
criptam  positum  dirigebat  et  sufficere  atrique  loco  credebatur.  En  eadem  autem 
lampade   vitrea,   quam   extinctam  a  custode  retulimus,   aqua   Lnferius    e1    olei    pin- 

5  guedo  desuper  erat.  Mirabilem  rem  dicturus  sum!  Ita  totum  oleum  perc  rimam 
in  fundo'1  repertam  guttatim  ad  terram  defluxit,  ut  nil  aquae  deesse  videretur; 
idemque  liquor  per  terram  usque  ad  altare  decurrens,  pallam  eius  lineam  ascen- 
dendo  occupavit  et  ita  usque  ad  medietatem  Lnfecit,  ut  numquam  deinceps  ablui 
potuisset.     Jn   quo   quid    potissimum    mirer,    invenire    non    potero:    utrumne   quod 

10  oleum  subtuse  aquam  depressum  est,  an  quod  aqua  per  eandem  fracturam  non 
deiluxit,  vel  certe  quod  oleuin  de  pavimento  in  pallam  sursum  ascendit?  In  quibua 
tamen  omnibus  et  virtutem  sancti  viri*  ostensam  et  stultam  parcitatem  ministri 
Lncrepatam  non  ambigo. 

25.    Sileri  non  debet,  quaa  virtute  servitium  suum  dimittentes  et  fraudolenterb 

io  abscedentes  beatus  pater  reprimat  et  vel  lapsos  revocet  velc  pcrtinaces  in  malo 
feriat.  Frater  qiiidam'1  de  eodem  monasterio  fugam  molitus,  equumc  furto  rapuit 
et  per  noctem  abscessit.  Cumque  ad  Rbeni  fluenta*  fugax  venisset",  transvadareb 
in  equo  temptavit,  et  a1  medio  alvei  nescius  adk  locum  ubi  intravit,  caballo  de- 
ferente,    reversus,    cum    magna1    festinatione    ad    monasterium   rediit,    putans  se  in 

20  alias  longe  partes  abscedere.  Mane  facto  cum  se  recognovisset  frustra  laborasse, 
confusus  interdiu  delituit'";  noctu  vero  fugam"  arripiens  in  fiuvio  sicut  prius  salu- 
briter  errorem  passus  est,  et  strofa  facta,  per  eandem  viam  nesciens  remeavit. 
Confusioni  igitur  obstinationem  iungens  ipsa  etiam  se°  diep  occuluit,  et  nocte 
insecuta  tertio  notuin'1  iter  carpens,  modo  qno  diximus  itidem  revocatur.    Cumque 

2o  iam  taedio  victus  die  tertio  ser  sopori  in  campo  dedisset,  a  quibusdam  equum 
cognoscentibus  captus  est  ets  loco  suo  restitutus.  Et  quia  effectum  voluutatis  suae 
non  invenit,  etiam  nolens,  sancti  viri'  virtute  victus,  ad  viani  pervenit.  Solent 
autem  plures"  testari,  cunctos  qui  de  familia  ipsius  sancti  aufugerintv  aut  emen- 
dationem  quantocius"'  subire  aut  manifestae  ultioni  debere  succumbere,  nequex  cui- 

30  quam  impune  cedere,  qui  fidem  illi  plenam  servare  contempserit. 

26. a  Quod  Dominus  flagello  suo  quosdam  a  peccatis  coerceat  et  pro  com- 
missis  affligat,  testis  est  paraliticus1',  cuic  ante  sanationem  salvator  peccata  di-  ef.Matth.9,2. 
mittit.  Sic  autem  aliquando  percutit,  ut  eos,  sanctorum  suorum  meritis  suffra- 
gantibus,  sanitati  restituat;  ut  et  divinae  opei^ationis  sit  indicium,  cum  interius 
35  homo  per  flagellum  a  peccato  coinpescitur,  et  virtus  sanctorum  liquido  compro- 
betur,  cum  pro  illorum  meritis  exterius  sanitas  exhibetur.  Fit  etiam  interdum, 
ut   qui   Dei   occulto   iudicio    non   uni,    sed    pluribus    infirmitatibus'1    subiacet,    non 

Capp.  24  —  26.     1«.  «'.  b.  cu  -.  d.  2a.  b.  c.  e  (ad  l.  '60).  3a.  b.  ±.  ba. 

Cap.  24.     a)    alt.  s.  'M>.  b)   quendam   'la.  c)   per :  rimam,   ras.    e    lc'-'.  d)    funde    lal; 

40  fniulo  ld.         e)  subdus  2a.         f)  superscr.  lc!. 

Cap.  25.     a)    quia  2«.  b)   et  fraudSlenter  in  litura   5«.           c)   et    lc-.          d)  superscr.  lc2. 

e)  eijum  3«.          f)  fluvium  5«.  b.  g)   pervcaisset  4.          h)  transvadere  \a\b.cUi.d.  2«  (pr.  m.).b.c 

(pr,  m.);   corr.  transvadirc  2a.  i)  m.  al.(?)  superscr.  lal.         k)  ad  1.  superscr.  la.         1)  magno  1«, 

corr.         m)    dilituit  \a  (pr.  m.).  2a.  '6a.b;    dilatuit  '2b.  n)   fugas  3«.          o)  superscr.   la;    die  se  2c. 

45  p)  o.  d.  lb\    d.  occultavit  3«.  q)    noctu  4.            r)  om.  lb.           s)   in  add,  lal.cl'-.<l.           t)  om.  3b. 

u)  t.  p.  ld;  p.  t.  c.  in  litura  2«.  v)    in  litura  5«;  aufugerunt  4,   corr.        w)  quantotius  lcu-.d.  2". 

3b.  4;  qua  totius  3«,  nt  infra.  x)  enim  add.  lc'. 

Cap.   26.      a)    c.  26.   om.   2e.  b)   paralicitus   pr.  m.   3".  c)   «pii  3-t.  d)    infimitatibus 

pr.  m.  2a. 

SS.  R.  Meroving.  IV.  42 


330  VITAE  GALLl   AUCTORE   WALAHFRIDO  LIHER  II. 

pariter  omnia,  sed  diversis  temporibus  et  intercessoribus  debilitatis  amittat  in- 
commoda;  ut  dum  alicuius  remedmm  mali  per  unius  merita  sancti  conceditur, 
redintegratio  sanitatis  alterius  praecibus  et  honori  servetur.  Quarum  omnium 
rerum  evidens  indicium  dabit  subiecta  narratio. 

Quidam    violentia  fulminis  ictusa,    post  aegrotationem   diuturnam1'   ita   totius  5 
forinain  corporis  et  membrorum  officia  perdidit,    ut    monstruosum    quiddam  potius 
quam  hominem  videretur  exprimere.     Siquidem    et    statura   flebili  contractione  de- 
posita<:  et  gradiendi'1  facultas  ablata  est;  facies  vero  tanta  coinbustionis  est  foedi- 
tate  corrupta,  et  oculorum  sedes  ita  sunt,  carne  et  cute  superductisc,  complanatae, 
ut  inspicientibus    horribile1    ingereretur    miraculum.     Adminiculo    igitur   parentum  10 
Eomam  perductus,  corporis  quidem  reliqui,  resolutis  nexibus,  pristinum"  vigorem'1 
recoepit1    et  statum,   in  caecitatis  autemk  squalore  permansit.     Is  a  suis  reductus, 
cum  ad  coenobium   beati  Galli  venisset1    et   quadam    dominica   nocturnis    laudibus 
interesset,  sopore  depressus,    quasi   duas   ardentes  sagittas  ab  altari  vidit  emissas"1 
et  sibi  in   oculorum  loca  defixas.     Statimque   tanta   visione  perterritus    exclamavit  15 
et  tremens  ad  terram  concidit.     Cumque  diu  in  pavimento  volutaretur,    cute  quae 
oculis  supercrevit  velut  gladii11   sectione0   recisa,    continuo    de  luminis  amissi  resti- 
tutione1'   gavisus  est.    Tempore  deinde  procedenti'1   oculorum  eius  acies1'   tam  pura 
inspectantibus    apparuit,    ut   pueri   perspicacess   vincere   videretur  optutus.     Potuit 
quidem,  ut  indubitanter  credimus,  ille  apostolorum  eximius,  cui  a  Domino  ligandi  20 
atque*   solveudi   potestas   collata  est,    meritis   et   praecibus  suis  omni"   eum  debili- 
tatisv  genere    liberare;    sed    divinae   providentia   virtutis    constat   actitatum,    ut  in 
eiusdem   novitate    miraculi   venerabilis  Gallus    apostolicis  actibus   aequaretur,    qua- 
tenus  hoc  quoque  modow  meritorum  eius  magnitudo  claresceret  universis. 

27. a     Insequenti    quoque    dominica    surdus    quidam    et    mutus    multorum    ibi  25 
fratrum    cognitionib    notissimus,    utpute0    quid    idem    monasterium    solitus    fuerat 
frequentare,    cum    nocturnis   interesset    excubiis,    repente   impulsu    valido  ine   pavi- 
mentumf   deiectus    est,    statimque,    cum    ab    eius   ore    et   auribus  plurimus  sanguis 
prorumperet",  sine  mora  utriusque  membri  munia  recepit  et  sanus  abscessit. 

28. a  Videtur  huic  operib  inserendum,  quantum  Dei  famulus  invigilet  ad  30 
eorum  res  defendendas0,  qui  eius  suffragia  devote  postulare  contendunt.  Puer 
quidam,  qui  postmodum'1  corpori  eiusdem  congregationis  insertus  haec  eadem 
attestari  solebat,  cum  adhuc  primaevaee  aetatis  flore  gaudens  inter  scolasticos 
monasterii  cuiusdam  dominicae  noctis  sollemniis  interesset,  quidain  e  vicino  terri- 
torio  mansionem  eius  irrupit,  ipsiusque  codicem  et  quaecumque  inibi  reperire1  35 
poterat  furatus,  abscessit.  Puer  de  basilica  regressus,  damnum  quod  inlatum  est 
largo  fletu  perdoluit.     Porro  fratri  ipsius  foras  monasterium  posito    senex  quidam 

Capp.  26  —  28.     la.  a\  b.  cu  '-'.  d.  2a.  b.  c.  e  (l.  25-  29).  3«.  *.  4.  5«. 

c 

Cap.  26.     a)  itus:,  ras.  a(?)  4.        b)  diurnam  3a.         c)  posita  pr.  m.  \d.         d)  gradienti  5«.  b. 
e)  superductes  pr.  m.  4.  f)    horrabile(?)  pr.  m.  Ba;    horribele    5«,   corr.  g)   pristinus  lc1,    corr.   *o 

h)  rigorem  Sa.  i)  ita  \a>.  cl.  k)  om.,  sci/  3  litt.  ras.  4.  1)  in  litnra  ba;  reductus  fuisset  5b, 

m)    emi   lc2.  n)    om.    3b.  o)    sectione   :  :    5«.  p)   restauratione   ))b.  q)   procedente    \b. 

r)    superscr.  4.  s)    perspicacis  2a.  t)    solvendique  4.  u)    omnium  d^,b.  3a.  v)    g.  d.  l^. 

w)  om.  3«. 

Cap.  27.     a)   XXVIII.   3«.  b)   cognitione  2e   (pr.  m).  3a.  c)   ita  \a.  a\  b.c\  d  (pr.  m.).  45 

2a.  b.  c  (corr.).  4  (pr.  m.).  5«;  utputa  lc2;  ut  pote  rell.  d)  quidem  m.  2b.  3b.  e)  im  le'.  t)  pavi- 
mento  2c.  4.         g)  procumberet  ba.  b. 

Cap.  28.     a)  XXVII.  3b;  c.  28 — 36.  om.  2e.       b)  opere  2«,  corr.       c)  deferendas  lc-.       d)  post- 
modom  2a.         e)  primae  lc2.         f)  reperiri  5« ;  repperiri  hb. 


VITAE  GALLl    AUCTORE   WALAHFRIDO  LIBER   II. 

eadem  nocte  vultu  placido  in  somnis8  assistens,  cuncta  quae  erga  puerulum.b  acta 
fueranl  indicavit;  aomen  etiam  furis  locumque,  ubi  commoraretur,  edixit,  tempus 
pariter  eiusdem  furti  depromens.  111«-  fidem  visioni  accommodans,  monasteriumG 
regressus,  quod  Ln  somnisd  audierat,  factum  Lnvenit;  moxque  Lndicia  quae'  per 
5  ceperat  secutus,  absquc  difficultate  furem  deprehendit  el  omnia  quae  ablata '  fue 
runte  reeepit. 

29.  Alio  quoque  teiupore  sanctimoniiilis  quaedam  de  episcopio  Constantiensi*, 
cuius  brachia  ad  mammillas  cum  rigore  coutorta  ad  nullius  operis  usuiii1'  deflecti 
poterant,   cum  advenisset  et  ante  sepulchrum  sanctic   Gallid  aliquantisper  orasset, 

10  sanitatem6  indeptaf,  gaudens  abscessit. 

30.  Quidam  non  siniplici,  ut  postmodum  claruit,  animo  adveniens,  dum 
quosdam  monasterii  operarios  a  diurno  agricolandi3  laboi*e  disiungentes  ferra- 
menta  in  aratris  per  noctem  dimisisseb  perspiceret,  tempus  tenebrosuni''  fraudibus 
suis  oportunum  ratus,  tot  ferramenta  sustulit,  quot  oneri  sufficere  proprio  credidit. 

15  Cumque  fugam  celerans  tota  nocte  vacuo'1  laboraret  conatu,  in  ipso  lucis  exorta 
;k1  portam  monasterii  ex  inproviso  pervenit.  Et  quia  factum  latere  none  potuisse 
cognovit,  confessione  spontanea*  patefecit,  quod  praesumptione  pestifera  in  rebus 
sancti  Galli",  diabolo  suadente,  commisit;  sicque  reddens,  quod  auferre  molitus 
est,  petita  venia,  vacuus  repedavit. 

20  31.     Debilis  quidam  ita  membris  omnibus  contractus:l,  ut  nullo  pacto  per  se 

(juoquani1'  progredi  potuisset,  ad  memoriam  beati  Galli  ii  suis  perlatus  et  cottidie 
iuxta  sepulchrum  in  cripta  collocatus,  dum  usque  ad  vesperam  ibidem  oratiohibus 
insisteret,  ab  eisdem  ad  hospitium  reportabatur.  Quod  dum  aliquot0  ageretur 
diebus,   presbyter  quidam  eiusdem  congregationis  die  quadam  in  ipsa  ecclesia  non 

25  longe  sacris  oblationibus  operam  dedit,  subitoque,  praeter  illos  cum  nullus  adesset, 
aeg-er  caelitus  per  merita,  ut  credimus,  sancti  Galli,  cuius  suffragia  sedulo'1  flagi- 
tabat,  visitatus,  confusa  horribiliter  coepite  voce  perstrepere,  ita  ut  idem  sacerdos 
inter  sacra  missarum  sollemnia,  sicnt  sepius  testari  solitus  erat,  non  minimo  qua- 
teretur  terrore  et  rnetu.     Cuinque  circumspiciens    oculis   cuncta   lustrasset1    et  per 

30  alicuius   praesentiam    magnitudinem    timoris    desideraret   evincere.    membris   miseri 
ad    statum    suum    redeuntibus,    crepitum    quasi    virgarum    in    ariditate    fractarum 
audivit,  et  huc  illucque  ses   prae1'  angustia1    vertens,  postk   paulolum  eum  qui  de- 
bilis   fuerat    sanum   de    cripta  prodire    conspexit.     Cui  etiam  tanta  mox   sanitatis ' 
accessit    perfectio,     ut     sine     infirmitatis     obstaculo    optato    deinceps    potiretur"1 

35  incessu. 

Capp.  28  —  31.     la.al.b.cu*.d.  2a.b.c.  3a.b.  i.  5«. 

Cap.  28.  a)  ita  2«.  b.  3«.  b\  sonmis  corr.  somniis  1«  ;  sonnis  corr.  somnis  4;  somniis  corr.  somnis  36; 
somniis    \al.b.cu'2.d.  ba.b.  1>)    puerum   3a ;    puerolum  (la).   2a.    oa.  c)   monasterio  pr.  m.  Sb. 

d)  ita  2a.c.   3a.  4.  &b\    somnis  corr.  somniis  1«,   et  sic    lal.b.cl'2.d,    2b.  Sb.  5«.         e)    q.,  pr.   m.    lcl. 
40  f)  oblata  (?)  pr.  m.  3«.         g)  fuerant  2c.  Sa.  b. 

Cap.  29.  a)  Constanciensi  3b;  Constansiensi  3«;  Constansi  |  tiensi,  ras.  si  lc1.  b)  usu  3«. 
<•)  beati  W.  4.         d)  Galli :  4.         e)  sanitate  ld  (pr.  m.).  4.         f)  indempta  lc1. 

Cap.  30.     a)  agricolendi  2b\    agricul.  4.         b)  dimississe  pr.  m.  2«;    dimisse  lc1.  d;    dimissis  3i. 

c)  tenebrorum  2a.        d)  1.  c.  v.  :ib.         e)  m.  al.  superscr.  4.         f)  spontaneo  3«.        g)  Calli  pr.  »i.  \d. 

45               Cap.  31.     a)  contractis  Sb.         b)  quoq,  36;    qui(mam  3a.         c)  aliquod  2c.  3a.         d)  sedula  :iv. 

e)  v.  c.  ld.  2b.  f)  lustraret  2«.  g)  om.  3«.  h)  pro  Sb.  i)  angusti(a  m.  al.  suppl.)  4. 
k)  bis  8Cr.  erat(Y)  3«.         1)  sanitas  pr.  m.  Sb.         m)  po|jretur  pr.  m.  lrf. 

42* 


332  VITAK  GALLI  AUCTOKE  WALAHFKIDO  LIBEK  II. 

32. a  1 1 1  eadem  Alamannoruni1'  provincia  quidain  dives  tantum  valitudine 
contraria  tabefactus  estc,  ut  paene  per  annum  integrum  fastidio  laborans'1  deficeret 
et  solatia1'  alimentorum,  ut  sanitatis  recuperatio  poscere  videbatur,  percipere  vel 
continere  non  potuissetf.  Is  ad  coenobium  beati  Galli*  pro  bac  eadein  causa 
perductus  est1'.  Post  diuturnas1  igitur  praeces  et  suspiria,  cum  sacrae  oblationifl  .-, 
consummaretur  officium,  benedictionis  panem  de  manu  sacerdotis  accepit.  Quo 
comesto,  caruit  fastidio,  et  desiderio  victualium  congrue  percepto,  benedicens  Do- 
minok   et  merita  sancti  Galli  miratus,  sanus  cum  gaudio  ad  propria  remeavit. 

33. a  Pauperculus  quidam  propter  boinicidii  reatumb  circulis  ferreis  tam  in 
collo  quam  in  utroque  constrictus  bracbio,  quamc  gravibus  cottidie  suppliciis  affi-  io 
ceretur,  per  sulcos,  quos  ferrum  carnibus  eius  inflixerat,  videntibus  fidem'1  fecit. 
Qui  cum  multa  sanctorum  loca  pro  eiusdem  cruciatus  remedio6  et  admissi  sceleris 
abolitione  lustrasset,  divina  tandem*  miseratione  respectus,  nexus",  quibus  in  collo 
vel  unoh  bracbio  stringebatur,  amittere  meruit,  et  cum  forte  in  vicinia1  coenobiik 
sancti  Galli  venisset,  per  visionem  ei,  sicut  referre  solitus  erat,  praeceptum  est,  ie 
ut  sancti  viri  patrocinia1  quaerens  monasterium  adiret,  pariterque  indicatum1", 
quod  ibidem  circulum,  quem  uno  adhuc  ferebat  inn  bracbio,  amissurus  et  optatae 
gratiam  sanitatis  esset  adepturus0.  At  ille  desiderio  promissae  salutis  ardescens, 
utpute"  qui  tanto  tenebatur  cruciatu,  ut  totum  iam'1  bracbium,  ferro  immerso,  in 
tumorem  esset  conversum,  iter  ad  monasterium  maturavit.  Cumque  nocturnis  20 
ibidem  vigiliis  interesset,  alto1"  sopore  depressus,  senem  assistere  videts  canitie1 
venerandum,  casula  indutum  sibique  dicentem:  'Quid  tu,  ou  homo,  ceteris  laudem 
Domini  celebrantibus,  somni  torpore  deprimeris?'  Cuius  praesentiav  perterritus, 
cum  responsum  reddere  non  auderet,  baculo  senex  quem  manu  gestabat  locum 
eiw  vulneris  tetigit.  Dissiliente  itaqne  longius  ferro,  prae  dolore,  quem  ex  attactu  25 
persensit,  horrendis  vocibus  asstantesx  perterruit.  Quibus  percontantibus,  qua  pro 
causa  psallentes  inquietaret,  cuncta  per  ordinem  quae  videbat  retexuit,  et  licetv 
recenti  adhuc  vulnere  non  careret,  pro  amissione  tamen  ferri,  cuius  nexibus  cruen- 
tabatur7',  quia  sanitas  in  promptua   erat,  gaudio  replebatur  ingenti. 

34.    Alio  quoque  tempore  frater  quidam,  qui  in  eadem  ecclesia  custodis  funge-  so 
batur   officio,    cum    farum1,    quae    ante   altarea    sancti   Galli   pendebat,    pro  incen- 
dendis1'  luminaribus  ad  inferiora  deponere  debuisset,  incaute  funem  quo  ipsa  farus 
dependebat  retraxit0.     Qui  statim   e(1   manu  dilapsuse,  paxillum*    cui  insertus  erat 
de  pariete  extraxit.     Cumque  eadem  farus  sub  nimia  celeritate    solo    appropiasset, 

Capp.  32  —  34.     1«.  o1.  b.  c1,  2.  d.  2a.  b.  c.  3a.  b.  4.  5«.  35 

Cap.  32.      a)    XXXIII.  pr.  m.    3a.  b)   Alem.   4   et  e  corr.    3i.  c)   pr.   m.   superscr.  \a. 

d)  d.  1.  W,  corr.  e)  solita  3b.  f)  potuissent  lb.  g)  om.  2a.  h)   est  ante  perd.  superscr.  4. 

i)  diurnas  2«.  3«.         k)  Deum  3«. 

Cap.  33.     a)  XXXII.  Ha.  b)  reatus  3«.  c)  eras.,   m.  al.  superscr.  cum  \a\  d)  finem 

pr.  m.  4.         e)  remedia  le",  corr.         f)  tamen  3a.         g)  nexis  3«.  b)  in  3a.         i)  ita  \a.  b.  cu '-.  d.  IQ 

2c.  3b.  4;    vicinia  pr.  m.  lo1;    vicina   2a.b.  3a.  5a.b;    cf.   supra  p.  320,3.  k)   cenobio(?)  4,    corr. 

1)  patrocia  pr.  m.  1«'.  m)  iudicatum  3«.  n)  om.  3b.  o)  adempturus  pr.  m.  36.  p)  Ua  lr/. 

2a.  5«  (pr.  m.) ;    ut  pote  rell. :   v.  supra  p.  330,  21;.         q)  b.  i.  4.        r)  adeo  3a.        s)  m.  al.  corr.  vidit 
2a  et  sic  3a.  t)   canitie  (lo).  5«;    canicie  lol.  c1 ;    caniciae   2o.        '  u)   om.  \ax.  v)   presentia  4. 

w)  eius  4,  corr.       x)  stantes  \c-.       y)  quia  lc2.       z)  cruentebatur  pr.  m.  2«.       a)  promptum  3*,  corr.  45 

Cap.  34.     a)  in  mg.  suppl.  \ax.         b)  incedendis  2o.         c)  detraxit  3a.        d)  a  2a.        e)  del.  4. 
f)  paxillus  3o. 

l)  Papias:  Fara  vasa  sunt  luminatoria,   qmte  in  ecclesiis  pendere  solent.     Ducange. 


VTTAE  GALLI  AUCTORE  WALAHFRIDO   LIBER   II. 

repente  aubstitii  ei  absque  ullo*  humanaeb  retinaculo0  artis  in  aered  suspensa 
remansit.  Custos  Lgitur  miraculi  stupore  perculsus,  allato  igni,  Lampades  omnes 
accendit,  et  plurimis6  hoc  factum  cernentibus,  absque  pinguedinis  effusione  seu 
diminutione  lucernarum  altius  ipsam  Parum,  quam  pendere  Bolebat,  retraxit.  Deo 
e  itaque  Laudes  a  cunctis,  gratiae1  referuntur  ab  omnibus,  qui  ad  declaranda  patris 
eximii  merita  stupendi  aovitate  miraculi  lumen  sanctis  aptatum8  usibus  vel  ad 
horam  loco  venerabili  deesse  non   passus  est. 

.'55.  Idem  frater  dum  ali<>  tempore  lucernas  vdtreas  in  eadem  lavaret  eccle- 
sia,  alius  quidam  ibi  incaute  deambulans,  cum  se  alio  repente  vertisset,  quasdam 
10  iuxta.  positas  veste  attactas"  pavimento  deiecit,  ita  ut  violento  eiusdem  deiectionis 
impulsu  usque1'  in  ecclesiae  cancellos  ferrentur'".  Sed  tniro  divinae  operationis 
modo  absque  laesioned  repertae,  suis  continuo  non  sine  admiratione  restitutae 
sunt  locis. 

3G.    Frater   quidam  eiusdem    congregationis    medicinalia   scientia    non  ignobi- 

15  liter    instructus,    dum    quodam    tempore    incidi    sibi    iieotomo1'- '  venam    fecisset   et 

praepropera  festinatione  post  modicum  quippiam  operis  incaute  faceret,  statim  non 

solum   brachium,    cuius    venam0   incisio    vulneraverat,    verum    etiam  totum  corpus'1 

eius  tumore  distentum6   est.     Qua  ex  causa  accidit,    ut    mortem  suspectam   liabere 

coepisset,    quippe   quia   viderat    suae    sibi    artis1    industriam    studiosius  adhibitam8 

20  niliil    prodesse.     Sequenti   itaque    nocte   vidit   in   somnio  placidae  grayitatis  senem 

sibimet   assistere,    causas'1    infirmitatis    blandis    inquirentem    sermonibus.      Cumque 

interroganti  totius  ex  ordine  rei  replicaret1  eventum,  senex  dixit  ad  eum:   'Memento, 

iili,   ut,   luce   terris   reddita,    oleok,    quod    in    cripta   ante   altare   consuevit  ardere, 

vulneris  locum  perunguas;  nam  continuo  sanitatem1  recipies'.    Itaque,  facto  mane, 

25  quod  iu  somnio  audierat,  custodi  ecclesiae  retulit,    pariterque111  cum  illo  basilicam 

ingressus,    ut    edoctus    fuerat,    certus    de    promissione    peregit.      Nec    mora.    sacro 

perunctus   liquore11,   toto   corpore   detumuit0    et   integerrimam    assecutus   est   sani- 

tatem. 

37.  Mulier  quaedam  unicam  filiam  ab  ipsa,  ut  referebat,  caecam  nativitate 
30  propriis  humeris  monasterio  advexit,  eamque  ante  altare  sancti  Galli  deponens,  solo 
prostrata,  praecibus  pro  illa  diutius  incubuit.  Illaque  orante  devotius,  subito 
puellula'1  huc  illucque  in  pavimento  volutata,  miserabiliter  exclamat'1,  et  inter 
angustias  ace  gemitus  optato  visud  donata,  gratissimum  omnibus  qui  aderant  praebet 
signi  perspicuitate  spectaculum0. 

35  III.    Capp.  34  —  37.     1«.  u\  b.  e1' '-.  d.  2a.  b.  c.  e  (a  l.  2!)/  3«.  b.  \.  ha. 

Cap.  34.     ii)  ullae  !<■-.  )>)  humano  4.  c)  ritin.  4,  corr,  d)  aera  \b.  e)  plurimus 

///•.  vi.  \d.        f)  suae  (i(/(/.,  set/  eras.  4.        g)  appatum  m.  rec.  corr.  apparatum  2«. 

C«j>.  35.     a)   attactns  2«.  b)   usquc  —  modo  om.  3«  (non  '.)/>).  c)    fererentur   2c,   corr.; 

deferrerentur  1b.        d)  lcsionis  4. 

40  Cap.  30.     a)   medicin.  pr.  t».  1«' ;    medicinalis,    ras.  s  \c'.  }>)   ita  \a%  (pr.  m.).  <•'-'.(/.  2a,b.c, 

3a,b;  fleotomo  4;  fleotoma  m.al.corr,  fleotomo  lc1;  fleutomo  rell,  c)  i.  venam  5«,  corr.  d)  cor- 
pum  3«.  e)  ita  2a.  3a.  4.  5b  et  pr.  m.  la\  cl ;  distintum  corr.  distentum  5a;  distensum  lb.  c2.  d.  2b.  c.  3b 
et  m.  a/.  lal.cl.  f)  i.  a.  36,  corr.  jr)  adhibtam  3a.  h)  causam  :\1>.  i)  replaceret  pr.  >».  3«; 
replicassct  3/^.  k)  oleum  3a.  1)  corr.  r.  s.  ?>«,   e/  aic  \<i.  2b.c.  bb.  m)  (juc  om.  36.  n)  lo- 

45  (juorc  5«,  corr.         o)  detimuit  4. 

('((/>.  37.     a)  puella  \<r.  2e.  3a.       b)  exclamavit  2«.        c)  et  2b  cl(?)  pr.  m.  5«.         d)  iusti  ■'>«. 
e)  miraculum  2a. 

1 )  /.  e.  pldehotomo. 


334  VTTAE  GALLI  AUCTORE   WALAHFRIDO   LIBER   II. 

38. a  In  eodem  monasterio  inter  scolasticos  tnnc  teraporis  erat  quidam  pue- 
rulus1',  pauperculisc  licet  parentibus  oriundus,  studio  tamen  discendi  satis  intentus. 
Cumque  immatura  morte  utriusque  parentis  solatio  nudaretur,  quamvis  cottidianum 
victiun'1  suis  laboribus  assi<luee  quaeritaret' ,  nequaquam  tamen  boni  studii,  etiam 
aecessitate  compellente,  instantiam  dereliquit.  Is  lateris  quodain  dolore  percussus",  s 
usque  adeo  gravi  per  longa  temporum  spatia  infirmitate  contabuit,  ut  in  uno 
latere,  ab  humero1'  videlicet  usque  ad  extremam  corporis  partem,  ulcera  saniem 
emittentia  paterent  quam  plurima1.  Qua  infirmitate  ink  tantum  gravatus1  est, 
ut  iamm  vix  sine  aliorum  adminiculo  quoquain  gressum  movere  potuisset.  Sed 
cum  corporale  medicamentum,  quamvis  sepissime"  adbibitum,  nibil0  illi  prodesset,  10 
oct.i6.  et  iam  iamque  desperaretur1'  a  cunctis,  custos  ecclesiae  in  festivitate  beati  Galli 
cineres  *  de  sarcofago  illius  collegit  et  oleum,  quod  ante  ipsum  altare  ardebat,  ad- 
miscuit  adductique  corpus  pueri  ea  parte  perunxit,  quam  dolor  possederat.  Q.ui  die 
altera,  ulceribus  iam  superductis'1,  sanus  inventus,  ob  memoriam  redditae  sibi  sani- 
tatis  reliquum  vitae  tempus  in  eiusdem  sancti  loci  excubiis  fideli  devotione  transegit.  i» 

39.  Post  aliquantum  temporis  puella  quaedam,  iam  multos  per  annos  manus 
aridae  et  curvatae  pondus  ferens  inutilea,  ad  monasterium  cum  matre  pervenit. 
Cunique  pio  voto  manuib  torpenti  globulum  lini  superponens  ad  altare  sancti  con- 
fessoris  accederet,  impositura  quod  attulit,  continuo  manus  ipsa  restituta  est  sanitati. 

40. :i  Tempore  vero  alio  rusticus  quidam  in1'  eadem  beati  patris  basilica  cerae  20 
particulam  suis  aptandam  usibus  ab  altari  occulte  diripuit.  Inde  regressus  ad 
bospitium,  dum  de  sinu  ceram  ad  quodlibetc  opus  ex  ea  faciendum  protraberet, 
in  duritiam  lapidis 2  conversam  invenit;  continuoque  recurrens  ad  ecclesiam,  loco 
suo  quod  abstulerat  restituit,  et  asstantibus  suam  salubriter  confessus  proterviam, 
quod  factum  fuerat  indicavit.  Qui  rei  novitate  stupefacti,  dum  inter  admirationem  25 
eandem  particulam  certius  rem  cognituri  tollerent  ab  altari,  mirum  dictu!  in'' 
pristinam  suae  naturae  lnollitiem  reperere  mutatam6. 

41.  Iuvenis  quidam  pauperculus,  orationis  causa  monasteriuin  adiens,  fratrem 
suum  iam  dudum  amissae  vocis  dispendia  deplorantem  secum  adduxit.  Cumque 
altari  sancti  Galli  appropinquasset,  presbyterum  quendam  inibi  sacrosancta  trac-  30 
tantema  mysteria  conspexit1',  et  consummationem  sacrae  actionis  opperiens,  eiusdem 
sacerdotis  ab  officio  redeuntis  genibus  advolvitur,  et  ut  pro  muto  dignaretur  ali- 
quas  fundere  praeces  ad  Dominum,  instanter  exorat.  Et  ille  buiusmodi  desiderio 
satisfaciens,  primo  orationem0  pro  misero  fecit,  deinde  crucis  eum  munivit  signa- 
culo  ac  sicd  dominici  corporis  et  sanguinis  sacramento  firmavit".  Quo  facto,  35 
resolutisf  linguae  vinculis,  qui  mutus  advenerat,  pristinae  locutionis  recepit  officia. 

///.    Capp.  38  —  41.     1«.  a\b.  c'-s.rf.  2«.  b.  c.  3«.  b.  4.  5». 

Cap.  38.     a)  c.  38  —  45.    om.   2e.  b)   puerolus   2«.  c)    pauperlis(?)   corr.   pauperculus   5«. 

d)  in  mg.  suppl.  4.        e)  assidu^  pr.m.  3«;  assiduae  la1.       f)  qu(a)eritasset  5«  (pr.  m.).b.c.       g)  per- 
culsus  lc2.  h)  huniore  pr.  m.  2a.         i)  a  m.  al.  suppl.  4.  k)  om.  4.  1)  gratus  2«.         m)  vix  40 

iam    la\  n)    saepisse    pr.   m.   2a.  o)    illi  (non    delet.    et    suppl.    nichil)    2b\    nihil,    om.    illi    2c. 

p)  disp.  5«.         q)  sui^erdictus  (?)  corr.  superdictis  3ff. 

Cap.  39.     a)  ante  add.,  sed  delet.  4.         b)  manu  3«. 

Cap.  40.     a)  om.  5«.         b)  in  eadem  in  litura  5«.  c)  a(d  quodl  in  litura)ibet  lal ;    ad  quo- 

libet  2«.         d)  om.  lc2.         e)  naturam  2a.  45 

Cap.  41.     a)  trinitatem  Sb.         b)  in  litura  4.         c)  pro  m.  o.  36.  d)  si  4.         e;  munivit  4. 

f)  resoluto  Sa. 

1)  Laterc.  cap.  c.  38:   pulvere  sarcofagi  recreatus.  2)   Cf.  supra  II,  8. 


VITAE  GALLl    A.UCTORE   WALAHFRIDO  LIBER  II. 

42.  Puerum  quendam  membris  omnibus  ita  contractum,  u1  per  se  nullatenus 
quoquam  progredi  potuisset,  non  longe  ina  itinere,  quodb  monasterium  ducit, 
hi  qui  eum  ferre  solebant  solum  dimiserunt.  Armentarius  autem  quidam  per 
eandem  viam  de  silva  monasterium  tendens,   dum   iacentem  miserum  eonspexissei 

6  ait  ;id  eum:  lQuomodo  e1  unde,  o  flebilis,  advenisti,  quove  securitatis  genere  in 
hoc  solitudinis  horrore  non°  timuisti  remanered,  quo  itaque  yenire  desiderasti?' 
Et('  ille:  Pro  bis',  inquit,  calamitatibus,  quarum  me  numerositate  septum  vides, 
ad  beati  Galli  patrocinia  multo  iam  ex  tempore  pervenire1  cupiveram.  Sed  ecc<! 
lii  quorum  me  laboreg  illuc1'  deferri   sperabam,    modo1    viae   longitudinek   fatigati 

10  me  miserum  in  hac  solitudine  reliquerunt  fame  cruciandum  et1  bestiis  lacerandum'. 
His  ille  questibus  per  compassionem  ad  misericordiam  flexus,  puerum  humeris  im- 
positum  per  unum  miliarium  ad  monasterium  portat.  Quem  deinde  frater,  cui 
suscipiendorum m  pauperum  cura  commissa  est1,  assumens,  congrua  mansione  refovit. 
Nocte  itaque  quadam  circa  nocturnas  vigilias,  ceteris  qui  similiter  suscepti  fuerant 

15  ad  ecclesiam  festinantibus,  coepit  idem  puer  omnes  attentius  exorare,  ut  ad  basi- 
licam  deferretur" ;  cunctisque  id  quod  petebat  denegantibus,  coepit  crebris  beati 
Galli  nomen  invocare  clamoribus,  deinde  etiain  horribilius0  perstrepere1',  ita  ut 
non  parvumq  audientibus  terrorem  ingereret.  Itaque  quibusdamr,  ut  causas 
angustiarum   eiuss   agnoscerent * ,    introeuntibus",    sanus   inventus    est    et  cum  gra- 

20  tiarum  actione  ad  ecclesiam  properavit. 

43.  Puellam  paralisia  inulto  tempore  laborantem  sui1'  ad  monasterium  detu- 
lerunt.  Quae  inc  ecclesiam  deportata  ad  lectionem  euangelii,  quae  in  nocturnis 
secunduni  consuetudinem  regularis  officii-  recitatur'1  excubiis,  circumstantes,  ut  se 
a  terra  sustollerent  et  inter  manus  sustentarent,  coepit  rogare;    cunique  sublevata 

25  fuisset,  dimitti  se  postulavit.  Illis  autein  id  facere  metuentibus,  ne  forte  casu 
subito  laederetur,  valere  se  confidentius  affirmavit.  Igitur  dimissa  per  se  stetit  ac 
deinceps,  totius  corporis  resuinpto  vigore,  sana  recessit. 

44. a  Cuiusdam  patrisfaniilias1'  non  long-e  a  monasterio  commanentis  ancilla 
dum  fortuito0  domus  ianuas  aperiret,  turbo  venti  pulverem  et  paleas  in  faciem  eius 
30  et  oculos  proiecit,  statimque  crescente  molestia,  paulatim  ei  visus  decrevit,  donec 
horrendis  penitus  tenebrisd  cingeretur.  Haec  ad  ecclesiam  beati  Galli  perducta, 
cuin  eius  suffragia  primo  ingressu  devotissime  praecaretur,  recepto  quod  amiserat 
lumine,  gaudens  abscessit. 

45.    Non    multo   interiecto   tempore,    dum    festivitas    octavaruma    epiphaniae  ran.13. 
g  annuo  celebraretur  officio,   cunctis  tempore  sacrificii  ad  ecclesiam  convenientibus, 
luminaria  et  candelae  incendebantur1'  ex   niore.     Una  autem  candela,  sine  lumine 

777.    Capp.  42  —  45.     la. a1. b. cl- 2. d.  la.b.c.  3a.b.  4.  5«. 

Cap.  42.     a)  om.  'ln.h.  1>)  ad  add.  lc-.Bb.  c)  con  2a.  d)  (re  superscr.)ma.nere  lal.cl. 

e)  At  lclw-.d.  t)    venire  -\b.  g)   laborare  pr.  m.   2a.  h)    <>ni.  3«.  i)   m.  al.   superscr.  4. 

40  k)  longitudinis  4.         I)  efc  b.  1.  in  mg.  suppl.  4.        m)  suspiciendorum  pr.  m.  4.        n)  deferreretur  3<t. 

o)   horribilibus  1«.  2b.c.  5a.c(pr.  m.).  p)   perstepere   1«,   corr.  q)   parum  j>r.  m.  4.  r)  ut 

c.  q.  [,a,  corr.         s)  o»i.  lc2.         t)  cognoscerent  '.\b.         u)  introcnntibus  lc1. 

Cap.  43.     a)  parilisi  1«'.         b)  sua  pr.  m.  4.         c)  ad  1/j.         d)  recitarctur  3«. 

Cap.  44.     a)  o»i.  4.        b)  patrifamilias  3a.        c)  fortuitu  4.        d)  tenebres  '■]/>,  corr, 

Cap.  45.     a)  ocla  varium  pr.  »i.  1<1.         )>)  tnced.  4,  corr. 


45 


1)  Regttlu  S.  Benedicti  c.  53.  2)  Regula  S.  Benedtcti  c.  9:    Codices    autem    legan- 

tur   in    vigiliis   tam   veteres   testamenti  quam  novi  divinae  auctoritatis. 


336  VTTAE  GALLl   AUCTORE   WALAHFRIDO   LIBER   II. 

inter  ceteras8  ardentes  dimissa,  inter  sacrab  missae  sollemnia  principalis  priino 
eoepit  paulatim0  fumo  tenui  vaporare,  deinde,  videntibus  non  paucis,  flammam  con- 
cipiens  et  eeteris  clarius  rutilans,  signi  etfectuin  splendoris  singularitate  com- 
mendavit. 

40.    Nupera  quoque  de  natione  Scottorum,    qnibus  consuetudob   peregrinandi  5 
iame    paene  in   naturam  conversa   est,    quidam    advenientes    unum  e  suis   conviato- 
ribus    multiplici    peste    possessum    in    eodem  monasterio  dimiserunt.     Qui  cum  ali- 
quantis  ibidem   moraretur  diebus  et  cottidie  infirmitatis  suae  remediuin  plena  fide 
deposceret,    nocte'1   quadani    senem    sibi    per  somnium  vidit"    assistere  gestu  et  ba- 
bitu  venerandum,  quem,  quis  esset,    interrogans,  beatissimum  Gallum  fuisse  perdi-  10 
dicit.     Et   protinus    ad    illum :    'Cernis',    inquit,    'o  domine,    toto   me  corpore  disso- 
lutum   meritorum    tuorum    cottidie    evidentiam    praestolari?      Noli    ergo,    quodf  te 
aliquando  credo  facturum,  differre  diutius.    Ad  hoc  enim  bucusque  me  reservatum 
esse  cognosco,    ut    sicut   bis  barbaris   virtus    tua  latissime  claret,    ita   etiam.  gentis 
tuae    bominibus    meritorum   tuorum   fulgor  innotescat  et  claritas.     Scis   ipse,    scis,  15 
inquam,  a  natali  solo,  quam  longe  sim  disiunctus,   quantaque  inter  peregrinationis 
angustias    corporis    debilitate    compressus.      Succurre   citius,    opitulare   quantocius'. 
Qua    ille    motus    querimonia,  vultu    placido    paucis   ita    respondit:    'Die    mortalibus 
reddita,    ecclesiam    petito    et    videbis    divino    te    melius    sublevari    consilio,    quam 
patriae  vel  parentum  solatio'.     Mane  facto,    summo    animi  gestientiss  ardore  basi-  20 
licam    properat    et   iuxta    tumulum    beati    Galli    promissionis    memor   praecibus   in- 
sistit.     Post    orationem    et   lacrimas,    angulo    sarcofagi    adnixus,    coepit    se    sensim 
erigere  nec  prius    lecti   anguluin  cui  innitebatur  deseruit,    quam,  statura  erecta  et 
accepto    robore,    per   se   ire    et   redire    potuisset.     Qui   tempore    procedenti'1    plena 
sanitate  donatus,    in   eodem  monasterio    praecibus  et  sanctae  vitae  deserviens  hac-  25 
tenus  conversatur. 

Haec  de  copiosissima1  segete  beati  Galli  virtutum  memoriaek  horreis  grana 
libuit  cominendare,  et  nostris  et  aliorum  pastibus  profutura.  Poterunt  enim  haec1 
plurimum  diligentibus  iustitiam  aedificationis  conferre,  quia  et  morum  honestatem 
insinuant  et  ad  laudem  Domini,  qui  ita  sanctos  suos  glorificat,  devoti111  lectoris  30 
animum  vel  auditoris11  infiammant0.  Ceterum  tot  et  tanta  sunt  eiusdem  sancti 
patris  miracula,  ut  nec  a  studiosis  scriptoribus  propter  copiam  sui  possint  com- 
prehendi  uec  a1'  fastidiosis  lectoribus  sine  taedio  et  rugata  fronte  percurri.  Ea 
veroq  huic  operi1'  tantuni  inserta  sunt,  quae  et  veracium  relatione  testium  veri- 
tatems  custodiant  et  moderata  brevitate  nullius  quamvis  etiam  utilia  nausiantis1  35 
mentem  off endant u . 

ORATIO  WALAHFPJDI. 

Obsecrainus  itaque  te,  beateb  Galle,  Christi0  confessor,  ut  sicut  sanitatem  cor- 

Capp.  45.  4fi.    \a.  «'.  b.  cu  '-'.  d.  2a.  b.  c.  e  (a  I.  b).  Sa.  b.  4.  ba.       Oratio.  \a.  o1.  b.c  1,s.  d.  2a.  c.  d.  3«.  b.  4.  ba. 

Cap,  45.     a)  ceteris  ardcntibus  3«.         b)  sacrae  3a.         c)  paulautim  4.  40 

Cap.  46.     a)   Super  errore  miniatoris    lc2.  2e.  b)   est  add.  2a.  c)    iam  —  c.  est  om.  2a. 

d)  noctem  3«.         e)  videt  2b;  om.  lc'.         f)  a  add.  lc'.         g)  gestiantis  5a,  corr         h)  praecedenti  3«. 

i)  copiosa  2e;  comata  2c.         k)  memeriae  pr.  m.  2a.        1)  hac  pr.  m.  4;  haec  e.  \a\        m)  devotis  3a. 

n)  laudatoris  36.        o)  inflammat  3«.        p)  (a  superscr.)  fastidionis  lc1.       q)  que  add.  Sa.       r)  ope||  Bb. 

s)  in  litura  5a;    veritate  3«.         t)  nausantis  2c.e.         u)  offendat  \cu-.d.  Sa;    desinunt  2b.e.  45 

Oratio.     a)    ita    \a.cu-;    OR  UUAL    \a' ;    Oratio   Walafridi   2c;    Oratio   Walfridi    \b;    Oratio 

Waltfridi  ba;    OR  (Wal.   om.)   2d;    haec   om.  \d.  2a.    Sa.b.   4.   bb.c.  b)   beatae   Gallae  pr.  m.  2a. 

c)  om.  Sa. 


VITA   RUSTICULAE  SIVE  MARCIAE  ABBATISSAE  ARELATENSIS.  337 

poruni  meritis  tuis  multis8   teb  contulisse  retulimus,   ita   nostris    mentibus  divinae 
miserationis  medelam  implorare  digneris.     Amen0. 

EXPLICrTd  LIBELLUS  SECUNDUS  DE  MIRACULIS  SANCTl  GALLI 

CONFESSORIS. 

5  ///.     Oratio,     la.al.b.cui.d.  •!«.<■.</.  :\<i.b.  4.  ba. 

Oratio.  a)  om.  W.  I))  superscr.  2c;  tui(?)  corr.  te  ba.  c)  om.  la.b.  c1-.  </.  2cd.  &b,  ')«.b.ct 
di  subscr.  E.  s.  1.  de  m.  s.  G.  o.  ">&;  E.  1.  s.  qui  cst  de  m.  s.  (t.  c.  34;  Explicat  liber  secundus  de 
miraculis  sancti  Galli  3«;  4'  Explicit  vita  sancti  (ialli  confeseoris  Christi  la;  4?  solum  2c;  subscriptionem 
om.  la'.  b'1-.  c.d.  2«.  b.  </.<'.  4.  5a.c.  —  Sequitur  V.  Otmari  la.d.Hb,  }><>st  hynmum  </<■  aancto  Gallo  (ed. 

loDUmmler,  Poetae  II,  p.  411;   cf.  p.  265^)  1"'.  c'.  4.  5a. 


VITA  RUSTICULAE  SIVE  MARCIAE 
ABBATISSAE  ARELATENSIS. 

Monasierium   viryimtm  Arclafntse   a  Cacsario   conditttm   annoqtic  512.   dedicattun 
frcs   hoc   ordinc  abbatissac  gubernandum  susceperunt:  prima  Caesaria  ipsius   conditoris 

16  soror,  alfcra  ciusdcm  nominis,   quae  ct  Casaria1  rocatur,   testc  Fortunato  VIII,  3,  40; 

Teniporibus  nostris  Arelatense  decus, 
eadem,   qua  petcntc  V.  Caesarii  inter  a.  542 — 549.    tittcris  mandafa   cst.   tcrfia   denique 
Liliola,  quam  non  niinus  cclcbrabat  idcm  pocta. 

Hac  sedente   in  monasterium   venisse  fertur  puella  quinquennis,   liustictda  quidcm 

20  a  matre  in  baptisntute,  Marcia  rcro  'ab  omni  donms  familia'  appellata,  cuius  fata  satis 
mirabilia  in  ijtsius  Vita  enarrata  sunt.  Infans  tit  'virgo'  annorum  quinque  a  bioarapho 
vocatur,  ita  virginis  adultae  discrimina  in  prima  teneritudinc  passa  crat :  quinqucnncm 
enim  Cheraonius  vir  nobilis  rapuerat,  ut  ad  tegifimos  annos  prorcctam  in  matrimonium 
adduceret.    Liliola  autcm  ut  ad  ipsam  animum  adverteret,  ita  factum  cst.    Spiritu  sancto 

25  suo  Deus  ei  revelaverat,  ut  per  Syagrium  episcopum  Augustodunensem  apud  Gunthramnuni 
rcgem  agerct,  ut  intra  sacpta  monastcrii  cam  introire  iuberet,  regemque  idem  Deus  reni- 
tcnte  Cheraonio  commovcrat,  ut  ad  Liliolam  cam  pcr  abbatem  qucndam  adducendam 
curaret.  Itaque  revelatione  Dci  et  intercessione  abbatissae,  rogattt  episcopi  et  iussu 
regis,   comitantibus   dcniquc   abbate   illo   aiiisquc  puclta   quinquennis   amatori  sito  erepta 

30  in  monastcrium  Arelatense  pervenit,  totique  comitatui  fame  miscrrima  laboranti  Do- 
minus  in  itinere  ilio  pcr  ipsam  victum  copiosissimum  paravit.  Piscem  enim  in  ripa 
Iihodani  ambulans  infans  extenso  pallio  ccpit  captumqne  fortiter  tenuit  omnique  cum 
velocitate  reluctantem  cxtraxit,  isqnc  tantac  magnitudinis  craf,  ut  omnes  qni  cum  ipsa 
crant  eo  satiarentur.     Arclatc  pcrdttcta    ntagno  cum  gaudio  a  Liliola  recepta  est,  caquc 

35  defuncta,  ipsa  abbatissa  electa  annos  18  nata  virginum  facta  cst  mater. 

Cursu  honorum  fere  inaudito  feliciter  peracto,   ecclesiam   ampliorem  construerc  in- 
cipiens   ipsa   lapides  a  primis  fundamentis  artiftcibtis  manibus  suis  porrigebat,   operarii 

1)  Casariae   nomen   ad  primam  abbatissam  mintis  recte  rettuli  SS.  B.  Merov.  III,.  4l>7. 
Cf.  Amold,  'Caesarius  von  Arelate'  p.  13. 

SS.  R.  Meroving.    IV.  43 


338  VITA   RUSTICULAE  SIVE  MARCIAE  ABBATIS8AE  ARELATENSI8. 

functa  offido  neque  ahbatissae  et  omnino  oblita  regulae,  quam  virginibus  Caesarius  olim 
praescripserat.  Opus  perfectum  cum  in  honorem  S.  Crueis  dicandum  curasset,  aedi/icium 
mirae  magnitudinis  in  caelo  aedificatum  per  revelationcm  ei  ostensum  cst  simileque  in 
terris  aedificare  iubetur.  Quod  cum  pulchritudine  splendida  constructum  altero  eminentius 
esset,  eo  crucem  Domini  iam  transtulit,  hoc  autem  Michaeli  archangelo  nuncupavit.  5 
lliinc  ipsum  Domino  revelante  videre  meruit  post  alias  visiones,  quibus  Lucia  et  Melania 
ei  apparebant,  regnum  caeleste  ipsi  praeparatum  esse  affirmantes. 

Interim  pia  mater  falso  testimonio  apud  Cldotharium  II  regem  delata  est,  quod 
'occulte  regem  nutrirct',  rexque  Faraidfum  quendam  ex  optimatibus  suis  misit,  qui  eam 
adduceret.  Fdlsis  igitur  testimoniis  condemnata  abbatissa  ex  urbe  educta  est.  Qua  10 
iniuria  in  gravem  Doniini  offensionem  rex  cecidit,  filioque  se  protinus  'pro  tam  immi- 
sericordi  iussione'  ipsum  orbatum  iri  Domnulus  episcopus  Viennensis  ei  denuntiavit. 
Utide  perterritus  sanctam  ad  sc  perduci  iussit,  ipsaque  Christo  duce  salutatura  regem 
aggreditur,  qui  una  cum  regina  optimatibusque  magno  honore  eam  venerabatur:  filium 
autem  fato  iam  eripere  nequibat.  Tunc  demuni  Arelate  reversa  Rusticula,  cum  finibus  15 
civitatis  appropinquaret,  magno  cum  gaudio  'a  civihus  suis'  recepta  est:  omnis  enim 
aetas  omnisque  sexus  eidem  ohviam  processit.  Quo  facto  adhuc  qiinituordecim  annos 
gregem  sihi  commissum  gubernabat,  defuncfaeque  exequiis  non  soluu/  fidelium,  sed  etiam 
Iudaeorum  catervae  intererant. 

Vita  ipsius  satis  proJixe  conscripta  multis  rebus  inanihus,  visionibus  scilicet  mira-  20 
cidisque  stolidis,  referta  est,  eaque  quae  de  fatis  puettae  quinquennis  enarrantur  iudicium 
sobrium   non   sustinent,    cursusque   rapidus   honorum   abbatissae   octodecim   annorum   vel 
probo  Sollerio   stuporem   elicuit:   'quocV,   inquit,   'certe  rarissimum  est'.     Maximam   lihri 
partem  accusatio  falsa  apud  Chlotharium  regem  occupat,   quasi   'occidte  regem  nutriret', 
i.  e.,    nisi  fatlor,   rebus  novis  studeret;  in  hanc   autem  suspidonem   sexus  magis  virilis  25 
quam  muliehris  incurrere  solet  eaque  quae  de  sancta  hac  occasione  hiographus  rettulit  certc 
riro  magis  convcniunt  quam  virgini.     Ile  vera   Caesarius  cpiscopus  Arelatensis  criminis 
ittius   et  apud  Alaricum   regem  Wisigothorum   et   apud  Theodericum  Magnum  accusatus 
est   atque    utriusque    causae    dcscriptione   Rusticulae   biographus    itiitur,    cle   falsis   testi- 
moniis,   de  damnatione  (c.  11),   de  congressu  regis  (c.  15),   de  reclitu  in  patriam  (c.  11)  30 
disputans.    Idem  exemplum  imitatus,  sancta  defuncta   linteum  quo  corpus  involutum  esset 
febridtantibus  salutem   attuUssc   asseruit  (c.  26).     Codex  quo  tisus  est  ad  familiam  3 
pertinebat,   quacutn   V.  Caesarii  I,  2G,   lectiones  propius   et   eius  exhibehat.     Res  novas 
quarum  memini  post  a-  613.  cottocari  opus  est,  quo  Chlotharius  II.  monarchia  potiehatur. 
Quod  si  verum  est,  ca  quae   de  fdio   regis  mortuo   hiographus  rettidit  minime  constant,  35 
cum   qui  nnicus   ante  patrem   decesserat  Merovci  mors  Brunichildi   imputarctnr  a.  G13. 
interfectae.     Antiquiorum  quoque  episcoporum  Arelatensium,   scilicet  Honorati,   Hilarii, 
vitas  cxpilans,  id  cjuod  W.  Levison  socius  meus  indagavit,  virginis  suae  mores  exequiasqv 
auctor  enarravit,  extrema  autem  dusdem  verhis  Sulpicianis  depingere  maluit. 

Denique   V.  Rusticulae   sermone   recentiorc   conscripta   est,    in   quo   soloecismi   non  40 
dcprehcnduntur   nisi  perraro    (c.   gr.   aedificium    et   ovile   masc,    abstultum^),    talisque 
Ufferarum    sfatus   apud  Gallos   non  rcperitur  ante  Ludowicum  Pium.     E  contrario   auc- 
tores  Histonae  Utterar.  Franc.  III,  p.  553,   quos   sermo   emendatior  non  fugerat,   inde 
concluserunt,  in  hac  saeculi  VII.  barbarie  non  defuisse  eos  qui  aliquidin  iitteris  profecissent. 

Sane  auctor  eo  ipso  tempore  floruisse  voluit,  Florentius  preshyter  ecclesiae  civitatis  45 
Tricastinensis,   sicut  se  ipsum   in  epistula  praefixa  appellavit,  vifamque  quae  Rusticulae 
vel  Marciae  successerat   Celsae   ahbatissae  sanctaeque   congregationi  ohtulit  iussu  ipsius 
suscej)tum,  quin  etiam  relatione  scripta  eiusdem  atque  per  testes  oculatos  de  sanctae  virtu- 
tihus    se   instructum    esse    affirmavit.     Hae    cius    afflrmationcs    vita   examinata    credi 


VITA    RUSTICULAE  SIVE  MARCIAE  ABBATIS8AE  ARELATENSIS.  339 

nequeunt,  atque  sieut  biographus  Eparchii '  ita  ipse  in  prooemio  suspicionem  praecavebat, 
'iic  quicquam  superflue  aut  non  veraciter  dictum  esse  videretur'.  Erat  autem 
alummts  congregationis  (c.  2Uj,  gestisque  sanctae  conscriptis  vehementer  speravit  per  ora- 
tiones  virginum  animam  suam  einnumeris  criminibus  obUgatam'  <<  morte  liberatum  iri. 
,,  Gravis  igitur  peccator  paenitentiae  causa  hanc  fraudem  commisisse  videtur.  Nomen 
autem,  sub  <//<<>  latuit,  ex  ipsius  Caesarii  suffraganeis  deprompsit,  nam  Florentius  epi- 
scopus  civitiitis  Trecastiiiinsis  conciliis  non  solum  Epaonensi  u.  517,  sed  etiam  Arela 
tensi  <>.  524.  intererat2.  Denique  Faraulfus  ex  optimatibus  Chlotharii  II.  per  V.  Lupi 
episcopi  Senonici  <■■  10.  notus  est:  regno  enim  Burgundiae  occupato  <<</  negotia  regalia 
io  tractanda  <■  latere  regis  emissus  esse  fertur. 

Zi  'iinii  praetermissis  visionibus  miraculisque  nonnullis  «</  hos  libros  recensui: 

\)  Codex  Parisiensis  ».3820  (antea  CoW.  152,   Begius  3598),  formae  maximae, 
saec.  XIV, 

foL  47 — 54.   V.  Busticulae, 
15  foL  80' — 96.    V.  Caesarii  Arelatensis  (nobis  3*)  exhibcf. 

2)   Codex  Andreae  Chesnii,  quo  editores  usi  sunt,  iam  latet. 

Libris  inter  se  discrepantibus  /ectio  vera  modo  ex  hoc  modo  ex  illo  eruenda  erat. 

Pariiculae  tantum  vitae  ab  Andrca  Chesnio,  Historiae  Francorum  scriptores 
coaetanei,  Parisiis  1636,  tom.  I,  p.  564  sq.  cx  codice  proprio  (nobis  2)  primo  erutae 
20  sunt,  deinde  ad  eundem  aliaque  apographa  I.  Mabillon,  Acta  sanctorum  ord.  S.  Sene- 
dicti,  Parisiis  1669,  Saec.  II,  p.  139 — 147,  textum plenum princeps  edidit,  cuius  editione 
et  Sollerius,  Acta  sanctorum,  Antverpiae  1735,  Augusti  tom.  II,  p.  657 — 664,  nititur. 
et  qui  pauca  tantum  ad  historiam  politicam  spectantia  admisit,  M.  JBouquet  'Pecueil 
des  historicns  des  Gaules',  Parisiis  1741,  III,  p.  493  sq.  jn    Krusch 

25      INCIPIT   PROLOGUS  ADa  VITAM  SANCTAE   RECORDATIONIS 

BEATAE  RUSTICULAE  SIVE  MARCIAE5. 

DOMINAE0  VENERABILI  IN  CHRISTO  SORORI  MATRI  GREGIS'1  CHRISTO 
PRAESULE    ADGREGATI    CELSAE :!    ABBATISSAE    FLORENTIUSc4    PRES- 
BYTER  ECCLESIAE  CIVITATIS  TRICASTRINAE  PERPETUAM   IN  DOMINO 
30  SALUTEM. 

Merito 5    inter    omnes    virtutes f   obedientia s    vendicat    principatum,    dum,    conside-  _  ep    . 

L  L  ConstauU. 

rata  sui  possibilitate,  aliquid  imperantibus  obsequitur.  Patrocinante  ergo 
omnipotentia  divina,  simulque  precibus  vestris  adiutus,  ortum  nativitatis  sanctae 
recordationis    domnae   Rusticulae    sive    Marciae    vitaeque    eius    qualitatem    ac   pri- 

35  Prolog.     1.  2. 

Proloff.     a)   ad  v.  o>u.  1.  b)   civis   Vasionensis    abbatissae   sacri   monasterii    sancti   Caesarii 

Arelatensis  add.  2.  c)  Domini  1.  dj  gregi  1.  e)  Florencius  1.  f)  ob  add.  1.  g)  sibi  add.  2; 
oin.  1  cum  E[>.  Constanti. 

1)    Cf.  SS.  R.  Meror.  III,   p.  553 :    Potissimum    autem    est    illas    enarrare    virtutes, 

40  quae    veraces    esse    noscuntur.     In    hac    ergo    sancti  Eparchii   vita  nulla  a  me  super- 

flua  aliquis  putet  esse  adiecta.  2)  Cmicilia  ed.  Maassen  I,  p.  30.  38.  3)  Cefsa  inter 

abbatissas  Aretatenses  post  Rusticidam    enuiiieratur.  4)  Florentius  episcopus  civitatis  Tre- 

castininsis    (hodie  Saint-Paut-Trois-Chdteaux,    clep.  Drbnu)   inter   episcopos  Burgundionum    con- 

cilio  Epaonensi  a.  517.  intererat,    sed  postquam   civitas   eius  a  Gothis  occupata   est,    Arelateusi 

•15  subscripsit    a    Caesario    a.   524.    convocato.      Ipsius    nomine    biographus   Rusticutae    nugas   suas 

emisit.  5)  Epistutam   V.   Germani  Autissiodorensis  praefixam    Constanti    ad   Patientem    bio- 

graphus  expilavit  monente  W.  Levison. 

43* 


340  VITA   RUSTICULAE  SIVE  MARCIAE  ABBATISSAE  ARELATENSIS. 

mordia  religionis  virtutisque,  quam  gratia  divina  exercuisse  perhibetur,  ex  ordine 
prosecutus,  in  unius  libelli  opusculo'1  conscriptum  sancto  coetui  vestro  obtuli 
lectitandumb.  Unde  obsecro,  ut  pro  me  vestris  orationibus  impetretis,  ne  qui 
culpam  contemptoris  fugio,  praesumptoris  noxam  incurram ;  sed  credo,  quod  orando 
me  implere  faciatis,  quod  arripere  iubendo  fecistis.  Nam  certissimum  est,  quia  si  5 
quid  in  boc  scribendi  studio  vituperationis  extiterit,  meae  erit  audaciae;  vestrae 
vero  orationis,  si  non  evasero  culpa,  ne  tamenc  quicquam  superfiue  aut  non  vera- 
citer  dictum  esse  videatur,  cum  me  noverit  id  procul  dubio  huic(l  indidisse 
opusculo,  quod  relatione  fideli  tu  mihi,  venerabilis  in  Christo,  scriptis  simpliciter 
ac  fideliter  indicasti,  etiam  et  quidam  fidelese  de  virtutibus  praefatae  se  simulf  10 
Ep.  nosse  et  vidisse  testificatione  perspicua  narraverunt.  Orate  ergo,  quaeso,  virgines 
Christi,  ut  dum  ego  auctoritati  vestrae  pareo,  quod  ministerium  in  me  optineres  non 
potest,  vestra  mereatur  intercessione  habere1'. 

EXPLICIT  PROLOGUS. 

INCIPIT  VITA.  i5 

(la).  Clarissimis  igitur  ortab  natalibus  Valeriano  et  Clementiac  coniugibus 
Romanis,  cultuin  christianitatis  cum  summa  veneratione  colentibus,  commorantibus 
eisdem  in  agro  Hebocasiaco,  qui  est  situs  in  territorio  Vasionensi  \  factum  est,  ut 
nasceretur  eis  filius,  et  nond  multo  post  tempore  dedit  eis  Dominus  hanc  sacra- 
tissimam  prolem  Rusticulam.  Contigit  autem,  ut  eadem  die  qua  haec  nata  est  20 
pater  eius  de  hac  luce  migraverite.  Transactis  igitur  non  plurimis  diebus  defunctus 
est  et  parvulus;  postmodum  vero  mater,  viduitatis  veste  contecta,  tristitiam,  quam 
coniugis  amissione  vel  filii  adsumpserat,  per  hanc  prolem  fecunditatis  suaef  utero 
editamg'  consolabatur.  Quam  genitrix  ad  sacri  baptismatis  undam  Christo  obtulit 
sanciendam,  eamque  in  regenerationis  fonte1'  ex  suo  genere  Rusticulam  vocitavit;  25 
ab  omni  vero  domus  familia  Marcia  nuncupabatur.  Erat  itaque  pulchra  facie  et 
eleganti  corpore ;  tanta  vero  dilectione  a  notis  et  amicis  vel  a  domus  familia  habe- 
batur,  tamquain  si  caelesti  eam1    sibi  gratia  condonatam  omnes  congauderent. 

(2).  Quadam  igitur  nocte,  cum  mater  eius  sopori  dedita  obcubuisset,  vidit  in 
extasi  quasi  duos  pullos  columbarum  suo  affectu  enutrire,  et  unum  quidem  niveo  30 
candore  praefulgentem,  alium  varietatis  tegiinine  tegentema.  Cumque  super  eos 
nimio  affectu  congauderet,  videtur  sibi,  quasib  domus  familia  nuntiaret,  quod 
sanctus  Caesarius  urbis  Arelatensis  episcopus  praec  foribus  adstaret.  Quod  illa'1 
audiens,  sanctissimi  viri  gavisa  adventu,  in  occursum  eius  laeta  properat,  atque 
officiosissime  eum  salutans,  ut  ingressu  suo  benedictionem  suae  domui  largiretur,  35 
humili  prece  poscebat ;  ingressusque  domum,  benedixit  eam.  Cumque  illa  honore 
debito  deprecaretur,  ut  eulogias  eius  accipere  mereretur  dignareturquee  ipse  potum 
vel  cibum  capere,  hoc  ab  eo  responsum  accepit :  'Dominus  tecum  sit,  filia  mea ; 
nam  ego,   ut  pullum  illum  cohrmbarum,  quem  tu  dulciter  tibi  videris  enutrire,  ut 

Prolog.     1.  2.        Capp.  1.  2.     1.  2.  40 

Prolog,     a)  corpusculo  1.        b)  lectitans  2.        c)  aut  2.        d)  ita  scripsi;   hinc  i.  opusculum  1; 
(h.  om.)  i.  opusculum  2.         e)  fidelius  1.         f)  pr.  sese  n.  1.         g)  optineri  1.  2.         h)  haberi  2. 

Cap.  1.     a)  capitum  distinctione  caret  1.        b)  ortis  1.        c)  Clemente  1.        d)  enim  2.        e)  mi- 
graret  1.         t)  sui  1.         g)  edita  1.         h)  fontem  1.         i)  iam  2. 

Cap.  2.     a)  tectum  2.         b)  quod  2.  c)  pro  1.         d)  ita  2.  e)  que  om.  2.  45 

1)  Vaison. 


VITA    RUSTICULAE  SIVE  MARCIAE  ABBATISSAE  ARELATENSIS.  341 

milii  concedas,  exopto'.  At  illa  haesitana  intra"  semet  ipsam,  cogitabat,  ande  hoc 
sciret,  quod  haec  illa  apud  se  haberet,  dicens  se  huiusmodi  rem  aon  habere.  At 
ille  dixit  ad  eam:  'Coram  Deo  <li<-<»,  non  hinc  egrediar,  priusquam  petitioni  tneae 
satisfacias*.    Mox  illa  negare  non  potuit,  sed  exhibuit  et  statim  viro  sancto  obtulit. 

o  Ille  vero  cum  magno  gaudio  apprehendens  eum  qui  oimio  <-;in<loiv  praefulgebat, 
ovans  pectori1'  suo  conlocavit  et  valefaciens  abscessit.  At  illa  expergefacta  c<><_>i- 
tabat  intra  semet  ipsam,  quid  boe  es§et,  et  revolvebat  in  animo  su<>,  quare  ille 
qui  defunctus  fuerat  sibi  apparuisset,  ignorans,  quod  famulam  suam  Christus 
sponsain    sihi   eligere   adoptaret,   qui  ait:    X<»/   potest  civitas  <il>*<<>n<H  supra  montem  Matth.s, 

10  posita,  sed  neque  accendunt  lucemam,  /</  ponant  eam  sub  modio,  sed  super  candelabro, 
ul  luceat  omnibus  qui  i>/  domo  sunt. 

(•'}).  Igitur  cuin  esset  haec  virgo  annorum  quinque,  rapta  est  a  quodam  viro 
nobili  nomine  Cheraonio.  Cumque  eam  ad  domum  suam  perduxisset,  genitrici 
suae  eam  obtulit  enutriendam,  ut  eum  ad  legitimam  pervenisset  aetatem,  sibi  eam 

15  matriinonio    eopularet.     Sed   ille,    qui    non    dormit    neque    dormitat    in    aevo,    qui  ef.p8.i20,4, 
custodit  Israel,   revelavit  Spiritu  suo  sancto  beatissimae  Liliolae  abbatissae  mona- 
sterii,    quod    sanctae  recordationis  urbis  Arelatensis   papaa   Caesarius   fundavit,    ut 
peteret  a  venerabili  Siagrio  episcopo1,   qualiter  agere  deberet  apud  gloriosissimum 
Gunderamnumb   regem,    ut    intra   septa   monasterii   faceretc    eam    introire.      Tunc 

20  suprascriptus  Cheraonius'1,  cum  hoc  factum  comperisset,  eoepit  multis  precibus  et 
muneribus  precari,  ut  illae  concederetur  ei  in  matrimonium;  sed,  divina  gratia1 
concedente,  ita  ipsi  regi  in  suo  corde  largitus  est  Dominus,  ut  eam  per  quendam 
abbatem  virum  inagnae  convei*sationisK  ad  sanctam  Liliolam1'  dirigere  deberet. 
Parabat  denique  iam  illam  sibi  dominus  Christus  vas  electionis  in  sanctificationem  Cf.Act.9,i8. 

25  honoris. 

(4).  Qualem  vero  virtutem  per  eam  Dominus,  dum  adhuc  in  rudimentis  in- 
fantiae  esset,  ipso  in  tempore  fecerit,  intimabo.  Igitur  adimpletur  iussio  regis. 
Venientibus  ergo  illis  in  itinere,  cum  applicuissent  ad  ripam  nobilissimi  fluminis 
Rodani,    coeperunt   secuni    quaerere    qui    cum    ipsa   erant,    quod    alimenta  cyborum 

go  minime  haberent.    Sed  Dominus,  qui  non  privat  bonis  eos!l   qui  ambulant  in  inno-  ef.Ps.ss.is. 
centia,    ut   eripiat   animas    eorum  a  morte    et  alat   eos  in  fame,    ipse  per  famulam 
suam   tribuit   egentibus    donum   misericordiae   suae.     Duin  vero  sibi1'   deambularet 
venerabilis  puella  cum  una  ex  famulabus  suis,    comperit    iuxta    maroinem  fluminis 
piscem  mirae  magnitudinis,  et  apprehendens  pallium  quo  induebatur,  extendit  per 

35  ora  fiuminis,  captumque  eum  tenuit  fortiter.  At  ille  reluctariu  coepit  et  ad  se 
eam  trahere;  Domini  vero  gratia  praestitit  virtutem  famulae  suae,  et  praedam 
quam  ceperat  omni  cum  velocitate  extraxit.  Tanta  autem  fuit  magnitudo  piscis 
illius,  ut  omnes  qui  cum  ipsa  erant  ex  eo  satiarentur.  Et  ammirantes  super  hoc 
factum,  dicebant:   'Vere  in  hoc  apparet,  quia  multas  animas   ista  per  verbum  Dei 

40  capiet  et  Christo  domino  consecrabit'. 

Capp.  2  —  4.     1.  2. 
Cap.  2.     a)  <'irca  2.         )>)  pectore  2. 

Caji.  3.      a)  C.  p.  2.  1>)  (Tonderanum  2.  c)  e.  f.  1.  d)  qiraonis    1.  e)  ut  ipsa  ei 

conc.  in  1.         f)  ita  1  cinn  Chesnio;    c.  gr.  Mab.         o-)  eani  iterat  1.         h)  : :  iliolam  />r.  m.   1. 
45  Cap.  4.     a)  bonis  quos  ambulantihus  in  innocentiam  1.         b)  sic  ambularet  2.         c)  reluscare   1. 

1)  De  Syagrio  episcopo  Augustodunensi  v.  SS.  rer.  Merov.  I,  700,  //.  2:  'X.  Areh.' 
XXIV,  313. 


342  VITA  RUSTICULAE  SIVK  MAROIAE  ABBATISSAE  ARELATENSIS. 

(5).  Venientibus  autem  illis  ad  civitatem  Arelatensem,  ubi  pontifex  erat  illis 
temporibus  apostolicus  vir  Sapaudus1  episcopusB,  introduxerunt  eam  ad  sanctam 
Liliolam2  abbatissam;  quae  gavisa  de  adventu  eius,  excepit  illam  cum  gaudio 
magno  intra  septa  sancti  monasterii,  et  edocens  illam  omnem  fidei  sanctitatem,  ad- 
gregavit  virginibus  Christi:!.  Quod  factuin  ubia  mater  eius  comperit,  cum  nimio  5 
dolore  acb  lacrimis  mittit  ad  pontificem  civitatis  et  cum  magnis  precibus  atque 
muneribus  ab  eo  poscit0,  ut,  qualicumque'1  occasione  inventa,  proprium  ei  pignus 
quolibete  modo  redderetur,  huiusmodi  preces  ad  eum  dirigens:  'Miserere,  quaeso, 
bumilitati  meae,  sanctissime  pater,  et  releva  adflictam  unico  pignore  orbatain. 
Aspicio  domus  facultates,  familiae  innumeram  multitudinem,  et  cui  baec  derelin-  io 
quam,  ignoro.  Implef  mihi  spei  meae  fructum.  Quis  nunc  aetatem  meams  fo- 
vebit,  unica  quam  habebam  amissa?  Quaero  sobolem  meam,  et  non  invenio;  ubi 
currain,  ubi  divertam,  ignoro.  Precor  beatitudinis  tuae  gratiam  et  per  Deum  te 
obtestor,  ut  miserearis  mihi  tam  intolerabili  dolore  percussae  et  viduitati  meae  unicam 
filiam  iubeas  reddi'.  Ad  haec  vir  Deo  plenus  talia  remandat:  'Nobilitati  tuae  quo-  15 
libet  voto  obtemperare  cupio,  sed  divini  nominis  praeceptum  transgredi  non  audeo. 
Opes,  quas  tu  ei  dare  promittis,  momentaneo  fine  transeunth ;  divitiae  vero,  quae 
ipsi  a  Christo  paratae1  sunt,  perpetuis  gaudiis  perfruuntur.  Consolare  ergo,  quaeso, 
iam,  dulcissima  filia,  et  noli  flere  amissam,  quam  credimus  cum  Christo  esse  regna- 
turam'.  Haec  audiens  genitrix,  nullam  consolationem  accepit,  sed  maiorem  animi  20 
doloremk  sustinens,  dirigit  quosdam  e  suis  cum  diversis  generibus  munerum,  divi- 
tias  atque  ornamenta  saeculi  secum  portantes,  quatenus  possent  Christi  virginem 
a  sancto  proposito1  revocare.  Sed  illa,  cuius  fidei  fundamenta  stabilita  iam  erant 
supra  petram  firmissimam,  omnia  tamquam  stercus  respuens,  una  eademque  perse- 
verabat  immobilis.  25 

v.  caesarii  (G).     Tantam  autem  ei  gratiam  Domin  u  s  et  memoriae  capacitatem   dignatus 

I,  16. 

est  tribuere,  ut  intra  pauca  tempopum  spatia  psalmos  omnes  disceret  et  omnes 
ib. c.  1».  scripturas  divinas  memoriter  retineret.  Nam  fertur  aliquando,  dum  infans  rjsalmos 
pararet,  et  ut  adsolet  infantia,  sompno  occuparetur,  recumbens  in  genua  unia  de 
sororibus,  psalmum  et  ipsa  in  aure  dicebat.  Quae  mox  ut  expergefacta  fuisset,  tam-  30 
quam  si  eum  legisset,  ita  memoriter  recensebat,  implens  illud  scripturae  dictum: 
cant.5, 2.  Eyo  dormio,  cth  cor  meum  viyilat.    Tanta  autem  karitate  et  humilitate  circa  sanctam 

Capp.  5.  6.     1.  2. 

Cap.  5.     a)  om.  2.  1>)  et  2.  c)  poposcit  2.  d)  qualecumque?  pr.  m.  1.  e)  quod- 

libet  1.         f)  inipie  1.         g)  menciuin  1,   corr.  h)  transeant  1.         i)  patefactae  2.         k)  non  add.,  35 

sed  del.  1.         1)  prep.  1,  corr. 

Cap.  6.     a)  unius  2.         b)  om.  1. 

1)    Sapandus   episcopus   Arelatensis   successor  Aureliani,    ad    quem   Vigilius  papa  a.   550. 
litteras  dedit  (MG.  Ep.  III,  p.  67j,  a.  552.  concilio  Parisiensi  praefuit  fGonc.  ed.  Maassen  I, 
p.  111)  aliisque  postea  interfuit  atque  per  universam  Galliam  a.  557.  vicarius  apostolicus  insti-  40 
tutus  est   (Ep.  III,  p.  73),    diem   autem    supremum    a.   586.    teste  Grer/orio,    H.  Fr.  VIII,  39, 
obiit.  2)  Liliola  post    Caesariam  Caesarii   sororem    Casariamque,    cuiuf   rogatu  V.  Caesarii 

intcr  a.  542 — 549.    composita   est    (SS.  rer.  Merov.  III,  p.  457X    abbatissa   tertia   monasterio 
virginum  Arelatensi  praecrat,  cetcbrata  a  Fortunato  VIII,  3,  v.  43.  3)  Caesarii  regula  vir- 

ginum  §  7:   aut  difficile  aut  nulla  umquam  in  monasterio  infantula  parvula,  nisi  ab  annis  45 
sex   aut   septem,    quae    iam    et  litteras  discere  et  oboedientiae  possit   obtemperare,    susci- 
piatur. 


VITA   RUSTICULAE  SIVE  MARCIAE  ABBATI8SAE  ARELATENSI8.  843 

illani  congregationem  sc-1  exhibebat,  ut  omnes  eam  aimio  venerarentur  affectn. 
Erat  enim  Btrenua  in  omnibus,  prudens  in  verbis,  moribus  bonis,  elegans  specie, 
aetate  conspicua,  ra  omnibus  mansuHa,  praeceptis  Christi  morigerab,  ut  suisc  pro- 
prietatis  nomine  actibus  demonstraret,  ut  Lam  Lllo  in  tempore  dignam  sponsi  rocem.d 
5  mereretur  audire:  Speciosa  sicut  luna.  cant.6,9. 

(7).  Igitur"  beatissima  Liliola1'  de  hac  luce  migrante  adc  Dominum,  visum 
est  ad  oinnein  illam  sanctam  conefre_rationeni,  ut  dilectam  Dei  Rusticulam  sibi  eli- 
gerent  fieri  matrem.  llla  autem  refutabat,  indignam  se  dicens  esse  ad  hoc  opus. 
Quid  mnltaV     Favente  Domino,  impletur  devotio  ancillarum  Dei,  impositoque  sibi 

10  honore.  Christi  sancto  moderamine  invigilabat   pro   animabus   ad  se  pertinentibus. 
Erat  autem  tunc  annorum  circiter  decem  et  octo.    Et  ita  se  coepit  in  abstinentiis 
et   vigiliis    dare,    ut   etiam    tei%tio  die   cibum    caperet   et  cilicio  tegeretur,   implens 
apostoli'1  dictum :  In  vigiliis  et  ieiuniis,  in  lahoribus  multis.    Beliquis  v<>ro  sororibus  2.cor.c,5. 
nocturnis  horis  quiescentibus,    illa   per   totum   noctis    spatiuin   in  ecclesiis  psalmis, 

15  hyninis''  et  orationibus  insistebat  et  pro  tradito  sibi  grege  vel  pro  universo 
populo    fletibus    multis  Dominum    precabatur.  ' 

(8).  His  igitur  sanctissima  virgo  Uorens,  concepit  animo,  Spiritu  sancto  insti- 
gante,  ut  ampliorem  orationis  locum  virginibus  Christi  institueret.  Interea  con- 
struxit  templa,  munivit  menia  sanctis.     Ab  incoatione  veroa  ecclesiae,  dum  funda- 

20  menta  ponerentur,  manibus  suis  beatissima  mater  exultans  lapides  artificibus  porri- 
gebat;  perfectoque  opere,  Domino  favente  atque  inspirante,  ecclesiamb  in  honore 
sanctae  Crucis  instruxit.  Dehinc  demonstratum  est  eidem  per  revelationem  aedi- 
ficium  mirae  magnitudinis  in  caelo  aedificatum,  quemc  intuens,  iubetur  a  Domino, 
ut  similitudinem'1  illius  fabricaret  in  tei*ris.    At  illa  fida  festinate   gaudens  implere 

25  iussionem  Domini  sui,  perfecitque  templum  micanti  pulchritudine  constructum. 
Cogitavit  autem  apud  se,  ut  in  hoc  aedificio,  qui1  eminentior  erat,  crucem  Domini 
conlocaret  et  illam  quam  prius  fundaverat  in  honore  sancti  archangeli  Michaelis 
adoptaret.  ConvocatisB  ergo  sanctis  sacerdotibus  Christi,  septem  altaria  ibidem 
conlocavit:    primum    in    honore    crucis    Christi,    dehinc1'   sanctorum    archangelorum 

30  Gabrielis  atque  Raphahelis,  addens  post  aliquot  annos  sancti  Thomae  apostoli, 
sancti  Mauricii,  sancti  Sebastiani  et  sancti  Pontii ' .  Vere  enim  secundum  apostoli 
dictum  '  ut  sapiens  architectus  fundamentum  posuit;  aedificavit  in  terris,  quod 
postea  invenit  in  caelis.  Ipsi  namquek  eidem  sidereas  mansiones  paradisi  suis  inter- 
pellationibus  paraverunt,  quos  tanto  amore  venerabiliter  excoluit  in  terris. 

35  (0).    Quadam  die  cum  in  basilica  sancti  Petri  hora  meridie  quievisseta,  vox  ad 

eam    facta   est   et   vocavit   eam  nomine   suo,    dicens:    'Marcia,    imitareb    Dominum 
tuum  in  cruce  pendentem,  imitare  et  conservum  tuum  Stephanum,  quando  a  Iudeis  cf.Act7,»9. 

Capp.  G-9.     1.  2. 
Cap.  G.     a)  sibi  1.         h)  molligera  1.         c)  sui  1.         d)  voce  1. 

40  Cap.  7.      a)    Itaque    2.  b)    Lilia    1.  c)    a    Domino    1.  d)    apostolicam    dictum    1. 

e)  hpmnis  1. 

Cap.  8.  a)  om,  1.  b)  ecclesie  p>\  m.  1.  c)  quod  2.  d)  simile  (om.  illius>  •_>.  e)  festi- 
nabat  2.  f)   pr.  m.  suppl.  1;    (juod  eminentius  _.  g)    t»n.  _'.  h)   deinde   2.  i)    Poncii  1. 

k)  om.   1. 

•15  Cap.  9.     a)  meridiei  convenisset  2.         b)  inuitare  1. 

1)1.  Cor.   3,   10. 


344  VITA   RUSTICULAE  SIVE  MARCIAE  ABBATISSAE  ARELATENSIS. 

Luc. 28, 84.  lapidabatur,  dicentem:  'Deus,  ignosce  illis,  quia  nesciunt,  quid  faciunt'.  Evigilans 
vero  in  lioc  ipso,  mirabatur,  quae  esset  visio  ista.  Diabolus  vero  bonis  semper  invidens, 
consilio  suo  maligno  suasit  cuidam  episcopo  Maximo  nomine  \  naui  non  opere,  et 
cuidam  princip:  nobili  secundum  saeculum,  nam  non  apud  Deum,  nomine  Ricci- 
miria*2,  ut  falsum  testimonium  cogitarent  adversum  famulam  Christi,  quod  illa  5 
occulte  regem8  nutriret,  et  abeuntes  ad  regem  Chlotharium1',  accusaverunt  eam. 
Ille  autem  haec  audiens,  commotus  est  ira  vehementi  et  iussit  suprascripto  prin- 
cipi,  ut  diligenter  haec  inquiri  iuberet  et  sibi  denuntiari.  llle  vero  cum  multis 
episcopis  et  reliquis  similibus  suis  ad  civitatem  Arelatensem  veniens,  coepit  plus 
minas  ingerere  quam  rei  veritatem  inquirere.  Congregatio  vero  sancta  cum  vide-  io 
rentc  matrem  suam  verbis  fallentium  nimium  opprimi,  illo  suo  solito  more  arma 
gratiae'1   caelestis  arripientes,    modulatis   vocibus  psallentes  illum  poscebant  defen- 

cf.Dan.  13.  sorem  e  caelis0,  qui  sanctae  Susannae  ab  impiis  condemnataef  sanctum  Danielem 
praemisit  liberatorem.  Quidam  perditus  ex  amicis  suprascripti  viri  nomine  Audoal- 
duss,  voluntati  principis  sui  parere  cupiens,    evaginato   gladio  verberare  voluit  fa-  is 

ps.  36, 15.  mulam  Christi ;  sed  Dominus,  qui  per  prophetam  suum  dixit :  Gladius  eorum  intret 
in  corda  ipsorum,  et  urcush  eorum  conterutur,  ipse  de  manibus  eius  resupinum  gla- 
dium  ruere  fecit  et  innocentem  liberavit  a  morte.  Ipse  vero,  qui  hoc  conatus  est 
facere,  non  multo  post  tempore  manibus  pedibusque  contractus1,  has  eiulans  voces 
dabat :  lHeu  me  miserum !  quia  tantum  facinus  admisi,  famulam  Dei  trucidare  20 
cupiens,  et  ideo  in  tam  nefandis  et  amarissimis  cruciatibus  mereork  dari'.  Et  ita, 
ut  dignus  erat,  vitam  finivit. 

(10).  Postmodum  vero  suprascriptus  vir  Riccimirus  direxit  quosdam  e  suis 
ad  regem,  qui  adsererea  deberent,  quod  culpabilis  inventa  fuisset  beatissima  virgo 
Christi  in  hoc  falso  crimine.  Et  amplius  furore  accensus  rex  misit  quendam  de  25 
obtimatibus  suis  nomine  Faraulfum4,  qui  suis  eam  praesentaret  optutibus.  Ipse 
vero  veniens  coepit  graviter  insistere,  ut  extraheret  a  sancto  ovili  virginem  Christi. 
Illa  autem  cum  regi  caelorum  plus  quam  terreno  se  obedire  protestaretur  et  magis 
se  mori  velle  quam  transgredi  praeceptum  sancti  patris  Caesarii5,  videns  supra- 
scriptus  vir,  quia  quod  iussumb  sibi  fuerat,  si  non  adimpleret,  periculum  sibi  esset  30 
venturum,  coepit  ex  iussione  regis  principi  civitatis  ipsius  nomine  Nymfidioc  mina- 
cibus  verbis  adsererea,  quod  si  eam  ipsa  die  de  monasterio  non  abstraheret,  peri- 
culum  capitis  sui  esset  futurum.    Ille  vero,  eo  quod(1  uimium  veneraretur  famulain 

Capp.  9.  10.    1.  2. 

Cap.  9.     a)  Riccimiro  2.         b)  Doithoarium  1.  c)  videret  —  illa  —  arripiens  2.         d)  gra  1.  35 

e)  c  :  : :  lis  pr.  m.  1.         f)  condempnatam  1.         g)  Andoaldus  2.        h)  ita  recte  1 ;  arma  2.         i)  trun- 
catus  2.         k)  om.  1,  versu  exeunte. 

Cap.  10.     a)  adherere  1.         b)  s.  i.  2.         c)  Ninfidio  2.         d)  cum  add.  1. 

1)  Avennicum  fuisse  Maximum  episcopum  statuit  Mabillonius,  sed  nihil  de  ipso  notum  est. 
2)  Ricomeris  genere  Bomauus  a  Theuderico  rege  a.  606/7.  patricius  institutus  est ;  cf.  Fredeg.  40 
IV,  29.  3)  Childebertum  Theuderici  regis  filium  intetlegi  volunt,  quem  e  caede  a  Chlothario 

perpetrata  a.  613.  evasisse  testatus  est  Fredegarius  IV,  42.  4)  Cf.  V.  Lupi  Senon.  c.  10: 

Obtento    itaque    Chlotharius    regno    Burgundiae    praecepit    cuidam    viro    potenti,    dignitate 
saeculi    in    magna    gloria    praepollenti,    Farulfo    nomine    duci,    regalia    negotia    explicare. 
5)  Caesarius  regula  virginum  §2:   Si  qua  — -  saeculo  renuntiare  et  sanctum  ovile  voluerit  45 
introire,    usque    ad    mortem    suam    de    monasterio    non    egrediatur    nec    in    basilicam    ubi 
ostium  esse  videtur. 


VITA  KUSTICULAE  SIVE  MAUCIAK   AKKATISNAK   AKKLATENSI8.  845 

Dei,  cuin  lacrimis  et  huinilitate  qua  decebat  eam  precabatur,  ut  absque  aliqua 
iniuria  voluntarie  egrederetur,  hoc  cuni  iuramento  protestans,  quod  si  iussio  impia 
iuberet  sauguinem  suuni  cuni  sanguine  Christi  ancillae  fundi,  maximum  <-i  gaudium 
essetil   futurum. 

5  (11).    Igitur  instigatione    praesentdum  nec  innocentiae  fides  attenditur,    nec   accusa-  v;c*e»arij 

tionis  vcritas  flagitatur,  sed  falsis  adsertionibus  condompnata  abstrahitur  a  sancto 
ovile  atque  in  cella  monasterii  quod  est  in  civitate  sub  custodia  mancipatur.  Con- 
gregatio  vero,  quibus'1  ducatuni  suae  sanctitatis  gerebat,  videntes  impie  direptani 
fuisse  sibi  pastorem,    non    potest   dici,    quali1'   maerore    sint  affiictae.     Fundunt  la- 

10  crimas,  nec  est  qui  opem  praebeat  pietatis,  vel  qui  ferre  valeat  consolationuin 
solatia.  Ovile  Cbristi,  qui  modulatis  psallentium  vocibus  in  Dei  laudibus  resul- 
tabat,  pro  matris  absentia  ululatibus0  et  gemitibus  resonabat.  Conversus  est  illis 
dies  in  nocte,  dulcedo  in  amaritudine,  cantica  in  luctu,  lux  in  tenebris,  vita  in 
morte ;    omnes  omnino  mori  magis  quam   piissima  matre  absente  vivere  cupiebant. 

15  Denique,  ut  supra  diximus,  introgressa  in  cella  monasterii  ipsius,  more  consueto 
dum  pervigil  in  sanctis  orationibus  insisteret,  iniqui  bomines  consilio  diabolico 
armati,  lapidibus  domum  obruentes,  super  ipsam  venerunt;  sed  nihil  illi  nocere 
poterat*1   quam  Christi  gratia  protegebat. 

(12).  Expletis  itaquea  septem  diebus,  educitur1'  de  civitate,  itinere  quo  coe- 
20  perat  pergens.  Dominus  autem,  qui  non  derelinquit  sperantes  in  se,  sed  exaltat  Cf.Luc.i,52. 
humiles,  ipse  misit  angelum  suum  et  abstulit  obprobrium  a  filiis  Israel  revela-  Cf.Gen.3o,2s. 
vitque  per  Spiritum  suum  sanctum  cuidam  apostolico  viro  episcopo  civitatis  Vien- 
nensis  noinine  meritisque  Domnulo  \  ut  protinus  ad  regem  gradiretur  et  denun- 
tiaret  ipsi  gravem  se  offensionem  Dei  habere,  eo  quod  iniusto  iudicio  condemp- 
25  nasset  famulam  Christi,  et  protinus  se  a  filio'-'  orbari  pro  tam  immisericordi  ius- 
sione.  Audiens  autem  haec  rex  timore  nimio  corripitur  et  direxitc  duos  comites 
viros  Deum  timentes,  qui  cum  honore  et  reverentia  ad  se  eam  deberent  per- 
ducere,  sed  et  de  singulis  civitatibus  quae  illi'1  necessaria  erant  opes  ministrari 
praecipiens. 

30  (13).    Quanta  vero  mirabilia  in  itinere  ipse  Dominus  per  eius  operationes  sit 

operatus,  plane  referam.  In  civitatibus  vero,  in  quibus  famula  Dei  ventura  erat, 
vexati  ab  spiritibus  immundis  ante  plurimis  diebus  adventum  eius  praenuntiabant, 
dicentes:  'Ecce!  famula  Dei  iam  venit,  ut  nos  torqueat  et  de  habitatione  nostra 
eiciat' ;  et  quasi  stadiis  tribus  aut  quatuor  venientes  obviam  ei,  humiliter  prosterne- 

85  bantur,  confitentes  atque  dicentes:  'Cur  nos  famula  Christi  torquere  venisti  et  de 
domiciliis  nostris  expellere?'  Inquirenti  vero  Christi  ancillae,  quo  casu  vel  negle- 
gentia   spiritus    maligni    in    hominibus    introissent,     confitebatur    unusquisque    per 

Capp.  10-13.     1.  2. 

Cap.  10.  a)  esse  1. 

40  Cap.  11.  a)  quae  —  videns  2.        b)  me  add.,  sed  del.  1.        c)  ululatis  et  gemitus  1.        d)  po- 

terant  2. 

Cap.  12.  a)  igitur  2.         b)  adducitur  2.         c)  dixerit  1.         d)  ei  2. 

1)  Domnolus  episcopus  Viennensis  Desiderio  a.  603.  successit  (cf.  Fred.  IV,  24 ;  SS.  rer. 

Merov.  III,  631)  concilioque  Parisiensi  a.  614.  intererat   (Concil.  I,  p.  190j.         2)  Meroveus 

45  Chlotharii  filius  contra  Theuderici  exercitum  pugnans  a.  604.  captus  est  (Fredeg.  IV,  26),  cuius 

mors  a.  613.  Brunechildi  imputabatur  (Fredeg.  IV,  42/    Ipsam  igitur  ante  victoriam  Chlotharii 

accidisse  oportet,  dum  ea  quae  supra  de  rege  occulte  nutrito  enarrata  sunt  post  eam  collocantur. 

SS.  R.  Meroving.   IV.  44 


346  VITA  RUSTICULAE  SIVE  MARCIAE  ABBATISSAE  ARELATENSIS. 

singnla,  unus,  quia  poculum  aquae  absquea  siguaculo  hausisset,  alius,  quia  per 
gulam,  alius,  quia1'  per  periurium,  alius  per  furtum,  alius  per  homicidium,  vel 
reliquis  malis.  Unus  autem  ex  ipsis  dicebat,  quia  in  fonte  se  posuerat;  cum  autem 
vellet  bibere  de  aqua  ipsa  infelix  ipse  homo  et  signuui  crucis  ibidem  minime  fe- 
cisset,  ita  in  eum  fuisset  ingressus  spiritus  malignus.  Et  obtestabantur  eam  per  5 
crucem  et  clavos  Domini,  ut  non  eos  iuberet  egredi  de  domiciliis  suis.  Illa  autem, 
ne  vel  in°  modico  iactantiae  subiaceret,  redemptionis  dominicae  crucem  quam 
secum  deferebat  super  capita  eorum  imponens  et  orans,  protinus  salvabantur. 

(14).  Cum  ad  basilicam  sancti  Desiderii  martyris1  maxima  cum  devotione 
venisset  et  fores  clausas  reperisset,  ubi  sanctuma  corpus  erat  positum,  fidei  ala-  10 
critate  repleta  postulatb  martyrem  Christi,  dicens:  'Beatissime  amice  Dei,  adesto 
mihi  nunc  tribulanti0  et  permitte  me  accedere,  ut  procumbens  exorem  ad 
sancta  vestigia  tua'.  Haec  ea  dicente,  disruptae  sunt  catenae  et  reserata  sunt 
claustra,  et  toto  corpore  prostrata  humo,  obtinuit  precibus,  quod  fidei  alacritate 
poscebat.  15 

(15).    Verum  quia  longum  est,  quae  et  quanta  mirabilia  per  singulas  quasque 

civitates  ad  laudem  nominis  sui  Dominus  per  eam  sit  operatus,    per   ordinem  nar- 

v.caesani  rare,    ad   rerum    exitus   redeamus.     Igitur   cum    perducta    fuisset  ad  regem,    Christo 

ib. c.42.  cluce  salutatura    eum  adgreditur.      Interea  famulam   Christi,    non   iam    fama   vulgante, 

sed    corporali    praesentia    comprobante,    tam    rex    quam    regina    et    optimates    sui  cum  20 
magno  honore  et  reverentia  venerari  coeperunt.    Inquirenti  veroa  regib  principibus 
suis,   si  vera  essent  quae  ipsi  de  ea  fuerant  nuntiata,  illae  cum  iuramento  asseruit, 
testificans  Deuin,  non  solum  se  non  fecisse,    sed  nec  cogitare  potuisse'1   huiusmodi 
rem.     Cumque  ista  agerentur,    et  rex  ipse  dubietatem  in  suo  animo  gereret,    filius 
suus,    quem    valde    diligebat,    extrema  agere  coepit,    et   quod  ei  antea  fuerat  prae-  25 
dictum,  per  iniusta  iudicia,  quae  in  Dei  "famulam  exercuerat,  filium  se  amissurum, 
complevit  in   meritum.     Defuncto    itaque    eo    tristis    ac    maerens   rex,    quidnam  de 
Christi  ancilla  fieri  iuberet,  ignorabat.     Accedentes  vero  ad  eum  palatii  illius  pri- 
marii,  hoc  ei  dederunt  consilium,  ut  dilectam  Dei  Rusticulam,  quam  cum  iniuriae 
ad  se   fecerat   venire,    cum    magno    honore   iuberet    ad    propria   remeare.     Quod  et  30 
factum  est.     Auctoritate  igitur  accepta  beatissima  revertendi  ad  propria,  quantum 
gaudium  illius  provinciae  fuerit,  quis  valeat  enarraref? 

(1G).  Cum  autem  venisset  in  civitatem  Sennonis'*1,2,  quidam  a  diabolo  cor- 
reptus  de  altiori  cenaculo  se  proiecit  et  ad  basternam,  ubi  Dei  famula  ducebatur, 
cursu  rapidissimo  properavit  detraxitque  illud  velum,  quo  fenestra  basternae  civi-  35 
tatisb  tegebatur,  et  intrinsecus  caput  admittens0,  manus  beatissimae  devorare  cona- 
batur.  Quae  elevatad,  confestim  dextera  crucis  vexillum  in  fronte  eius  defixit, 
prostratusque  in  terram,  quasie  effigiem  hominis  sanguine  plenam  evomuit  et  con- 
tinuo  pristinam  recuperavit  salutem. 

Capp.  13  —  16.     1.  2.  40 

Cap.  13.     a)  sine  2.         b)  om.  1.         c)  (in  om.)  modicum  i.  subiret  2. 

Cap.  14.     a)  sancti  2.         b)  postulabat  2.         c)  tribulatae  2. 

Cap.  15.     a)   ita  1  cum  Chesnio  (cf.  supra  p.  345,  3C>) ;   ergo  Mab.         b)  post  regi  2  litt.  ras.  1. 

c)  ista  2.  d)  potuissct  1.         e)  iniuriam  1.         f)  narrare  2. 

Cap.  16.     a)  Senonis  2.  b)  om.  2.  c)  emittens  1.         d)  em  add.,  sed  del.  1.         e)  qui  2.  45 

1)  Desiderii  episcopi  Viennensis  a.  606/7.  occisi.  2)  Sens. 


YITA  RUSTICULAE  BIVE  MARCIAE  ABBATISSAE  ARELATENSIS.  347 

(17).    Veruni    quia    longum*    essel    cuncta    de    virtutibus    eius   referre,    illud 
referam,  cum  quali  gaudio  vel  exultatione  a  suis  civibus  est  recepta.     [gitur  cum  v[ ''!,',';"al'il 
iiuntiat  a1'  Euisset   venerabilis  Dei  famula  reverti  atque  propiua  Lmminere  civitati,  egre- 
ditur  in  occursum   eius   omnis   aetas   omnisque   sexus,    religiosi,    Laici,    nobiles  ei 

b  ignobiles,  divites  et  pauperes,  incolae  <>t  advenae;  onmcs  gaudent,  omnes  laetantur, 
omnes  Deo  gratias  referunt,  quia  talem  exoratricem,  quam  dudum  se  amisissec 
lugebant,  protinus  siln  Dci  ^ratia  redonatam  esse  gauderent.  [nterea  adventus 
eius  Christi  virginibus  nuntiatur,  quae  mox  inenarrabili  laetitia  repletae,  hymnum 
exultationis  Domino   canunt,   qui    reddidit   pastorem    ovibus   afflictis.      [ntrogressa 

10  igitur  in  sancto  ovile,  unde  abstracta  fuerat,  excipitur  a  filiabus  modulatis  vocibus 

psallentibus  atque  dicentibus:   Gloria  in  excelsie  Deo  et  in  terra  pax  hominibus  bonae  Lnc.2,14. 
voluntatis.    Constipata  igitur  choris  virginum  solioque  proprio  residens,  pia  magistra 
pari  Doinino  voce  gratias  referebat,  exhortansque  discipulas,  quae  nimium  afflictae 
fuerant   absentia   sui,    earumd    orationibus  se   in  loco   pristino   restauratam    fuisse 

15  mater  sancta  fatebatur.     Et  in  psalmistae  prorunipens  voceni :  'Magnificate'  inquit,  ps.  33,4.5. 
'Vominum  mecum,   dilectissimae  filiae,   et  exaltcmus*   nomen  eius  in  invicem,   quia  ex- 
quisivi  Dominum,   et  exaudivit  me  et  de  omnibus  tribulationibus  meis  eripuit  me,   habi-  h>.  112,9. 
tareque  feoit  sterilem  in  domum,  matrem  filiorum  laetantem'. 

(18).    Non  multum8  post  ternpore  inimici  illi  homines,  qui  crimen  obiecerant 

20  famulae  Christi,  confusi  atque  compuncti  veniunt  ad  eain,  humiliter  veniam  postu- 
lantes  atque  pro  svii  culpa  indulgentiam  flagitantes.  Illa  vero,  quae  erat  repleta 
dulcedine  Spiritus  sancti,  alacri  animo  eos  suscipiens,  tamquam  si  magnis  hono- 
ribus  eam  sublimassent,  ita  dulciter  alloquens,  Dominum  pro  ipsis  deprecabatur. 
Legerat  enim  sanctum  euvangelium,  quod  ait:  Si  dimiseritis  hominibus  peccata  eorum,  Matth.6,14. 

25  et  pater  vester  caelestis  dimittet  vestra'. 

(19).  Transacta  hac  tempestate,  commorata  est  cum  filiabus,  quas  dulciter 
enutriebat,  annis  quatuordecim,  edocens  illas  omnem  fidei  sanctitatem.  Nani  una 
de  sororibus  cuin  graviter  ab  infestatione  meridiani  daemonis  l  nimiam  fatigationem 
sustineret  et  corpore  tremebunda  nullatenus  se  erigere  posset,  divina  clementia 
30  largiente,  aliae  fideli  sorori  dignatus  est  Dominus  incordari2,  ut  ex  capillis  bea- 
tissimae  matris,  igne  subposito,  ureret  et  in  aqua  munda  eidem  bibere  daret. 
Quae  statim  pristinam  recipiens  sanitatem,  simul  pro  recuperatione  corporis  ma- 
ximas  cum  devotione  Deoa  gratias  retulerunt. 

(20).    Quodam  tempore  cum  nimia  clade  populus  civitatis  opprimeretur,  etiam ' 
35  et    Dei   famulae    subitaneo    fine    ad   Christum    migrarent,    coepit    beatissima   mater 
graviter  affiigi  pro  eis.    Contigit  autem,  ut  duae  ex  sororibus  gladio  ipso  percussae 
invicema   prosternerentur,    et    cum    vicinae  iam    morti,    oculis    obtenebratis,    luceru 

Capp.  17—20.     1.  2. 

Cctp.  17.     a)  est  add.,  sed  delet.  1.  b)  nuntiatum  f.  venerabilem  D.  famulam  r.  2.  c)  ad- 

40  misisse  1,  corr.         d)  eorum  1.         e)  exultemus  1. 

Cap.  18.     a)  multo  2. 

Cap.  19.     a)  om.  2. 

Cap.  20.     a)  iuvenem  replercntur  1. 

1)  Daemoninm  meridianum   seu    incursus   daemonii   meridiani  antiquis  dicebatur  subita  et 
i5  aperta  quaevis  morbi   violenti  incursio,   qua   quis  sensuum   mentisve   facultate   derepente  priva- 
batur:  sic  dicta  tum  quod  a  daemone  imprimi  crederetur,  tum  quod  summo  dic  proveniret.    Mab. 
2)  I.  q.  inspirare.     Mab. 

44* 


348  VITA  RUSTICULAE  SIVE  MARCIAE  ABBATISSAE  ARELATENSIS. 

diei  cernere  non  possent,  matrem  sanctam  pro  se  oraturam  vix  iam  loquentesa  ex- 
poscunt.  Veniens  vero  Dei  famula  in  loco  oratorii  sancti  Caesarii,  ubi  ipse  iace- 
bat l,  humi  prostrata,  cum  lacrimis  auctorem  Deum,  ut  morti  iam  proximas  vitae 
restituat,  deprecatur.  Cumque  surrexisset  ab  orationis  officio,  credula  quodam 
niodo  praestitum  sibi  fuisse  a  Domino  quod  postulaverat,  ad  visitandas  eas  accedit  5 
et  de  salute  earum  inquirit.  Quae  protinus  revalescentes,  gratias  Deo  et  matri 
referunt,  suis  se  orationibus  mox  fuisse  a  mortis  periculo  liberatas. 

(21).  Sunt  praeterea  plurima,  quae  de  virtutibus  eius  scribi  prolixius  possent; 
sed  ne  fastidium  legentibus  prolixitatis  meae  sermo  generare  videatur,  finem  operi 
demus,  ut  et  legentesa  verba  lectionis  reficiantb,  et  audientes  tali  exemplo  pro-  10 
vocatic,  intercedentibus  bonis  operibus,  vita  potiantur  aeterna.  Sufficere  sanctis 
animabus  vestris  credo,  dilectissimae  Christi  virgines,  quanta  pro  recordatione 
sanctissimae  matris  dominae  meae  Rusticulae  sive  Marciae  de  virtutibus,  institutis 
atque  doctrinis  eius  ad  laudem  honoris  Dei  omnipotentis  parvissimo  meaed  locu- 
tionis  sermone,  prout  fandi  facultas  concessit,  fideliter  explicavi.  Sed  quia  iam  15 
nunc  tempus  exigit,  ut,  qualiter  ad  illa  beata  praemia,  quae  iustis  sunt  parata,  eam 
Dominus  vocaverit,  intimemus,  licet  maestitiam  vobis  ingeram,  iam  tamen  accedam. 

(22).    Septuagesimum    septimum    agens    aetatis   suae    annum,    cuma  adversum 
se  diabolum  iugiter  dimicantem  Christi  iuvamine  roborata  viriliter  triumphare  va- 
i.Cor.2, 9.  luisset  in  terris,  ad  praemia  parata  laeta  evocatur  ad  caelos,  ut  recipiat,  quod  ocultis  20 

non  vidit  nec  auris  audivit  nec  in  cor  hominis  ascendit,  quae  sunt  parata  diligentibus 

eVi2tth'  Deum,    eo  quod  triticum  horrei  dominici  familiae  sibi  commissae    prudenter  atque 

fideliter    dispensaverit,    zeloque    Spiritus    sancti    succensa,     templa    Dei    nutantiab 

v.  Honorati  iustitiae    rie'orec   constabilierit.     Haec   illius    iugis   opera,    iugis    intentio   fuit,   ut  ne 

Arel.  4,  18  .  _  to  6  ±f        »  ■        6  ' 

quam  illarum  superflue  tristitia  affligeret,  neque  nimii'1  labores  gravarent  aut  quiete  25 
torpescerent ,  sed  ferventi  spiritu  omnes  cogebat0  ad  requiein*.  Mirandum  est,  quo- 
modo  hecg  beatissima  mater  tot  officia  compleverit,  dum  cotidie  aegritudo  suo 
ib.  4,  in.  c  0  r  p  0  r  i  n  o  n  d  e  e  s  s  e  t.  Hinc  illud  erat,  quod  congregatio  ex  diversa  terrarum  parte 
collecta  inh  illius  amore1  conspira n  t e  s ,  omnes  dominam,  omnes  piam  matrem  voca- 
rent.  Didicerant  enim  omnes,  ipsam  sibi  conpatiente m ,  doloresk  illius  suos  compu-  30 
tare,  ipsaque  afflicta  affligi  et  respirante  convalescere.  Quando  autem  congregatae 
v.Hiiam    fuissent  omnes  in  unum  ad  opus  sanctum  celebrandum,  productis  fontibus  caelestium 

A  1"C  1 .  1 U  ^  1  o  • 

doctrinarum,    singularum   corda   rigabat.     Cum  quali  vero  dulcedine  et  pia  karitate 
eas  castigaverit,  corripuerit  et  iterum  clementi  affectu  non  ut  domina ! ,    sed  quasi 

ib.  11,14.  pia   genitrix    monitis    salubribus  imbuerit,    non  dicam,  disserere,   aed  nec  cogitare  me  35 
posse   profiteor.     0    vere    beata!    quae    Christi    amorem   toto    pectore   gerens,    digne 
cum    servo    illo,    qui    duplatis    talentis   a   Doniino    mereretur    audire,    quia    super 

C25M2ith'  mu^a  constituatur,  audiatur  et  haec  propria  et  fideli  descriptione,  quam  circum- 
spectionem"1  circa  hunc  gregem  habuit:  Euge  ancilla  bona  et  fidelis,  intra  in 
domum"   Domini  tui.  40 

Capp.  20—22.     1.  2. 

Cap.  20.     a)  languentes  2. 

Cap.  21.     a)  legentis  1.         b)  scil.  se.         c)  provocate  1,  corr.         d)  1.  m.  2. 

Cap.  22.     a)  om.  1.  b)   iuventia  1.  c)   rigorem  c.  1 ;   vigore   stabilierit  2.  d)    n.  la- 

boris  g.  1 ;  nimio  labore  gravarentur  2;  nimius  labor  gravaret  V.  Honor.       e)  cogebant  1.        f)  regimen  2.  45 
g)  om.  2.       h)  c.  nullius  a.  1.        i)  amorem  exardentes  o.  2.        k)  doloris  i.  1 ;  d.  ipsius  2.        1)  domi- 
nasset  quasi  1.         m)  scriptionem  1.         n)  gaudium  Vidg. 

l)  Caesarius  in  basilica  S.  Mariae  sepultus  est. 


VITA  RUSTICULAE  SIVE  MARCIAE  ABBATI8SAE  ABELATEN8IS.  349 

(23).  Pactum  est  autem  quadam  die,  quae  est  sexta  sabbati,  vesperam  cuin 
filiabus  ex  more  decantans,  adiuncta  etiam  duodena  l,  valde  se  corpore  iam  fatigari 
sentiens,  super  viribus  sibi  imponens,  solita  consuetudine  lectiones  fertur  dixisse. 
Sciebat  enim  se  iam  celerius  ad  Doniinum  migraturam.  Die  itaque  sabbati  illu- 
5  cescente  coepit  modico  frigore  teneri  et  membris  omnibus  dissolvi.  Post  Laec 
lectulo   incumbens,    cum    nimia   aeeritudine    febrium    teneretur,    non    tamen   a    Dei  ^11.'1'"' 

'  o  '  eput.  o,  14. 

laudibus    os    eius  cessavit,    sed,    oculis    in  caelo  intentis,    invictum  ab  orationc   spi- 

ritum    non    relaxans,    commendabat    Domino    iilias,    quas    orfanas   relinquebat.    fien- 

tesque  forti  anitno  consolabatur.    Digna  eniin  erat  iani  tunc  cum  apostolo  dicere: 

10  Bomwi  certamen  certavi,  cursum  consummavi,  fidem  servavi;  de  cetero  repositaa  est  mihi  2.Tim.4,7.8. 

corona   iustitiae.     Tempus  erat,    quo  ad  requieni'1   evocata,    consors   fieret   Dei   elec- 

torum.     Aliac    vero    die    dominica   gravius   taediare    coepit,    et    quia  consuetudinis 

suae   erat,    ut   lectulus  suus  nonnisi  revoluto  anni  circulo'1   fieri   deberet,    poscen-   Suipte. 

L  Sev.  1. 1. 

tibus  famulisDei,  ut  aliquantulum  mollioribus  stramentis  sibi  indulgeret,   eo 
15  quod  tam  gravem  fatigationem  corporis  sustineret,  penitus  adquiescere  noluit.     Se- 

cunda  vero  sabbati,  natale  sancti  Laurenti  martyris2,  coepit  viribus  corporis  amplius  lb-3':l0 
distendi  et  validissime  fleuma ;i  eius  pectori  sonare.  Haec  videntes  virgines  Christi 
contristatae  omnes,  fletum  gemitumque  reddebant.  Cumque  hora  diei  tertia  facta 
esset,  et  congregatio  prae  nimia  tristitia  sub  silentio  psalleret,  contristata  mater 
20  sancta  inquirit,  cur  voces  psallentium  minime  audiret.  Respondent  maestitiae 
maerore  se  non  posse.  'Clarius',  inquit,  'psallant,  ut  et  ego  confortationem  acci- 
piamc,  quia  vere  satis  mihi  dulce  est'.  Alia  vero  die  cum  nullus  vitalis  motus  in 
eius  iam  paene  corpore  remansisset,  oculi  tamen  eius  in  vigore  quo  fuerant  per- 
sistebant,  tamquam  stellae  micantes;  et  huc  illucque  circumspiciens,  minime  iam 
25  loqui  potens,  manu  silentium  flentibus  consolationemque  insinuabat.  Cumque  una 
de  sororibus  pedes  eius  adtrectaret,  ut  utrum  videret,  si  calidi  essent  an*  frigidi, 
dixit:  'Adhuc  non  est  hora'.  Post  paululum  vero  hora  diei  sexta  laetissimo  vultu, 
oculis  praefulgentibus,  quasi  subridens,  gloriosa  anima  felix  ad  caelum  transfertur, 
innumeris  sociata  choris  sanctorum. 


30 


[24).    Iam  vero  dici  non  potest,    quali  dolore  sint  percussae  famulae  Christi; 


V.  Hilarii 
28. 


nullaa  a  gemitu,  nulla  a  fletu,  nulla  ab  ululatu  cessare  potuit,  piissimam  matrem  Arei.21 
se  amisisse  ingemescentesb,  ita  ut  tecta  oratorii  ipsius  discessu  ruere  putarentur.  ib. 22, 29. 
Parem  luctum  dilectio  universalis  indixerat,  eratque  velutc  seminarium  lacrimarum  ib. 21,28. 
generalis  dolor  omnium  diligentium ,  et  deflciente <l  voce ,  gemitus  resonabat  cla-  ib. 22, 29. 
35  mantium  et  dicentium :  '0',  inquid,  'piissime  Domine,  quare  avertisti  faciem  tuam 

Capp.  23.  24.     1.  2. 

Cap.  23.     a)  ita  1  cum  Vulg.;  m.  r.  est  2.        b)  regimen  convocata  2.        c)  Aliqua  2.       d)  cur- 
riculo  2.         e)  capiam  2.         f)  ac  1. 

Cap.  24.     a)  om.  2.         b)  ingementes  2.         c)  veluti  2.         d)  desinente  2. 

40  1)  Officium  ecclesiasticum,   quod  hora  diei  duodecima  persolvitur ;   cf.  Ducange  s.   v.  duo- 

decima,  2)  Rusticula  postquam  criminis  absoluta  in  patriam  restituta  est,  14  annos  sedisse 
fertur  (c.  19/,  cumque  Chlotharius  a.  613.  monarchia  potitus  sit,  Theuderici  regno  destructo 
filioque  eius  Childeberto  fugato,  a.  627.  colligitur,  quo  re  vera  dies  Laurentii,  i.  e.  10.  Augusti, 
in  secundam   sabbati,   scilicet   feriam  2,    incidebat.     Sin    autem  77  annos    nata   sancta   obiisset, 

45  quinquennis  a.  555.  iussu  Gunthramni  liberari  nequivisset  (c.  3),  ex  a.  561,  m.  Dcc.  demum 
regnantis,  unde  a.  632.   emortiialem  statuerunt,  cui  item  littera  domiuicalis  D  erat.  3)  I.  e. 

phlegma. 


350  VITA  RUSTICULAE  KIVK  MAKCTAK  AKBATISSAK  ARELATENSI8. 

a  nobis,  ut  non  lneruissemus  ampliua  tali  dulcissima  matro  educari  vel  eius  pio 
affectu  enutriria?  Kt  haec  quidem  pro  suis  iustis  laboribus  feliciter  se  congaudet 
migrasse  in  caelis;  sed  nobis  vae!  quas  tam  cito  orphanas  reliquit  in  terris.  Quis 
enim  in  filios  illam  dulcedinem  ostendet1',  quantum  nobis  piissima  materV  Quis 
umquam  poterit  ore  proprio  promere,  quo  ingenio  baiulabasc  exiguitatein  nostram  5 
diebus  ac  noctibus,  pro  peccatis  nostris  incessabiliter  Deum  deprecans?'  Sed  quid 
multis  morer?  Dum  de  tali  Dei  famula,  quicquid  laudanti  ore  pro  eius  recorda- 
tione  dicetur,  omnia  vobis  inter  dampna,  Christi  virgines,  computatis'1,  dolor  vos 
plus  vincit. 

(25).    Sanctum  vero  illud  corpus  magna  fidei  ambitione  ex  more  compositum  10 
lugentium  orphanis  frequentabatur  officiis.     Alia   vero    die    veniens  episcopus  civi- 
tatis  Theodosius'1-1  pontifex,    clero  omni  aggregato,    accepit  sanctum  corpus  super 
4jeiH22'I29   aurum    e^    hipideni    pretiosum    crucibus    et    columpnis    ardentibus   cereorum.     Ad  ob- 
scquias  -     autem     venerandas     non     solum    fidelium,     sed     etiam    Iudeorum     concnrrunt 
agmina  populorum;    omnium    lacrimae    invicem    se  supemre  certabant  .     Igitur  dum  15 
praec   multitudine    plangentium   virginum   vix   funus   elatum  a  monasterio  psallen- 
tium  choris  honoraretur,  unus  de  senioribus  servientibus 3  monasterii,  dum  oculorum 
sibimet  perditumd   fuisse  graviter  defleret  lumen,    submitti    se  eius   feretro  petens, 
lumen  sibi  ab  oinniuin  Domino  ut  restituatur,  cum  summa  fidei  ambitione  deposcit; 
ib.  21, 28.  statimque    videndi   usum,    refusa   luce,    recepit.     Deinde   sanctae   Mariae    basilicae4  20 
venerandum0   corpus  infertur,    et    sacri   altaris    misteria    celebrantes,    cuin    digno 
honore    sanctum    illud    corpus,    splendore   nimio    coruscante,    ad   dexterain    partem 
altaris   tumulo    conlocatur;    nempe    ut    quae   decorem    propriae   virginitatis  Christo 
fide  plenissima  obtulit,  choro  virginum,  quarum  principatum  tenetf  gloriosa  Maria 
virgo,    dextrae  partis  sedens    agni,    canticum    illud  novum    decantans,    niveo   vesti-  25 
mentorum    tegimine     gemmisque     pretiosis     decorata,     perpetuis     laudum     titulis 
honoretur. 

v.Caesarii  (26).     Ad    declaranda   vero    merita  virtutum    suarum,    quae   per   eius  orationes 

post  eius  transitum  Dominus  sit  operatus,  nefas  est  silentio  praeterire.    Una  de 
ib.c.42.  Christi   ancillabus  tertianae  febrisa   tipo  ingentibus    ardoribus  urgebatur.    Acci-  30 
piens  autem  linteum,  quo  corpusb  beatissimae  matris  fuerat  involutnm,  magna  cum 
fide  lavat  illud  aqua  munda,  et  bibens  illam,  a  febribus  vel  ab  angustiis  resoluta, 
salva  effecta  est. 

(27).    Unus  de  servientibus  monasterii  ipsius    cum   per   aegritudinem  gressum 
sibi  abstultunr1  graviter  defieret,    in  sopore  positus  iubetur,    utb   peteret  a  Christi  35 

Capp.  24  —  27.     1.  2. 

Cap.  24.     a)    eriutri  1.  b)    ostendit    (1).  2.  c)    baiulabat  2.  d)    ita  scripsi ;    compu- 

tantes  (1).  2. 

Cap.  25.     a)  Teodosius  1.  b)    certabunt  1.  c)    pro  1.  d)    proditum  1.  e)  c.  v.  2. 

f)  om.  1.         g)  partis  1.  40 

Cap.  26.     a)  febres  1.         b)  ita  2  cum  V.  Caesarii;   b.  m.  f.  caput  i.   1. 

Cap.  27.     a)  ablatum  2.         b)  i.  petere  2. 

1)    Theudorms    fal.   Theodosius)    episcopus  Arelatensis    in    synodo    Cabillonensi   c.    a.  650. 
propter    vitam    indecentem    excessusque    depositus    est;    ef.    Concilia    ed.    Maassen  I,  p.    214. 
2)  Kxsequiae  V.  Hilarii.  —  Gall.  'obsequcs' ,  ' funerailles ' .    Ducavge.        3)  Serviens  est  minister,  45 
fanmlus,    vassaWus ;    cf.    Ducaugc    h.    v.  4)   S.  Mariae    basilicam    Caesarius   a.  524.    cou- 

struxerat ;   cf.   V.  Caesarii  I,  57. 


VITA  RUSTICULAE  SIVE  MARCIAE  ABBATISSAE  ARELATENSIS.  351 

ancillis,  ut  de  grabato  ubi  sancta  mater  quieverat  quattuor  anguli  Lavarentur,  e1 
ipsi  bibere  daretur.  Quoda  ubi  factum  est,  maximam  continuo  promeruit  consequi 
sanitatein.  Quisque  vero  aegrotus,  quamvia  in  gravi  angustia  positus,  eius  im- 
plorans  sanctitatem,  qualemvis  parvum  Linteum  aut  pannum  de  ipsius  vestimentis 
5  suo  corpori  fide  plenissima  collocaverit,  promeretur  a  Domino  et  recuperationem 
corporis  et  animae  percipere1*  salubritatem. 

(28).    Qualem  vero  curam  vel  sollicitudinem  de  animabus  ad  se  pertinentibus, 
dum    adhuc   superstes*    esset,   liaee   beatissima   mater   habuerit,    exu   lioc   cognosci 
potest,    dum    post   discessnm    pia   sollicitudine  anamquamquec   earum    visitans  mo- 
io  nuerit,  castigaverit,  ut  ferventi'1  studio  ad  opus  sanctum  festinare  deberent. 

(29).  0  venerabilis  famula  Christi,  duin  pro  tuis  laboribus8  iustis  paradiso 
laeta  exultas,  preces  alumni0  o-re«-is  Deo  patri  offerre  dignare.  Esto  advocatrix1' 
pro  ipsis  ad  dominum  Iesum  Christum,  ut  mereantur  omnes  tecum  in  illa  beati- 
tudine  gaudere,  iibi  est  laetitia  angelorum,  gaudium  prophetarum,  laus  aposto- 
15  lorum,  victoria'1  martyrum,  exultatio  virginum,  gloria  sacerdotum  et  omnium  sine 
fine  laudantium6   Deum  perpetua  beatitudo. 

(30).  Obsecro  igitur  bonitatem  vestram,  sanctae  virginesa  Christi,  per  ineffa- 
biJem  Dei  omnipotentiam,  ut  quotiens  haec  a  vobis  recensita  fuerint  gesta,  semper 
memoriam  mei  in  vestris  orationibus  habeatis,  cuius  haec  studio  scripta  sunt;  nt 
20  ijjse  dominus  noster  Iesus  Christus,  cui  omne  iudicium  pater  dedit,  animani  meam 
innumeris  criminibus  obligatam  a  morte  liberet  et  de  profundo  inferni  gurgite 
extractam  in  illa  gloria  beatarum  animarum  largo  indulgentiae  suae  munere  iungat, 
qui  cum  Patre  et  Spiritu  sancto  vivit,  dominatur  et  regnat  Deus  per  cuncta  sae- 
cula  saecnlorum.     Amen. 

25  Capp.  27—30.     1.  2. 

Cap.  27.     a)  Id  2.         b)  rccipere  sanitatem  2. 

Cap.  28.     a)  superstis?  1.         b)  et  1.         c)  unaqueque  1.         d)  fervcntie  1. 

Cap.  29.     a)  i.  1.  1.  b)  om.  2.  c)  avoc.  1,  corr.  d)  victoriae  2.  e)  laudencium? 

pr.  m.  1. 

30  Cap.  20.     a)  virgini:  pr.  m.,  virgines  m.  al.  1;   virginis  2. 


PASSIO  THRUDPERTI  MARTYRIS 

BRISGOVIENSIS. 

S.  Thrudperti  memoriam  nomenque  adlmc  servavit,  qui  in  Silva  nigra,  scilicet  in 
Brisgovia,  situs  rivisque  duobus  irriguus  est,  locus  hodie  S.  Thrudpert  appeUatus.  Qui 
cum  saec.  VIII.  e.r.,  heredibus,  i.  e.  possessoribus,  inter  se  dissentientibus,  fere  in  soli-  t> 
tudinem  redactus  esset,  unus  eorum  Bambertus  nomine  ex  nobilibus  provinciae  dirutnm 
restauravit  basiUcamque  'cum  copiosis  auro  paratis  altaribus  novaque  decentique  con- 
struxit  materia'.  Deinde  in  altiore  eiusdem  parte  corpus  patroni  e  tumulo  prolatum  de- 
positum  est,  episcopo  dioecesano,  scilicet  Constantiensi,  accersito  popidique  multitudine 
confluente  innumera,  anno  Ludoivici  regis  secundo,  VI.  Kal.  Mai.,  scilicet  a.  815.  p.  10 
Chr.  n.  die  26.  Aprilis. 

Eam  ipsam  basilicae  aedificationem  corporisque  translationem  'nnper  nostris  tem- 
poribus',  midto  autem  post  sancti  mortem  contigisse  auctor  Passionis  asseruit,  qui  mira- 
cula  vetusta  memoriae  non  mandata  esse  ipse  conquestus  de  Joci  origine  haec  rettulit. 
Thrudpertus  et  Budpertus  germani  ex  Hibernia  orti  inter  innumerabiles  martyres  'Bo-  15 
mani  orbis  Francorumque  imperii',  qui  ad  renovandam  ecclesiam  dirutam  ex  aliis  mundi 
partibus  in  Gallias  advenerant,  Bontae  primo  ad  Petri  limina  mandata  acceperunt,  ubi 
terrarum  servitium  Dei  exercerent,  hic  scilicet  in  Baiuwaria,  alter  autem  loco  quem  dixi 
in  Brisgovia  sito.  Deinde  Thrudpertus,  de  quo  iam  solo  agitur,  cum  vallem  'quasi  a 
Deo  sibi  assignatam'  in  saltu  vicino  inquirere  coepisset,  ab  Othperto  herede,  i.  e.  posses-  20 
sore,  eiusdem,  abavo  Bamberti,  de  quo  dixi,  petens,  ut  eo  perduceretur,  comitantibus 
venatoribus  ad  locum  sibi  praedestinatum  pervenit.  Bemissis  mox  comitibus  Othperto 
nuntiari  iussit,  locum  congruum  se  repperisse,  'de  quo  nullo  umquam  tempore  diebus 
vitae  suae  recedere  voluit' ;  ille  autem  omnem  humanitatem  omnemque  benignitatem  ei 
exhibens  non  solum  locum  quem  petiverat  concessit,  sed  etiam  praedia  quaedam  vicina  25 
cum  omnibus  adiacentibus  addidit  neque  servos  praetermisit  fortes  viribus  ad  saltum  pur- 
gandum  aptissimos.  Qui  cum  durum  laborem  aegre  ferrent,  unus  eorum  sancto  dormienti 
necem  intulit,  postquam  annum  fere  tertium  in  eremo  peregit.  Martyr  in  oratorio  ab 
Othperto  constructo  depositus  est  vivoque  adhuc  eodem  sarcophagus  miro  modo  patefactus, 
'ut  nuHatenus  militis  Dei  triumphus  infirmis  mentibus  in  dubium  veniret'.  30 

Infirmae  vero  mentes  inde  ex  Godefridi  Henschenii  temporibus  non  defecerunt, 
quibus  martyris  illius  triumphus  in  dnbinm  venisset,  duoque  argumenta  iudex  ille  litte- 
ratus  auctoritati  biographi  optime  opposuit,  germanitatem  scilicet  Thrudperti  Budpertique 
ex  simihtudine  nominum  temere  assumptam  nominaque  utriusque  omnino  Theidonica  ad 
patriam  referenda  longe  aliam  atque  quam  ille  statuisset  Hibernicam.  Denique  regio  35 
sanctis  ad  servitium  divinum  exercendum  Bomae  assignata  monente  F.  W.  Bettberg x  ad 

1)  'Kirchengesch.  Deutschlands'  II,  p.  48. 


PASSIO  THRUDPEKTI   MARTYRIS  BRISGOVIKNSIS.  .553 

exemplum  mandati  referenda  est,  quod  a  sede  Romana  acceperat  Bonifatim.    Res  igitur 
quas  a  Thrudperto  gestas  esse  in  Passione  legeris  sicut  auctor  sibi  excogitaverat,  d«  lit 
teris  eas  mandavit  neque  quicquam  certi  compertum  habuit  proxter  basilicae  aedificationem 
corporisque  translationem  a.  815,  sieut  facile  convenio  cum  Alberto  Hauck1. 

•r>  Thrudperti  acta  cum  duplicia  extent,   A  et  B  easdem  omnino  res  continent  neque 

differunt  nisi  sermone.  qui  in  A  prolixior,  in  Ii  autem  <■/  simplicior  et  purior  legihtr. 
Huic  autem  recensioni  propter  ipsam  breviiatem  ut  antiquiori  auctoritas  maior  ab  om- 
nibus  fere  usque  adhuc  attributa  est.  Attamen  textum  B  prologo  praetermisso  incipientem : 
Cum  innumerabiles  martyres  Romano  orbe  Francorumque  imperio  cum  A  comparan- 

10  tibiis  nobis  contraria  potius  <>}>i))i<>  tenenda  est: 


A 
c.  2.  duos   germanos  fore   (pro  fuissej 
patrum  memoria  tradit 
ib.  de  Eoma  repedantes, 


B 

duo  germani  fratres  fuisse  traduntur 

Eomam  egressi, 


is  nam  nemo  litterarum  illius  aevi  peritus  negabit  rudiorem  eamque  antiquiorem  elocutionem 
in  A  occurrere,  cttm  B  trivialem  quandam  retractationem  subierit.  Denique  quae  in  A 
(c.  10)  Ramberti  nomini  addita  sunt  verba  'mtper  nostris  temporibus'  in  B  deside- 
rantur,  eaque  scriptoris  esse  temporibus  illis  aequalis  vel  I.  M.  Lorenz  studiosissimus 
opinionis  contrariae  defensor  concessit;  incarnationis  autem  annus  in  B  suppletus  816. 

bc  stare  nequit,  cum  praecedenti  potius  secundus  Ludowici  Pii  annus  conveniat.  Hoc 
caput  idtimum  vitae  postea  adiectum  esse  statuit  F.  I.  Mone,  omniaque  quae  ad  sae- 
cidum  IX.  referenda  sunt  fidemque  auctoris  concutere  videntur  idem  sustulit,  scilicet  verba 
Fraucorumque  imperio,  Jocos  ad  germanitatem  Tkrudperti  Budpertique  et  ad  Othperti 
successores  Rambertum   aliosque  spectantes.     Hiberniam  autem  patriam,   quam  item  sibi 

25  suspicionem  movisse  ipse  fatetur,  tolerandam  esse  statuit,  postquam  sublata  germanitate 
vel  Rudpertum  Francis  servavit.  Luculentum  igitur  hagiographiae  studiosis  exemplum 
dedit  examinis  critici  vix  tolerandi,  neque  Jwdie  desunt,  qui  exstirpatis  locis  adversis 
iis  quae  restant  summam  antiquitatem  attribuere  audeant.  Ceterum  recensio  B  cultus 
gratia  retractata  atque  in  breve  coacta  est,  ut   die  sancti  festo  recurrente  in  conventu 

80  Jegeretur,  sicut  ex  additamento  concJudi  Jicet  hoe:  cuius  hodie  natalicia  colimus. 
Ex  ipsa  Jectiones  pendent  illae,  quae  tribus  capitulis  distinctae  in  breviaria  Argentora- 
tensis  ecclesiae  admissae  sunt  (incip.  Beatissimus  martyr  Trupertus,  cuius  hodie  nata- 
litia  colimusj. 

ConsiJium    hagiographis    commune    auctor  persequitur,    ut   iura    soJo   adhaerentia 

35  monasterii  proprii  stabiliret.  Summa  enim  totius  Passionis,  id  quocJ  qui  in  has  Jitteras 
aJtius  inquisiverit  mecum  consentiet,  in  donatione  Othperti  'heredis'  vallis  illius  consistit. 
qua  cum  Jocum  monasterii,  tum  'praedia  quaedam  iuris  illius  supra  commemorato  Joeo 
vicina  cum  omniJnts  adiacentibus  beato  Thrudperto  in  servitium  tradidif,  atque  pro- 
prietatem  Joc-i  OtJiperto  re  vera  convenisse  in  recensione  B  eo  expressius  declaratum  est. 

io  Est  autem  vaJlis  iJJa  bifurca  atque  monasterio  inferior  tantum  eonvenieJjat,  ex  qua  Neu- 
magen  rivus  deftuit :  in  superiore  autem  Brizzinae  rivi  niJiil  possidehat  nisi  curam 
animarum  colonorum  inhabitantium  eamque  ab  episcopis  Constantiensibus  canonice  con- 
ccssam.  Inter  duas  vattes  eo  quo  dixi  modo  distinctum  est  in  priviJegio  Lticii  II.  a.  1144  '-'. 
quo    beaJi    Petri    et   apostoJicam    tuteJam    monasterium    subiit.      Superiorem    una    cuni 

45  monasterii  advocatia  gens  de  StoupJien  ex  ministericddms  tenebat  monacJtique  cum  ead<-m 
discidia  Jonga  contraxerant  ad  extorquenda  haec  iura.  Causae  propriae  id  melius  con- 
suJerent,  cliartas  tanta  fertiJitate  tantaque  arte  aditJterabanf,  ut  viros  doctissimos  fere  <<<! 

1)  'Kirchengesch.  Deutschlands'  I,  p.  329 2.        2)  Herrgolt  II,  \,  p.  169;  Jaffi  n,  8563  2. 

SS.  R.  Merovino-.    IV.  4:» 


354  PASSIO  THRUDPERTI   MARTYRIS  BRISGOVIENSIS. 

nostrum  aevum  deceperint,  atque  inter  dolosa  chartarum  figmenta,  quae  per  medium 
aevum  in  monasteriis  temptata  sttnt,  haec  sane  maxima  e.ristimantur,  id  qtiod  non  mi- 
nima  Jaus  est.  Othperto  igitttr  liambertoque  possessoribus  terrae  illius  comites  de 
Hahesburg  saccessores  dederunt,  iisque  non  solum  confirmationem  donationis  primae,  sed 
etiam  cdteram  monasterii  restitutionem  attribuernnt,  quasi  iure  hercditario  illud  posse-  5 
dissent,  iusque  pwoprictatis  ab  iJJis  in  congregationem  ipsam  trawfusum  essc  simuJa- 
veruut,  ifa  ut  veri  advocati  omnino  excluderentur.  Domini  beneficia  monasterio  hir- 
giJi  iam  in  bulla  quae  genuina  existimatur  Lucii  papae  hoc  ordine  se  subse- 
quuidur:  Othpertus,  Rampcrtus,  Lidfredus  eorumque  successores.  Ln  chartis  autem 
falsis  de  consanguinitate  meritisque  singulorum  erga  monasterium  plenius  relatum  cst.  ir. 
Restitutor  'monasterii  in  honore  Dei  constituti  et  apostoJorum  Petri  et  PauJi  et  sancti 
Trudberti  martyris,  qui  ibi  coronatus  ct  in  ipso  sanctissimo  corpore  requicscit',  inprivi- 
Jegio,  quocJ  a.  902.  datum  esse  mdt,  ceJebratur  LuitfricJus  'comes  de  Abensburg' ',  isque 
'progenitores'  venerabatur  Othpertum  Rambertumque.  Eorundem  'fundatorum  monastcrii 
Sancti  Truperti  martyris  in  Nigra  siJva  Constantiensis  diocesis'  et  ipsius  Luitfridi  co-  15 
mitis  AJbertus  comes  Habesburgensis  in  priviJegio  a.  1186.  attributo  meminit,  quo  prae- 
cedens  et  continetur  et  confirmatur.  His  aJiisque  monasterii  Thrudpertini  documentis 
nisi  sunt,  qui  augustae  domus  caesareae  origines  olim  elucubrarunt.  Monachi  antem 
hanc  intcr  iJJam  monasteriumque  intercedentem  necessitudinem  summo  studio  neque  sine 
Jjono  fructu  coJuisse  videntur,  ita  ut  inscriptione  quoque  eccJesiae  inscidpta  memoriam  20 
posteris  tradiderint,  eademque  etiam  Passioni  patroni  caasa  facta  est  et  ceJebritatis  et 
nominis.  Denique  v.  Weech1  archivi,  ubi  chartae  monasterii  iam  asservantur,  CaroJi- 
ruhensis  praefectus  doctissimus  totas  quas  fecerant  fraudes  summo  acumine  detexit, 
causaque  denuo  examinata,  ipsius  argumentationem  et  confirmavit  et  amplificavit  finemque 
quo  tenderent  aperuit  AJoysius  SchuJte2.  25 

Manifestttm  autem  est  ad,  comites  Habespttrgenses  inprimis  ex  RudoJfo  a.  1273. 
rege  eJecto  spem  monachorum  erectam  esse.  Si  chartae  quae  ipsi  attriJmitur  a.  1277. 
fides  habcnda  est3,  proprietatcm  utriusque  vaJJis  sententia  Jata  monasterio  adiudicavit. 
Passio  patroni  eocJem  regnante  retractari  visa  est,  ut  attgustis  monasterii  amicitiis  necessi- 
tudinibiisqtte  iam  congrueret,  monachiqtte  hattd  timicJe  iam  decJaraverunt  comitum  de  30 
Habspurg  magnificam  generosamque  propaginem  ex  Othperti  stirpe  originem  traxisse, 
eidem  advocatiam  quoque  monasterii  convenisse,  hanc  vero  ad  extraneos  devoJutam  esse, 
e  quibas  Otto  de  Stouphen  aJJatus  est.  Hanc  novam  Passionis  editionem  (incip. 
Quemadmodum  viatoribus  positisj  a.  1279.  sedente  Wernhero  abbate  duobus  Jilms  com- 
prehenderunt  (C),  versibus  additis  his:  35 

Tempus  si  poscas,  quo  scripsimus  hec,  ita  noscas: 

Millenis  decies  septem  ter  tresque  ducentis 

Annos  adicies  in  carne  Dei  venientis. 

Abbas  Wernherus  tunc  rexit  martiris  edem, 

Verna  Dei  verus,  sibi  qui  det  in  ethere  sedem.  10 

Anno  autem  post,  scilicet  1280.  p.   Chr.  n.,  eos  immutantes  AJbertum  Wernerumque  mo- 
nachos  nominaverunt,  qui  Thrudperti  Jibrum  scribendum  rurassent^: 

1)  'UB.  des  Benedictinerklosters  St.  Trudpert'  fZeitscJir.  f.  dte  Gesch.  d.  Oberrheins' 
XXX,  p.  76sqq.J.  OJiarta  spuria  a.  1186.  ib.  p.  86.  inter  eas  Jegitur,  quae  pJenae  editae 
sunt.  2)    ' Studien   zur   cdtesten   und   dJteren    Gesch.  d.   Habsburger   und  ihrer  Besitzungen'  45 

('Mitth.  <1.  Iustituts  f.  osterreich.  GeschicJitsforschuiig'   VIII,  p.  538  sqq.J.  3)  Id  quod  dubi- 

tavit    v.  WeecJt  J.  J.  p.   118,    etsi    exteriora    falsitatis    argumenta    non    repperit.  4)   Mone 

p.   27. 


PAS8I0  THRUDPERTI  MARTYRIS  BRISGOVIENSIS.  355 

Annis  millenis  ducentis  octuagenia 
Wernero  pleno  titulis  sub  patre  sereno 
Albertus  rector  infirmornmque  refector 
Claviger  atque  bonus  Wernerus  ad  ista  colonus 
Fecerunt  scribi,  mitis  Trudperte  beate, 
Hnnc  librumque  tibi,  fnlgens  per  climata  late. 

Ea  qitac  libro  primo  insunt  ex  actis  vetustioribus  A  deprompta  sunt  praeter  locum  a&  Lut- 
fridum  spectantcm  'comitem  illustrem  et  origine  creatum  eadem,  a  proavorum  neguaguam 
clevotione  degenerantem',   cui  rcnoratio  monastcrii  in  honorem  SS.  Petri,   Pauli,    Thrud- 

10  perti  attribititar ;  alter  autem  miracula  saec.  XII.  XIII.  patrata  continef,  inprimis  ea 
quibus  motestiae  monastcrio  ab  adrocatis  itlatac  illustrarentur.  De  indole  utriusque  in 
calce  tibri  I.  relatitm  cst  ita:  Haec  de  gestis  antiquioribus  ac  scripto  mandatis 
utcumque  dicta  sufficiant;  nunc  ad  ea  quae  nondum  ab  adhuc  vivencium  memoria 
recesserunt  eisque  sunt  acta  scientibus  vel  a  nuper  defunctis    ac    fide   dignis  certa 

io  relatione  comperta  oratio  dirigatur,  dum  altcr  hanc  praescriptionem  fert :  Incipiunt 
capitula  libri  secundi  de  miraculis  sancti  Trudperti  martiris  modernis  tempo- 
ribus  factis.  Totitm  autem  o^nts  in  monachorum  admonitionem  desinit  hanc:  Colite 
ergo,  incolae  vallis  huius  et  loci,  colite  ac  diligite  quod  habetis,  ne  tanto  privari 
patrono,  sed  ab  eo  mereamini  defensari  ac  protegi  coram  eo,  cui  fideliter  militavit 

20  in  terris,  a  quo  in  celis  coronam  percipere  meruit  triumphalem,  qui  est  benedictus 
in  saecula  saeculorum.     Amen. 

Ad  Passioncm  qitam  soJam  curavi  A  recensendam   subsidia  praesto   fiteritnt  hacc : 

1)  Codex  Sangallensis  n.  577,  saec.  X,  p.  367 — 374. 

1*)    Codex  Stuttgartiensis,   Biblia  fol.  n.  5G7   saec.  XIII  scriptus  picturisque 
*5  pulcherrimis  exornatus,  olim  monasterii  Zwifaltensis,  continet 

fot.  7 — 8'.    Passionem  Thrudperti  absque  praefatione  et  fine,  ita  ut  etiam  Ludowici 
annus  II.  desideretur,  sed  interpolationibus  aitctam,  qitac  originis  Sangaltcnsis  videntur  essc. 
fol.  8'.    Translationem ' sancti  a.  962.  factam,  qitam  infra  edidi. 

2)  Codex  Einsidlensis  n.  250,  saec.  XII,  p.  214—224. 

30  Sa)   Codex  Heidetbergensis,  Salem  IX,  29.  saec.  XIII,  fol.  167— 170'. 

Sb)  Codex  Bas iteensis  A  IX,  4,  a.  1491/2.   exaratus,    oiim  'ecclesiae  S.  Lcon- 
hardi  in  Basitea  maiori   ordinis  canonicornm  regularittm  sancti  Augustini' ',  p.  78 — -88. 
Codex  vetitstissimus  \,  qitocum  arte  coniunctus  est  V,  ex  excmplari  persimiti  pendens: 
c.  5.  laboreml  dedignari  superscr.  1;   add.  1*, 
35       c.  7.  iam  vice  altera]    vice    om.   1.   1*/    die  post  altera   m.  at.  add.   1:    iam   altera 
die  1*. 
certe  anctoritatem  magnam  Jiabet,  sed  consentientibus  reliquis  ipsa  haud  raro  infirmatttr: 
c.  4.  servos]  2.  3«.  b  cum  B:    viros   1.    1*. 
c.  6.  quo]  2.  3a.b;    ubi   1.   1*, 
i>      c.  9.  mandfantur,    quoniam    cottidie  nova,    si    fides    petentium  non    desit,    instaur 
om.   1.   l*]antur, 
c.  10.  abnepos]  2.  Sa.b:    ac  nepos   1.   1*, 
rebusquc  sic  stantibus  lectiones  eius  adnotatis   adscribendae  erant.     Libri  Sa.  b  ex  exem- 
ptari  eodem  exscripti  sunt : 
■        c.  5.  tantum]  recusantes  add.  3r/.  b, 
qitod  sedente  ErchanbaJdo   abbate   exaratum   videtur   esse.     Ipse  enini,   sicut  ex  versibits 
codici  3«   subiectis  colligi   Ucet,    non    sotum   monasterium   S.   Thrudperti    incendio    con- 
sumptum   restauravit,    sed  etiam    'actus   sancti   venerandos'   conscripsit,    iibrumquc  pocta 
tcstatitr  a  sc  ipso  corrcctum  csse:  idem  in  versibus,  qui  Passionem  in  3b  excipiunt.  celebratur 

45* 


356  PASSIO  THKUDPERTI  MARTYRIS  BRISGOVIENSIS. 

'Erchenbalt'.  JJnde  Erchanbaldus,  cuius  aevum  plane  ignoratur,  auctor  Passionis  A  crc- 
ditus  est,  qui  solum  exemplar  3  exarasse  videtur.  Codicem  1  a  Kunone  Franclce  v.  c. 
exscriptum  cum  reliquis  libris  contuli. 

Denique  recensionum  B  ct  G  codices,  in  quos  fortuito  incidi,  enumerare  libet : 

B)  Codex  Bernensis  n.  47,  saec.  XII,  fol.  118  — 119'.  5 

C)  Codex  Salisburgensis  archivi  monasterii  S.  Petri  IX,  34,  antea  I  et  VII, 
ll1,  saec.  XlVex.,  fol.  16—42. 

Becentissima  haec  editio   C  prima  lucem  aspcxit  cura 

Godefridi  Henschenii ,  Acla  sanctorum,  Antverpiae  1675,  April.  III,  p.  426 — 
440,  cui  acta  collata  cum  codice  Blaburensi  Gamansius  Aschaffenburgo  transmiserat.  io 
Praeter  hunc  librum,  qui  ad  bibliothecam  monasterii  S.  Thrudperti  pertinebat,  cditori 
breviarium  ecclesiae  Argentoratensis  a.  1478.  excusum  praesto  fuerat,  quo  vitae  compen- 
dium  in  tres  lectiones  ad  matutinum  recitandas  distributum  continebatur.  Ceterum 
c.  1 — 8.  libri  primi  ab  Henschenio  praetermissa  adhuc  inedita  latent. 

Becensionem  A  primus  Bernardus  Pesius  Mellicensis  e  codice  interpolato  Zwi-  15 
faltensi  (nobis  V)  eruit  in  'Epistola  ad  virum  cl.  P.  Marcum  Hansizium  Soc.  Iesu 
aliosque  in  Germania,  Gallia  et  Italia  viros'  (Viennae  173 \)  data,  actaque  haec 
S.  Tlirutperti  ut  vetustissima  'Erganbaldo  circa  annum  700.  abbati  Sancti- Thrut- 
pertino'  attribuens  arma  optatissima  contra  eos  repperisse  sibi  visus  erat  viros  erudi- 
fissimos,  qui  'contra  receptam  apud  Salzburgenses  de  S.  Iiuperti  aetate  traditionem  scrip-  20 
serant'.  Adversarius  autem  P.  Marcus  Hansizius  in  'Besponsione  ad  epistolam 
B.  Pezii  super  vita  S.  Trutperti',  Viennae  1731,  argumenta  ipsius  minime  accipiens 
Passionem  contendit  non  midtae  esse  auctoritatis. 

Praeterea  historiae  quoque  gentis  Habsburgicae  scriptores  ad  origines  ipsius  stabi- 
liendas  operam  studiumque  in  haec  acta  contulerunt,  materiaque  reperta  uberiore,  Mar-  25 
quardus  Herrgott ,  Genealogia  diplomatica  augustae  gentis  Habsburgicae,  Vindobonae 
1737,  tom.  I,  p.  285 — 298,  textum  triplicem  lectoribus  obhdit,  codicibus  et  Sangallensi  (l) 
et  Basileensi  (2>b)  descriptis  editioneque  Peziana  in  medio  collocata,  neque  scripturae  co- 
dicum  1.  1*  specimina  (post  p.  XVIII)  addere  praetermisit,  quae  ut  erant  manu  picta 
veritati  parum  congruunt.  30 

Deinde  Michael  Lorenz  eloquentiae  et  historiarum  prof.  publ.  ordin.  et  bibliothecae 
Argentoratensis  praefectus  recensionis  B  tria  folia  veteris  codicis  involucro  detracta  cum 
examinaret,  acta  omnium  quae  anfe  ipsum  lucem  viderant  purissima  et  antiquissima 
eruisse  sibi  visus  est  eaque  in  dissertatione  quam  inscripsit:  Acta  Trudperti  martyris 
omnium,  quae  extant,  antiquissima  ad  ilhistrandas  origines  domus  Habsburgo-Austriacae  35 
ex  codice  manuscripto  bibliothecae  academiae  Argentoratcnsis  producta,  Argentorati  1111 , 
ita  publici  iuris  fecit,  ut  unam  paginam  acta  Sangallcnsia  ex  editione  praecedente  de- 
prompta,  codicum  Z/cifaitensis  Basileensisque  lectionibus  variantibus  additis,  occuparent, 
oppositam  aidem  codex  Argentoratensis,  cui  textus  breviarii  in  margine  additus  est. 
Becensionem  A  aliquanto  ampliorem  plane  nihil  novi  quod  altera  B  non  contineatur  40 
praeter  inania  verborum  lenocinia  exhibere  ratus  suam  proptcr  ipsam  brevitatem  ante- 
posuit  atque  etiam  de  actate  codicis  Argcntoratensis  tofo  caelo  erravit,  nam  scriptura, 
sicut  ex  specimine  intellegitur  quamvis  imperfecto  et  rudi,  saec.  XI/XII.  attribuenda  est 
neque  IX.  vel  X,  id  quod  ipse  statuerat. 

Eandem  de  indole  utriusque  recensionis  opinionem  secutus  45 

F.  I.  Mone,  ' Quellensammlung  der  badischen  Landesgeschichte',   Caroliruhae  1848, 
I,  p.  19 — 21,  'Vitam  priorem  auctore  anonymo',  scilicet  recensionem  B,  ad  codicem  Argen- 

1)  Cf.  'Archiv'  X,  p.  615. 


PASSIO  THRUDPERTl  MARTYRIS  BRISGOVIENSIS.  -557 

toratemem,  guo  M.  Lorenz  usus  erat,  p.  22 — 26  'Vitam  alteram  Erchanbaldo  auctore', 
scilicet  textum  A,  ad  codices  noetros  1.  1*.  2.  ~M>  recenmit,  dum  in  cod/kem  8a  non  in- 
cidit  nisi  opere  absoluto  fcf.  j>.  525J.  j$    Krusch. 


I. 
INCIPIT*  PASSIO  SANCTI  THRUTJiKRTl  MARTYRIS. 

(I)1'.    Cum  merita  sanctorum  recoluntur,    habitator1  illorum    cum   pura  v.miarionu. 
conscientia    Spiritus    sanctus    invocandus  est,    ut   qui    illis  tam   multiplicia0    vir- 
tutum  instrumenta  largitus  est,  eis  etiam  qui  memoriam  illorum  Dei  omnipotentis 
adiutorio  propagare  posterisque  cupiunt'1  Christo  propitio  ad  recolendum  remittere 

io  puruin  et  integrum  sensum  inspirare  dignetur,  quia  buniana  fragilitas  quo  pronior, 
iani  mundo0,  ut  ita  dicam,  in  occasum  vergente,  in  viciis  labitur,  eo  nibilominus 
ad  intelligenda  quaelibet  mystica  vel  recolenda'  iustorum  merita  habetur»  indigna, 
nisi  ille  cenosam h  vitam  fragiliurn  deiectam  erigat  sensusque  nutantis  inopiam ' 
per  suam  inenarrabilem  pietatem  instauretk,  qui  suo1  sanguine  precioso  peccatores 

16  redemit  et  martyres  coronavit. 

(2).  Cuma  igitur  innumerabiles  martyres  Romano1'  orbe  Francoruinque  im- 
perio  proprio0  sanguine  legainus  fuisse  coronatos,  quam  plures  illorum  ex  aliis 
niundi'1  partibus,  audita  fama  novae  rudisque  cbristianitatis,  ad  renovandam  iam 
pene  propter   doctorum    inopiam  Christi   ecclesiam    dirutam    Galliis0   partibus1    ad- 

20  venisse    comprobantur.     E  quorum  numero    duos   germanos   fore    patrum    memoria 

tradit,    qui    ex  Hibernia"   insula   orti*,    iuxta   euangelicum  praeceptum  domum  pa-  ef.Gen.i2,i. 
triamque  mente  integerrima'1  relinquentes '  crucemque  Christik  corde  gestantes,  ad  ^i"^"1'' 

*)  exemplum  plurimorum  beatorum  virorum  sunt   secuti,    sicut    beati  Galli,    qui    ex 
eisdem  flnibus    exiens,    cognacionem  et  terram  relinquens,  heremum  in  territorio 

25  episcopatus  Constanciensis  adiens,    ibique  multis  laboribus    fatigatus,    pro  Christi 

nomine  quievit  in  pace.  In  cuius  nomine  egregia  constructa  cernitur  ecclesia, 
multis  diviciis  et  honoribus  locupletata 2.  Similique  modo  praefati  duo  germani 
Truopertus  et  Ruopertus,  e  quibus  unus,  videlicet  Truopertus  nomine,  legitur 
per  palmam   martirii,    ut    consequenter  exprimetur,    anno    dominice    incarnacionis 

30  sexcentesimo  septimo  sub  beato  Bonifacio  tercio,    regnante  Foca  imperatore,   mi- 

grasse  de  miseria  vite  praesentis,  doctrinis  variis  accensi,  que  conminantur  eterna 
supplicia  pro  momentanea    delectacione    et  promittunt  gaudia  celestia  pro  rerum  c  25,40. '' 
temporalium    relictione,    ducis    enim    cuiusdam  filii,    secundum   seculi  nobilitatem 
per  viam  celestis  ducis  gradiebantur  add.  1*. 

35  /.    Cap.  1.     1.  2.  3a.b.      Cap.  2.     1.  1*.  2.  3«.  h. 

Cap.  1.     a)  ita  1;   praescr.  I.  p.  s.  Truhtperti   herem  2;    Passio  beati  Triiperti  m.  1'  (ubi  pro- 

loytts  deest);    Incipit   vita   sancti  Thrutberti   3«;    Incipit   preiacio    in   vitam   sancti    Truthperti   martiris, 

quod  est  VII.  Kl.  Maii  %b.  b)  capitum  numeri  des.  codd.  c)  multiplica  pr.  m.  2.  d)  capiunt 

pr.  m.  2.  e)  om.  2.         f)  colenda  2.         g)  i.  h.  Sb.         h)  sceuosam  36.         i)  om.  :\b.         k)  instau- 

40  raret  3«.         1)  sang.  suo  3b. 

Cap.  2.     a)  praescr.    Passio    sancti  Truthperti    martiris  Sb.  b)   Romana  urbe  2;    R.  orbi  3b. 

c)  om.  2.         d)  p.  m.  2.         e)  Gallie  3b.         f)  a.  p.  1*.        g)  Ibernia  pr.  m.  2.        h)  m.  intcgra  3«; 
haec  om.  3b.         i)  derelinquentes  3b.         k)  ita  rell.;  c.  g.  Chr.  1. 

1)  Ltitium  est  V.  Hilarionis  auct.  Hieronymo.         2)  Tntellegitur  ecclesia  S.  Galli  a  Goz- 
■*5  berto  ahbate  a.  830.  constructa. 


358  PAS8I0  THRUDPERTI  MARTYRIS  BRISGOVIENSIS. 

beati  Petri  principis  apostolorum  limina  convolarunt,  ut  summi  clavigeri"  pre- 
cibus  animadvertere  mererentur,  quibusnam  mundi  partibus  Dei  servitium,  ipso1' 
favente,  inchoare  deberent.  Et  quia  nemo  est,  si  propria  voluntas  non  titubaverit, 
qui  Dei  adiutorium  sanctorumque  illius  incassum  quaerat  patrocinium,  praefati 
germani  de  Eoma  repedantes,  certissimi,  utc  fertur,  facti  erant,  quibus  in  locis  5 
Dei  famulatum  exercere'1  et  praesentem  vitam  terminare,  numquam  morituri  felici 
memoria,  deberent.  Unus  namque  eorum  Bagoariis0  partibus  remeans  Rodpertus1 
nomine,  dignissimam  sui  nominis  retinens  memoriam,  clarissimis  miraculorum  signis 
actenus,  uts  fertur,  floret  in  orbe.  Alter  vero  Trudpertush  nomine  *  Italiae1  fiues 
pertransiens  Reniquek  fluminis  cursum  sequens,  Alamanniae1  provintiae  maximam  10 
partem111  pertransiens,  in  pago  Prisagcauge11  aut°  longe  a  Reno11  flumine  vallem 
quendam'1  in  saltu  vicino,  quasi  a  Deo  sibi  assignatam,  magno  cum  conamine 
coepit  inquirere1'. 

(3).  Qui  dum  hei^edem  eiusdem  vallis  Otpertum!l  quendam  ex  nobilibus  per- 
sonis  reperisset,  vir  Deo  devotusb  ab  illo  fiagitare  conatu  quo  valuit  cepitc,  ut  15 
per  nomen  domini  Iesu,  hominibus  suis  deducentibus,  iam  olim  ad  optatam  vallem 
visere'1  quivisset.  Qui  mox  ut  homo  nobilis  viri  Dei  a  Deo  inspiratam0  sentiens 
voluntatem,  venatoribus  suis  iussit,  utf  illum  ad  locum  quem  petiit  sine  mora 
perducerent.  Qui  iussa  complentes,  mox  ut  quandam  partem  saltus  pertransiebant", 
per  aliam11  quam  petiit  eum1  perducere  vallemk  conati  sunt.  Sed  continuo  vir  20 
Deo  inspiratus  votum  illorum  agnoscens,  per1  loca  devia111  vicini  montis  spontanea 
voluntate  peragrans,  ad  locum  quem  cupierat  statim  pervenit  Christo  duce,  ibique 
prope  fluvium  Niumaga11- -'  et  iuxta  ripam0  aliam  ex  eodem  monte  currentem,  quia 
delectabilem  sibi  locum  3  reperit,  primitus  sacrae  orationi  insistere  cepit. 

(4).    Cumque  diutius  suminum'1   precibus  pulsaret  tonantem,  tandem  abb   ora-  25 
tione  surgens,  ductores  suos  obnixe  peterec   Dei  famulus  cepit,    ut   revertentes    ad 
praedictum  Otpertum'1   dominum  suum  largissime  voluntati    illius  gratias  reddidis- 

/.    Capp.  2—4.     1.  1*.  2.  3fl.  b. 

Cap.  2.     a)  clavigeris  1*.         b)  i.  f.  eras.  1.        c)  ut  f.  om.  1*.        d)  om.  1.         e)  Ba(i  in  ras.) 
oarii(s  m  ras.)  1;    Bagohariis  3a;    Bavariis  3b;    Baioariis  1*.  2.  f)  ita  2;    (Hug  atram.  al.  in  ras.)-  30 

pertus  1;  Rodbertus  3«;  Rubertus  36;  Ruopertus  1*.  g)  (i  in  ms.)nsertu(s  in  ras.)  1;  ut  f.  om.  V. 
h)  in  hoc  nomine  scribendo  nec  unus  codex  sibi  constat:  in  antiquissimo  freqnenter  Thrudpertus  vel  Trud- 
pertus,  rarius  Thruthpertus,  Truthpertus,  Trutpertus  legitwr,  cuius  oarietatem  in  textum  admisi  1;  Tru- 
pertus,  Truopertus,  semel  Trudpertus  1* ;  Thruthpertus,  Thrupertus,  Thrutbertus,  semel  Trhutpertus, 
Drudpertus  2;  Thrutbertus  constanter,  semel  Thurtbertus  et  Thurbertus  3« ;  Truthpertus  constanter,  semel  35 
Trutpertus  ?jb.  i)  Ytalie  3b.  k)  corr.  Rhen.  1,  ut  infra;  Rehnique  2.  1)  Alemanniae  2;  Ala- 
manie  3b;  Alaniae  B.  m)  pertr.  partem  3b.  n)  ita  3«;  Prisicauge  1;  Prisagewe  2;  Brisgaugie 
1*.  3b;   Brisachgowe  B.         o)  corr.  haut  1.         p)  a  Rheno  m.  al.  in  ras.  scr.  2.  q)  ita  2;   qu(a  in 

ras.)ndam  1 ;   quandam  rell.         r)  inquiri  3a. 

Cap,  3.     a)  Opertum  3«,  corr.;  Othpertum  3b.         b)  devotis  pr.  m.  2.         c)  om.  V. 
3a,  corr.         e)  i.  om.  1.  1* ;  s.  i.  3b.         f)  ad  add.,  sed  delet.  1*.         g)  pertransibant  2.  3«.  b. 
add.  1*.         i)  om.  1.  k)  om.  1*.  :)/>.         1)  om.  3a.b.         m)  d.  ante  1.  1*,  post  v.  m.  3b. 

wemaga  B.         0)  a.  r.  1*. 

Cap.  4.     a)  pr.  s.  3b.         b)  ad  2,  corr.         c)  om.  1.  1*  (ubi  rogare  post  D.  f.  add.). 
pertum  2.  3b. 

1)   B   addit:    cuius    hodie    natalicia   colimus.  2)   Hodie   Nettmagev.     Cf.    chartam 

a.  1277  (Schidte  1.  I.  p.  547J :  proprietatem  vallis  supradicte  a  fonte  Nunmage  et  Brizzina 
(hodie  Briznach),  qui  oritur  in  monte  Brizzinberg,  qui  alio  nomine  Storre  nuncupatur  et 
non  longe  infhut  in  eundem  alveum  perdito  suo  nomine.  Ripa  est  rivm,  GaU.  'ririere' ; 
r/'.  Ducange  h.  r.         3)  *SY.   Trudpert  locus  hodie  vocatur  in  Silva  nigra  situs.  50 


d)    q.    V. 

10 

h)  viam 

n)  Nu- 

d)  Oth- 

45 

PASSIO  THRUDPERTl   MARTYRIS  BRISGOVIENSIJ  359 

senta  eique  hoc1'  oznnino  a  Dei  servo  nuntiarent,  quod,  Deo  omnipotentec  lar- 
giente,  congruum  locum  eius'1  servitium  ad  implendum  reperisset,  <1<*  quo  nullo6 
uniquani  tempore  <liebusf  vitae  suae  recedere  voluisset.  Quod  cum  supra  memorati8 
venatoi*es  eisdeui  verbis  dominoh   suo  annuntiassent ' ,    ut   vir   felix   futurain    felici- 

5  tatein  niente  revolvensu,  Deo1  oninipotenti  gi'atias  agensm,  omnein  huinaiiitatein 
omnemque  benignitatem  Dei  famulo  in  posterum  exhibuit.  Nam  primitus  ipse  ;i<1 
illum  visitandi  gratia  in  beremum  pergens  cunctamque  illius  voluntatem  diligen- 
tissime  explorans,  aib.il  aliud"  in  animo  viri0  sancti  potuit  experirep,  nisi  quod 
Dei'1    solhis     causa    locuni  '    illum     exj^eteret,     queni     iam     olim,     ipso     annuente, 

10  praesignatum  baberet.  Cumque  ille  omnia  verba  Dei  '*  servi  referentis  libenti 
animo  suscepisset,  ut  erat  vir  caritate  refertus,  non  solum  non  contraires  famuli1 
Dei  voluntati  cupiebat,  verum  etiamu  omnimodis  desiderio  illius  favens,  non  tan- 
tummodov  locum  quem  inhabitandum  petiit  niente  devota  concessit,  sed  etiam 
praedia   quaedainw    iuris   illius*    supra   commemoratov   loco7'   vicina   cum    omnibus 

15  adiacentibusa- 2  beato  Trudperto  inb  servitium  tradidit;  quin  etiam  insuper0  sex 
servos'1  singulares  ac°  fortes  viribus  saltumque  purgandum  aptissimos  Dei  famulo 
delegavit,  qui  in  illius  famulatu  iugi  perseverantia  in  omnibus  quae1'  vir  Dei  id8 
temporis  indigeret  persistere  non  cessarent.  0  beatam  niiniumque  felicem  viri 
saeculi  actibus  occupati1'  mentem,  quae  talem  ac  tantum  propriis  sedibus  receptum 

20  suis  meruit1  successoribus  relinquere  patronum !  O  nulla  praeponderatiok  argenti1 
et  auri  primi  et  purissimi,  ubi  tanti  patroni  tani "'  eminentia  eottidiana  babentur 
solatia,  ut  tam  viri  quam  feininae,  tam  saeculares  devoti  quam  clerici  religiosi 
illius  immensam  continuamque  apud  Deum  interventionem  quaerere  piis  compuncti 
fletibus  non  desinant. 

25  (5).    Eta  ut  ad  praefatae  narratiunculae  textum  redeamus,  beatus  Thrudpertus 

locum  iam  denominatum  piis  incipiens  laboribus  excolere,  nil  propriis  parcens 
viribus,  cottidianum  operis  pensum  Deo  omnipotenti  non  cessabat  offerre.  Cumque 
ita  continuum  diuturnum1'  nocturnumque  tam  in  opere  quam  etiam  in  oratione 
exerceret  laborem,  servi  qui  sibic  erant  commissi  tantumd  subire  laborem0,  paula- 

30  timque1  illi  contrarii  coeperunt  existere.  Beatissimus"  vero  Dei  famulus  ingratos 
viros  cottidie,  ut  opus  assuetum  non  omitterent,  exortans,  meridianum  prandium 
assidue,  quatenus  in  opere  non  lassescerent1',  illis  constituens,  sibi  tantuinmodo1 
vespertinum  et  hunc  exiguum  victum  semper  servare  solebat.  Cumque  vir  Deo 
plenus  aliquantum  temporis  in  hac  indeficiente  fatigatione  laboris  illak  in  heremo 

35  /.    Capp.  4.  5.     1.  1*.  2.  3«.  h. 

Cap.  4.     a)  redderent  36.        b)  ita  1*.  2.  3«;   0.  hoc  1 ;  o.  a  s.  D.  hoc  36.        c)  omuipoteuti  2. 

d)  ad  e.  s.  36.  e)  numquam  ullo  36.  f)  om.  Sb.  g)  supradicti  36.  li)  <1.  8.  om.  1;  s.  om.  3b. 
i)  ita  2.  3a;  nunt(c)iassent  rell.  k)  ream  volens  1;  retractans  1*.  1)  Dei  pr.  m.  2.  m)  ita  V. 
2.  36;  agere  1.  (3a).       n)  aliud  post  s.  v.  D.  transponit  V ;  om.  36.        o)  ita  2.  3«;  s.  v.  et  add.  Dei  1.  1'. 

40  p)  experiri  1*.  3«.  6.  q)  s.  D.  1*.  r)  s.  D.  36.  s)  contrarie  3«.  t)  v.  f.  D.  :\l>.  u)  otn.  36. 
v)  tantum  36.  w)  ae  in  litura  1.  x)  om.  3a.  y)  ex.tr.  o  in  litura  1;    commemorat:  2,  corr.; 

memorato  36.  z)  v.  1.  2.  a)  adiacenti(is  in  litura)  1.  1>)  in  s.  om.  36.  c)  om.  1.  1*.  d)  ita 
2.  3a.  6.  B;  viros  1.  1*.  e)  ac  f.  v.  om.  36.  f)  quibus  2.  ^)  ind.  id  t.  1*.  h)  occupatam  36. 
i)  succ.  m.  36.         k)   ponderatio  2.         1)  auri  et  arg.  3a.b.         m)  ita  2.  3«.  6;   tot  1.  1*. 

45  Cap.  5.     a)  Et  ut  om.  1.  1*.         b)  diurnum  1*.  3".  6.         c)  e.  s.  36.         d)  recusantes  add.  3a.b. 

e)  dedignari  saperscr.  1,  add.  1*.  f)  que  om.  3a.  b.  g)  Beatus  36.  h)  las  alio  atramento  add.  1 ; 
lascescerent  2.  3«;    lascesserent  1*.  3b.         i)  tantum  36.         k)  a  e  ras.  1. 

1)  B:  maxime,    quia    locum  suae  proprietatis  ad  Dei  servitium   praeordinatum 
cognoverat.  2)  B:  praedia  sui  iuris  supra  memorato  loco  adiacentia. 


360  PASSIO  THKUDPERTI  MARTYRIS  BRI8GOVIEN8IS. 

peregisset,  praedictique  sibia  servi  commissi,  quamvis  timore  coacti,  terrenum1' 
opus  cum  illo  pariter  continuec  exercerent,  pravam  tamen  voluntatem  persuasu 
diaboli  infusam  quidam  ex  ipsis  non  dimittebant.  Nam  duo  exd  ipsis  germani 
fratres  tam  immensum  vanumque  laborem  cum  servo  Dei  se  toleraree  nullo  modo 
voluisse  dicentes,  tractare  quiddam*  de  eius  morte  conati  sunt;  ceteris  vero  con-  & 
serviss  nequaquam'1  sibi'  consentientibusk,  illi  coeptum  facinus,  antiquo  persua- 
dente  serpente,  relinquere  nequiverant ' .  Cum  vero  iam m  tertium  pene  beatus 
Ttirudpertus  in"  beremo  peregisset  annum,  die  quadam,  meridiano  labore  fatigatus, 
cum°  in  scamno  suo  aliquantulum  dextro  in  latere  iacens  dextraque  manu  caput 
excipiens,  membra  sopori  dedisset,  unus  e1'  supradictis  germanis  arrepta  securi  10 
virum  Dei  dormientem  in  timpus'1  percutiens1',  cerebros  infixam  securem4  relin- 
quens,  fugit".  Sanctus  vero  Tbrudpertus  felicissimam  mortem  suavissimo  sotians 
somno,  proprio  cruore  martyrii  coronatus *,  perrexit  ad  Dominumv,  qui"'  vivit  et 
regnat  in  saecula  saeculorum.     Amenx. 

(6).    Verum  hiia   duo  germani,  quib   auctores  perpetratoresque  necis  insontise  is 
sanctique  extiterantd  viri,  proprio  reatu  compuncti,  per  remotae  et  invia  densissimi 
saltiis   tendere   atque   Alamannorum   partes    expetere    conati    sunt.      Sed    quia,    ut 
Prov. 2i,3o.  sacra  testatur  seriptura,   non  est  sapientia{ ,  non  est  scientia,  non  est  consilmm  contra 
Deums,    die  altera,    quando    se    putabant   aptum    reperisse  refugii  locum,    illa   ipsa 
bora,    qua   adletam1'   Christi    martyrio    coronatum  relinquebant1 ,   scissis  ruptisquek  *o 
indumentis,  errando  per  heremum  ipsum1  ad  locum  quom  facinus  perpetrarunt  in- 
viti   pervenerunt".     Cumque    de   saltu  egredientes  ab  aliquibus  adclamantibus  visi 
fuissent,  iterum  miserrimi  hominum  retro  reversi,  refugium  similiter  ut  prius  cona- 
bantur  expetere.     Sed    tertia   nihilominus    die    eadem   hora   qua  prius   e  silva  pro- 
rumpentes,  multis  iam°  advenientibus,  aperte1'  manifestati,  ilico  revertentes  erroris  25 
sui  viam  non  distulerant  repetere. 

(7).  Sed  utia  ad  propositum  revertamur,  Otpertusb,  mox  ut  virum  Dei  oc- 
cisum  comperite,  festinare  illuc  quantotius  coepit.  Cumqued  inhumatum  et  quasi 
gratissimo  somno  quiescentem  repperisset,  Deo,  ut  dignum  erat,  inprimis  gratias 
referense,  qui1  tali  triumpho  militem  suum  coronare  dignatus  ests,  factumh  est,  30 
ut  diligenti  investigatione  a  nonnullis  exploraret,  qualiter  interfectores  viri  sancti 
iam  vice1  altera,  sicut  superius  commemoravimus,  inviti  e  saltu  prorumperentk. 
Animadvertens1  miraculum  a  Deo  ostensum,  quarta  inlucescente  martyrii  illius111 
die,  custodes  in  eo  quo  prius  apparuerunt  loco  deputavit.    At  illi  ut  rei  miserique 


*)  VI0.   Kl.   Mai.  add.  V. 


35 


I.    Cap^).  5—7.     1.  1*.  2.  3a.  b. 

Cap.  5.     a)  servi  sibi  3b.         b)  terreno  3«.  b.         c)  continuo  1.  1*.         d)  g.  ex  i.  1*.         e)  tol- 
lerare  2.  3«.  f)    qu(idem  m.  al.    in  Utura)    1.  g)    servis    1*.  h)    nequam  1,    corr.;    non  3a. 

i)  om.  2.  3«.  kj  poslea  superscr.  1.  1)  non  quiverant  2.  m)  t.  iam  3b.  n)  in  h.  om.  3b. 

o)  oni.  3«.         p)  ex  2.         q)  tympus  2.  3«.         r)  percussit  1*;  om.  1.        s)  que  add.  V.         t)  securim  40 
1*.  2.  Sb.         u)  fuit  pr.  m.  2.         v)  Deum  2.         w)  qui  —  Amen  om.  3b.         x)  om.  2.  3«. 

Cap.  C.     a)  hi  1.         b)  quo  2.         c)  insonti  pr.  m.  1.         d)  extiterunt  2.         c)  emota  pr.  nt.  1. 

f)  extr.  a  et  non  in  litura  1;  sciencia  non  est  sapiencia  1*.  g)  Dominum  3«.  b  cum  Vulg.  h)  ita  3a ; 
adletham  36;  adthletam  1*;  athletam  1.  (2).  i)  reliquerant  1*.  k)  om.  3b.  1)  ipsam  2.  m)  ita 
2.  3a.b\  ubi  1.  1*.         n)  devenerunt  2.  3b.         0)  jrr.  m.  suppl.  2.         p)  om.  1*.  43 

Cap.  7.     a)  ut  1*.  3b.       b)  Ohtpertus  2;  Otbertus  3a;  Othbertus  3b.       c)  repperit  1*.       d)  illum 
h.  I.  add.  2.  3a,  post  inh.  36;  om.  1.  1*.       e)  retulit  3a.  b.       f)  q.  t.  tr.  in  litura,  militem  alio  atram.  add.  1. 

g)  esset  coni.  Mone.  h)  que  add.  3«.  b.  i)  om.  1,  ubi  die  m.  al.  post  altera  suppl.  1 ;  iam  altera  die  1*. 
k)  proruperant  1.  1*.         1)  autem  add.  1*.         m)  d.  i.  1.  1*. 


PAS8I0  THRUDPERT]   MARTYRIS  BRISG0VIENSI8.  301 

nil  morantes  hora  adventus  sui,  sicut  superius8  fecerant,  eundem  m  Locum  deve 
nerunt.  Cumque  iani1'  iia  fame  macieque  atque  abruptione  omnium  indumentorum 
confeeti  essent,  ut  absque  ulla  difficultate  a  custodibus  comprehenderentur,  statim 
ad  Otpertum1'  adducti  sunt.  At  ille  sapienti  iitens  consiliod,  ut  securius  Christi 
e  martyris8  depositionem  procurare1  quivisset,  viros  illos^,  vinctis  pos  tergum  ma 
nibus,  ad  Bobonemh  id  temporis  comitem,  iit  illius  iudicio  damnarentur1,  trahi 
praecepit.  Qui  dum  abk  strenuis  veredariis  illuc  traherentur,  conti^it  media1  in'" 
via,  ut  ad  quandam  ripam  devenirent.  Sed  cum  unus"  horum0  reorum  ductorp 
asla    sna    se    fulciens    supra  cippuni'1   eiusdem  ripae  caute  conaretur  incedere,    ini- 

10  quissinius    secutor    illius    repente    super    astain    ductoris   sui '    ruens    seque    ipsum 
transfigenss,    nequissima '    continuo    morte    miserabilem     finivit     vitam.      En"    servi 
devoti    siniilis    vindicta    preciosissiini    Domini !     Dominicusv    etenim    iiefandissimus 
proditor  caelo  et  terraw  perosus  biothanatis*  nece  meruit  perirey;  famuli  vero  illius  at'**£h' 
sanctiz   Trutperti    crudelis   interfector    hastaea   infixione    semet    ipsum   non   distulit 

is  interimere1'.  Illo  igitur  tali°,  ut  diximus,  modod  pereunte,  cum  germanus  suuse 
ad  praesentiam  comitis  praefatie  ductus*  fuisset,  absque  ulla  dilatione  suspensione 
patibuli  sibi  conveniente  interiit"   poena. 

(8).    Sed  iam  haeca  tristia  seponentes",  ad  laeta  Christi  militis  funera  stilum 
vertamus.      Igitur    sanctus    Truthpertus,    sarcof  a<>-o ''    de    petris    praeparato,    dignis 

20  sacerdotum  populique  christiani'1  laudibus  depositionem  laudabilem  in  oratorio,  quod 
Otpertus"  ob  venerationem  viri*  sancti  construxit,  Christo  largiente,  recipere8 
nieruit. 

(9).    Hisa  ita  peractis,  quantis  miraculorum   manifestissimis  signis  quantisque1' 
virtutibus  sanctus  Thruthpertus  claruisset,  propter0  sensus  inopiam  stilus  retardat'1 

25  percurrere,  quiae  idcirco  miracula  vetusta  nonf  magnopere  memoriae  mandanturs, 
quoniam1'  cottidie  nova,  si  fides  petentium  non  desit,  instaurantur.  Post  aliquanta 
nanique  annorum  curricula,  cum  innumerabilia  ad  corpus  sancti  Thrudperti  mira- 
culorum1  signa  iugiter  cernerentur  ostensa,  cuidam  servo  Dei  ink  visione  sanctus 
Thrudpertus  apparuit  eique.  quod1  corporis1"  illius  media  pars  inferior"  aqua  made- 

so  retur0,  indicavit.  Quam  visionem  cum  ille  cui  ostensa  est  diffamare  potius  quam 
occultare  mallet,  presbyteri  pagi  vicini  Otperto1'  adhuc  superstite  ibidemque  prae- 
sente  convenerunt.  Qui  dum  diutino  tractatu*1,  quid  de  re  huiuscemodi  agere  debe- 
rent1',  consilium  inirent,  Dei   nutu  repente  cunctis8  visum  est,  ut,  sarcofago1  pate- 

/.  Capp.  7—9.     1.  1*.  2.  Ba.b. 

35  Cap.  7.     a)  prios  3a.  b.        b)  om.  1*.        c)  Opert.  eorr.  Otpert.  1 ;   Othpertum2;   Othbertum  3b. 

dj  conflilium  3«.  e)  martyres?  pr.  m.  2.  f)   pcurare  •_'.  g)  om.  1.  1'.  h)  Bobontem     2. 

i)  conclenipnarentur  l.]b.  k)  a  1  (in  litwa).  1*.  1)  c.  ut  m.  via  ad  3l>.  m)  om.  1*.  3«.  n)  unius  1. 
corr.  o)  ita  2.  3«;  eorum  1.  1*;  om.  3b.  p)  ductorum  1.  (T).  q)  cyppum  2.  3a.  r)  sui:. 
ras.  s  2.  s)   transHngens   2.  t)    c.  n.    3b.  u)    En    —    preciosissimi    om.    Bb.  v)    om.    3b. 

10  w)  terre  3a.  I>.  x)  biotanatis  1";    piothonati  2;    biothonata  3«;    suspensionis  3b.         y)  perisse  1.  1*. 

■/.)  videlicet  add.  1.  1*.  a)  ita  2.  3a.  b\  asta  infixus  nec-  semet  ipsum  d.  1.  1*.  b)  interim(ere  e  corr.)  1; 
[nterimi  (2).         c)  ut  d.  tali  1*.         d)  morte  3b.         e)  oui.  1.  1*.         f)  f.  d.  3b.         g)  p.  i.  3b. 

Cap.  8.     a)    hanc  tristiciam  2.  b)  se  in  litura  1.  c)  8arco(pha  in  litura)go  1  (non  hiat, 

sicut  Mone  statuit) ;    sacrofago  m.  rec.  corr.    sarcofago  2.  d)  clir.  1.  in  litura  1.  e)  Othpertus  :!/,. 

15  i')  s.  v.   1*.         g)   percipere  1*. 

Cap.  \).     a)  Hiis  1*.  '.)!>.  1>)  (juibus  2.  c)   p.  s.  i.   om.  3/>.  d)    necpmcjuam  suiiicit  pro 

retardat  3b.         e)  i.  cp  1*.         f)  om.  2.         g)  commendantur  3a.  b.  h)  quoniam  —  instaurantur  om. 

1.  1*,  a  mand[antur  in  instaur]antur  transilientes.         i)  om.  3b.         k)  s.  T.  in  v.  3i.         1)   m.  al.  suppl.  2. 

m)  corpus  3a.  n)    om.  V .  o)    mederet  pr.  m.  corr.  maderet  3a,   el  sic  3b.  p)   Othperto  3b. 

50  q)   ii  postea  add.  1.         r)  et  ad<l.  •_>.         s)  v.  est  c.  1*.         t)  sargofago  3a;   sacrofago  •_>. 

SS.  R.  Meroving.    IV.  46 


362  PASSIO  THRUDPRRTI  MARTYRIS  BRISGOVIENSIS. 

tacto,  qualiter  seil  res  haberet,  omnibus  innotesceret.  Quo  aperto,  ita  corpus  viri 
sancti  integrum  sanumque1'  atque  omnic  ex  parte  incorruptum  est  repertum,  acsi 
eadem'1  hora  eodemque  momento  foret  humatum.  Quodc  etiam  ad  maiorem 
Christi  gloriam  e  tumulo  prolatum,  miro  ineffabilique  modo  moref  noviter  morien- 
tium  lavacro  lotum  linteaminibusques  purissimis  involutum,  magnis  sacerdotum  5 
laudibus  in  loco  priori  noscitur  fuisse  depositum.  Quod  ideo  abh  omnipotente1 
credimus  patefactumk,  ut1  nullatenus1  militis  sui  triumphus  infirmis  mentibus  in 
dubium  veniret111.  Quibus"  ita  gestis,  devotio  cbristianorum  undique  confluentium 
pii  martyris  suffragia  quaerere  templumque0  illius  iugiter  frequentantium  eius 
subventionem11  actenus  non  cessat  expetere,  quia,  ubi  tamq  multae  virtutes  meritis  10 
sanctorum  clarescunt,  ibi  devotio  universorum  indubitanter  f requentabit r . 

(10).  Cum  vero  post  multa  tempora  annorumque  pluraa  curricula,  regnis  in 
diversa  variantibus,  isdem  in  quo  sanctus  Thrudpertus  requiescit  locus,  heredibusb 
dissonantibus,  pene  in  solitudinem  foretc  redactus*,  nuper2  nostris  temporibus 
Eambertusd  nomine,  abneposc  Otperti1,  divina8'  admonitione  conpunctus,  diruta  15 
construere,  inculta  colere,  destructa  restaurare'1  atque  in  diversa  discerpta  coadu- 
nare  pleno  coepit  conamine.  Cumque  illi  omnia,  Deo  favente,  ad  votum  cederent, 
ut  in  pristinum  statum,  quamvis  magno  interveniente  labore,  universa  redigeret 
basilicamque  cum  copiosis  auro  paratis  altaribus  nova  decentique  construeret 
materia,  tunc  demum  convocato  episcopo,  ad  cuius  diocesim  ipse1  sacer  locus  per-  20 
tinet,  innumera  populi  confluente  frequentia,  sacratissimum  Christi  martyris 
corpusculum,  devotissimo  conveniente  clero,  iterum  prolatum  e  tumulo  iterumque 
tam  ab  episcopo  praefato  quam  etiamk  ab1  Ramberto111  ceterisque  quam  plurimis 
visum,  qui  tali  tantaque  visione  digni  putabantur.  Novo  rursus  involutus11  pallio, 
in  altiore0  parte  nuper  constructae  ecclesiae11,  dignissima  Christi  percelebrata  25 
8is.Apr.26.  laude,  depositio  piissimi  martyris,  anno3  secundo  Ludowico'1  regnante,  VI.  Kal. 
Maias  est  peracta,  eodem  ipso1'   ins   tempore,    quo    sanguine  pretioso  coronatus  ex- 

*)  ostensa  est  visio  huiuscemodi,    scilicet    quibusdam  adhuc  fratribus  ibidem  demo- 
rantibus    aliisque    sanctis    atque    viris    perfectis,    eum    fore    in   loco  humidissimo 
tumulatum    eumque    debere    alcius    elevari    in    eodemque    loco  decencius  sepeliri,  30 
add.  1*. 

I.  Capp.  9.  10.     1.  1*.  2.  3a,  b. 

C  ap.  9.      a)   om.  2.  b)    i.  atque  sanum  omnique  ex  1*.  c)    ex  0.  3a.  d)    h.  e.  3«.  b. 

e)  Hoc  3b.       f)  om.  2.       g)  que  suppl.  2.       h)  »1.  al.  superscr.  2.        i)  Deo  add.  2.  3b.       k)  factum  2. 
1)  nullo  modo  m.  3b.       m)  venire  1,  corr.       n)  Hiis  3b.       0)  domumque  3b.       p)  subvectionem  1.  1*.  35 
q)  tante  v.  1*.  3b.         r)  frequentabitur  3«. 

Cap.  10.     a)  om.  3b.         b)   m.  al.  in  litura  2.         c)  fuisset  36.        d)  Rampertus  1*.  2.        e)  ac 
nepos  1.  1*.  f)  Othperti  3b.  g)  etiam  add.  1*.  h)  reparare  35.  i)  s.  i.  1*.  k)  om.  3b. 

1)  a  1.  1*.  m)  Ramperto  1*.  2.  n)    p.  involut(us  e  corr.)  1;    involutum  p.   1*.  0)   ita  3a.b; 

alciori  1*  cum  B;  latiore  1.  (2).         p)  e.  positum  est,  Chr.  1.  d.  p.,    ibique  signis  et  virtutibus  miracu-  4» 
lorum  floret  usque  in  hodiemum  diem  desinit  1*,   ubi  Translatio  sequitur  (v.  infra).         q)  Lodowico  2; 
Hlodowico  3«.         r)  om.  3a.         s)  om.  1.  3b. 

1)  B:  ne  militis  sui  trinmphus  nobis  remaneret  occultus.         2)  Verba  nuper  nostris 
temporibus  in  B  desiderantur.  3)  Facta  est  autem  haec  translacio   anno  dominicae  in- 

carnacionis  DCCCXVI,    Ludewico  regnante,    anno    secundo  regni  eius  VI.  Kl.  Mai.  eadem  45 
die,    quo    eciam   martyrio    coronatus  est.     B.    Sed  a.   2.  Ludowici  Pii  potius  cum  815.  post 
Chr.  i).  concordat. 


TRANSLATIO  THRUDPERTl   MARTYRIS  BRISGOVIENSI8.  363 

titerat,  praestante  domino  nostro  lesu  Christo,  quia  cum  aeterno  Patre  et1'  Spiritu 
s;incto  vivit  et  et  regnat  per  infinita  Baecula  saeculorum.     Amen1  '•  . 

*)  Pa8Stonem  in  codieibus  3  versus  exeipiunt  Ui: 

Has    Erchanbaldus  Thrutberti    niartyria   alini 
e  Presul   post  cineres  renovando  struxerat"   edes, 

Tactus  amore   Dei;    vciicraiidos   acribere   sancti 
Actus  non  piguit,  sed  et  id  pro  posse   peregit, 
Exaltare  patrem  consolarique  colentes, 
Hune  praeferre  loco,  per  quem  locus  istc  sacratur, 
10  Invitans    populos   monachorum  eultus   amator, 

Quosc    zelo,   vi,   virtute '    simul  arte  percgit 
Sub   pede  Thrutberti :  ya !   memento  mei. 
Spernere,  mi   monachi,   talem  nolite  patronum. 
O  quicumque  legis:  liber  est  correctior  iste, 
15  Idem  correxit  carmina   qui  posuit  3« 

Nostre  letifice  que  mittis  dona  Marie 

Pignus  et  almifluum  te  genitrice  satum 
Sancti  Truthperti,  felix  ter  Hibernia,  gaude. 

Os,  Alamannus,  habe;   spiritus,  astra  tene. 
2ii  Est  tibi  nostra,   pater  prudens,   Alamannia   matcr : 

Quando  malum  noceat,  liberet  atque  tegat. 
Erchenbalt,  isti  toto  subs'  tempore  servi, 

Ut  tibi   propicio  sic  famulare  pio  31/. 

II. 

25  DE  TRANSLATIONE  EIUS. 

Post  hec  igitur  venerabilis  Constanciensis  ecclesie  episcopus  Cunradus  nomine, 
congaudens  virtutibus  et  miraculis  quibus  beatus  Triipertus  claruit  approbatis 
speransque  ipsuni  in  celis  habere  intercessorem,  cuius  meritis  et  precibus  ad  ce- 
lestia  regna   perduceretur,    placuit  eidem,    ut  assumeret    sibi  duos  episcopos  colla- 

30  terales    clerumque    devotuin ,     conceptum     propositum    volens    effectui    mancipare. 
Arrepto  itinere,  pervenit  ad  monasterium  sancti  martyris  Truperti,  quo  confluxerat 
tanta   hominum    multitudo,    ut    infirmi    a    sanis    opprimerentur.     A  quibus    devote 
translatus    est    anno    incarnacionis    dominice     nongentesimo     sexagesimo    secundo,  962. 
ipsoque    anno    Otto    gloriosus   rex  a  summo    pontifice  Iohanne  XII0,    omnibus   sibi 

35  applaudentibus,  imperatoris  et  augusti  nomen  sortitur.     Translatum  autem  fuit  in  Febr. 
eum  locum,    in   quo   requiescit    usque    adhuc;    ibique    claudi    gressum,    ceci   visum, 
surdi  auditum,  paralitici  curam,  leprosi  mundiciam,  cunctis  videntibus,  receperunt, 
prestante  domino  nostro  Iesu  Christo*. 

/.  Cap.  10.     1.  2.  Sa.b.        II.     V. 
40  /.  Cap.  10.     a)  ita  2.  3«.  &;    cui  est  honor  et  gloria  per  oimiia   saecula   saeculorum.     Amen  (est 

doxologia  codicum  B   V.  Columbani)  desinit  1.  b)  cum  add.  2.  c)  subscr.     Explicit  passio  sancti 

Drudberti  martyris  Christi  1 ;  Finit  passio  sancti  Thrutperti  2 ;  Explicit  vita  sancti  Thrutberti  Ba ; 
stibscr.  om.  Sb.  d)  restruxerat  3«  (ubi  re  eras.)  cum  AA.  SS.  Apr.  III,  p.  425.  e)  Quos  :  :,  ras.  ce  '3«. 
f)  virtuti  3«.         g)  toto  iterat  3b. 

45  //.     a)  sequitur  Vita  et  passio  eius  compendiose  metrice  secundum  ordinem  alphabeti   (ed.  Mone 

l  l.  p.  26;  1*. 

46* 


VITA  SULPICII  EPISCOPI  BITURIGI. 

viri  praestantissimi,  qui  rebus  Merowingicis  denuo  florescentibus  sub  Chlothario 
Dagobertoque  in  aula  regali  muneribus  functi  sunt,  in  ore  omnium  versantur  Desiderius 
thesaurarius  cum  germanis  Bustico  Syagrioque,  Dado  referendarius,  Eligius  artifex, 
eorumque  contubemio  Sulpicius  quoque  usus  erat  omnium  maximus  natu  nobilique  sine  » 
dubio  Joco  ortus  sicut  illi.  Militia  regali  emerita  eundem  honorem  eodem  modo  amici, 
dignitatem  scilicet  episcopalem  clementia  principis,  sortiti  sunt,  sed  quamvis  disiuncti 
locorum  spatiis  consuetudinem  atque  familiaritatem  semper  continuabant ,  id  quod 
Desiderii  aliorumque  testantur  epistuJae,  quas  ille  aut  scripserat  aid  acceperat.  E  quibus 
Sulpicius  primus  episcopatum  meritus  est,  Austrigisili  episcopi  Biturigi  successor  insti-  10 
tutus,  cui  ipsum  iam  archidiaconum  adstitisse  biographus  Amandi  voluit1.  Frovinciae 
igitur  Aquitanicae  primae  metropolitanas  constitutus,  evocante  Chlothario  rege,  concilio 
Clippiacensi  a.  626/7.  secundo  loco  post  collegam  Lugdunensem  subscripsit-.  Deinde 
Desiderium  amicum  iussus  a  Dagobcrto  rege,  cuius  indiculus  ad  ipsum  datus  adhuc 
superest3,  a.  630.  festo  paschali  die  comecravit  episcopum  Cadurcensem,  adstantibus  com-\ 
provincialibus  atque  ipso  praesente  rege.  Episcopus  intra  dioecesim  propriam  inprimis 
pro pauperibus  curam  gerebat,  victu  vestituque  inopiam  levans*.  Saluti  autem  animarum 
tanto  ardore  providebat,  ut  neque  haereticis  neque  gentilibus  aut  Iudaeis  in  civitate  sua  habi- 
tantibus  pepercerit,  hosque  omnes  baptimndos  curasse  dicitur5,  regis  fortasse  mandato 
obtemperans.  Dagobertus  enim  per  legatos  Heraclii  imperatoris  admonitus  erat,  ut  omnes  20 
Iudaeos  regni  sui  baptizari  -iuberet,  id  quod  protinus  perfecisse  fertur{\  Episcopi  sui 
interventu  plebs  Bituriga  ab  eodem  rege  tributo  insolito  oppressa  sibi  sahUem  repperit. 
Precibus  enim  eius  ille  commotus,  Dagoberto  a.  639.  defuncto  ad  Chlodovechum  succes- 
sorem  unum  e  clericis  snis  nomine  Ebargisilum  misit ;  per  quem  quod  petiverat  impe- 
travit,  pristinam  populo  restituens  libertatem1.  Itaque  quam  in  aula  sibi  conciliaverat  >b 
opinio  secunda  vel  subditis  suis  profuisse  ridcfur.  Vitae  autem  illius  palatinae  aetate 
iam  graves  laeto  animo  reminiscebantur  amici.  Ita  Desidcrius  ad  Dadonem  episcopum 
inter  a.  641 — 646.  litteras  dcdits:  Mutuis,  inquit,  nos  iuvemus  precibus,  ut,  quem- 
admodum  in  aula  terreni  principis  socii  fuimus,  ita  in  illo  superni  regis  caelesti 
palatio  simul  vivere  mereamur,  morteque  ereptis  germanis,  idem  eo  magis  amicissime  30 
amplectebatur  'venerabilem  Faulum  nec  minus  praedicabilem  meritis  Sidpicium',  qui  col- 
legio    illi    adhuc    supererant.     Ad  hunc    ipsum    ut  patriarcham  Desiderius    concordiae 

1)  V.  Amandi  c.  5.    Sulpicium  a  primaevis   annis  clero  Biturigo   adscriptum  esse  parum 
verisimile  est  nerpie  V.  Austrigisili  (c.  8)  auctoritatem  tribnaiu,    ubi    'Sulpicius   diaconus,  qui  ei 
postea  suecessor  fuit',  commemoratur.         2)  Concilia  ed.  Maassen  I,  p.  200:  Ex  civitate  Bitu-  3* 
recas  Sulpicius  episcopus.  3)   V.  Desiderii  Cadurc.  c.  8.  4)   Vita  Sulpicii   c.   1.  7. 

5)  Ib.  c.  4.         6)  Fredeg.  IV,  65.  7)   Vita  c.  6.         8)  MG.  Ep.  III,  p.  199. 


VITA  SULPICH   EPISOOPl   BITURIGI.  385 

causa  scripsit,  (ut  pertinaciam,  <\««e  plerumque  intei'  fratres  serpit,  suo  libramint  radi 
citus  evetteret1'.  Sulpicii  quae  inter  Desiderianas  extant  epistulae  tres  non  sine  arte 
dictatae  sunt,  sicut  in  eo  litterarum  genere  sermonem  urbaniorem  diutius  viguisse  constat, 
sedulumque  cum  amico  commercium  testantur,  qui  ipse  crebrius  scripserat2,  immo  oblationet 
miserat  die  resurrectionis  dominicae3.  Eidem  defensoi'  aderat  metropolitanus  contra 
Perricium  diaconum  Ttutenum,  a  quo  gravem  iniuriam  Desiderii  homines  pertulerant '. 
placitumque  inter  hunc  Verumque  episcopnm,  ut  damnum  emendaretur,  in  aUum  diem 
transtulit5.  Gum  autem  curis  provincialibus  dioecesanisque,  plebis  quoque  sibi  commissae 
negotiis  admodum  praegravaretur  atque  ab  eo  quod  sibi  inprimis  elegerat  munere  paupe- 

10  ribus  studendi  distraheretur,  socium  a  regepetiit  impetravitque  ipsique  moreparum  canonico 
episcopatum  relictum  tradidit6,  unde  nonnulli  non  sine  causa  ei  detrahebant.  Obiit 
aetate  gravis  a.  646.  j>.  Chr.,  sepultus  in  basilica,  quam  sibi  ipsiloco  qui  Navis  nomina- 
bdtur  sito  inter  duos  rivos  Yevre  et  Auron  haud  procul  a  civitate  construi  iusserat. 
Fastis  autem  Martyrologii  Hieronymiani  a  pluribus  librariis  illatus  est  die  17.  Ianuarii, 

16  scilicet  in  codicibus  et  W&issenburgensi ' :  In  Gall.  civitate  Beturicas  depositio  Sulpicii 
episcopi  et  confessoris,  et  JBernensi8'.  Beturicas  Sulpici  episcopi. 

Vulfoleudus  successor  neglecto  more  consueto   episcopos   ad   concilium   convocavit, 
Sigibertum   regem   certiorem   non  faciens   neque  causam   ei  denuntians,   unde  Desiderio 
episcopo  interdictum  est,  ne  adesset9;  subscripsit  et  concilio  Cabillonensi  c.   a.  650 10.   et 
ao privilegio  monasterio  S.  Dionysii  a  Chlodoveo  II.  a.  054.  dato11. 

Basilicae  illi  vel  potius  monasterio,  cui  postea  ipsius  Sulpicii  nomen  vhditum  est,  post 
sancti  mortem  Domio12  abbas  praeerat.  Quae  cum  miraculis  crebrescentibus  aegrotantium 
multitudini  salutem  petenti  minime  sufficeret,  sedente  eodem  abbate  'maxima  ex  parte' 
ampliata  estls.  Tota  autem  a  fundamentis  nova  construi  coepta  est  circa  illam  priorem 
2b  in  qua  requievit  anno  a  Chr.  n.  672,  gubernantibus  Chadone  episcopo  ecclesiam  Bitu- 
rigam,  monasterium  autem  Barcelaico  dbbate,  postquam  26  anni  af>  obitu  ipsius  sancti 
lapsi  suntu.  Perfecto  aedificio,  et  dedicationem  celebratam  et  corpus  sancti  translatum 
esse  verisimile  est,  festumque  duplex  in  codice  Bernensi  Martyrologii  Hieronymiani 
commemoi'aturxs: 

30       7.  Kl.  Sepf.  Beturico  translatio  corporis  sancti  Sulpicii, 
6.  Kal.  Sept.  et  dedicatio  ipsius  basilicae. 
Di<s  autem  27.  Augusti  in  dominicum  1,;  incidebat  a.  074. 

Vitae   Sulpicii  quales  editae  sunt  et  brevior  (B)   et  prolixior  (C)   textum  primi- 

genium    minime   exhibent,    sed   ipBi  propius   accedere   videtur   quod  nobis   eruere   licuit 

35  exemplar  ignotum  (A).    A  et  B  eundem  librum  continent  resqut    fere  eaedem  in  utroque 

1)  MG.  Ep.  III,  p.  200.  2)  ll>i<l.  p.  203.  Epistulae  Sulpicius  manu  propria  subscripsit: 
A  tuis  (lege  Aeternis  =  aetnis,  Arndt  multis)  temporibus  vestrae  gratiae  servire  merear, 
mihi  peculiaris  domine.  3)  Ibid.  j>.  208.  4)  Iliid.  p.  205.    Epistula  Sulpicii  <«l  Verum 

episcopum  Rutenum.         5)  Ibid.  p.  211.     Pro  Becobeno    legerc   malim    Baboleno   p.  212,  2. 

40  6)  Vita  c  7.  7)  AA.  SS.  Nov.  II,  \,  p.  |9i.  Cf.  'N.  Arch.'  XXIV,  p.  323.  8)  Quocum 
convenit  breviarium  Labbeanum  (P),  de  quo  disserui  'X.  Arch.'  I.  I.  p.  316.  9)  MG.  Ep. 
III,  p.  212.  10)  Concilia  ed.  Maassen  I,  p.  213:  Biturive  Vulfoleudus  episcopus  ecclesie 

his    constitutionibus    subscripsi.  11)    Diplomata    ed.  Peiiz   p.  20.  12)   Vita    c.   10. 

13)  Ibid.  c.  11.  14)    Cf.   additamentum    codicis    Parisini    n.   17544.   ad    Chronica    Isidori 

i:,  maiora  (Auct.  antiq.  XI,  p.  493}.,  quem  calculum  secutus  verum  Sulpicii  annum  emortualem 
primus   erui,   'Mitth.   d.    Oesterreich.    Instituts'  XVIII,  p.  365.  15)  AA.  SS.  Nov.  II,  1, 

p.  [111].  16)  Cf.    X.  Arch.'  XXIV,  p.  547. 


366 


\TTA   SULPICH   KPISCOIM    BITURIGI. 


enarratae  sunt,  sed  verba  haud  raro  discrepant.     Comparato  utroque  inter  se  non  semel 
palma  adiudicanda  est  exemplari  A,  e.  gr.: 


c.  1. 


c.  2. 

ib. 

ib. 
c.  3. 


c.  4. 


c.  5. 


B 

episcopatus  dignitate 


venit 

benigne  eum  recepit 

copiosum  ignem  accenderent 
praemissa  oratione  (reliquis  omissis) 


10 


ad  baptismi  sacramenta 


16 


perpetuis  noctibus 

vigilias  sedulis 

cum  —  in  ecclesiam  veniret,    antequam  20 

librum  psalmorum    psallendo   finiret,   de 

ecclesia  non  recedebat. 


25 


episcopati    onus  (cf.  supra  cleri- 

cati  onus  AB) 

visus  est  expetisse 

alacriter  eum  recepit  (cf.  c.  10. 11. 

alacriter  reverterunt) 

ignem  acervum  concinnarent 

orabat  Dei  misericordiam  (cf.  c.  6. 

Domini  raisericordiam  postulavit 

AB).    ut    os    eius  aperire  digna- 

retur.     Post   orationem  vero  sa- 

cerdos  surgens  de  pulvere 

ad  baptismi  gratiam  (supra  sine 

baptismi    gratia  B,    s.    baptismo 

gratiam  A) 

perpetes  noctes 
c.  10.  vigilias  perpetis 
c.  5.     cum  —  eclesiam  psallendi  causa 

perduraret,    exinde  non  egredie- 

batur,    nisi    cum    omnium    psal- 

morum    numerum    finem    adim- 

pleret  (cf.  c.  8.  non  aliud  audie- 

batur,     nisi    omnes    clamabant; 

c.   11.   B.    ut    nec    capacitas   — 

possit   recipere,    nisi    —   ampli- 

asset). 
c.  9.     confestim   recipit   (cf.  c.  3.    con- 

festim  locutus  est;  c.  6.  confestim 

praecepitj. 

Lectiones  quas  supra  collegi  exemplaris  A  sermone  vetustiore  dictafae  sunt,  id  quod  et 
per  se  patet  (onus,  visus  est  c.  inf,  baptismi  gratia,  perpetes)  et  comparatis  eiusdem 
vitae  /ocis  simUibus.  Gravius  de  rege  utrumque  exemplar  inter  se  dissentit,  qui  tributo 
civitatem  relevasse  dicitur,  nam  in  A  ad  'gloriosissimum  domnum  Chlodovechum  regem'  35 
legatus  missus  est,  in  B  autem  ad  memoratum  regem  (c.  6),  scilicet  Dagobertum  patrem, 
ideoque  ille  rem  post  a.  639.  posait,  hic  vero  paulo  ante.  Quod  vero  hic  addidit  de  in- 
fausto  legati  pvaesagio,  regem  scilicet  celeriter  interiturum  esse.  nisi  peccatum  confestim 
emendasset,  idemque  in  calce  de  impleto  eodem  rettulit,  ct  regem  et  satellitem  eius  paido 
post  defunctos  esse,  licet  censum  remisissent,  poena  severa  exemplum  nobile  deterrendis  40 
violatoribus  libertatis  datum  videtur  esse  magisque  lectioni  A  credendum  est,  a  qua  con- 
silium  eiusmodi  abest.  Sulpicii  successor,  quem  ipse  se  vivo  socium  elegerat  Vulfoleudus 
non  nominatur  nisi  in  B,  sed  locus  ita  a  reliquo  fe.rtu  diserepat l.  uf  eum  interpolatum 
esse  fere  pro  certo  haberi  possit. 

Sermonem  igitur  auctoris  primigenii  non  integrum  servavit  tibrarius  B,  sed  modice  45 
illum  retractavit  neque  satis  constanter,  ita  ut  duobns  locis  interpolatis  tertium  intactum 
reliquerit: 

1)    Cf.    rcrha    cui    vocabulum    est    (cdias    nomine^    huius    urbis    (cdias    Bethuricas    in 
civitatey!. 


ita  recipit. 


30 


VITA  SULPICIl    EPISCOPl    BITURIGI.  367 

c.  1.  [utj  nibil  aliud  [magis  add.  B\  videretur  agere  quam         construere 

ib.  nibil  aliud  [magis  add.  B\  insistebat  —  quam  curara  gerere, 
c.  2.  nihil  aliud  [ita  ABJ  cogitabant  quam  —  procedere. 
Tpsas  quoque  res  locis  quos  dixi  aliter  enarravit   et   interpolationibus  auxit,    cumque  de 
e  Vulfoleudo   scripserit:    adhuc   bodie  in   Dei   nomine  reg-it   ecclesiam1,    uivo   adhuc 
sancti  successore  se  ipsum  degisse  voluit.    In  prologo,  quem  solus  praemisit,  legitur,  impt 
rantibus  fratribus,  scilicet  Sulpicianis,  opus  susceptum  esse,  pauca  auctorem  ipsum  vidisse, 
alia  autem  relatione  eorum  accepisse,    'qui  sancto  ab  adulescentia   usque  ad  decrepitam 
senectutem  ministravissenf,  vel  plurimorum  fideliu/m',  qui  quae  rettulissent  ipsi  vidissent. 
io  Quare   frequenter   asseruit   adhuc  superesse  eos  qui  sancti    miraculis   interfuissent  aut 
adhuc  perstare  id  quod  ille  perfecisset: 

c.  2.  A.  Omnes  videntes  divinam  virtutem 

B.  Qui  tunc  viderunt  et  bodie  supersunt 
c.  3.   confestim  locutus  est  |et  adbuc  bodie  superest  et  absolute  loquitur  add.  B 
15       c.  4.  Qui  baptizati  ab  ipso  pontifice  [bodieque  add.  J>\      -  degere  videntur. 
Quae  cum  in  A  desiderentur  testimonia  et  aequalitatis  et  auctoritatis,  ea  pro  adeo  certis 
affirmare   nolim.     Denique  epilogus  (c.  13.  14,)   in  B  multo  magis  quam  in  A  ampli- 
ficatus  est,  cum  totus  liber  epistulae  nomine  ibi  appellatus  in  floridam  loci  descriptionem 
desinat  illius,  ubi  monasterium  sancti  situm  erat.     Haec  quoque  libro  primigenio  postea 
20  addita    esse    putarim    breviorque   alterius    recensionis    epilogus    anteponendus   mihi    vi- 
detur  esse. 

Attamen  textus  A  misere  corruptus  mendis  apertis  scatet,   quae   ad  alteram  recen- 
sionem  emendanda  erant: 

C.  1.  summo  nisuj  B:  somno  nisu  A  1.  2, 
25       c.  2.  nemo]  B :  nimio  A  1.  2, 

c.  3.  elinguem]  B ;   et  linguae  (lingua  A  1)  A  1.  2, 

c.  7.  ei  detrabebant]  Bla*.  2b ;   eum  d.  Bla.b.c.  2a:   cite  trabebant  ^4  1.  2, 

ib.  curj  B ;   cui  A  1.  2, 
c.  8.  tantusj  B ;   tamquam  A  1.  2, 
30  ib.  concutere  videretur]  B;   concidere  v.  -4  2;   concideretur  A\, 

ib.  inter  plangentium  vocesj  B  (cf.  c.  6.  1 1 :  multitudo  plangentiumj ;  i.  diversas 

gentium  v.  A2;  i.  plebis  v.  A\, 
ib.  utj  B ;   autem  A  1.  2, 
c.  10  et  12.  feruntj  B;  fecerunt  A  \.  2. 
35  Erat   enim    librarius  A  intellectus  permodici,   qui  quae  sibi  describenda  erant  minime 
animo  comprehenderit,  quare  cum   alia  tum  locos  ad  instituta  publica  spectantes  omnino 
deformavit: 


A 

c.  2.  domno  conpellente  causam, 
40       c.  6.  subitam  consuetudinem  poneret  et 

sub  ipso.  census. 

Quanta  cum  licentia  verbis  traditis  sua  propria  substituerit,  ex  loco  colligi  licet  hoc: 


B 

domesticus  expetenti  causa, 

insueto  censu  inponeret  et  sub  pensione 


A 

c.  3.  Post    aliquantum     vero     spatium 
45  temporis  bomo  quidam  refert, 


B 

Nec  multum  post,  quantum  Gundoaldus 
bomo  aliquis  refert, 


qui  comparatus  cum  simili  c.  10  (Quantum  —  ferunt)  ita  restituendus  est,   sicut  in  B 
legitur.     Praeterea  haud  pauca  verba  in  A  neglegentia  praetermissa  videntur  esse: 

1)   Vita  c.  7. 


368  VITA  SULPICII  EPI8C0P]    BITURIGI. 

c.  6.     et  elevata  lainentatione]   II:   desunt  A.   cf.  infra:   cum   omni   humilitate  et 

lamentatione  A, 
C.  10.  qui   maligni  spiritus  crudelitate  [iuilicta  videantur  atrocitate  add.  />' 
totumque  quod  in  A  desideratur  c.  11.  auctori  primigenio  attribuam,  elocutione  cmn  reliquo 
fc.il/i  comparata:  5 

c.  11.  multitudo  plangentium]  cf.  c.  6:  multitudine  plangentium  AB, 

in  loco  ipso|   ita  c.  9.  A  (in  loco  illo  B), 

benedicentes  Domini  misericordiam]  cf.  c.  3:  orabat  Dei  misericordiam  (A   : 

c.  4.  Domini  misericordia  deprecabatur  (AB), 

ad  propria  alacriter  reverterunt]    ita  c.  10:    [alacriter  1?J    ad  propria  rever-  io 

terunt  (repedarunt  B). 
Recensio   igitur  A   multis  hiatibus    laborat  neque  omnia   quae  ibi    desunt  sola   librarii 
neglegentia  desunt,  sed  nonnulia  quae  sibi  haud  ifa  necessaria  visa  erant  vocabula  parvi 
momenti  consulto  omisisse  videtur,  cum  quam  citissime  ad  finem  properaverit. 

Utraque  igitur  recensio  A  ct  B  ex  exemplari  deperdito  (X)  pendet,  cuius  textum  15 
primigenium  modo  hic,  modo  ille  servavit.  Sane  codices  A  corrupti,  immutati,  hiulci  sunt, 
sed  alter  librarius  B  elocutionem  retractavit  textumque  interpolavit,  ita  ut  cui  credi  liceret  /><>>/ 
diiudicandum  esset  nisi  examinatis  tocis  singulis.  Quae  cum  ita  cssent,  quantum  Ucebat, 
textum  communem  AB  restitui  mendaque  aperta  unius  per  alterum  emendavi :  lectionibus 
autem  gravius  discrepantibus  utrumque  textum  per  paginas  bipartitas  sibi  opposui,  ita  ut  20 
commode  comparari  examinariqm  possint.  Ea  vcro  quae  sola  in  altevutro  leguntur  uncis 
diversis  inclusi:  'A1  [Bj. 

Vita  Sulpicii  primigenia,  qualis  ex  utraque  recensione  A  ct  B  iam  colliyendo  est, 
haud  quidem  multas  res  continet,  sed  insunt  ca  quae  auf  aliis  documeniis  illius  aevi 
confirmantur,  veluti  Iudaeorum  baptizatio,  aul  speciem  veritatis  prac  se  ferunt  heque  25 
facile  confingi  poterant,  veluti  creatio  successoris  sancto  adhuc  vivo.  Itaque  persuasum 
mihi  est,  verum  esse  id  <pi<>il  biographus  ipse  affirmavit  (c.  lOy.  se  per  Domionem  abbatem 
sancti  successorem  eiusque  monachos  de  mirabilibus  sanationibus  instructum  esse,  quae 
famam  monasterii  Sulpiciani  passim  dividgaverant,  cumque  monachos  'suos',  scilicef  I)o- 
mionis,  dixerit  multosque  e  sanatis  in  civitate  viderit,  ipsum  potius  clero  Biturigo  quam  30 
monachis  Sulpieianis  tribuam.  Vita  igitur  post  sancti  mortem  et  ante  Borcclaicum  «U- 
batem,  i.  e.  inter  «.647.  et  071.  conscripta  inter  antiquas  fk/c<jn<  <li</>/«s  enumeranda 
est,  quoc  l/anil  ito  nmttoc  od  nostrum  aevum  pervenerunt,  eaque  quae  de  censu  Bituri- 
gorum  biographus  rettulit  vel  ii*  prodesse  possunt,  quibus  instituta  Francorum  publica 
describenda  sunt,  etsi  meminisse  oportet  auctorem  lioc  toco  pro  satute  civium  suorum  35 
laborasse.  Neque  clocuti<>  opinioni  meae  obstare  videtur,  uani  insunf  vocabula  (c.  gr. 
c.  1.  clericati  onus,  episcopati  onusj  aut  formae  (e.  gr.  c.  8.  potibant l  A2),  quae 
ctifini  ni  aliis  i/lius  oevi  documentis  reperiuntur,  sermonemque  barbarum  meliores  quoque 
alterius  classis  B  codices  nonnumquam  confirmare  videntur;  cf.  c.  12.  exundante  multi- 
tudo  (=  multitudine)  olei  A  1.  B  \o.  40 

Recensionis  A  codicem  unicum   reperiri   licuit,   quo  textus  duplex  continetur,   dum 
libri  B  haudquaquam  rari  in  permultis  bibliothecis  extant. 

A\)    Codex    Londiniensis    Musei    Britannici    inter    Additamenta     n.    11880, 
saec.  IX,  fol.  86—89.  et 

A2)  fol.  150' — 160.    eandem    V.  Sulpicii   l>i>>-  descriptam   exhibet,   licet  verba   cum  4s 
verbis  non  accurate  conveniant  atque   in    ipso   exordio  uterque  tcxtus  graviter   inter  se 
differat.    Ea  quae  praeterea  libro  pretioso  insunt  ex  bibliotheca  doctoris  SamueUs  Butler 

1)  Ita  FredegaHns;  cf.  SS.  rer.  Merov.    II,  .">i^>. 


VITA  SULPICII  EPISCOP]    BITURIGI.  309 

episcopi  Lichfieldensih  a.  1841.  empto  diligenter   recensita  sunt   in  '('atu/of/uc  of  anci<»l 
manuscripts  in  the  British  Museum',  Londinii  1884,  Pars  II,  />.  <i2. 

I!  \<<)  Codex  Caroliruhensis  inter  Augienses  n.  XX XII.   saec.  IX.   fol.   120' 
—121'. 
5  B  \a')  Codex  Einsidlensis  //.249,  saec.  XII.  />.  262—269. 

B  \b)  Codex  Rotomagensis  U26,   olim  Gemeticensis,  saec.  XI,  fol.  143' — 145. 
B  lc)    Codex   Loii  <l i ii  icnsis   Musei    Britannici    inter    CoUonianos    Nero    E  I, 
saec.  XI XI,  Pars  I,  fol.  97'— 98'. 

B  2a)  Codex  Bruxellensis  ><■  7882,  olim 'Hospitalis  sancti  Nicolaiprope  Cusa/m', 
io  deinde  Musei  Bollandiani  (P.  ms.  9),  saec.  XI.  i».,  /'<>/.  57' — 59'. 

B  2b)  Codex  Parisiensis  ».  9741,  legendarii  S.  Maximini  Treverid  tomus 
primus  lanuarium  mensem  comprehendens,  saec.  XIII,  />.  238 — 240,  Vitam  absque  pro- 
fogo  continet. 

B  3)  Codex   Parisiensis   n.  17625    (antea    Compendiensis   n.  iO),   saec.  XjXI, 
io  fol.  138—142. 

Libris  A  \  ct  A  2   inter  se  discrepantibus  calculo  clnssis  B  plerumque  res  decide- 

batur,  quacum  modo  hic,  modo  alter,  saepius  autem  A  1  congruebat.    Eius  enim  gemellus 

tocos  obscuros  haud  raro  suo  arl>itri<>  immutavit,   licet  formam   rusticam  potibant  (c.  8) 

solus  servaverit.    Menda  autem  quae  in  exemplari  legebantur  non  eodem  mo<to  i»  /<fr<><i><c 

20  libro  a<f  grammaticae  leges  correcta  sunt: 

c.  8.  confusa  voce]  Bla.b.c.  2a.  3;  confusam  vocem  A\;  confusas  voces  A2. 
Ex  altera  ctassc  maxima  auctoritas  tibris  B  \a  ct  B  2a  accedit,  qui  barbariem  antiquam 
optime  conservaverunt,  aut  convenientes  cum  codicibus  A  auf  cos  superantes: 

c.  1.     iuxta   eclesiae    reg-iurine|    B\a;    i.  e.    regimin  A\;    i.  e.    reoimen  plerique; 
25      c.  6.     rex  veroj  A  1.  B  \a.  2a ;  vero  om.  A2  cum  rell.   B. 

c.  12.  exundante  multitudo]    A\.  B\a:    exundantem    multitudo  A  2 :    exundante 
multitudine  rctt.  B. 
Codex  B  \a*  ex  tibro  persimili  nostri  B  \a  pendet;   item  B\b.c  propius  inter  sc  con- 
iuncti  sunt: 
30       c.  4.     bodiequej  hodiequi  B  \t>.  c; 
c.  5.     noctibusj   nocturnis  B  \b.  c. 
Deterrimos  omnium  existimem  B  21)  et  B  3,   qui  fortasse  vinculo  quodam  coha&rent,   sed 
BS  textum  magna  cum  licentia  ita  immutavit,  nt  haud  raro  ab  omnibus  libris  discrepet, 
nonnumquam  etiam  cum  B  \«'  manifesta  corruptela  <-<>»rc»it.  it»  ut  complura  exemplaria 
35  cotlafa  <'ss<'  videantur: 

c.  10.     scupare  feruntj  sco  patri  referunt  B  la*.  3. 

Duplicem  codicis  .1  textum  Jeayes  v.  c.  eundem  aliosque  libros,  scilicet  B  la.  B  la*. 
B  \c,   W.  Levison  socius  noster  contulit,  reliqui  vero  a  me  cotlati  sunt. 

Becensionem  B solus  c<ti<tit  Iohannes Bollandus,  Acfa  sanctorum,  Antverpiae  1043, 
40  Ianuarii  tom.  II,  p.  174 — 170,   descriptam   {ex  vetustissimo  codice  I).  Preudhomii  cano- 
nici  Cameracensis'  (habebat  c.  5.  nocturnis  =  B  \b.  c)  cnra  Rosu-ci/tfi,  collatam  vero  cum 
codicibus  Corsendoncano  <l  S.  Maximini  (nobis  B2t>). 

Vitac  Sutpicii   Ixirlxirws  ct  corrupta  qualis  in  A  legitur  ct  exculta  recensionis  B 

humanitati  acvi  politioris  minime  conveniebat  miraculaque  /><ilro»i  praeclara  »<>»  <■<>  </><<> 

«6  pdr  erat  modo  lectoribus    vel    auditoribus   se  commendabant   propter    vestem    sordidam. 

Itaque   in   comptiorem    orationem   utraque   r<'<'cusi<>    redacta  est,    flori<l<<»i    scilicet    illam 

rhythmicamque,  quali  per  medium  aevum  legendae  sanctorum  dictabantur. 

C)  Is  </ui  recensionem  A  retractavit  V.  Sulj>i<-ii  ~i»  <jiio<I<ii»  codice  »><  »</<>*<>'  reppe- 
rerat,  'paginasque  veteres'  i»  novam  formam  redigens,  praefationem  a  verbis  Hieronymi 
SS.  K,  Meroving.    IV.  -47  y^vTVV^5 

(    ST 


370  VITA  SULPICII  EPLSCOPI  BITURIGI. 

quae  V.  Hilarionis  praemiserat  exorsus  est :  Scripturus  vitam  sancti  ac  beatissimi  Sul- 
picii  episcopi,  illustratorem  eius  Spiritum  sanctum  corde  flagito  humili,  Vitam 
ipsam  autem  a  verbis  V.  Fursei:  Fuit  igitur  venerabilis  confessor  Domini  Sulpicius 
G-alliae  provinciae  urbisque  Bituricae  exortus,  nobilis  quidein  genere,  sed  multo 
nobilior  fidei  dignitate.  Editionem  principem  ad  codices  Bruxellenses  n.  9636,  5 
saec.  XI/XII.  et  n.  7487.  saec.  XIII.  paraverunt  socii  Bollandiani  in  Catalogo 
codicum  hagiogr.  bibliothecae  Bruxellensis  (1889,)  //,  p.  76 — 83.  Exactionem  Dagoberti 
Biturigis  impositam  auctor-  eodem  modo  enarravit  (c.  8),  sicut  in  A  (c.  <'>)  legitur:  Qui 
tamen  actor,  totius  pietatis  oblitus,  iustitiae  omnis  immemor,  tjrannicas  leges  et 
insolitas  consuetudines  plebi  imposuit  Bituricae.  Illi  vero  subito  nuntio  hebetati,  10 
regis  imperio  obtemperarunt  nimio  terrore  perculsi,  eodemque  modo  Chlodoveum 
celebravit  Uberatorem  civitatis  neque  Dagobertum:  Cum  consultu  itaque  sacerdotum 
elegit  quendam  de  ministris  suis  virum  prudentem  et  direxit  eum  ad  religiosissimum 
Ludovicum  regem,  qui  tunc  temporis  praefato  tyranno  successit  in  regnum.  Ea 
autem  quae  de  basilica  ampliata  locique  situ  amoeno  enarravit  (c.  11.  12)  ex  B  (c  11.  11)  15 
deprompta  sunt  neque  vero  suo  loco  leguntur,  sed  exequiarum  descriptioni  inserta. 

D)  Yita  Sulpicii  prolixior,  praemisso  prologo:  Clara  radiante  congerie,  incipiens 
Beatus  igitur  Sulpicius  ortus,  cum  Miraculorum  descriptione  coniuncta  est  (inc.  In- 
staurat  nostra  molimina^  totamque  opus  in  codicihus  nonnullis  quinque  libros  com- 
prehendit,  ita  ut  tres  libri  priori,  quartus  quintusque  autem  posteriori  parti,  scilicet  20 
Miraculis,  conveniant.  Prior  ad  eundem  flncm  pervenit  atque  rcccnsio  B,  qua  auctor 
usus  cst,  scd  sancti  vitam  multo  fusius  describens,  dc  primis  pueri  rudimentis  deque  eius 
clericatu  plane  nova  rettulit  multaque  miracula  addidit  nequc  vetusta  eo  ordine  enar- 
ravit,  quo  tradita  ca  reppererat.  Sanctum  voluit  permissu  Theoderici  principis  per 
Austrigisilum  episcopum  una  cum  clericatu  facultatem  docendi  in  ecclesia  accepisse,  deinde  25 
a  Chlothario  principe  pro  sahtte  ijisins  exercitusque  permissu  episcopi  abbatem  in  castris 
regalibus  institutum  esse  virtuteque  sua  regem  graviter  aegrotantem  sanasse.  Personam 
autem  induit  auctoris  aequalis,  scilicet  discipuli  ipsius  sancti,  nam  relata  se  rettulisse 
asseruit  ab  iis,  'qui  ei  a  pueritia  usque  in  tempora  sua  comites  ministrive  fuissenf 
(c.  \),  gestaque  priora  (c.  1 — 10J  'a  maioribus  suis  coaevis  beati  viri'  didicisse,  poste-  30 
riora  autem  partim  ipsum  inspexisse,  partim  a  condiscipulis  suis  sibi  tradita  esse  (c.  1\). 
Sane  haec  illius  mendacia  ab  editoribus  prioribus  credita  sunt  atque  Mabillonius  hanc 
vitam  solam  dignam  iudicavit,  quae  publici  mris  fieret,  praetermisso  dbbreviatore,  sicut 
auctorem  B  appellabat.  Attamen  monachus  ille  Sulpicianus  aevo  potius  Carolingico  pa- 
troni  sui  vitam  fraudulenter  amplificando  retractavit,  scilicet  sacc.  IX.  Ado  quidem  35 
ipsaiu  iam  evolvisse  videtur,  die  18.  Kl.  Febr.  haec  de  sancto  referens1:  Apud  Bituricas 
civitatem  translatio  Sulpicii  episcopi  et  confessoris,  qui  a  pueritia  sacris  litteris 
eruditus  et  sanctae  conversationis  luce  conspicuus  etiam  laicus  virtutibus  claruit.  Post 
etiam  corona  deposita  monachorum  pater  extitit  atque  inde  ad  episcopalem  provectus 
cathedram,  vita  clarus,  miraculis  gloriosus  quievit.  De  scholis  enim  pueri,  de  rirtutihus  40 
laici,  de  abbatis  officio  quae  scripserit,  ea  in  recensione  D  legebantur  neque  in  vetustioribus. 
Huias  recensionis  vetustissimus  oninium  qaos  novimus  est  codex  Homanus  biblio- 
thecae  Victoris  Emanuelis,  Farfa  n.  29  ('^41),  formae  magnae,  saec.  IX.,  fol.  64. 
Vitam  cum  prologo,  fol.ll — 85.  Miracula  continens-.  In  mnltis  vero  codicihus  et  pro- 
logus  et  Miracula  desiderantur3.  45 

1)  Migne,  Patr.  lat.   C XXI II,    col.  216.  2)    Cf.  'Arch.   f.  uttere  deutsche  Geschichts- 

kunde'  XII,  p.  492.  3)  E.  gr.  in  codice  Parisiensi  n.  11749,  saec.  XI,  fol.  202 — 209 

(praescr.  XVI.  Kl.  Febroarii.    Incipit  vita  sancti  Sulpicii  episcopi  et  confessoris,  inc.  Beatus 
Sulpitius  ortus  a  clarissimis  parentibusj. 


VITA  SULPICII   EPISCOPI   BITURIGI.  371 

Neque  eadem  habebai  LaurenHus  Snrius,   De  probatis  sanctorum  historiis,   Colo- 

niae  157*'».  tom.  I,  />.  127 — 436,  qui  V.  Sulpicii  anctori  aequali  attributam  princeps  edidit, 

'stylo  rudi  ac  simplici   in   lectoris  gratiam   mutato'.     Ad  /<</<>»  codicum  S.   Mariae  de 

Ripatorio,  Ttubeae  vattis,  Corsendoncani  prisHnum  sermonem  restituit  prologumque  addidit 

5  Iohannes  Bollandus  l.  I.  />.  107  — 174. 

Miracula  primus  publici  iuris  fecit  codice  n.  851.  monasterii  S.  Victoris  Pari- 
siensi  usus, 

Labbe,  Nova  bibliotheca  manuscripf.  librorum,  Parisiis  1657,  to>».  II.  /;. -151  4.">l. 
sed(unum  alterumve  omisit  etpauca  identidem  resecuit  aut  mutavit,  ne  frequentibus  stribili- 
io  ginibus  et  barbarismis  lector  offensus  scriptorem  simul  exsci'iptoremque  damnaref. 

Totum  denique  opus,  scilicet  Vi/<t»i  et  Miracula,  ad  codices  veluti  Sulpicianum 
ediHonesque  Bollandi  et  Labbei  edidit 

Iohannes  Mabillon,  Acta  sanctorum  ordinis  S.  Benedicti,  Parisiis  H>(>'.>.  Sae- 
culum  II,  />.  168 — 1S7,  margini  iniHa  librorum  quinque  adnotans,  quos  in  exemplaribus 
i6  nonnullis  disHnctos  reppererat.  Hanc  editionem  iteravit  Migne,  Patrologia  latina 
LXXX,  col.  573—592. 

E)  Homilia  quae  in  codice  Bernensi  ».  47,  saec.  XI,  fol.  84 — 85,  legitur,  i»- 
cipiens:  IN  N  S.  SULPITII  EPI  XVI.  KL  FEB.  I.  Sanctus  Sulpitius,  cuius  hodie 
natalicia  c^lebrantur,  secundum  saeculi  di^nitatem  claris  ortus  parentibus  Bituricae 
20  civitatis  civis  fuit,  sicut  cx  /oco  qi<<>»  exscripsi  colligi  licet:  Quodam  tempore  Daga- 
bertus  rex  cupiditate  seductus  quendam  ex  principibus  suis  nomine  Lullonem 
hominem  ferocem  et  sine  misericordia  ad  civitatem  Bituricam  misit  (c.  6y  item  pro 
retractatione  recensionis  B  habenda  est.  ^.  Krusch. 

[INCIPIT  PKOLOGUSa  SANCTI  SULPICII  EPISCOPP. 

25  Ab  initio  usque  in  finem  per  singula  loca  et  «enerationes    reor   non  defuisse 

viros  a  Deo  electos0,  in  quibus  gratia  sancti  Spiritus  refulgeret  et  per  quos  sig-na 
miraculorum  Dominus  et  consolationem  et  provocationem  se  quaerentium  mani- 
festare  videretur,  sicuti  moderno  tempore  per  unius  antestitis  sui  Sulpicii'1  unde 
mihi   sermo    est   dignatus    est    meritoe    vitae    eius    multa    et    mirabilia    ostendere. 

30  De  quo  opusf,  imperantibus  fratribus,  ut  aliquid  quod  noveram  ads'  memoriam1' 
posteritatis  profutura1  scribere  deberemk.  Quod  me  iniuncti1  operis  huius  onus 
inparem  esse  scio,  nec  posse  tantae111  virtutis"  viri  Dei  adnotare,  quod"  ab  initio1' 
adulescentiae  suae  operatus  est'1,  congruis  verbis,  ut  dignum  est,  exprimere.  Sed 
tamen,    ut   nec  contumaciter  abnuere1-  iniunctioni  eoruin8,    vel  pauca  quod'    ipse" 

35  vidi,  vel  eorum  relatione  qui  eiv  ab  adulescentiaw  usque  ad  decrepitamx  senec- 
tutem  ministraverunty,  vel  quodz  plurimoruma  fidelium  qui  viderunt  innotuerunt, 
paiica  perstringere11   cxiravi. 

EXPLICIT  PROLOGUS0.] 

1'rolofj.     Bla.a*.b.c.  2«.  3.  —  B  solus  aifinata  []. 

40  Prolor/.     a)  ita  Bla.b.c;  in  vita  arftl.  B\«*;  Incipit  prologus  praetscr.  B2«\  Incipit  vita  sancti 

ac  beatissimi  episcopi  Sulpitii,   cpue  est  XVI.  Kl.  Febr.  praescr.  B3.    Prologum   o»i.  B2b.  b)  quod 

est  XVI.  Kl.  Februarias  add.  Blb.c.  c)    eclectos  Bl«,  corr,         d)    Suplicii  li  1«* ;    Subplitii  corr, 

Sulpitii  B3.  e)    meritum  7^3.  f)    est  add.  Blb.  3;    »i.    af.   «</</.    B2a.  g)    ac  j>r.  m.  B-2«. 

h)  mcmo  Blc.      i)  profutur:  pr.  m.  112«;  profuturum  B 3.       k)  debere  Bla.a*.       1)  ita  Bla.a*.2a\ 

45  h.  i.  o.  re/i.  m)  tantas  B2a.  3.  u)  ita  Bl«.c;    virtutes  rell,  o)  que   />' 3.  p)  inio  Blc. 

q)   nec  add.  B  3.  r)    abnuerem  iniunctionem  B  3.  s)    videar    urftl .   Bla*.  t)    qu(a)e    Bla.a*. 

2a.  3.  u)  ipsi  pr.  m.  B2a.  v)  ei  pr.m.  B2a.  w)  adulescentiat'  /ir.  m.  B2a.  x)  decrepitum 
Blc;    decrepita  B3.  y)   didici  «</</.   Bl«'.  z)  qu(a)e  Bla'.  3.  a)  plurimi  B3.  b)  pstrin- 

gere  Bla*.        c)  ita  Bla.u*.  2«;    subscr.  otn.  rcll. 

47* 


372  VITA  RULPICII  EPISCOPI  BITURIGI. 

VITA  SULPJCII  KPISCOPI  ET  CONFESSORIS*. 

A  |  B 

(ll)).    Sanctus0  igitur  et  beatissimus  ]   Igitur  beatus 

Sulpicius  episcopus,   dum  adbuc  in  seculari  babitu  ind   domo 

paterna  consisteret,  parentum  consistere  videretur,  5 

itae  bonis  operibus  deditus*,  [ut]  nihilg  aliud  [magis'1]  videretur1  agere  quam 
[aut]  eclesias  [aedificare]  aut  monasteria  constinere  aut 

misericordiam  in  operibus  misericordiae 

circa  pauperes  infatigabiliter   exercere,    et   amore    castitatis  copulamk   matrimonii1 
sprevisse111  visus  est.     Et  cum  Dominus"    iam    suis    votis0    et   boni   propositi   satis-  10 
facere  dignareturp,  decisa  [corona11  capitis  sui]   cesarie,  suscepit  clericati1*  onus  ets 

succedendum  j  succedentibus1 

gradus  ecclesiasticae  dignitatis  usque 

adeo,  quod11  |  ad  eum  locum,  ut 

electionev   populi  et  clericorum  conibentiaw  rin  civitatex  Biturica1  15 

episcopatiy  onus  |  episcopatus  dignitatez 

ascenderet,  'adiuvante  Domino,  factum  est1.  In  quo  officioa  nihil  aliud  [magis] 
insistebat  iuxta  eclesiae  regimineb  quam  curam  gerere0  pauperum  et  summod  nisu 
elaborarete   illisf   semperg  alimenta  et  quibus  tegerentur 


Vir  quoque  communis  vitae  huius  neces- 


20 


saria l 


vel  usus'1   necessaria  erat  inpertire. 

(2).    Post  quodam  temporea   de  pa- 
latio  res'is 


Capp.  1.  2.     Al.  2.    B\a.a*.b.c.  2a.b.  3.  —  A  solus  siynata  n,  B  solus  signata  []. 

Cap.  1.     a)  ita  A  1  (ubi  in  mg.  add.:  XVI.  Kl.  Feb.  scr) ;  De  vita  Sulpicii  episcopivl2;  Incipit  25 
vita  sancti  S.  e.  et  c.  B2a.b;  Incipit  vita  sancti  (bis  scr.erat  B\u)  S.  e.,  (cuius  depositio  est  XVI.  Kl. 
Febr.    add.   B 1«)    B  \a.  a* ;    XVIII.    Inoipit    vita    sancti    Sulpitii    B  3 ;     Incipit    vita    eiusdem    B  lb.  c. 
b)   numeros  addidi.  c)    ita  A2;    Tempore   illo   beatissimus    S.  A 1.  d)   ita   A2;    p.    in   d.  Al. 

e)  ut  add.  Al;    ut  in  (sed  in  eras.)  add.  A2.         f)  ita  Al.  2  cum  B  \a  ei  pr.  m.  B\b.  2«;    erat  ante 
d.  add.  BS,  post  d.  B  \a* ;   fuit  post  d.  add.  (B2b).         g)  nil  A  2.         h)  om.  B\b.  2b  cum  A  1.  2  (sed  30 
v.  infra  l.  \1).         i)  a.  v.  A  2.         k)  copula  B\a.a*.b.c.  2a.        1)  matrimonie  pr.  m.  B\a*.        m)  ex- 
sprevisse  B\a  (pr.  m.).a*.  2«;    exprevisse  B  \b  (pr.  m.).c.  n)    i.  D.  A  1.  o)   ita  A2   cum  B2a 

(pr.  m.);    votis    suis  et  b.  p.  Al;    sui   voti   et  b.    p.  Bla.  a*.  c;    suo    voto    et    (in  5  3)  bono    proposito 
B2b.  3.         p)  dignatus  est  A2.         q)  ita  B\a.a*.b.c;  coronae  B2a,  sed  delet.;  om.  B2b.  3.         r)   ita 
A\.  B\a.a*    (pr.  m.).b\    clericationis  B  \c;    0.  cl.  A2;    clericatus   onus  B3;    clericatus  coronam  B2a  35 
(m.  al.  in  litura).  b  (cf.  n.  q).  s)   et  succendendum  .4  2;    ad   succedendum  Al.  t)   ifa  B\a.a*. 

b.c.  3;    succedentes  B2a.b;    gradibus  B\a*.  3  et  m.  al.  B\b.  u)  quo  dilectione  A\.  2.         v)  elec- 

tionem  BU.b.c.  2a  (pr.  m.).         w)  ita  B\a.a*.b.c.  2a;  chonipentia  A\;  conipentiam  .4  2;  conventia 
B2b  (pr.  m.).    3;    m.    al.   corr.   conventione   B2b.  x)    civitatem   A\.  y)    ita   A\;    o.   e.   A2. 

z)  ita  B\a.a*  (pr.  m.);    dignitatem  rell.  a)  officium  suscepit  n.  a.  insisteret  ^4  2.  b)   ita  B\a;  40 

regimin  A  1  ;    regimina  BS;    regimen  rell,  c)  ita  A\.  2.  B2b;    generet(?)  m.  al.  corr.  gerere  B3; 

gereret  rell.       d)  ita  B;  somno  A\  (pr.  m.).  2.       e)  elaboraretur  ^4  2;  elaborare  B\b.       f)  nisi  A  1.  2. 
g)   a.  s.  A  1.  h)  ita  A\,  sed  fortasse  ad  B  scribendum  est  huius  (scilicet  pro  his,  velut  apud  Fredeg. 

III,  82:  ex  huius  unus) ;    u.  quae  n.  erant  A  2.         i)  necessarius  B  \a\  3;  om.  B2b;  peteturus  in  litura 
add.  B2a.  45 

Cap.  2.     a)  t.  quidam  de  p.  (r.  om.)  v.  n.  ^4  2. 


VITA  SULPICIl   EPISCOP]    BITURIGI.  373 

nobilis  vira   Theudogisilus13   nomine 


B 

domesticus  expetenti'1  causa 


A 
domno0,1  conpellente  causam 

;ide    'iam1  meinoratum   pontificem   ^Sulpicium1 
B  visus  est  expetisse.  venit. 

Ille  solita  dilectione 
alacriter  benigne 

eum  recepit  et 

convivium'    suum  provocare  fecit.  praeparare  convivium  iussit. 

i„  Cum  esset  hiemis  tempus,  ut  frigoris  iniuria8  ministri  |habere  viderentur], 
ignem  acervum  concinnarent,  copiosum  ignem  accenderent, 

et  dum   nemo1'   sollicitus '    de  incendiok,  casu  contigit, 

ut  domus  illius  concremaret,  contectione ]  •  -'    domus     illius    concepisse 

ignem, 

ib  et  concoepit1"  maior  flamma"  [ipsius]  incendii  [dilatare0   et|  invalescere,  ita  ut1' 
epulantes  |  convivantes 

et  ceteri 
timore  perculsi  in  pavoreq  conversi 

nihil1'   aliud  cogitabant8,  quam1   rapido  cursu 
so  extra  domum  |  foras 

procedere*.     Et  cum  illi  qui  |inj  tectum 
ascenderant",  |  ascendere  debuerant, 

[ob    difficultatem     ascensus     ascendere     non     valerent v] ,     et    flamma    illa    magis 
magisquew  invalesceret,    elevans    [idem]    beatus    [Sulpicius]    episcopusx    [oculos3   ad 
25  caelum1 

manu  |  manum 

crucis  vexilluinv   obposuit: 

Cap.  2.     ^11.2.    B  \a.  a*.  b.  c.  2a.  b.  3.  —  A  solus  signata  r  1;   B  solus  signata  []. 

Cap.  2.  a)  oin.  B  2b.  3.  b)  Thcotgisilus  n.  A2;  n.  Theudogislus  Blb.c.  3;  n.  Theodogislus 
30  Bla.a  .    2a.b.  c)    domino    suo    c.    A2.  d)   expetendi   c.    B  le.    2b;    et    cumpetcnti   causa   BS. 

e)  ita  A  1;    a  iam  memorato  pontifice  domno  Sulpicio  episcopo  A  2.  f)    et   ad  c.  s.  provocari  A  2. 

g)    iniuriae  A2;    iniuriam  B.  h)    ita  B;  nimio  Al.  2.  i)    ita   A\    cuni  B\a.b.c.  2a   (pr.  m.) ; 

est  add.  A  2.  B  \a* ;   essct  add.B2b.3.         k)  incendii  casu  B  \a.  b.c.  2a  (pr.  m.).         1)  ita  B\a.b;  con- 

tectio  B\c;  contectionem  rell.  m)  ita  B  \a.  a* ;  et  tunc  (t.  oni.  B2b.  3)  c(o)epit  B\b.c.  2b.  3;  et  cum 
35  c(o)episset  A  1.  2  n)   flammae   incendium  convalescere  A\.  o)    ita  B  \a  et  pr.  m.  B2a;    dila- 

tari  rell.  p)  et  A\.  q)  pavorem  B\a*.  2b.  3.  r)  nil  A\.  s)  ita  A  1.  2  cum  B\a.b.c.  2a; 

cogitarent  rell.        t)  ita  B;  ut  add.  et  infra  procederent  (procidercnt  A  2)  A\.2.       u)   ascenderent  A  2. 

v)   valebant   B\b;    valcre    B  \c.  w)    om.   A2.  x)    pontifex    A\.  y)    vixillum    B\a   et  pr. 

»i.   B\b. 


4o  1)     Utraque     recensione     collata     fortasse     scribendum     est :      domesticus     competenti 

causa.  2)   Textum  B  h.   I.  praeferam.  3)  Infra  c.  3 :    manus  oculosque  tendens  ad 

caelnm. 


374 


VITA  SULPICII   EPISCOPI   HITURIGI. 


A 


ilico  iucendium  cessavit.    Omnes  videntes 
divinam  virtutem,  gratias  agebantb, 


B 


ipsiusa  incendii  mira  virtute  quievit. 
Qui  tunc  viderunt  et  hodie  supersunt, 
tanta  celeritate  flamma  illa  quievit  et 
extincta  est,  5 

utc   antequam  manum  suam  ipse(l   pontifex  ad  se  collig*eretc,  tamquam 


aquarum    multarumf    desuper   veniente» 
multitudine,  ignis  extinctus  est. 

(3).     Post    aliquantuma    vero    spa- 
tium  temporis  homo  quidam 


multa  aqua   desuper   fusa  fuisset,    omne 
incendium  illuin1,   fuisse  sedatum. 

Nec     multum1'     post,     quantumc-' 
Gundoaldusd   homo  aliquis6 


10 


refertf,  filium  suum  adulescentulums  circiter  ^aetatis1  annorumh  X  elinguem1  [et] 
a  nativitate    suak   [intellegibilem]    sermonem    numquam '    fuisse   locutum,    ^sic1  eum 


ante    praefatum    antestitem    adduxit    et 
innotuit  causam. 

extendens  ad  caelum,  praemissa  oratione, 


15 


parentes  ipsius"1  ad  praefatum  antistitem 
venire  fecerunt. 

Ille  rvero]   manus  oculosque  rcum  lacrimis1 

tendens"   ad  caelum,    orabat  Dei  miseri- 

cordiam 2,  ut  os  eius  aperire  °  dignaretur. 

Post  orationem  vero  sacerdos  surgens  de 

pulvere, 

tetigit  labia  20 

eius1';   intercedente  misericordia  Christi,   I  ipsius  pueruli  et  signum  crucis  inpressit, 

et  linguam  manu  sua  adtrectans,  adfuit 

Domini  misericordia, 
confestim/1   locutus  est  [et  adhuc  hodie  superest  et  absolute  loquitur]. 

(4).    Nec  hoc  pretereundum  putavi,  quod  tempore  25 

suo  |  vitae  suae 

vir   sanctus  Bethuricas8   in    civitate    nullum   sinivitb   nec  hereticum  nec  gentilemc 
aut  Iudaeum  sine  baptismi'1   gratia  habitare.     Nam  cum  Iudaei  illoe   tempore 


Capp.  2 — 4.     A\.  2.    B\a.a*.b.c.  2a.b.  3.  —  A  sohts  signata  ri,  B  solus  signata  []. 

Cap.  2.     a)   ita  B  \a.  a*    (ubi  anfe   i.  i.    add.    et   flamma,)    et  pr.  m.    B  \b ;    ipsumque    incendium  30 
B2a.  b;    ipsi   incendio   miraque   B  3.  b)   Deo  add.    A2.  c)    omnes  add.   A2.  d)    p.  i.  A% 

e)  collegeret  A\.         f)  ita  A  1 ;    m.  copia  d.  v.  (om.  multj  A  2.         g)  venente  A  1.  h)  ita  B  \a.  c 

et  pr.  m.  B2a\  illud  fuisset  rell. 

Cap.  3.     a)    (a.  om.)  sp.  v.  A  2.  1>)    ita  B\a.b.c.  2a.  3;    multo  rell.  c)   om.  B\a*.b.  3. 

d)  ita    B  \a.  a\    2b;     Gondoaldus   B  2a;     Gunthoaldus    £3;     Guthoaldus    B  \b;     Guothoaldus    B  \c.  35 

e)  quidam  B  \a'  cum  A\.  2.  f)  affert  B  \a* ;  referebat  B\b.c.  g)  om.  A\.  h)  X  a,  B. 
i)  et  linguae  ^12;  et  lingua  A\.  k)  om.  A  1.  1)  om.  A2.  m)  ita  A\;  illius  ct  add.  adulu- 
scentulum  A2.  n)  ad  c.  t.  i2;  t.  caelo  A  1.  0)  d.  a.  .4  2.  p)  et  add.  A2.  q)  puer  ille  h.  I. 
add.  A  2,  post  1.  est  A  1. 

Cap.  4.     a)  ita  B  \a.a'.  2a;  Bithurigas  (ita  pr.  m.)  in  c.  B  \b;  Biturica  in  c.  B  •!;  Biturigas  iu  10 
c.  rell.  B;    Bituricae  civitatis  A  \.  2.  b)  ita  .4  2;    siniret  .4  1;    sinuit  B\a;    sinit  B\c;    sivit  (scivit 

pr.  m.  B  3)  rell.         c)  gentilium  B  \a.  2a  (pr.  m.).         d)  s.  baptismo  gratiam  habere  A  1.  2.  e)  in 

add.  A  2. 


1)   Locum   integrum  servavit  B;    cf.  supra  p.  367. 
maioreyn  fidem  tribuam. 


2)   Hoc   vero    loco  recensioni  A 


15 


VITA  8ULPICI1   EPISCOPl   BITURIGI.  375 

A  |  B 

in  supradicta*  urbe  Bethuricasb   Ln  civitate 

esse  viderentur,  et  ill<>,',  eos  sepius  blandi0  aloqueretur  [et  praedicaret  eis]   verbumd 
divinum, 


quod   iuxta    euangelium    nullus    regnum  ef.ioh.ae. 
Dei  posset8   Intrare,  uisi  qui  ex  aqua  et 


5  sicut  ine  euangelio  loquitur,  quia  qui 
renatus  exf  aqua  et  Spiritu  sancto  non 
fuerit,  regnum  Dei  non  possedebitb,  Spiritu  sancto  renasci  videretur, 

et   diobus   ac   noctibus  'pro1    eorum    conversionem    Domini    misericordiak    depreca- 
batur1,  illi1"  obtemperantes"   ei,  primo0   pauci,  deinde  omnes  ad  baptismi 

10  gratiam  i  sacramenta 

iu    eclesia    convenerunt1'- '.      Qui    baptizati0-    ab    ipso    pontifice1-,    |hodieques]    sub 

christiana 

traditione  |  disciplina* 

degere"  videntur. 

i5  (5).    Quis  clericorum  ad  conparationem  beati  viri  posset  sic 

perpetes  noctes'1  perpetuis  noctibus1' 

vigilare  aut  mensuram0   illius  ieiunare?     ^Et1  cum  nocte  ^tota1 

eclesiani     psallendi     causa'1     perduraret,      in    ecclesiain    veuiret,    autequam    librum 
exinde  non  egrediebatur,  nisi2cume  om-      psalmorum  psallendo  finiret,  de  ecclesia 


20  nium    psalmorum    nuinerum  finem   adim- 
pleret. 


non  recedebat. 


(G).     Eodem a     tempore,     faciente     cupiditate,     Dagobertus     rex     'bellorum1 
praecepit 

facture0,3  fautori 

25  suo  Lolloni1'   bomine'1   [t'erocie   moribus], 

Capp.  4 — G.     A  1.  2.    B\a.a*.b.c.  2a.b.  3.  —  A  solus  signata  n,  B  soltts  siynata  []. 

Cap.  4.     a)  supradicto  url)e  A2.         b)  ita  Bla.a*.  2«;    Bithuricas  Blb.c;  Beturicas  B2b;  Bi- 
turicas  B  3.  b*)   illi  Al.         c)    ita  Blb;    blandia   loqueretur   A 1.    Blc;    blande    alloqueretur   (adl. 

B  1«.  2«)  A2.  Bla.a*.  2a.b.  3.  d)  verbo  divino  A2.  e)  (in  om.)  euan^elium  ^4  2.  f)  non  f. 

30  ex  a.  et  Sp.  s.  A  2.  g)    posse    B  \a ;    possit   B  la*.  h)    habebit   dicbusque    A  2.  i)    ob    A  2. 

k)    misericordiam  A  2  cttm  B.       1)  deprecaretur  A  2.       m)  vero  add.  A  1.       n)  ei  o.  A  2.       o)  primum  B. 
p)  cognoverunt  A\.  q)  baptizato  Al,  corr.  r)  episcopo  A  2.  s)  hodiequi  B\b.c.  t)  om., 

sed  m.  «1.  suppl.  religione  B  \b,    ct  sic  B  \c.         u)  tegere  A  1.  2. 

Cap.  5.     a)  noctis  A2.  b)  p.  nocturnis  B\b.c;    perpetilms  noctibus  B  3.  c)  ita  A\  cttm 

35  B2b;  mensura  A2;  ad  mensuram  rell.  B.         d)  causam  A2.         e)   ita  A2;  ut  o.  A\. 

Cap.  G.     a)  quoque  add.  „12;  Eo  t.  B.         b)  ita  A\\  iactore  A  2.         c)  ita  B;j;  Lonloni  A\; 
Lononi   A  2;    Lulloni   rcll.    B.  d)   ita   1  1.  2   cum  pr.    m.    B  2a:    hominem   B  \a;    homini   rell. 

e)  ferocem  B  \a. 

1)    Imperante     Heraclio     et     Sisebutus    per     Hispauias     flsidori    chron. ,     AA.    antiq. 
40  XI,    480,1    et    Dagobertus  per    Gallias    (Fredey.    IV,    (>oJ    Iudaeos    baptizandos    curaverunt. 
2)  Texttim  A    hoc    loco  praeferam.  3)   Factor   est   idem    ac    fautor,    qui    alicuius    partibus 

favet.     Ducange. 


376  VITA  SULPICIl  EPI8C0PI  LTTUKIGI. 

A  !  B 

qui  6t 

sine  ullo  vestigio  misericordiae  [visus  est  direxisse1,  ut  plebema   Bethuricam 

insueto'1    censu '    inponeret,    et  sub  pen- 


sione0   census 


subitamb  consuetudinem  poneret  etc  sub 
ipso 

viverent    et    regis    imperiof    deservirent.      Qua    adfiictione   universus^    populus    re- 

gionis    illius    congregati'1    ad    memoratum    virum '    Deik,    tanta   multitudine    plan- 

gentium 

venit,  |  convenit, 

[et   elevata    lamentatione1,2],    confusa  voce   deprecantes    virum'"  Dei,    ut   sibi  sub-  10 
venire  deberet.     Ille11   ^autem1    motus0   pietate1',    non'1   sustinens    eorum    beiulatum 
et  lacrimas,    cum v   clericis,   indicto   ieiunios   per   triduum,    Domini    misericordiam  * 
postulavit,    ut    memorati"   populi   sui   relevaret    adflictionem.      Misit   quendamv   de 
clericis  suis  Ebargisilumw- 3  nomine,  qui 

gloriosissimo      domno      Chlodowecbox.4  |  memoratuin  regem  pro  hoc  scelere  redar-  is 
regiy    cum  omni   humilitate  et  lamenta-      guere  deberet  et  denuntiaret  ei  celerem 
tione    etz    lacrimis    deprecarea    deberet,   I  interitum,  nisi  hoc  fuerit  celerius  emen- 
ut    quod    malignitasb    insinuaverat ,    be-      datum. 
nignitas  regia  mitigaret. 

Hoc  facto,  rex  veroc    [metu]  deterritus  confestiin  praecepitd  20 

populo  |  populum  illum 

de  ipsoe   censu  relevarif   et 

discribtio  ;  discriptione  ipsa 

quae  facta  fuerat    de  presenti1  reddere  [praecepit]. 

Nam  j  Et  25 

populus  illes   abh    fipsa]  adflictione  relevatus 


Cap.  6.     A\.  2.    B  \a.a*.b.c.  2a.  b.  )5.  —  A  solus  signata  l"l,  B  solus  signata  []. 

Cap.  6.     a)    ita    B\a.  a*  et  pr.  »1.  B\b.   2«;    p.   Betlmrigam  B\c;    p.    (blibem  ^12)   Bituricam 
A\.  2  ;    plebi  Bituriensi : ,    ras.  s  53;    plebi  civitatis  eius  B  2b.  b)  subito  iu  c.  A  2.  c)  ut  A  2. 

d)  insuetum  censum  B2b.  3.       e)  pensionem  B\a.c.       f)  imperium  B\a.       g)  omnis  A2.       h)  om.A\.  30 
i)  D.  v.  A2.  k)  et  add.  A\.  1)  lem.  B\a.  m)  ita  A2.  B3;    D.  v.  rell.  B;    haec  o>».  A\. 

n)  De  ipsis  autem  ille  m.  A  2.  0)  ras.  s  A\.  p)  pietatis  A  1.  2.  q)  e.  h.  non  ferens  ct  A  2. 

r)  om.  A  1.  s)  per  t.  i.  A  1.  t)  p.  m.  B.  u)    ita  B  (memoratus  B\b.c);    misertus  populi  vir 

elevaret  A2;  populo  misertus  viri  elevaret  A  1.         v)  de  cl.  (om.  s.)  q.  A  \.         w)  itaA\;  Ebergisilum 
n.  A2;  n.  Ebrigiselum  rell.  B;  cui  nomen  Ebrigisilum  BS.         x)  Chlodoveco  A  1.         y)  qui  iterat  A2.  35 
z)  ac  A2.         a)  deprecari  A2.         b)  ita  A2;    cogitatio  maligna  pro  m.  A\.         c)  ita  A\.  B\a.  2a; 
om.  A2  cum  rell.  B.  d)  pr.  populos  A\\    populo  pr.  A2.  c)  codem  A  2.  f)  relevare  B\a. 

a*.  b.  c.  2a.         g)  illa  A  1  ;    om.  A  2.         h)  hac  A  2. 

l)   Hoc  loco  recensio  B  anteponenda  est ;   cf.  supra  p.  367.         2)  Kaec  verba  biographi 
ipsius   videntur   esse;   cf.  supra  p.  368.  3)  Ebrigisilum  inclusum   in  urbe  Bitnriga  Eligius  10 

visitabat,  si  Vitae  illius  II,  29,  credi  fas  est.  4)    Chlodovechus  II.  a.  639 — 657.  regnavit. 

Legalio  in  A  post  mortem  Dagoberti  missa  est,  in  B  autem  paulo  ante  ipsam.    Fidem  utriusque 
recensionis  supra  p.  366.  examinavi. 


VITA   SULPICII   EPISCOPl    BITURIGI.  ;5" 

A  B 

usque  in  hodiernam8,  diem  hodieque 

in  pristina   libertate1'    permanet.     | Nilii loinln hk 4    ultione    divina    creditur    et    regem 
et  satellitem  suum  post  breved  spatium  interisse]. 

(7).  Cum  se  memoratusa  pontifex  tantum  onus  inter  eclesiarum  sollicitu- 
dinem  et  pauperum  curamb  vel  universae  plebis  negotia  videret  se  graviter  prae- 
gravari,  petiit  sibi  a  rege  sociumc  huius  oneris  subportandumd.  Cui  rex  praebuit 
assensum, 


ut  quod    postulaverat   impleretur;    quod 
10  ita  et  factum  est. 


et  dedit  quem  petierat  virum  prudentis- 
sinium  cui  vocabulum  est  Vulfoleudo6,1, 
qui,  suscepto  episcopatu  huius  urbis, 
adhuc  hodie  in  Dei  nomine f  regit  eccle- 
siam. 

Ille8"  vero  sub  ea  humilitate  qua  prius  pauperum  curam1'  gerebat1,  [magis]  magisque 
15  deincepsk  praesidia  pauperum  subministrare  videbatur.  Nonnulli  vero  ei1  detra- 
hebant,  curm  episcopatu"  relicto  alteri  tradidisset0- 2  et  in  quorundam  animalium1'- :: 
multiplicatione  delectaret.  Sed  ille'1  incepto1"  opere  persistebat,  et  laudem  hu- 
manam  fug-iens  et  iactantiam  vanitatis  devitans,  rin  hoc1  semper  ropere'  persistebat s , 
ut  pauperes1  ab  indigentia11 
20  undique  I  victusv   ac  vestitus 

relevaret. 

(8).    [Et]  post  haec  [autem\  consummataa   [iam] 
etatis  suae  tempore,  |  aetate  sui  temporis, 

plemis  dieruin   [in  pace]    migravit  ad  Dominum,  et  [cumj    de    eclesia   ad   tumulum  646,  lan.  n. 
26  defereturb,  tanta  multitudo  pauperum  lugentium 

Capp.  6 — 8.     A\.  2.    B  \a.a* .b.c.  2a.  b.  3.  —  A  solus  signata  M;  B  solus  signata  []. 

Cap.  6.     a)  hodiernum  A2.         b)  p.  1.  B.         c)  tamen  add.  B2b.         d)  brevi  B\c. 

Cap.  7.     a)   memoraret   Al.  b)    cura   A2.  c)    solacium    Al.  d)    subportando   A2. 

e)  ita  Blb.c.  2b.  3;  Vulfoleodo  B\a;  Wulfleodus  Bla*;  Wlfeudo  B  2a.  f)  nomen  B  3.  g)  ita  B; 
30  Illa  Al.  2.  h)    cura  A  2.  i)   ita   B   (cf.   supra  p.  372,  18    curam   gerere^,-    c.   regebat   A\.  2. 

k)    deinde   A  2.  1)    ita   B\a\    2b;    ei   om.    B3;    eum   d.    B  \a.  b.  c.    2a;    cite    trahebant   A  \.    2. 

m)   ita  B;    cui  A\.  2.         n)   ita  A\   cum   rell.  B;    episcopatum    relictum  A2.  B  3.         o)  corr.  tradi- 

dissent   A  1,    et  sic   A  2.  p)  ita   A  1.  2   cum  B.  q)  ita   A  \.  B  \a.  a*.   2a.  b.  3;    in   add.    rell. 

r)    ita    A  1   cum   B;    praecepto    A2.  s)    ita    B    (ut    supra) ;    perseverabat    A  2 ;    permansit    A  1. 

35  t)  pauperibus  B\a.b.c,         u)  indigentiam  B\a.b.         v)  victu  ac  vestitum  B\a;  victus  ac  vestitu  B\c; 

victu  ac  vestitu  B  2b ;    victu  ac  vestimento  B  3. 

Cap.  8.     a)  consummatfi  A2\   consummato  A\.  b)   ita  B\a.c.  3;    defereretur  B\b;    defer- 

retur  rell.  B;    defertur  A  1.  2  (ubi  ante  ad  t.). 

1)   De  Vulfoleudo.  v.  supra  p.  365.      Textum   B  h.  I.    interpolatum   esse   supra  p.  366 
40  demonstravi.  2)    Sane    canones    obstabant   atque    Chlotharius    II.    interdixerat ,    ne  petitioni 

eiusmodi  deferretur ;  ef.  Conc.  Paris.  a.  614,  c.  3:  Ut  nullus  episcoporum  se  vivente  alium  in 
loco  suo  non  elegat  nec  qualiscumque  persona  illo  superstite  locum  ipsius  sub  quo- 
cumque  argumentum  vel  ingenium  adoptare  presumat  nec  a  quemquam  debeat  ordinare, 
nisi  certe  conditionis  extiterint,  ut  ecclesiam  suam  nec  regere  valeat  aut  ecclesiastica 
45  regula,  ut  ordo  exposcit,  conservare ;  Edict.  Chloth.  c.  2;  Loeuiuij,  'Kirchenrechtf  II,  p.  l(iti. 
3)  Fortasse  suum. 

SS.  R.  Merovinjr.  IV.  48 


378  VITA  SULPICIl  EPISSCOPI  BITURIGI. 

A  |  B 

ibidem    congregata   est,    ut   constipatisa      replevit    ecclesiam ,     plateasb     universas 
omnibus  plateis  constipatas, 

conf*usac   voce  in  celo'1 

tollerent;  |  tulerunt;  5 

tantus0    fragor  babebatur,    acsi    tonitruumf    magnum    locus    ille    concutereg   vide- 
retur. 

Nain  |  Et 

inter  plangentium11   voces 

non  aliud  |  sermo  alius  non  10 

suip  sev.  audiebatur,  nisi  omnes  clamabant,   'dicentes1 :    'Pastor  bone  ret  custos  populi1,    cur 

ep.  3,  10.  L      r 

nos  deseris 

aut  cui  nos  hodie1    relinquis?  |   et  cui   nos  derelinquis?     Hodie 

In  morte  tua  omnes 

moriemur'.  |  nos  constat  mori'.  15 

rPost  haec  autem1  pervenit  ad  basilicam,    quam  sibik  ipse  construere1    antea  prae- 
ceperat.     Inlatus  in  sepulcbro,  pauperi1"  [illi]  non  sustinebant  absentiam11 

eius;  |  pastoris; 

iacebant  ut°   cadaverap  in  eclesia  tanta  multitudo,  ut  nec 

ministrare  in  eclesia  |  ministri  ecclesiae  20 

libere11   non1'   potibant  rvel1  officium   [suum] 

adimplere.  |  implere. 

(9).    Nec  moraa,  paucis  evolutisb  diebus,  quidamc   debilis, 

de(1  longo  tempore  arefactus  j  qui  longo  tempore  arefactis 

membris,     nervorume     contractionem  propriis     pedibus    incederef     non     valebat,  25 

rsacerdossl 


oratione11  persistens,   in   loco1   ipso   con- 
festimk- 1 


in  loco  illo  orationi  insistens,  ita 


Capp.  8.  9.     A\.  2.    Bla.a*.b.c.  2«.  b.  3.  —  A  solus  signata  n,  B  solus  su/nata  []. 

Cap.  8.     a)  ita  A2;    constipati  (om.  o.)  in  plateis  A\.  b)  ita  B\a.a*.b.c.  2«;    plateis  uni-  30 

versis  constipatis  B  3 ;    plateae  universae  constipatae  B  2b.  c)  ita  B  \a.  b.  c.  2a.  3  ;    confusam  vocem 

A  1  cum  B2b;  confusas  voces  A  2  cum  B  \a*.  A)  caelum  A  1.  B2b.  3.  e)  ita  B;  tamquam  A  1.  2. 
f)  tonitruo  magno  A  2  cum  B  2b ;  tonitru:  (ras.  i?)  magno  B  3.  g)  ita  B  \a.  c  et  pr.  m.  B  \a*.  b.  2a ; 
concuti  v.  B2b.  3;  concidere  v.  y!2;  concideretur  A\.  h)  ita  B  (vocibus  B\a)-:  i.  diversas  gentium 
v.  A  2;  i.  plebis  v.  A  1.  i)  om.  A  1.  k)  i.  s.  B.  1)  ita  A\;  a.  c.  p.  B;  construxerat  (om.  a.  pr.,).  35 
I.  A  2.  m)  ita  A  1 ;  pauperes  A  2  cum  B.  n)  absentia  A  2.  0)  ita  B;  autem  A  1.  2.  p)  ita  B; 
c.  in  ecclesiam  t.  m.  A2;    in  eclesia  t.  cadaverum  m.  Al.  q)    liberi  A  2.  r)    ita  A2;    non  om. 

rell.;   potuissent  A\;    possint  B\a.b.c.  2a  (pr.  m.);   possent  rell.  B. 

Cap.  9.     a)    erat  add.  A2.  b)   evolatis  A  2.  c)    qui   diligis  pro   q.  d.  A  2.  d)    a.  de 

1.  t.  A\.  e)    ita  B\a;    n.  contractione  rell.  B;    nervo    contractionem  A2;    nervi  contractione  A\.  40 

f)  incidere  A2.  g)  vero  add.  A2.  h)  orationem  persistans  A2.         i)   ipso  1.  A  1   (sed  cf.  c.  \\). 

k)  cumfestim  A  2. 


1)  Ita  recte  A;   cf.  supra  p.  366. 


VITA  8ULPICD   EPISCOPl    BITURIGI.  379 

recipit'1  sanitatem,    ut   absque   sustentationeb   baouli    propriis0   gressibus    'cum  ala- 
critate1 


A 
ad  civitatem  rediretd. 


l: 

in  civitatem6   remeare  videretur. 


5  (10).    Quid  multa?   Quantum  venerabilis*  [illea<]  abba  Domio1'  et  sui  monachi6, 

qui   die(l  noctuque   in    memorata   basilica    [ad'    Dei    officium6    vacare1    videntur   et 

vigilias 

perpetis1  |  sedulis" 

scupare1',  ferunt1,   tanta  languentium  multitudo  inibi  Spiritus  sancti  gratia  de  di- 
10  versis  infirmitatibus 

ibidemk  advenit,  ut  cecis  visum  reddidit,      curata  est,  ut  ceci  visuin,  surdi  auditum, 
surdis  audituin  ' ,  claudis  gressum,  claudi  incessum1", 

et  qui  maligni  spiritus  crudelitate"  [inflicta0  videantur1'   atrocitate],  —  morborum'1 
multitudo1"   creditur,    ■ —  intercessiones    [suprascripti1]    beati   viri   omnesu,    sanitate 
15  recepta,   [alacriterj  adv   propria 

reverterunt.  |  repedarunt. 

Ex  quibus  multiw  in  civitatem* 

venerunt,  |  visi  sunty, 

qui  se  dicebant  longo2   tempore  cecitatem*1   percussos,    clare    videntes    et   multi  de 
20  diversis  infirmitatibus  sanati  fDeo  gratias  referebant1. 

(11).  [Eta-2  cuin  ista  Dominus  in  illo  dignatus  est  ostendere  miracula  sani- 
tatum,  non  solnm  haec  fama  vicinas  civitates,  verum  etiam  longa  spatia  regionum 
tamquam  pinnigero1'  volatu  replevit,  ita  ut  innumerabilis  multitudo  plangentium 
in  diversis  vehiculis  ad  locum  sepulturae  praefati  viri  confluxeruntc,  ut  nec  capa- 


25  Capp.  9.  10.    A  1.  2.  B  \a.  a*.  b.  c.  2«.  b.  3.     Cap.  11.  B  \a.  a*.  b.  c.  2a.  b.  3.  —  A  solus  svjnata  r  1, 

B  solus  signata  []. 

Cap.  9.     a)  ita  A2.  B\a;  recepit  A  1  cum  rell.  B.       b)  sustentationem  A2.       c)  p.  gi\  o»i.  A  1. 
d)  redirit  A  2.         e)  civitate  B  \a. 

Ca p.  10.    a)  venerabiles  A  2.       a*)  illi  B  \a.       b)  ita  codd. ;  Bomino  edd.       c)  corr.  ex  mochanachi  A  2. 

30  d)  diem  A\.  2.  e)  ita  B\c  et  pr.  m.  B\b  cum  Al.  2;  officio  rell.  B.  f)  vacari  A  1;  vocare  A  2. 
g)  ita  B  \a.  b.  c;  scdulo  B  1* ;  sedulas  B  2a.  b.  3.  h)  ita  A  2 ;  scopare  A  1  cum  B  \a.  2«.  b ;  sco  (sci  pr.  m. 
B  3)  patri  B  \a*.  3 ;  excubare  B  \b.  c.  i)  ita  B  \a.  c  et  pr.  m.  B  2a;  referunt  B  \a*.  3;  ferun(t  ut  in  litura) 
B  \b;  fer(untur  m.  al.  in  litura)  B  2b;  fecerunt  et  t.  A  1.  2.  k)  om.  A  1.  1)  cecis  iteratum,  sed  eras.  A  1. 
m)  recipiant  add.  B  \a\         n)  crudelitatem  A  2.  o)  inflicti  B  \a* ;   infligi  B3;  affiicti  B\c;   verba  i. 

35  v.  a.  per  homoeotehuton  cxcidisse  cidentur  A  1.  2.  p)  vexari  add.  B  2b.  q)  morborem  A  2 ;  mem- 
brorum  B  \a.  «'.  r)  m.  cr.  om.  B2b.  3.  s)  intercessionem  A2.  t)  supradicti  B  \a.  a*.  u)  onniis 
sanitatem  recepti  A  2.  v)  ita  B ;  ad  proprias  A  2 ;  haec  om.  A  1.  \v)  multis  A  2.  x )  ita  A  1.  2 
cum  B\a.  c;    civitate    rell.  B.  y)    insistunt   B  \c.  z)    ita   A  1.   2.    B  2a.  b.  3 ;    longa   tempora 

B  \a.  a*.  o   et  pr.  m.  B\b.  a)   ita  B\a.c;    cecitate  percussos  A\.  B\a*.b.  2a.b.  3;    secitatem  per- 

40  cussi  A  2. 

Cap.  11.     a)  tunc  add.  B2b.        b)  ita  B\a  et  pr.  m.  B2a.        c)  ita  B\a.c  et  pr.  m.  B  \b.  2u  ; 
confiuerent  B  3 ;    confluxerint  rell. 


1)  Iterum  recensio  A  approbanda  est ;  cf.  supra  p.  366.       2)  Hoc  caput  auctoris  primi- 
genii  videtur  esse;   cf.  supra  p.  368. 

48* 


380 


VITA  SULPICII  EPISCOPI  BITURIGI. 


citas  illius  basilicae  tanta*  multitudine  possit  recipere,  nisi  providentia  praefati 
abbatis  basilica1'  illa  maxima  ex  parte  ampliassetc.  De  qua  multitudine  infirman- 
tium  multi,  in  loco  ipso  sanitate  percepta,  benedicentes  Domini  misericordiam,  ad 
propria'1  alacriter  reverterunt0]. 

(12).    Quid    de   illo    cicindilea    dicam,    qui    est    ante    sepulchrum    eius,    quem  5 
ferunt1'   semel  fuisse  impletum,  et  exundantec   multitudo  olei,  quae(1  desuper  labe- 
bature   in  terra,  multi  peruncti,  de  infirmitatef 


eorumff  sanati  sunt? 

(13).  Dominoa  ibi  operante,  cecib  in- 
luminantur,  demonesc  effugantur,  in- 
firmid  etiam  sanantur,  et  est  ibi  laus 
Patrif  et  Filio  et  Spiritui  sancto  per 
omnia  saecula  saeculorum.     Amen. 


B 


sua  exuti  sunt? 


16 


(13).  Quia  longum  est  per  singula  io 
memorare,  quae  ibidem  Dominus  signae 
sanitatum  dignatus  est  demonstrare,  nec 
hoc  patitur  modus  huius  aepistolae  \ 
quod  adhuc  magna  referuntur  in  populo 
diversa  infirmitate  depressi"  fieri  sani- 
tatesh,  ista  breviter1  comprehensa  suf- 
ficiant. 

(14).  [Locus  ille,  ubi  ipsa  basilica,  ubi  memoratus  Deia  vir  sepultus  est,  nomi- 
natur  Navis,  eo  quod  ibidem  portus  navigiaeb  esse  videretur,  locus  amoenissimus 
interc  duos  amnes 2,  neinoribus'1  et  vinearume  copiosusf,  pratis,  fluminibus  inter- 
fusa  inmensa  planicies,  ut  ibidem  habitantibuss  similitudinem  paradisi  videantur 
possidere.  In  quo  loco  gratia  Domini  ad  salutem  generis  humani  perseverare 
dignatur'1,  ipso  praestante,  qui  in  Trinitate  perfecta  vivit  et  regnat  unus  Deus 
aeternus  et  sine  fine  incommutabilis  permanet1   in  secula  seculorum.     Amen. 

EXPLICITk  VITA  SANCTI  SULPICII  EPISCOPI.] 


20 


25 


Capp.  11.  14.    Bla.  a*.  b.  c.  2a.  b.  3.     Capp.  12.  13.    Al.  2.  Bla.a*.b.c.  2«.  b.  3.  —  A  solus 
signata  rl,  B  solus  signata  []. 

Cap.  11.     a)  ita  B\a;    tantam    multitudinem  rell.  b)   ita  B\a.  2a.b;    basilicam   illam   rell. 

c)  ampliata  esset  B  2b.         d)  propriam  B  \c  et  pr.  m.  B  lb.         e)  reversi  sunt  B  2b.  3. 

Cap.  12.     a)  ita  A  1 ;  cicendile  A  2  ;  cicindilo  rell.  B;  cincindilo  B  3.       b)  ita  B;  fecerunt  A  1.  2.  30 

c)  ita  A  1.  B  1« ;  exundantem  multitudo  A  2  ;  exundante  multitudine  B  la*.  b.  c.  2a.  b.  3.  d)  ita  A  1.  2. 
B  2a ;  qui  (B  \a.  b.  c) ;  quem  B  2b;  quod  B  \a\  3.  e)  ita  B  et  e  corr.  A  1 ;  lambebatur  A  1  (pr.  m.).  2. 
f)  infirmitatis  A  2.         g)  om.  A  1. 

Cap.  13.     a)   ita  A\;    Dominus    ibi    operatur  ^12.  b)   ibi   iterat   A2.  c)   demonis   A  2. 

d)  et  omnis  infirmi  salvantur  A  2.  e)  signum  B  \c.  f)  1.  cum  Patre  et  Sp.  s.  vivit  et  regnat  in  35 
s.  s.  A.  desinit  A  2.          g)  ita  B  \a.  c  et  pr.  m.  B  2«  ;    depressis  B  \a*.  b ;    depresso  B  2b.  3.  h)  sani- 
tatis  B  \c.  3  (ubi  remedia  add.)  et  pr.  m.  B  \b.         i)  om.  B  \c. 

Cap.  14.     a)    s.  est  v.  D.    B  2a.  b.  b)   ita  B  \a.  a*.    2a ;    navigii   rell.  c)    (i.  om.)  duobus 

(m.  al.  corr.  duabus,)  amnis  (annis  B\c)  B\b.c.  d)  nemorum  B\a*.  e)  ita  B\a.a*.  2a\   vineis 

rell.         f)   c.  et  p.  et  fl.  B  2b.  g)    habitantes  B  2b.  h)   ita  B  \a.  2a.  b ;   dignetur  rell.  B ;    dino-  40 

scitur  BS.  i)    ita   B\a.a*.   2a.b;    permanens   rell.    B;    per   omnia  s.  s.    B  3.  k)   subscr.    habent 

B  \a.  a* .  c.  2a. 


1)  Epilogus  recensionis  B  interpolatus  est;  cf.  supra  p.  367.        2)  UYevre  et  Auron  rivi. 


VITA  RICHARII  CONFESSORIS 

CENTULENSIS 
AUCTORE   ALCUINO. 

Centulum  monasterium,  cui  Witmarus  abbas  saec.  VIII.  med.  praeerat1,   in  pago 

5  Pontivo  situm  Cellam  appetebat  10  milibus  passuum  distantem,  quae  ex  silva  in  qua 
iacebat  Forestis  appellabatur.  Silva  itta,  scilicet  Crisciacensis  (Crecy,  dep.  Somme), 
ad  fiscnm  regium  pertinebat,  sicut  hodieque  fiscalibus  adnumeratur,  ideoque  quae  in  ipsa 
condita  erat  Cella  in  numero  regalium  habebatur  neque  in  possessionem  monasterii 
transire  poterat  nisi  a  rege  donata.     Monasterio  patroni   sui  nomen  postea  inditum  est, 

10  liicharii  scilicet,  de  quo  agimus,  (Saint-  Iiiquier,  dep.  Somme,  arr.  AbbevilleJ,  dum 
Cella  nomen  suum  silvestre  hodieque  servat  (Forest-Montiers  vel  Moutiers  de  la  Foret). 
Ees  monasterii  florentissimae  factae  sunt,  postquam  Angilberto  amico  generoque  Karolus 
Magnus  a.  790,  ut  conicitur2,  locum  giabernandum  commisit.  Camenarum  gratiam  adeo 
ille  sibi   conciliaverat,   ut  Homeri  nomine  a  sodalibus  celeberrimi  illius   collegii   aidici 

i5  adomaretur,  neque  vero  ittecebris  Jiuius  mundi  adeo  fortiter  restiterat,  nam  quanto 
studio  spceiacidis  aliisque  diabolicis  fgmentis  deditus  esset3,  amicos  minime  latebat. 
Monacborum  iam  pater  constitutus  primam  sibi  curam  iniunxit,  ut  elegantem  aedifi- 
riorum  congeriem  vetustis  moenibus  dirutis  a  fundamentis  aedificaret,  ipsius  regis 
adiutus  opera  subsidiisque.    E  tribus  quas  construxit  ecclesiis  primariis  maiorem  S.  Sal- 

20  vatori  et  S.  Ilicliario,  alteram  S.  Mariae  et  sanctis  apostolis,  tertiam  in  claustro  fratrum 
sitam  S.  Benedicto  abbati  reliquisque  abbatibus  regularibus  nuncupandas  curavit.  Mitto 
altaria  reliquiarumque  muJtifudinem,  ex  Gattia,  Germania,  Italia,  immo  ex  Oriente 
conquisitam,  inprimis  vero  ex  Homana  ecclesia,  largientibus  et  Hadriano  (f  795^  et 
leone  papis.     Monachos  300  ibi  regulariter  victuros  instituit  puerosque  100  scholis  eru- 

25  diendos  addidit,  quibus  eundem  et  habitum  et  victum  concessit.  Toti  fratrum  cohorti 
per  /res  choros  divisae  puerisque  auxiliantibus  horas  canonicas  decantandas  imperavit. 
Rem  familiarem  quam  habebat  omnem  in  novum  monasterium  erigendum  consumpserati 
immensasque  facultates  liberalitas  regis  familiaris  contulerat,  cui  ornamenta  quoque  pre- 

1)  Witruarus  abbas  de  Centula  c.  a.   760 — 762.   conventui  Attiniacensi  intererat  (MG. 
3o  Capitul.  I,  p.  222)  eodenique  fere  tempore  a  Pippino  rege  missus  legationem  suscepit  ad  Pauluni 
papam  (MG.  Ep.  III,  p.  541^.  2)   Gf.  Jaffe',  Bibliotheca  VI,  p.  173.  3)  Alcuini  ep. 

ed.    Diimmler,    MG.    Ep.   IV,   p.    290.     Idem    de  Angilberti    vita    moribusqiui   disseruit    MG. 
Poetae  I,  p.  355  sqq.         4)  Angilberti  carmen  IV  (ed.  Diimmler,  Poetae  I,  p.  364^; 
Non  parcens  opibus  propriis.      Nam  quidquid  habebat 
3&  Ecclesiae  larga  iam  pietate  dedit. 


382  VITA  KICHARII  CONFESSORIS  CENTULEN8IS  AUCTORE  ALCUINO. 

tiosa  debebat1.  Neque  de  Cella  Foresti  apud  eundem  regem  frustra  laborabat,  nam  ser- 
vitio  meritisque  ipsius  ille  conpulsus  monasterio  Centulensi  eam  charta  data  a.  797.  die 
28.  Aprilis  tradidit,  ita  ut  abbates  deinceps  perpetuo  eam  possiderent  cum  omni  ecelesiae 
ornatu  omnibusque  rebus2.  Monasterium  sua  munificentia  splendidissime  ditatum  Ka- 
rolus  ipse  a.  800.  adiit  paschaque  in  Centulo  apud  sanctum  Richarium  die  19.  Aprilis  5 
celebravit3,  postquam  litore  oceani  Gallici  perlustrato  contra  Nortmannoriim  incursiones 
praesidia  disposuit.  Defunctum  imperatorem  suum  Angilbertus  paulo  post,  die  scilicet 
12.  Kl.  Mart.  a.  814,  in  requiem  sempiternam  subsecutus  est,  sepultus  in  ipsa  ecclesia 
S.  Salvatoris  sanctique  Richarii*.  Deinde  Ludowicus  imperator  eodem  quo  pater  amore 
monasterium  amplexus  Centulum  se  contulit  rebusque  monachorum  subveniens  ea  quae  <i<t  io 
victum  vestitumque  eorum  pertinebant  a.  830.  confirmavit5;  anno  autem  post  totius  mo- 
nasterii  descriptionem  fieri  iussit,  ex  qua  ecclesiasticarum  rerum  copia,  scilicet  praedia, 
ornamenta,  codices,  cellae  adnexae,  vasallorum  denique  series  beneficiis  praeditorum 
cognosci  possunt6.  Bibliotheca  256  volumina  tunc  comprehendebat,  quae  in  divitiarut» 
claustralium  numero  iusto  iure  hdbebantur 7.  Cella  ipsa  Forestis  ita  accreverat,  ut  tres  15 
ibi  existerent  ecclesiae,  S.  Mariae,  S.  Petro,  S.  Richario  dicatae,  canonicique  30  ibi 
residebant  quattuor  villas  ad  stipendia  habentes. 

Historiae  Richarii  origines  ab  ipsa  charta  Karoli  31.  a.  797.  Angilberto  data 
repetendae  sunt,  locumque  primarium  ibi  occupat  Cella  quam  clixi  neque  ubi  sanctus 
corpore  requievit  Centulum  monasterium,  constructum  'in  honore  Domini  et  salvatoris  20 
nostri  lesu  Christi  eiusque  sanctae  gcnitricis  semper  virginis  Mariae  et  sancti  Petri 
ceteroritmque  omniitm  apostolorum  et  multorum  sanctorum'.  Locum  enim  ille  ad  habi- 
tandum  sibi  elegerat  in  silva  situm  quae  vocatur  Forestis,  prope  cisternam  qitae  est 
iuxta  locum  Argubium8;  iugera  bina  vel  terna  a  rege  sibi  dono  data  circa  cisternam 
illam  possidebat  tuguriunique  satis  vile  ab  'amatoribus  servorum  Dei'  constructum.  25 
Ibidem  finem  quoque  vitae  fecit,  sed  non  multo  post  corpus  ipsius  a  fratribus  Centulen- 
sibus  in  monasterium  translatum  cst.  Richarius  igitur  ille  a  Centulensibus  tentus  con- 
ditor  monasterii  minime  crat,  erat  vero  conditor  Cellae  Forestensis.  In  ipsa  Deo  mili- 
tare  studuerat,  fundo  fiscali  acquisito,  ipsaque  post  translaiionem  dominio  abbaiis  per 
multa  tempora  subdita  erat  unaque  fratrum  cohors  utrumque  locum  occupabat.  Haec  30 
procul  clubio  ita  in  charta  Karoli  enarrata  sunt,  sicut  ab  ipso  Angilberto  abbate  accepta 
excogitataque  erant,  portumque  quo  iUe  tendebat  feticiter  cepit,  ut  CelJa  quam  dixi 
monasterio  a  rege  cederetur.  Idem  Angitbertus  epitaphio9  sepulchrum  patroni  sui  ornans 
de  curriculo  vitae  eius  nonntdla  rettulit,  Centulae  scilicet  ipsum  ortitm  stemmate  prae- 
celso  locique  fuisse  pastorem:  35 

Stemmate  praecelso  quem  Centula  protulit  ista, 
Quique  loci  pastor  floruit  egregius, 

1)  Angilberti  scripturam  cle  constructione  et  dedicatione  sive  ornatu  ecclesiae  Centulensis 
citavit  Hariulfus  II,  10,  magnam  partem  expilans;  librum  integrum  edidit  G.  Waitz,  SS.  XV, 
p.  173  sqq.  2)   Karoli  M.    chartam   ed.  F.  Lot,    'Hariulf  ckronique   de   Vabbaye   de  Saint-  10 

Riquier',  Parisiis  1894,  p.  319;  cf.  Miihlbacher,  'Regesten'  n.  337  2.  3)  Ann.  regni  Fran- 

corum  ed.  Kurze  p.  110;  Diimmler,  MG.  Ep.  IV,  p.  465;  Miihlbacher,  'Regestev',  I,  p.  159 '-. 
4)  88.  XV,  p.  179.  5)    Hariulfus  III,  2;    Miihlbacher,    'Regesten    n.  874 2.  6)  Ha- 

riulfus  III,  3.  7)  Cf.  L.   Traube,  MG.   Poetae  III,  p.  266.  8)  Hodie  Argoules  (dep. 

Somme,  arr.  Abbeville,   cant.  Rue).  9)  Richarii  epitaphium  in  cdtce  libri  de  ecclesia  Gentu-  15 

lensi  auctore  Avgilberto  acl  fidem  codicis  Vaticani  reg.  Christ.  n.  235,  saec.  XI,  eiusdem  quo 
Hariulfus  II,  \\,  usus  est,  edidit  G.  Waitz,  SS.  XV,  p.  178  sq.  Idem  antea  in  adnotatis  ad 
Angilberti  carmina  ex  Hariutfo  iteraverat  E.  Diimmler,  MG.  Poetae  I,  p.  364. 


VITA   KICHARII   CONFESSORIS  CENTULENSIS  A.UCTORE   A.LCUINO.         383 

annosque  numeravit  ad  monasterium  a  Karolo  M.  perfectum  centum  sexaginta: 
Huic  Karolu.s  princeps  condignum  niente  benigna 

Perficiens  templum,  condidit  et  templum 
Post  sexagenos  et  centum  circiter  annos, 

&  Cum  Doniiui  servus  integer  extat  adhuc, 

ita  ut  c.  a.  640.  sanctus  floruisset,  Epitaphia  praeterea  condidit  tumulosque  Scottorum 
duorum,  qwos  item  inter  sanctos  suos  enumefabant  Centulenses,  Chaidoci  scilicet  presbyteri 
et  Fricori  seu  Hadriani1. 

In  comitatu  Karoli  M.  apud  monachos  Centulenses  per  dies  paschales  a.  800.  com- 

io  morantis  Alcuinus  versabatur  celebris  ille  liberalium  artium  doctor.  Iam  Angilbertus 
abbas  occasionem  sibi  datam  esse  ratus,  ut  quem  penes  se  habebat  Ubellus  de  vita  Ri- 
charii  stilo  simpliciore  compositus  in  cultiorem  formam  redigeretur,  ipsum  illi  retrac- 
tandum  commisit.  Qui  cum  modicum  gestorum  volumen  sancti  cum  apostolis  comparandi 
noii  leviter  admiraretur,   abbas  monachique  altcrum   maioris  quantitatis  codicem  extare 

15  contenderunt  sancti  Miracula  continentem ;  simplicem  vero  minusque  politam  elocutionem 
ipsius  («lco  non  aegre  ferebant,  ut  eam  aptiorem  existimarent  ad  recitandum  coram 
populo.  Miracula  igitur  illa  copiosa  non  proferebant  neque  postea  a  quoquam  visa  sunt. 
Libellum  vero  Vitae  Alcuinus  ante  oculos  positum  vocato  notario  retractavit  eaque  quae 
de  conversatione,   de  moribus,   de  continentia  et  sanctitate,   de  transitu  sancti  corporeque 

20  Centulum  relato  continebat  sermone,  sicut  ipse  asserebat,  admodum  compendioso  reddidit. 
Novam  editionem  Karolo  augusto  nuncupavit,  qui  nuntio  misso  flagitaverat,  ut  in  ipso 
redigendo  consuetudinis  suae  ratio  haberetur.  Augusto  cum  epistulam  praemissam  auctor 
inscripserit,  sequitur  post  natale  dominicum  a.  800.  opusculum  perfectum  esse  neque  vero 
ui ul lo  post,  cum  a.  804.  ipse  diem  supremum  obierit. 

•>o  Dagoberti  regis  temporibus  (a.  623 — 639^)  Iiicharius  ab  AJcuino  attributus  est,  etsi 

monente  Hariulfo  I,  o,  fieri  non  poterat,  ut  paucis  regni  ipsius  annis  homo  nasceretur, 
adulesceret,  educaretur  et  ad  decrepitae  aetatis  senium  perveniret.  Solum  patriae  Cen- 
tulam  villam  colebat  e  parentibus  ortus  non  adeo  nobilibus.  Hac  in  re  ab  Angilberto 
Alcuinus    discrepat  praecelso  stemmati  rusticam  potius  vitam  opponens.     Idem   Scottos 

30  presbyteros,  quorum  ille  epitaphia  condiderat,  magistros  sancti  statuit,  non  nominans  nisi 
unum,  Chaidocum  scilicet,  et  ab  eorum  adventu  in  Pontivas  regiones  conversionis  deduxit 
originem.  Scottorum  sectatorem  cum  fecerit  Bicharium,  posf  sacerdotalem  honorem  pere- 
grinatione  opus  eraf,  eamque  ad  expellendas  ignorantiae  tenebras  in  idtramarinas  Britan- 
niae  rctjiones  susceptam  c.sse  voluit.     Sequuntur  reditus  in  patriam,   adventus  Dagoberti 

35  regis,  rogante  Ghislemaro  viro  illustri,  illuc  profecti,  donatio  denique  ipsius,  qua  'ea 
ipsa  die  aliquid  de  suo  ad  luminaria  domus  Dei'  sancto  tradidit.  Domum  Dei,  cuius 
auctor  hoc  Joco  primum  meminit,  ecclesiam  paulo  infra  inteltexit,  quam  sanctus  ipse  in 
Centulo  vico  fundavisset.  Cum  vero  discessus  instaret  in  Cellam,  de  cuius  possessione 
agitur,  regimen  illius  alferi  tradidisse  dicitur,  monasticam  vitam  petiturus,  cumque  locus 

40  novus  in  silva  Crisciacensi  situs  ad  fiscum  pertineret,  concessione  ministrorum  regiorum 
opus  erat,  scilicet  Ghislemari  viri  illustris  et  Mauronti  Herrarum  vel  silvarum  ad  regem 
pertinentium  servatoris'.  Ita  Cellae  Forestis  origines  Alcuinus  enarravit,  nomen  ipsum 
fortasse  propter  barbariem  reticens,  neque  vero  tuguriunculi  vilissimi  oblitus  est,  cum 
charta   Karoli  M.   conveniens.     In    ipsa    Cella  sanctum  et   mortuum  et  sepultum   esse 

45  1)    Chaidoci  epitapJiium  Richarii  in    codice  Vaticano  subsequitur,    his   verbis  praescriptis : 

Aepythaphium  sancti  Chaydoci  Remis  inventum  (cf.  SS.  XV,  p.  179,  n.  I),  Fricori  autem 
in  codice  Hariulfi  (II,  l\)  a  Mabillonio  adhibito  Jiaec  praescripta  crant :  Epitaphium  sancti 
Scoti  Laubico  repertum;    cf.  E.  Diimmler,  Poetae  I,  p.  365  sq. ;    F.  Lot  l.  I.  p.  75  sq. 


384         VITA  RICHARII  CONFESSORIS  CENTDLEN8I8  AUCTORE  ALCUINO. 

voluit,  cum  Deo  ibi  maxime  militasset;  ad  translationem  autem  corporis  transiens  et 
CentuJi  monasterii  et  fratrum  ahbatisque  Ocioaldi  meminit.  Domus  igitur  Dei  vel 
ecclesia  quae  supra  commemoratur  Centulensis  iam  in  monasterium  immutatum  est  suc- 
cessorque  cui  regimen  sanctus  tradiderat,  sciticet  pastor  loci,  sicut  ab  Angilberto  ipse 
vocatur,  abbatis  iam  personam  induit.  Vitam  AJcuinus  monachorum  nomine  ad  reci-  5 
tandum  coram  poptdo  dictavit,  de  'hac  praesenti  provincia'  (c.  6),  scilicet  Pontiva,  dis- 
serens  popidumque  ad  festa  patroni  congregatum  ita  alloquens  (c.  18^);  propensius, 
inquit,  a  nobis  [honorificetur],  qui  eius  corpori  cotidie  adsistinms.  —  —  Unde, 
fratres  carissimi  et  sanctissimi  patres  et  filii  iocundissimi  et  totius  sanctae  con- 
gregationis  populus  qui  ad  tanti  patroni  festa  convenistis,  dignos  vos  facite.  10 

Etsi  brevitatis  sectatorem  ubique  se  gessit  biographus,  relationem  suam  admodum 
compendiosam  iudicans  neque  singulas  virtutum  species  enarrare  volens,  sed  paucis 
tantum  perstringere  verbis  vitae  sanctitatem  (c.  l"6),  tamen  in  describendis  operibus  piis 
cruciatibusque  humilibus  atque  in  citandis  locis  scripturae  sacrae  nemo  eo  longior  esse 
poterat.  Demptis  autem  iis  rebus  quae  unicuique  sancto  imponi  possunt,  haud  midta  15 
restant  Richario  propria  atque  vitam  quae  sibi  praesto  fuerat  satis  modici  fuisse  volu- 
minis  Alcuinus  ipse  in  epistula  praevia  confessus  est.  Vita  illa  vetustior  vix  multo  plura 
continebat  quam  quae  in  Angilberti  versibus  atque  in  privilegio  ipsi  a  Karolo  M.  con- 
cesso  iam  leguntur.  Iiicharius  sicid  in  hoc  ita  in  illa  Cellae  Foresti  attribidus  erat 
idemque  votum  biographus  persecutus  est,  quod  Karolus  M.  re  vera  implevit,  ut  Cella  20 
monasterio  concederetur.  Alcuinus  aidem  cum  de  originibus  monasterii  Gentulensis  apud 
auctorem  suum  nihil  repperisset,  in  angustias  adducfus  est.  Itaque  primo  domum  Dei 
commemoravit  (c.  11),  deinde  cum  discrimen  inter  novam  vitam,  monasticam  scilicet  in 
stlva  Crisciacensi,  prioremque  statuendum  esset,  ecclesium  attulit,  quam  sanctus  in  Cen- 
tulo  vico  fundasset,  ipsumque  rectorem  eius  habuit,  denique  post  ipsius  mortem  'fratres  a  25 
Centulo  monasterio  cum  suo  abbate'  produxit  neque  contradictionem  animadvertit.  Li- 
bellus  de  vita  Richarii  stilo  simpliciore  compositus,  quem  Angilbertus  Alcuino  retrac- 
tandum  commisit,  eodem  consilio  conscriptus  erat  atque  privilegium  regale  eidem  Angil- 
berto  concessum  huiusque  auspiciis  et  illum  exortum  csse  veri  simillimum  mihi  videtur 
esse.  Certe  ex  Alcuini  opusculo  coUigitur  de  Bichario  res  mdlas  ad  ipsius  aevum  per-  30 
venisse,  quae  speciem  antiquitatis  prae  se  ferant. 

Antiphonas  quoque  et  responsoria  vel  hymnos  de  eodem  sancto  ab  Alcuino  compo- 
sita  esse1  auctor  est  Hariulfus  II,  \\,  versusque  paucos  hymni  cuiusdam  ipse  posteris 
tradidit,  in  quibus  sanctus  ita  celebrabatur : 

Tu  struxisti  coenobium  35 

In  loco  prope  Argubium 

Et  aliud  in  Centulo, 

Ambo  perenni  merito. 
Bicharii  memoria  in  Martyrologiis  saec.  IX.    demum  colitur,    nam   diem   natalem 
6.  Kl.  Mai.   una   cum   translationis   die   7.  Id.   Oct.   Micon  poeta-    domesticus  primus  40 
commemoravit: 

Senis  (scil.  Kal.  Mai.)  Kicharii  colitur  natalis  et  almi,  — 
Septenis  superat  Dionisius  Idibus  (scil.   Oct.)  hostes; 
Ipsis  Eicharii  sancti  translatio  claret, 
illum  solum  Wandalbertus  Prumiensis  v.  232 3:  45 

1)  Horas  in  codice  MbliotJiecae  Abbatisvillae  saec.  XIII.  reperfas  Alcuino  attribuit 
Htnocque  abbas,  'Hist.  de  Saint  -  Riquier'  II,  p.  487 — 492;  cf.  F.  Lot  l.  I.  p.  73,  n.  2. 
2)  Ed.  L.  Traube,  MG.  Poetae  III,  p.  294.  3)  Ed.  Dummler,  MG.  Poetae  II,  p.  584. 


VITA   RICHARII  CONFES80EI8  CENTULENSI8  A.UCTORE  ALCUINO.         385 

Sextaque  pontificis  recolit  certamiiia  Cleti 
Richarioque  uitet  vitae  cultore  beatae, 
Usuardusque* :   In  pago  Pontivo  sancti  Richarii  presbitrii  <t   confessoris.     1«  Mar- 
tyrologium   Hieronymianum   sanctus  «  librariis  saeculi  XII.   illatus   est    neque   einguli 

6  libri  inter  se  conveniunt,  nam  in  nonnuUis  ineunte  die  6.  K/.  Mai.  verba  Richarii 
confessoris  leguntur,  in  Corbeiensi  vero  exeunte  eodem  haec:  Centulo  monasterio  in 
Gallia  depositio  sancti  Ricbarii '-'. 

Alcuinus  librum   suum   in   usum   imperatoris  praeparans  </   in   capUe  <■/  in  calce 
disticha  posuit,  sed  praeterea  sermone  dissoluto  neglegentiague  non  communi  usus  ab  ipso 

10  anacolutho  incipit  taliaque  exhibet  minus  cohaerentia  qualia  c.  10:  Acceptoque  infante 
eques  venerandus  seu  ad  benedicenduni  seu  ad  osculandum,  sed  antiquus  hostis  — 
inmisit.  Neque  grammaticae  leges  satis  observatae  sunt,  ita  ut  menda  pessima  occur- 
rttnt,  e.  gr.  inter  exequia  paterna  (c.  14/,  frequentabatur  active  (c.  \h),  ut  c.  ind. 
saepe.     Notarium   cum   se   ipso  teste  Alcuinus  adhibuerit,   auctor  aliquo  modo  excusari 

ie  potest,  sicut  excusatus  est  ab  E.  Dummler,  «tq«<-  festinandi  causa  <«/  notarium  se  con- 
fugisse  ipse  in  alia  quoque  epistula  festatus  est3.  Certe  nova  JRicharii  vita  quamvis 
ehts  opera  cultior  facta  sit,  cultus  tamen  augeri  poterat  neque  monachos  Centulenses  in 
claro  Alcuini  nomine  acquievisse,  sed  materiam  iterum  iterumque  vel  poetice  transfor- 
nuisse  mox  patebit. 

so  Codices  V.  Micharii  haudquaquam   rari  sunt ,   sed  plerique  recentiores  atque   </<- 

pravati.     'Codicu/o  priori'   vel   'codici  antiquo',  Alcuini  sciliee/   libro,   Miracula  ut  «</- 

derentur,  poetae  Centulenses  c.  «.  866.   et  abbatem  et  soda/es  adhorta/i  sun/*,  pauloque 

post  effectum  est,  tit  ea  /itteris  mandarentur.    E.r  hoc  exemplari  codices  il/i  pendent,  qui 

Vitam  cum  Miraculis  exhibent. 

25  1)  Codex  Sangallensis  n,  563,  saec.  IX/X,   formae  quadratae,  p.  3 — 20,   solus 

disticha  servavit,  quorum  alterum  V.  Richarii  praecedit .  alterum  eam  subsequitur. 
Textus  atramento  nigriore  postea  et  correctus  et  interpolatus  est. 

2)  Codex  Bruxellensis  n.  207,  saec.  XII,   fo/.  215  —  217,    a  W.  Arndt  /i.  m. 
«.  1867.  coUaius. 

30  3)  Codex  Hagensis  X,  118  (antea  Th.  211),  saec.  XI,  fo/.  1 — 22',  V.  Richarii 

non  integram  continet,  cum  inter  fol.  5.  et  6.  unum  excisum  sit,  sed  liiutum  (emundans 
—  sibi  hono  |)  m.  s.  XVI  in  mg.  supplevit.  Scriptura  initio  evanuit.  Librarius  saepe 
ae  pro  e  scripsit,  e.  gr.  semper  piaetas. 

Miracula  Vitam  in   libris  4«.  />  subsequuntur,  ad  quos   i/la  recensuit  0.  Holder- 

35  Egger  socius,  SS.  XV,  p.  915  sqq. 

1)  Ed.  Boui/lart  p.  71.  2)  AA.  SS.  Nov.  II,  \,p.  /"49J.  3)  Epistu/am  c.  a.  801. 

dafam  eclic/it  E.  Diimm/er,    Ep.  IV,  p.  381,   n.  242.  4)    Carmina    Centulensia   n.  82.   a<f 

ahbatem : 

Hoc  icleo  tango :   studeas  scribendo  notare 

40  Nunc  instans  pariter  praeteritaque,   pater, 

Atque  priori  codiculo  mandare  studeto, 
Quo  tibi  laus  inde  perpetua  maneat, 
et  n.  137.   ad  sodales: 

Antiquus  perstet  codex  ne  sic  breviatus, 
45  Ceu  mansit  nostra  hactenus  incuria ; 

Quo  partim  miracula  picta  videntur  honeste 
A  quodam   Albino  nomine  doctiloquo. 
Cf.  L.   Traube  t.  I.  p.  267. 

SS.  R.  Merovina-.    IV.  49 


386         VITA  RICHARIl  CONFESSORIS  CENTULENSIS  AUCTORE  ALCUINO. 

■la)  Codex  Vaticanus  bibliothecae  reginae  Christinae  n.  488,  saec.  X — XI,  olim 
S.  Richarii1,  fol.  1' — 13',  qucm  ScheJJhass  v.  c.  rogatu  nostro  contid.it. 

4I>)  Codcx  Bruxellensis  n.  7460,  saec.  XIII,  olim  S.  Mariae  Valcellensis,  museo 
Bollandiano  a.  1637.  dono  datus  ibique  signatus  P  159,  fol.  36 — 39  2,  quem  conferendum 
mihi  curavit  Albertus  PonceJet  S.  I.  amicus.  5 

4//)   Codcx   Compendiensis  a  Mabillonio  adhibifus3. 

4c)  Codex  Parisiensis  n.  12  606,  saec.  XIII.  in.,  formae  magnae,  'ex  monasterio 
F/oriacensi'  (signatus  ibi  n.  143J  in  Sangermanense  (signatus  ibi  n.  499,  olim  n.  627,) 
frans/atus,  fol.  22 — 23,    Vitam  solam  continet  neque  vero  ultra  c  14.  pervenit. 

5a)   Codices  Remensis  n.  1144  (782.   768J,  saec.  XIII.  in.,  fol.  25' — 30,  i0 

bb)  Carolivillensis  n.  229,  saec.  XIII,  formae  maximae,  olim  monasterii 
Signiacensis,  fol.  250' — 254, 

5c)  Parisiensis  n.  11757,  olim  S.  Mariae  de  Regali  monte,  deinde  Antonii 
Wionis  Herovallis,  tum  Sangermanensis  (n.  808  et  13),  saec.  XIII,  fol.  27 — 29, 

in  calce  (a  c.  \b)  a  reJiquis  Jibris  discrepant,  immutata  eJocutione  neque  miracidis  15 
iisdem  allatis. 

6)  Coclex  Parisiensis  n.  3788  (antea  Colb.  801,  Regius  3863,),  saec.  XII, 
fol.  202' — 204',  magna  cum  licentia  exaratus  est  atque  in  calce  haud  pauca  desiderantur, 
cum  vita  in  ipsa  sepultura  desinat  aliter  enarrata. 

Codices   in   duas   familias   discedunt,   cum   libris  1.  2  reliqui   omnes  oppositi  sint.  20 
Coclex  1,  qui  distichon  utrumque  solus  servavit,  a  librario  erudito  satis  accurate  exaratus 
est  neque  ipsi   comparari  potest   qui  ex   eodem   exemplari  pendet  liber  2  pessime  inter- 
polatus.     Ex  altera  familia,  quae  lectionibus  communibus  a  priore  distincta  est: 
c.  2.  obtinuit]   1.  2;   om.  3.  4a.  b.  5b.  6, 

et  sanctitate]    1.  2;   ex  s.  3.  4a.  b.  5«,  25 

rnsticitate  sermonis,  quae  haucl  facile  evadere  solet  e  librariorum  manibus  infaustis,  quam 
maxime  excellit  codex  3,  veluti  saepe  servavit  indicativum  post  ut  (c.  3.  5.  13j,  verbum 
activum  loco  deponentis  (c.  11.  prosequere  3  pr.  m.).  Inter  libros  4«  et  46  idem  fere 
discrimen  vertifur  atque  inter  1  et  2,  scilicet  alter  meliorem  textum  exhibet,  alter  vero 
interpolationibus  refertus  est,  e  qnibus  una  c.  2.  ex  Hariulfo  pendet.  30 

Inter  editiones  maximae  auctoritatis  princeps  erat  Laurentii  Surii,  De  probatis 
sanctorum  historiis,  Coloniae  Agrippinae  1571,  tom.  II,  p.  865 — 870,  qui  codice  quodam 
classis  2  usus  textum  modice  immutavit  inprimis  iis  locis,  ubi  anacolidhis  aliisve  diffi- 
cidtatibus  lectio  impedicbatur.  In  capite  Vitae  et  epistula  et  distichon  Alcuini  legitur. 
Hanc  editionem  Andreas  Quercetanus  (=  Duchesne)  inter  Alchuini  Opera,  Lutetiae  35 
Parisiorum  1617,  Pars  II,  coJ.   1419  — 1432,  iteravit. 

Ex  Surio  et  Pithoeo  —  nescio  quo,  editio  enim  Jatet  ac  vereor,  ne  in  nomine 
erratum  sit  —  ad  codices  coJJatis  I.  MabiJJon,  Acta  sanctorum  ordinis  S.  Benedicti, 
Lutetiae  Parisiorum  1669,  Saec.  II,  p.  187 — 197,  textum  suum  formavit  neque  vero 
codices  attidit  nisi  retractatos  et  interpoJatos,  Compendiensem  scilicet  (nobis  4Jf),  cuius  40 
Jectionem  unicam  citavit  (c.  2),  CorJwiensem  (hodie  Parisiensem^  n.  12  616,  saec.  XIV, 
foJ.  87' — 95,  aut  n.  13  092,  saec.  XIII,  foJ.  153 — 158^  ex  Hariidfo  auctum,  cuius  inter- 
poJationes  in  calce  Vitae  p.  197 — 199.   edidit,    Cenhdensem   denique  retractationis  iltius 

1)  Cf.  'Arclnv'  XII,  p.  283.  2)    Catalogus   codd.    liagiogr.    bibliotliecae   Bruxellensis 

auctoribus  Botlandianis  II,  p.  3.  3)  Etiam  codex  Parisiensis  n.  532 3,  olim  Bigotianus  45 

//.  171,  postea  Regius  C  3605,  saec.  XIII,  fol.  13 — 15.  Vitam,  fol.  15 — -19.  Miracula  ex- 
hibet ;  cf.   Catalogum  Parisiensem  auctoribus  Bollandianis  II,  p.  215.  4)  Bollandiani,  Cata- 

logus  Paris.  III,  p.  172.  182. 


VITA  RICHARII  CONFESSORIS  CENTULENSIS  AUCTORE   A.LCUINO.         387 

de  qua  infra  disserui.  E  primo  sine  dubio  eas  interpolationes  in  textum  admisit,  quas 
in  codice  nostro  4b  reppevi. 

G.  Hen8chenius,   Acta  sanctorum,   Antverpiae  1075,   Aprilis  tom.  III.  p.  142 
— 447  codices  complures  enumeravit,  sciUcet  Audomarensis  ecclesiae,  Bonifontis  monasterii, 

5  musei  Bollandiani  (nobis  \b),  Longipontani  monasterii  prope  Suessiones,  bibUothecae 
reginae  Christinae  n.  1171  (nobis  la),  quibus  praeter  editiones  priores  usus  est,  sed  in- 
primis  e  Mabittonio  profecisse  videtur,  qvbcum  in  epistula  Alcuini  «</  uerbum  concordat. 
Codices  habuit  praeter  4<i.  I>  classis  nostrae  5,  na/m  Tempore  pro  Temporibus  (c.  \) 
non  repperi  nisi  in  ba.  b. 

io  Hanc  editionem   Mabilloniamque   Frobenius,    Alcuini  opera,    Ratisbonae   1777, 

/odi.  II.  vol.  I,  p.  175  — 182.  adhibuit  (=  Migne,  Patrologia  latina  tom.  CI,  col.  681 
—  694> 

Inter  cos  qui  jiost  Alcuinum  in  Vitam  Richarii  expoliendom   operam   studiumque 
contulerunt   Paschasius    Ttadbertus  primus  enumerari  soJet,    cuius  haec  de  sancto 

15  mcrita  apud  monachos  Centulenses  fama  constanti  vulgata  sunt.  Nofum  quidem  est, 
quanta  ille  reverentia  Richarium  coluerit,  quantique  monachos  eius  aestimaverit,  ita 
ut  sua  cis  scripta  miserit,  sed  qui  de  necessitudine  inter  ipsum  monasteriumque  inter- 
cedente  haec  tradidit1,  Hariulfus  II,  11,  de  Vita  ab  eo  condita  rcrbum  nuttum  fecit. 
Sane  in  codice  quodam  Centulensi  V.  Richarii  legebatur,  Alcuino  Radbertoque  attributa, 

20  cx  qua  post  Menardum  Mabillonius  locum  attulit  hunc:  Quanta  itaque  extunc  et  dein- 
ceps  auetoritate  beatus  Richarius  vitain  duxerit,  quamque  fortiter  sua  membra 
mortificaverit,  praesentis  opusculi  testatur  narratio,  a  reverendis  viris  Ratberto 
abbate  necnon  Alcuino  Albino  studiose  descripta.  Ea  vero  praeter  Alcuini  dicta 
nihil  continebat  nisi  fabu/as  absurdas,   veluti  stemma  sancti  gentilicium  ex  Raganario 

25  Chlodovei  Magni  fratre  ductum  duasque  peregrinationes  ad  pontifices  Iiomanos,  ideoque 
auctor  meus  eam  Paschasio  indignam  iudicavit  totamque  famam  dc  ipsius  opera  in 
Richarium  collata  ad  falsam  chronici  Hariulfini  interpretationem  rettulit2.  Idem  vel 
simile  scriptum  in  coclice  Trecensi  n.  1876,  sacc.  XIII.  ex.  vel  XIV.  in.  repperit 
W.  Arndt3.     Ei  post  veram  Alcuini  epistulam   te.rfus   inest   omnino   diversus,  praescr.: 

30  Incipit  vita  sancti  ac  preciosissimi  confessoris  Cliristi  Richarii,  cuius  depositio  cele- 
bratur  VI.  Kal.  Mai.,  inc. :  Ludovicus  qui  primus  ex  regibus  Francorum.  Auctor 
codiee  Miraculis  aucto  simili  nostri  &b  usus  est,  unde  interpolatio  pendet  in  adnotatis  a<l 
c.  2.  allata,  neque  ultra  c.  14.  pervenit,  sicut  codex  noster  4c;  desinit  enim  in  verbis: 
laudate  Dominum  in  sanctis  eius,    qui  vivit  et  regnat  Deus  per  immortalia  secula 

36  seculorum.  Amen.  Deinde  litteris  rubris  haec  subscripta  sunt,  quae  cum  loco  a  Me- 
nardo  allato  admodum  conveniunt:  Explicit  vita  sanctissimi  confessoris  Christi 
Richarii  a  venerabilibus  viris  Ratberto  necnon  Alcuino  Albino  veraci  stilo  de- 
scripta,  dum  agmen  claudit  Supplicatio  dicti  Alcuini  Albini,  scilicet  distichon  qitod  in 
calce   editionis  nostrac  legitur.     Alteram  codicis  partem  Miracula  Richarii  occupant 

40  paido  post  a.  866.  conscripta:  sed  prologus  monente  Arndtio  ab  edifis  discrepat  mira- 
culaque  in  calce  accesserunt  tria,  quae  subscriptio  subsequitur  haec:  Explicit  vita  sanc- 
tissimi  patris  nostri  Richarii. 

Expuncto   igitur    Paschasio    Radberto,    qui    inter   Richarii    biographos    non    recte 
collocatus  est,    ad   Ingelramnum    veniamus    vel   Angelrannum    scholasticum    illum, 

45  1)  Cf.  L.   Traube,    MG.  Poetae  III,  p".  271.         2)   Richarium   magis  qttam   Vedastum 

a  Paschasio  laudibus  celebratttm  esse  Hariulfus  opinatus  est  et  ob  miracula  et  ob  vitam  eius  : 
Fecit,  inquit,  hoc  ob  assidua'  miracula  —  — ,  fecit  et  ob  illam  re  vera  sanctissimam 
eius  vitam   (II,   \\).  3)  'N.  Arch.'  II,  p.  296. 

49* 


388         VITA  RICHARII  CONFESSORIS  CENTULENSIS  AUCTORE  ALCUINO. 

postea  abbatem  Centutensem  (f  1045^  qui  annis  iuveniJibus  laudes  patroni  sui  heroicis 
versibus  celebravit.  E  libris  quos  conscripsit  quattuor  primus  Vitam  auciore  Alcuino, 
secundus  et  tertius  Miracula  quae  dixi,  quartus  TransJationem  sancti  continet,  totumque 
opus  Fulbcrto  praeceptori  dicavit,  postea  episcopo  Carnoteno1  (a.  1017 — 1028,),  cuiu.< 
auspidis  susceptum  erat.  Auctor  in  epistula  praevia  sancti  vitam  'rhetorico  stilo  dili-  a 
genter  et  lucide'  editam,  ab  Alcuino  scilicet,  Jaudavit  neque  ei  quicquam  addere  aut 
minuere  decrevit-. 

Hariulfus  S.  Richarii  monachus   et  ipse  in  Pontivo  natus,   cum  Gesta  ecclesiac 
Centulensis  a.  1088.  hortatu  fratrum  coJJigeret,  libris  quattuor  digestis,  primum  Iiicharii, 
(dtcrum  autem  Angilberti  gestis  reservavit.     Vitam  Richarii  ad  solum  Alcuinum,  codicem  io 
fortasse  4a,  depingere  poterat  verbaque  auctoris  sui  frequenter  servabat,   aliis  immutatis, 
neque  enim   omnibus   numeris  ille   ei  satisfeccrat,   sed  rhetorice  et  perplexe  dicta  perspi- 
cuitatis  causa    commentario    egere    aut   in  formam  plamorem  redigenda   esse  sibi  vide- 
bantu/r3.    Temporum  difficultates,  quibus  Alcuini  textus  a  temporibus  Dagoberti  incipiens 
impeditus   est,    non   solum  animadvertebat,    sed  etiam  argute  removere  conabatur,   cumquc  15 
origines  monasterii  Cenhdensis  praetermissas  cerneret,  hiatum  confestim  supplens  a  sancfn 
illud  constructum   esse   asseruit  in  paterno  solo,   scilicet  in   allodioi.     Idem   de   regibus 
Francorum  historiaque  politica   locos   nonmdlos   narrationi  Alcuinianae  interposuit  vir- 
tutesque  sancti  aliquot  addidit  fidelium  ore  acceptas5.    Diligentissimus  atque  acutus  Cen- 
hdensis  chronographus   quamvis  naevis   non   egeat,   tamcn  non  satis  laudibus  efferendus  20 
cst,  qiiippe  qui  archiva   domestica  postea  incendio  dirida  perscndatus   antiquitates  haud 
paucas  et  inprimis  tabulas  publicas  posteris  servaverit6. 

Alium  de  Vita  atque  TransJatione  Richarii  libellum  tripartitum  Wolfhardus 
Haserensis  f882  —  912^  in  Martyrologmm  suum  admisit,  unde  in  magna  legendaria 
Austriaca  et  Bawarica  transiit,  quac  BoJlandiani  nuper  diligentissime  examinaverunf  25 
(Anal.  BoJJ.  XVII,  p.  13.  57.  lOG^.  Inc.  Vita:  Sollempnis  haec  est  feria,  in  qua 
sacerdos  nobilis  Richarius  egregius  conscendit  caelos  arduos  7.  Hic  ergo  beatissiraus 
athleta  Christi  Pontivis  ortus  finibus  per  praedicationem  quorundam  duorum,  quorum 
prior  Caidocus  vocabatur,  cJes. :  abbate  Ocioaldo  furtu  inde  sublatus  in  loco  ubi 
nunc  requiescit  cum  Dei  laudibus  positus  est;  inc.  TransJatio :  Postquam  igitur  Deo  30 
militans;  inc.  MiracuJa:  Quanta  namque,  des.  Si  quis  denique  puro  corde  plura 
quesierit,  legat  librum  ad  Karolum  regem  Francorum  de  virtutibus  eius  scriptum, 
sicque  desideratum  in  eo  munus  inveniet ;  nos  ista  dixisse  suf ficiat.  Explicit  vita 
et  translatio  Richarii  confessoris  Christi.  LiJ)er  qui  in  calce  citatur  ad  KaroJum 
regem  Francorum  de  virtutibus  Bicharii  procuJ  dubio  AJcuinianus  inteJJegendus  est,  ex  zf> 
quo  auctor  pcndere  videtur.  PJura  vero  quae  de  TransJatione  sancti  enarravit  pro  meris 
fabtdis  habuerunt  qui  ipsam  una  cum  MiracuJis  publici  iuris  fecerunt  BoJlandiani  (J.  J. 
p.  128  sqq.). 

UJtimum  denique  Jocum  auctor  incognitus  occupat,  qui  se  ipsum  sancto  fuisse 
aequalem   satis   impudenter  mentitus   est,   incipiens   ita:   Christo   protegente   et  mente  *o 

1)  Cf.  HoJcler-Egger,  SS.  XV,  p.  693.  Librum  primum  edklit  Mabillonius,  Saec.  II, 
p.  201 — 212.  2)  Cf.  simile  Hariulfi  IV,  8,  de  eius  carmine  iudicium.  3)  HariuJfus  I,  5: 
Quod  in  praefatione  monuimus  et  nunc  ibidem  commonemus,  ut  nemo  ferat  indigne,  si 
haec  domni  Albini  verba  de  vita  sanctissimi  confessoris  rhetorice  et  perplexe  dicta  causa 
intelligentiae  manifestioris  enucleare  tentamus.  4)  HariuJfus  I,   15.  5)  Idem  I,  17.  4» 

H)  Cf.  F.  Lot,    'Hariidf,    Chronique   de  Vabbaye  de  Saint  -  Riquier'  C  CoJJection   de  textes  p.  s. 
h  Vetude  et  a  Venseignement  de  Vhistoire'),  Parisiis  1894.  7)  Initium  est  hymni  in  S.  Ni- 

colaum  Myr. ;  cf.   ClievaJier,  Eep.  hymn.  II,  582. 


VITA  RICHARII  C0NFES80RIS  CENTULENSIS  AUCTORE  ALCUINO.         889 

iuviuite  de  vita  quondam  saneti  qui  nuper  in  gente  sub  rege  Dagoberto  et  q.  8. 
Tpsius  fetum  eodex  Abrincatinus  n.  167,  saec.  XIII,  continet  neque  vero  praeter 
verba  quae  dixi  quicquam  de  eo  notum  est  neque  a  bibliothecae  praefecto  plura  elicere  potui. 

II.  Krusch. 


6       DOMINO  SEMPER  VENERAMLI  SEMPERQUE  DESIDERABILI, 
PIISSIMO    SANCTAE  ECCLESIAE   TUTORI,    GRATIA   DEI  SEMPER 
AUGUSTO   KAROLO,   VESTRAE   SALUTIS  PERPES   AMICUS 

ALBINUS. 

Remorante    vestrae    excellentiae    pietate    in    loco   sancto    et    nierito  venerabili 

io  Centulobl,  cum  et  ego  vestrae  gloriae  servus,  vestrae  pietatis  vestigia  ibidem  pro- 
secutus,  aliquantisper  commorarer,  oraverat  meam  parvitatem  vir  magnus  in  Christo 
domnus    et  venerabilis  abbas  Angilbertus,    quo  in  laudem  conditoris,   qui  mirabilis  cf.  Ps.  67, 36. 
semper  apparet  in  electis  suis,  qiiendam  libellum  stilo  simpliciori  digestum  de  vita 
sanctissimi    ac    vere    magnifici    confessoris  Eicharii    cultius    adnotarem.     Dumque^ 

15  exauditis  continuo  precibus  eius,  quae  ipsi  divinae  maiestati  exaudibiles  et  carae 
noscuntur,  eundem  mihi  exhiberi  libellum  petissein,  non  parum  miratus  sum,  cur 
tanti  nominis  confessor,  quem  tantarum  virtutum  operatorem  esse  constabat,  quemque 
prisca  fama  inc  miraculorum  patratione  post  ipsos  apostolos  nulli  ferebat  secundum, 
tam  modico    gestorum    volumine    potiretur.     Idque    mihi    stupescenti    innotuit    iam 

20  dictus  memorabilis  vir  Angilbertus,  ac  spiritales  fratres  eiusdem  sancti  loci,  haberi 
apud  se,  quin  et  apud  diversas  ecclesias,  codicem  alium  grandioris  quantitatis,  in 
quo  scilicet  illa  miracula  legebantur,  quibus  non  inmerito  sanctum  Christi  con- 
fessorem  omnis  Gallia  attollebat.  Cuius  simplex  et  minus  polita  locutio  quia 
fratribus    ad   recitandum    in    populo   aptior'1    videbatur,   sufficere  sibie   eandem  de- 

25  scriptionem  consenserunte*.  Dumque  in  hiis1  quae  rogabant  praenotandis  iam  iamque 
aniinos  applicarem,  repente  vestrae  pietatis  nuntio  sum  conventus,  uti  ea  quae 
tractabam  sic  notarem,  sicut  re  vera  vestrae  sapientiae  auribus  inferenda.  Hinc 
ego,  vocato  notario  et  fixo  prae  oculis  iam  dicto  libello,  ea  quae  referre  videbatur 
de    conversione^,    de    moribus,    de    continentia    et    sanctitate    vere    incomparabili 

30  necnon  de  gloriosissimoh  transitu  eius  ad  Christum  seu  de  relatione  pretiosi  cor- 
poris  in  locum  priorem  dictatu  admodum  compendioso  titulo  vitae  beatissimi 
patris  Richarii  aptavimus,  et  nisi  propria  decipior  inperitia,  veluti  pretiosum 
obrizum  vestrae  prudentissimae  sapientiae  ad  ornandum  diadema  christianae 
philosophiae    fide    humili   devotissime    commendamus.      Et   quia   in   vestri    pectoris 

35  cubili  gloriam  Christi  et  sanctorum  eius  honorem  regnare  cognoscimus ,  hanc 
nostri  tam  beati  opusculi  praefationem  vestrae  in  Doniino  beatae  honorificentiae 
dedicamus. 

Ep.   T.  P. 

Ep.     a)    Epistulam    ad  codices    Trecensem    n.  1876,    saec.  XIII j XIV  (T)   et  Parisiensem  n.  8433, 

1 1  saec.  XIII  (P)  edidit    E.   DiimmJer,    MG.    Epistulae  IV,  p.  465,   quam   editionem   cum    Suriana    contuli. 

b)  Centula  Sur.  c)  om.  P  cum  Sur.  d)    ita   T  cum  Sur. ;   apertior  P  cum  Mab.  e)  igitur  P, 

e)  consueverunt  T.  f)  ita  P;    iis  Sur.  g)  ita  Sur.;    conversatione  T;    conversione  vel  conver- 

satione  P.         h)  glorioso  Sur. 

1)    Carolus  a.  800,  die  19.  Aprilis,  pascha    "ni    Centulo   apud  sanctum   Richarium'    cele- 
45  brawt;   cf.  supra  p.  382. 


390         VITA  KICHAKII  CONFESSORIS  CENTULENSIS  AUCTORE   ALCUINO. 

GESTA"   SACERDOTIS  MAGNI  TENET  ISTE1'  LIBELLUS 
RICHARII,  CUIUS  CENTULA  CORPUS  HABET. 

(lc).  Temporibus  gloriosissimi  regis  Francorum  Dagoberti,  qui  et  saeculari 
potestate  praeclarus  et  christiana  religione  nobilis  effulsit;  nam(1  et  optimates  suos 
dignitatibus  exaltavit  et  servos  Dei  honoribus  excoluit:  quaproptere  et  plurima  5 
illis  diebus  monasteria  a  sanctis  patribus  coeperunt  construi,  necnon  et  multi  ex 
laico  habitu  viri  religiosi  inventi  sunt.  Ex  quibus  Richarius*  quidem"-*,  natus 
in  villa  Centula  provintia11  Pontivae :.  velut  lucifer  inter  umbras  oriens  emicuit, 
non**-2  tam  nobilibus  iuxta  saeculum  parentibus  oi*tus,  quam  moribus  honestus 
et  omni  probitate  devotissimus,  ita  ut1  in  rusticak  vita  quaedam  praesagia  futurae  10 
sanctitatis  gerebat1. 

(2).  Contigit  autem  illo  tempore***- y,  duos  sacerdotes  sanctitate  florentes  et 
virtutum  meritis  fulgentes,  quorum  prior  Caidocusa  vocabatur+,  de  Hiberniae1'-4 
partibus0  Pontivas  pervenisse  regiones,  sed  a  rusticis  et  popularibus  illius  loci 
propter  insolentiam  morum  non  sunt  suscepti  nec  digno  eorum  sanctitatid  honore  15 
tractati,  sed  magis  iniuriis  afflictos  et  obprobriis  castigatos  a  finibus  suis  coeperunt 
eose    expellere.      Quorum    violentiae    et    sceleratis    praesumptionibus    futurus    Dei 

*)   antiquorum  regum  tempore  add.  46. 
**)  e.,  nobilibus  quidem  i.   —  ortus  et  m.  4£. 

**)  quo  Sygebertus    rex    cum    uxore    Brunichilde,    statuto  Mettis   regni  solio,   Germa-  20 
niam   gubernabat,   add.  4&  (ex  HariuJfo;   cf.  n.  3). 

+)  alter  vero   Fricorius  5  (Frichorius   5«.  b)  add.  ba.  b.  6. 

Capp.  1.  2.     1.  2.  3.  ia.b. 

Cap.  1.  a)  distichon,  quod  Mabillonius  Alcuino  haud  recte  abiudicavit ,  non  repperi  nisi  in 
codice  1;  praescripta  sunt:  Incipit  vita  sancti  Rieharii  presbiteri  2;  Incipit  vita  sancti  Richarii  confessoris  25 
Christi  3.  bb ;  In  nomine  Domini  incipit  vita  egregii  confessoris  Christi  Ricarii  4«.  c ;  Incipit  vita  sancti 
Richarii  confessoris,  cuius  festivitas  est  VII.  Idus  Octobris  ±b ;  Incipit  vita  sancti  Richarii  presbiteri  et 
confessoris ,  cuius  festum  colitur  VI.  Kalendas  Maii  ba ;  Incipit  vita  beati  Ricarii  confessoris  6. 
b)  ita  1  cum  Sur. ;    ista  Mab. ;    ille  Hensch.         c)  capita  non  distincta  sunt  in  codd.  d)  nam  om.  2 ; 

et  om.  1.  e)  q.  et  on>.  \c  cuni  Har. ;    (q.  om.)  in  illis  diebus  plurima  ubique  m.  2.  f)  Rych.  2.  30 

g)  quidam  1.  2.  4&  cum  Har.  (non  3.  4«.  c.  ha.  b).        h)  provintiae  2.        i)  Hic  ut  2.        k)  laica  ia.  b.  c 
cum  Har.         1)  ita  2 ;  gere(ret  m.  al.  in  litura)  3 ;   gereret  1.  4a.  b. 

Cap.  2.     a)  Cadoicus  2;    Cahidocus  ba.lt.  b)  Hyb.  2.         c)  in  add.  (2).         d)  sanctitatis  4«. 

e)  eras  3;    om.  2. 

l)  Saint-Riquier    (dep.  Somme)    villa   in  paxjo  Pontkieu    sita.  2)  Attamen  'stemmate  35 

praeceho'  sanctus  ortns  esse  dicitur  in  epitapldo ;   v.  supra  p.  382.  3)  A  temporibns  Dago- 

berti  Alcuinus  exorsus  est,   sed,  monente  Hariulfo  I,   5,  fieri  non  potuit,    'ut  sub  tempore  unius 
regis  pauculo    spatio    regnantis  homo  nasceretur,    adulesceret,    educaretur   et   ad  perfectae  sancti- 
tatis  fastigium  vel  decrepitae  aetatis  perveniret  senium',   unde  auctor  meus  sancti  iuventutem  non 
'illi  tempori',    sed    ei    attribuit  (I,   <6),    quo  Sigibertus    rex    cum  regina  Brunichilde,   statuto  40 
apucl  Metensium  urbem  regni  sui  solio,  orientalem   Franciam    gubernabat.  4)  Chaidoci 

(CadocJ  nomen  Brittonibus  esse  proprium  neque  Hibernicum  monuit  F.  Lot  l.  1.  p.  15,  n.  1. 
5)  Fricorii  nomen  et  Alcuinus  et  Ingelramnus  praetermiserunt  neque  Hariulfus,  Chron.  Centul. 
I,  6,  illud  tradidit :  Prioris  nomen  Chaydocus ;  alterius  nomen  eo  quod  rictu  linguae  bar- 
barae  ineptum  visum  est  a  prioribus  mutatum  vocatur  et  scribitur  Adrianus.  Epitaphia  45 
et  Chaidoci  et  'Fricori  seu  Hadriani'  ab  Angilberto  composita  edidit  E.  Diimmler,  Poetae  I, 
p.  365;  cf.  supra  p.  383. 


VITA   RICHARII  CONFESSORIS  CENTULENSIS  AUCTORE  ALCUINO.         30] 

famulus  Eichariue  obviavit  Ohristique  servos*  de  manibus  impiorum  eripuit, 
eta  eum  omni  benignitate1'  deducens  in  domum  suam,  Deo  providente,  ut  igti 
protegerentur  et  ille  salvaretur,  obtinuit/'.  Nec  lucerna  gratia'1  Dei  accensa  diutius  <rt-  ^f'},;5' 
abscondi  potuit,  sed  utc  patefacta  lumen  sanctitatis  et  praedicationis  longe  lateque 
b  ad  salutem  multorum  sparsif.  Nam  introductos  hospites  suos  cum  lnagno  cari- 
tatis  honore  curavit,  eisque^  sibi  verbum  Dei  praedicantibus,  cum  tota  humilitatis1' 
intentione  audivit.  Nec  frustra  in  termm  bonam  semen  verbi '  Dei  sparsum  est;  ef.  Luc  8, 8. 
sed  quod  aure  audiebat,  hoc  radicitus  corde  retinebat  et  centenos  in  horrea 
Christi,  ut  postea  luce  clarius  etk  sanctitate  et  miraculorum  ostensione  claruit, 
10  fructus  germinavit. 

(3).  Igitur  ex  praedicatione  famulorum  Dei  et  inspiratione  gratiae  divinae 
conpunctus,  ad  lacrimas  conversus,  confessionem  suorum  fecit  peccatorum  et  in 
conspectu  omnipotentis  Dei  ardenter  veniaea  lacrimis  absolvit,  quod  ignoranter1' 
adolescentiae0   inlecebris  peccavit,  et  qui  Dominum  suscepit  in  famulis  suis  hospi-  ^1'-1"'1- 

15  talitatis    gratia,    susceptus  est  a  Domino'1   misericordiae    pietate.     Nam  ex  eo  tem- 
pore    initium    sacraee    religionis   sumpsit   et    ad    altiora   pietatis    fastigia   gradibus 
cotidie  humilitatis  scandere  nitebatur   et   arreptum    semel  vitae   iter  fidei  passibus 
peragere  conatus  est,    et    posteriora   obliviscens,    se    in   anteriora    cum  apostolo  ex-  cf,F1J]?pp" 
tendit,    illius   versiculi    per   singulos   gradus    memor:    Ibunt  sandi  de  virtute  in  vir-  ps.  83, 8. 

20  tutem,  quatenus  perveniret1  ad  id  quod  sequitur:  videbitur  Deus  deorum  in  Sione. 
Itaque  mox  ab  initio  conversionis  suae  tam  dura  se  castigatione  constrinxit1',  ut 
post  longa  et1  diuturna  ieiunia,  pane  se  ordeaciok  cinere  commixto  et  aqua  la- 
crimis  temperata  fessum  ieiuniis  corpusculum  refocilavit l  •  **  et  huius  cibi  susten- 
taculo***  devotus  Christi  athleta"'  vigiliis  et  orationibus  die  noctuque  Domino  mili- 

25  tabat,  non  aerem  verberans,    sed  corpus  suum  castigans,    ne    futurus  Christi    prae-  ef.i.Cor.9,26. 
dicator  in  aliquo  reprobus  inveniretur. 

(4).    Sed  his  atque  huiusmodi  virtutum  gradibus  et  sanctissimis8,  vitae  moribus 

Deo  acceptabilis  dignis  successibus  ad  sacerdotalem  pervenit  honorem,  ut  cui  prae- 

dicationis  devotio  inerat,  honoris  dignitas  non  deesset.    Quem  honorem  ut  famulus 

30  Dei  magna  humilitate  ornavit  etl)  vera  caritate  excoluit  et  verbi  Dei  praedicatione 

ampliavit   atque   velut    bonus    agricola   spinas    peccatorum    de    agro    Domini    euan-  ef.Matth. 
gelico  vomere  eradicavit    et   arida  corda   superno  perpetuae    salutis  rore  inrigavit; 
sed  et  divina  clementia  post    eius   inrigationem  in    populo  isto  plurima  fidei  dedit 
incrementa.     Unde    et    omnibus   praedictus0   vir   Dei   Bicharius    honorabilis   factus 


35 


)  uti  nobilem  decebat  add.  ib. 
omni  deinceps  vitae  suae  tempore  nil  admittens  lautioris  edulii  add.  ib. 
bis  (hiis?  pr.  m.  ib)  tantum  in  ebdomada  sumpto,   die  scilicet  dominica  et  quinta 
feria  add.  ib. 

Capp.  2—4.     1.  2.  3.  4«.  b. 


w 


Cap.  2.     a)  om.  4«.        b)  eos  add.  (2).        c)  om.  3.  ia.b.        d)  gratiae  (2).        e)  (ut  ow.)  pate- 
factum  2.  f)   sparserit  3.  4«;   fulsit  2.  g)  eosque  --  praedicantes  (2).  h)  humilitate  et  i.  (2). 

i)  verbum  (2).         k)  ex  3.  4«.  b. 

Cap.  3.     a)  veniam  (2).         b)  ab  add.  (2).        c)  adlescentiae  1,  corr.  m.  al.        d)  D.  in  miseri- 
cordia  et  p.  2.         e)  pr.  m.  suppl.  1.         f)  perveniant  2.         g)  Syon  2.  Ab.         h)  constrincxit  3;    con- 
45  strixit  4a.       i)  m.  al.  suppl.  1.       k)  ita  1;  hordiacio  pr.  m.  3;  ordeaceo  4i;  hordeaceo  (2).  ia.       1)  ita 
pr.  m.  3;   refocillavit  2;   refocilaret  1.  4«;   refocillaret  ib.         m)  athlaeta  3;    adhleta  2. 

Cap.  4.     a)  sanctissimae  (2).         b)  et  m.  rec.  in  rasara  maiore  3.         c)  praedidictus  1,   corr. 


392         VITA  RICHARII  C0NFES80RIS  CENTULEN8IS  AUCTORE   ALCLTNO. 

est  et  carus,  quia  quod  ore  praodicavit,  exemplo  ostendit,  et  viam  vitae  quam  aliis 
sermone  monstravit,  ipse  prior  actu  percucurrita. 

(5).    Quicquid  vero  ei  populus  in  stipendia  praedicationis  sponte  obtulit,  omnia 
pauperibus    dividere    festinavit;    indignum*    ei    fuit    de    crastino    praesentis    vitae 
cogitare,  qui  divitias  aeternae  vitae  accipere  anhelavit1'.    Ideo  oblata  ab  hominibus  5 
distribuit,    ut    promissa    a    Deo    acciperet:    felix    commercium,    ut    qui    parva    ac 
transitoria  hilariter  distribuerat,  magna  et  aeterna  feliciter  esset  accepturus.    Nam 

ef.  Ps. 67, 6.  studiosissimus   fuit   pauperum    consolator,    peregrinorum    susceptor,    viduarum    de- 
fensor,  pupillorum  et  orfanorum  pater,  ita  ut  verissime  de  eo  sanctissimi  Tob  testa- 

iob 29,15.16.  mentum0-1  dici  potuit'1:  Ocidus  fui  caeco  et  pes  claudo;  pater  orfano0,  et  camam  io 
quam  nesciebam  diligentissime  perscrutabar.  Quapropter  undique  ad  eum  infirmi 
confiuebant;  quos  laeto  suscipiens  animo,  medelam  eis  consolationis  per  sanctas 
orationes  praebeus1.  Nec  leprosos  vel  elefanticoss  exhorruit,  sed  quasi  fratres 
amplexabatur  balneisque  eorum  membra  saucia  fovebat,  eademque'1  post  ipsos 
ingressus  magisque  ea  pietate  illos  emundans ' ,  quam  se  conmaculans,  prophetici  is 
is.58, 7.  sermonis  neck  surdus  auditor  fuerat1:  Egenos  vagosque  introducm  in  domum  tuam 
et  nudum  vestimentis  tuis  cooperi  et  carnem  tuam  ne  despexeris. 

(6).  Nec  solum  carnali  refectione  ad  se  venientes  fovebat,  sed  etiam  spiritali11 
sanctae  praedicationis  reficereb  non  cessavit.  Et  sicut  miserorum  idoneus  ubique 
fuit  consolator,  ita  superborum  durus  castigator  esse  non  timuit.  Hos  pietatis  20 
clementia  elevabat,  illos  severaec  invectionis  censura  deprimebat.  Nec  terrenae 
potestatis  iram  foris  metuebat,  quem  timor  interius  divinae  potentiae  totum  corro- 
borabat,  parvi  pendens  divituin  minas,  ut  praeco  veritatis  existeret.  Nec  fuit 
cf.Maui).  arundo'1   vento  agitata,  ut  eum  aura  humanae  laudis  vel  detractionis  commoveret, 

llj  i. 

cf.  l.cor.  sed  in  arce  solidae  veritatis  consistens,    ab  humano  ore  secundum  apostolum  iudi-  25 
cari    contempsit,    viac    regia   incedens,    nec    a    dextris   propter   terrores1    potentium 

cf.  2.  Reg.  nec  a  sinistris  propter  blanditias  adolantiumg  declinans11.  Quapropter  magnam 
plebem  domino  Deo  suo  in  hac  praesenti  provincia  adquisivit  et  sibi  honorem1 
perpetuum  promeruit. 

(7).  Unde  populus  eiusa,  cernens  religiosain1'  in  Christo  devotionem,  coepit  30 
eum  attentius  honorare  et  multa  ei  pro  elemosinarum  largitione  adferre,  quae  ille, 
ut  erat  Dei  et  proximorum  dilectione  plenus,  omnia  in  pauperum  largitus  est  so- 
latia  maximeque  m  captivorum  expendit  redeinptionem.  Nam  alios  occultis  dia- 
bolica  fraude  peccatorum  vinculis  obligatos  per  sedulae  praedicationis  hortamenta 
solvebat,  alios  saeculari  captivitate  oppressos  per  pecuniae  largitionem  redemit,  ut  35 

Capp.  4—7.     1.  2.  3  (des.  v.  15-28;.  ka.b. 

Cap.  4.     a)  praecucurrit  2  cum  Har. 

Cap.  5.     a)  indignumque  ei  visum  fuit  (2).  b)  anhelabat  (2).         c)  testimonium  46  in  litura 

cum  J/ar.         d)  ita  1.  3.  46;  potuerit  (2);    possit  4«.         e)  orfanorum  3.  46;  pauperum  Vulg.         f)  ita 
3.  46;  pr(a)ebebat  rell.         g)  ita  1;  elephanticos  3.  46;  elefantacos  2.         h)  eandemque  2.         i)  emun-  40 
dans  —  sibi  hono(rem)    folio  pcrdito  om.,    quae  m.  s.  XVI.  in  mg.  suppl.  3.  k)    non  (2).  1)  ita 

1.  46;    fuit  4«  cum  Har.\    dicentis  (2).         m)  induc  (2)  cicm  Vulg. 

Cap.  fi.     a)    solac(t)io  h.  1.    add.  4«,   post   s.  pr.    (2).   46;    om.  1.  eum  Har.  b)    eos   add.  (2). 

c)  saeverae  1.         d)  harundo  2.  4«.         e)  ita  1;    viam   regiam   4«  et  in  litura  46  cuni  Har.;   viamque 
regiam  (2).         f)  p.  t.  1.         g)  ita  1.         h)  declinabat  (2);    declinavit  Har.         i)  in  rem  redit  3.  45 

Cap.  7.     a)  om.  3.  46.  56;  c.  cius   Har.         b)  in  Chr.  d.  r.   (2). 

I)   Testamevtiim  pro  testimonio  accipitur;    cf.   Dupange  h.   r. 


VITA  RICHARII  CONFESSOKIS  OENTULENSIS  AUCTOKE  ALCUINO.         393 

illi  spiritaliter1  absoluti  iocundarentb  in  Domiuo  et  isti  carnali   servitute   liberati 

converterentur  ad  Deum. 

(8).    Et  non  solum  in  bis  regionibus  per  pietatis  opera  vel  per  praedicationis 
lumina  praedictus  vir  Deia  clarus  effulsit,  sed  ut  lucifer  aequoreosb  oceani  campos 

5  transiliens  praeco  diurni  luminis  nocturnas  suo  exortu  discutit  umbrasc,  sic  illed 
in  ultramarinas  Britanniae0  regiones  ad  expellendas  ignorantiae  tenebras  lumen 
veritatis  suo  sparsit  adventu,  scilicet  utf  sicut  in  istis  regionibus,  sic  et  in  illis 
alios  a  servitute  diabolica,  alios  a  captivitate  carnali  liberaret.  Illis  verbum  Dei 
infudit,    istis    caritatis  pretium   inpendit,    ut   pro   temporali   redemptione   aeternam 

10  accepissent"   libertatem.     Sich   bonus  dominicae  pecuniae  negotiator  duo  duplicae' 

caritatis    Dei    et   proximi    talenta    multiplicare    studuit,    quatenus    cum    multiplici  et^I^b' 
laboris   sui   fructu  Domino    suo  obviare    possitk  et1    vocem    audire   iocundissimam : 
Euge,  serve  bone  ct  fidelis,  quia  supram  pauca  fuisti  fidelis,  supra  multa  te  constituam,  Matth. 25,21. 
intra  in   gaudium   Domini   tui.     Fertur",    dum   causa   praedicationis   in   Britannia0 

15  diutius  moraretur,  subito  illi  venisse  in  mentem,  aliquos  sui  iuris  sub  servitute 
reliquisse  in  Gallia.  Quo  dolore  percussus1',  dixit  ad  suos:  'Heu  nostros  sub 
servitute  dimisimus'1  in  patria,  dum  huc1'  alios  liberare  venimus,  maxime  quis 
scio  cito  eos  esse  morituros.  Sed  ite  festinanter,  navem*  conscendite  et  eos 
facite    ingenuos,    priusquam    moriantur'.      Illi    haud    segniter11    praeceptum    secuti 

20  paternumv,  patriam  venerunt  praedictosque  servos  viri  Dei  sanosw  et  incolomesx 
invenerunt,  eosque,  veluti  iussi  sunt,  manumv  mittentes,  fecerunt  ingenuos;  qui  non 
post  multum  temporis,  sicuti2  sanctus  vir  Dei  praedixerat,  defuncti  sunt.  O 
quanta  clementia  est  Dei  Cbristi,  qui  famulo  suo  pietatis  affectum  inseruit  et 
futurama  servorum    eius    mortem    ostendit,    quatenus   illi    misericordiae    merces    de 

25  suis  non  perisset  et  illos  morientes  servitutis  iugum  non  gravasset.  Qui  etb 
alienos  liberandos  tanti  itineris  periculum  subire  non  timuit  etc  ex  eo  tempore 
neminem  sui  iuris  sub  servitutis  iugo  retinere  voluit,  sed  omnesd  ubique  ad  se 
pertinentes  libertate  propria  perdonavit,  ne  ine  proprios  durior  fore  videretur,  qui 
in  alienos  mitissimus  apparere  gestiebat,    et   mercedem    quam    ex  aliis  congregavit 

30  de  suis  accumularet. 

(9).  Igitur,  praedicationis  officio  in  Britannia  transacto,  cuma  multiplici  verbib 
Dei  fructu  reversus  est  in  patriam1,  ne  dum  in  aliena  messe  quaereret  mercedem,  in 

Capp.  7—9.     1.  2.  3.  4a.  b. 
Cap.  7.     a)  spitaliter  4«.         b)   iucundarentur  (a  m.  al.  add.)  D.  4a. 
35  Cap.  8.     a)  Doniini  (2).         b)  equoreas  occeani  2.         c)  membras  1,  corr.  m.  al.         d)  o»i.  ±a. 

e)  Brittanni(a)e  1.  2.  4&.        f)  m.  al.  suppl.  1.         g)  accepisse  pr.  m.  corr.  accepissent  1;  acciperent  2. 

h)   ergo  add.  (2).  i)    ita  1.  3;    duplicis  4a.  b;    simplicis  2.  k)   posset  4a.  I)    hanc   add.    (2). 

m)  super  (1.  2).         n)  vero  add.  (2).  0)  Brittannia  2.  46,  ut  infra.         p)  perculsus  3.  4«  cum  Har. 

q)  dimissimus  1,  corr.         r)  adhuc  1,  corr.         s)  ita  3.  46.  bb;  m.  quia  1.  4a  cumHar.;  maximeque  (2). 
40  t)  que  add.  (2).       u)  signiter  1.       v)  in  add.  (2).       w)  salvos  (2).       x)  colomes  pr.  m.  1.       y)  manu  2. 

z)  sicut  1,  corr.  m.  al.         a)  s.  e.  m.  f.  (2).         b)  ad  add.  4a.        c)  m.  al.  suppl.  1.         d)  ita  1.  4a.  b 

cum  Har.;   u.  o.  (2);    u.  om.  3.         e)  om.  1. 

Cap.  9.     a)  (c  m,  al.  in  litura)um  3.         b)  verbo  1,  pr.  m.  corr. 

1)  Historiam  conditi  monasterii  Centulensis  ab  Alcuino  praetermissam  Hariidfus  I,  15,  h.  I. 

45  interposuit,  sanctum  asserens  in  solum  nativum  et  paternam  hereditatem,  'quam  nostrates  alodium 

vel  patrimonium  vocant',  ad  illud  construendum  sese  contulisse:   Hanc,  inquit,    denique  posses- 

sionem  Christo  secum  dudum  obtulerat  monasteriumque  in  paterno  solo  construxerat,   ut 

ubi  ipse  fuerat  mundo  procreatus,  ibimultos  per  Dei  gratiam  generaret,  et"in  loco  suae 

SS.  R.  Meroving.    IV.  50 


394         VITA  RICHARII  CONFESSORIS  CENTULENSIS  AUCTORE  ALCUINO. 

propria  perderet,  et  tanto  se  ardentius  servituti  Dei  subegit,  quanto  vicinioreni 
sibi  diem  remunerationis  esse  praesensit.  Nam  se  ipsum  cotidianis  ieiuniis  mace- 
ravit,  mortificationea  carnis  constrinxit1',  vigiliis  afflixit,  orationibus  munivit,  cari- 

cf.Rom.i2,i7.  tate    confirmavit,     spe     coroboravitc,    fide    armavit,     nulli    malum    pro    malo    red- 
dens,    nullius  adolator'1,    neminem  contemnensc,    ut  viam  veritatis  prior  ipse  ince-  5 

cf.  is.59,  i7.  deretf,  quam  ceteris  praedicando  monstraverat.  Sic  vir  Dei  galea  salutis  indutusff 
c\fPi6'G'  et  gladio  verbi  Dei  accinctus  et  lorica  iustitiae  undique  circumdatus  eth  scuto1 
ib.v.  15.  fidei  armatus  calciatusque  in  praeparatione  euangelii  pacis  processit  in  prelium 
publicum  contra  antiquum  hostem,  omnia  tela  eius  ignitak  fortissimo  fidei l  umbone 
repellens,  cotidianisque  triumphis  spolia  multa,  victo  hoste,  reportavit  in  ecclesia"1  io 
Christi,  tam  metuendus  humani  generis  inimico,  quam  humano  generi  perneces- 
sarius;  utpote  qui  non  suam  tantum,  sed  multorum  quaesivit  salutem.  Ideo 
iustum  est,  ut  multorum  ore  in  Christo  laudetur  multorum  per  Christum  redemptor; 
cuius  non  tanti  estn  miracula  narrare  quae  ab  eo  gesta  sunt,  quanti  miraculorum 
cognoscere  virtutem,  qua  caelesti  regi  in  diebus  suis  multum  adquisivit  populum.  ]5 
Nam  officium  praedicationis  onini0  signorum  ostensione  maius  esse  non  dubium 
est,  licet  non  deesset  pro  temporum  oportunitate1'  vel  rerum  convenientia  signorum 
perpetratio,  quae  per  eum  divina  peregit  clementia. 

(10).    Quodam    namque    tempore    maligni   spiritus   temptatio    ad  verecundiam 


accidit    viroa   Dei,    quam  Dei   misericordia   ad   laudem  eib   concessit  evenire.    Visi- 


2» 


tavit  enim  equitando  quandam  Deo  devotam  feminam  Richthrudamc  nomine,  etd 
iam  post  dulces  vitae  epulas  et  post  conloquia  salubriae  ipse  vir  Deif,  ascenso 
equo,  ad  propria  remeare  disposuisset,  et  femina  praedicta  iuxta  morem  equitantis 
vestigia  pariters  secuta  est,  habens  in  ulnis  filiolum11  suum  \  ut  parvulus  quoque 
benedictione  hominis  Dei  roboraretur,  quem  ipse  ante  sacro  baptismate  Deo  rege-  25 
neravit1.  Acceptoquek  infante  eques  venerandus  seu  ad  benedicendum  seu  ad 
osculandum,  sed1  antiquus  hostis  omnibus  bonis  inimicus  inmisit  equo  ferocitatem, 
qui  huc  illucque  dentibus  frendens,  pedibus111  calcitrans  et  toto  corpore  insaniens 
et11  inconsueto  impetu  per  campum  discurrere0  coepit.  Quod  pavida  cernens 
mater  oculos  avertit,  ne  morientem  videret  filium,  quem  servus  Dei  saeviente  equo  30 
manu  tenebat.  Familia  vero  pro  morte  pueri  vel  casu  viri  Dei  strepere,  plangere, 
ef-Matth.  heiulare  non  destitit1'.  Sed  dextera  Christi,  quae  Petrum  trepidantem  levavit,  ne 
mergeretur  in  undis,  puerum  cadentem'1  sublevabat1',  ne  allideretur  in  terris.  Nam 
oratione  a  famulo  Dei  facta,    puer   incolomis   quasi   avicula  pervenit  ad  terram  et 

Capp.  9.  10.     1.  2.  3.  ia.b.  35 

Cap.  9.     a)  que  add.  2.         b)  constrincxit  3.         c)  roboravit  3.  4«.  b  cum  Har.  d)  ita  1.  3. 

e)  contempnens  3.  4&;    contemptiens  2;    contempsit  4«.           f)    : :  ecederet  pr.  m.  1.  g)  induitur  2. 

h)  atque  (2).  i)  scoto  1,  pr.  m.  corr.  k)  ignea  (2).  1)  fide  1,  m.  al.  corr.  m)  ecclesiam 
3.  ia.b.         n)  m.  al.  in  litura  1.         0)  omnium  (2).         p)   om.  2. 

Cap.  10.     a)  viri  2.       b)  ei  concedit  3;  c.  ei  2.       c)  ita3;  Richtrudam  4«;  Rictrudam  1;  Rie-  40 
thrudam  2;    Rithrudam  46;    Hrictrudem  Har.  d)  cum  add.  (2).  ib.  e)  cum  adcl.  1.  f)  cum 

add.  ia.  g)  patris  (2).  h)  filium  2.  i)  regeneraverat  (2).  k)  Accepto  itaque  (2).  1)  om.  (2) 
cum  Har.  m)  ita  1.  4«.  b  cum  Har.;  que  add.  (2.  3).  n)  ita  1.  4«.  b ;  om.  rell.  o)  discurre  1. 
p)  desistit  3  et  pr.  m.  ib.         q)  cadaentem  1.         r)  sublevavit  4«. 

nativitatis    procrearentur    filii    supernae    hereditatis.     Qni    locus,    Deo   conservante,    clarus  45 
adhuc    in    villa    Centula    permanet    et    Christo    Domino    famulantium    hactenus    turbam 
retentat.     Vide  supra  p.  388.  ])    Ipsum  post  Hucbaldum  Rictrudis   biographum  Hariulfus 

I,   16,  pro  Mauronto  habuit,  de  quo  Alcuinus  infra  c.  12.  egit. 


VITA  RICHARII  CONFESSORIS  CENTULENSIS  AUCTORE  ALCUINO.  895 

equus  redditus  est  mausuetudini  suae.  Et  mater  quidem  filium  suuin  Buper  terram 
sanum  et  ridentem  suscepit  in  ulnas  suas ;  ipse  tamen  saeerdos  Dei  non  equo  iter 
agere,  sed  asello  mansuetissimo  ex  eo  tempore  voluit.  Sic,  Deoa  miserante, 
temptatio  maligni  hostis  illi  versa  est  in  laudis  honorem  et  superbia  equi  ei '' 
5  facta  est  humilitatis0  magistra.  Nempe'1  memor  dominum  Christum,  dum  a<l 
redemptionem  properaret  humani  generis,  asello  iter  agere,  non  equo,  sicc  ille '  ef.iob.ig.u. 
propter  salutiferam  praedicationem  per  multa  cotidie  festinaret  loca,  asellum  sibi 
portitorem  sufficere  iudicavit.  Et"  quocumque  iter  agebat,  aut  psalmi  in  ore 
eiush  resonabant  aut  salutis  ex  ore  eius  praedicatio  audiebatur.  Nec  miruin,  si 
10  Christum  semper  praedicaret  in  lingua,  quem  semper  gerebat  in  corde,  per  quem 
pius  consolator  miseris  fuit  et  durus  invector  potentibus :  illorum  inopiam  clementi 
miseratione  relevans,  istorum  superbiam  severa  castigatione  reprimens. 

(11).     Nam    quodam    tempore    rex    potentissimus    Dagobertus,     rogante    viro 
illustri*   Ghislemarob,  ease   devenit  in  partes,    et  virum  Dei  visitans,    ut   se  ipsum 

15  sacrosanctis'1  eius  orationibus  commendarete.  Quem  ipse  famulus  Dei  utrumque 
et  sanctitatis  suae  benedictione  roboravit  et  sacerdotali  auctoritate  libera  voce 
castigavit,  denuntians  ei,  ne  in  saeculari  superbiret  potentia,  ne  in  fugitivis  spe- 
raret  divitiis,  ne  vanis  adolantium1  extolleretur  rumoribus,  nes  caducis  gauderet 
honoribus;  sed  magis  Deih  timeret  potentiam  illiusque  inmensam  laudaret  gloriam 

20  et  humanam    potentiam    vel    gloriam  nullam1    putaret,    quae    subito  velut   volatilis 
umbra  recedit  et  velut  spuma  super  aquam,  ventok  temptationis  flante,    evanescit, 
et  hoc  magis  timendo  cogitaret,    quia    potentes    potenter   tormenta    patiuntur1,    et  cf.Sap.6, 7. 
cui  plus  datur,    plus    exigetur1"  ab  eol.     'Et    cui   vix  sufficit  pro  se  solo  rationem  ef.Rom. 

1  L  L  14,  12. 

reddere  Deo  in  die  iudicii,  quomodo"  supportare  poterit  rationem  reddere  pro 
25  tantis  milibus  populi  sibi  commissi0?  Idcirco  quisque  magis  timere  potest1'  prae- 
esse,  quam  subesse;  quia  qui  subest,  pro  se  solo  rationem  reddet  Deo;  qui  autem 
praeest'1,  pro  omnibus  redditurus1'  erit,  qui  sub  eius  sunt  potestate  constituti'. 
Qua  castigatione  rex,  ut  fuit  sapientissimus,  benigne  suscepta,  congaudenss  eius 
libera  veritatis  fiducia1,  sacerdotem  Christi  secum  ad  convivia"  venire  rogavit. 
30  Qui  Christi  confortatus  exemplo  saecularium  non  respuentis  convivia,  ut  praedica- 
tionis  naticiscereturv  occasionem,  venit  cum  rege  ad  mensam  suam  totaque  die 
illa  et  nocte  inter  epulasw  laetitiae  verbi  Dei  dapes  salutiferas  convivisx  suis 
ministravit.  Cuius  constantia  morum  et  instantia  praedicationis  praefatus  rex 
delectatus  esty  ;  coepit  eum  animo  amare  et  honore  prosequere7',  in  tantum  ut  ea 

35  Capp.  10.  11.     1.  2.  3.  la.b. 

Cap.  10.     a)  Sic  ergo  m.  D.  (2).  b)  om.  (2).  c)  gratia  et  add.  (2).  d)  nam  non  erat 

immemor  (2).         e)  et  add.  (2).         f)  cum  h.  al.  add.  \a.b;  post  praedic.  add.  ut  1  et  m.  al.  3,  dum  (2). 
g)  om.  (2).         h)  om.  4a. 

Cap.  11.     a)  inlustre  pr.  m.  3.       b)  ita  1;  Gislemaro  2.  ia.b;  Grhisilmario  3.       c)  ita  1.  3.  4«; 

40  easdem   venit   in  p.  4#;    easdem   venire  et  in  p.  2;    Pontivas  d.  in  p.  Har.  d)    sacris   sanctis  1. 

e)  contigit  add.  2   (non  Har.).  f)   ita  1.  3.  g)    nec  4«.  h)   m.  al.  suppl.  1.  i)   nulla  2. 

k)  t.  fl.  v.   (2).  1)  patientur  (2).  4&  cum  Vulg.  m)  exigitur  4a.         n)  quid  faciet  pro  verbis  quo- 

modo  —  reddere   2.  o)   conmissis  2.  p)    potes  pr.  m.  3.  q)   praesunt    (2).  r)    reddituri 

sunt  (2).         s)  ita  3.  ia.b;    gaudens  (1.  2);    congaudensque  Har.         t)  fidutia  2.  3.  u)  ita  3.  \a.b 

45  cum  Har.;    convivium  (1.  2).  v)  sumeret  (2).  w)  aepulas  3.  x)  conviviis  4a.  y)  om.  (2) 

cum  Har.         z)  ita  pr.  m.  3;   prosequi  rell. 

1)  Ita  Benedicti  Begula  c.  2.  ile  abbate,    cuius  officia  Karolo  M.  imperatori   ante   oculos 
proposuit  Alcuinus. 

50* 


396         VITA  RICHARII  CONFESSORIS  CENTULENSIS  AUCTORE  ALCUINO. 

ipsa  die  aliquid  de  censu  suo  ad  luminaria  domus  Dei  eia  condonaret l,  ratum 
aestimans,  ut  sicut  illeb  invisibili  praedicationis  lumine  ab  eo  inluminatus  est,  sic 
visibili  luce  per  eum  domus  Domini  inlustraretur ;  et  quod  intus  ei  fulgebat  in 
fide,    hoc    foris  fulgesceret   in  ecclesia,    memorc    praeceptid   dominici,    quo    dicitur: 

.Matth.5,  i6.  Sic  luceat  lux  vestra  coram  hominibus,  ut  videant  opera  vestra  bona  et  glorificent  patrem  » 
p.s.  35,10.  vestrumc,   qui  in  caelis  est,   item f  in  psalmo:    In  lumine  tuo  videbimus  lumen,   id  est 
in    lumine    fidei    quod    fulget    in    mente    lumen    foris    scintillat   quod    splendescit 
in  opere. 

(12).    Exindea  famulus  Dei,    quia  ab  hominibus  venerabatur,    homines  fugere 
meditabatur,    utb    honores    temporales    declinando     honores    acciperet    perpetuos;  io 
heremum0   cupivitd,  quatenus  liberius  soli  Deo  vacaret  et  contemplativos  carperet 
fructus,    qui   usque   id   in    actualibus    haudc   segniter   desudabat,    sciens  a  Domino 
dictum  de  Maria  secusf   pedes  eius  sedentig  et  verbum  vitae  intentius'1   audienti1: 

luc.  io,  42.  Optimam  partem   elegit   sibi  Maria,   quae   non   auferetur   ab  ea.     Huiusk  memor  sen- 

tentiae    monasticam 2   petit1    vitam,    qua   secretius    sola   caelestia   mente   rimaret"1,  ^ 
ecclesiae   regimen   alteri3   tradens,    quam    ipse   in    Centulo    vico    Christo    fundavit. 
Cui  Ghislemarus"  vir  inluster0   et  christianae   religionis    devotus    amator   simul   et 
Maurontus   nobilis    quidam   vir   et   terrarum   vel    silvarum    ad   regem  pertinentium 
servator4  praebuerunt  locum  manendi   in    silva  Chrisciacense1'- 5,   qui  et  ipse  Mau- 

Capp.  11.  12.     1.  2.  3.  4«.  b.  20 

Cap.  11.     a)  om.  2.         b)  illi  1,  corr.         c)  de  add.,  sed  eras.  1.         d)  p  :  :  cepti  1,  corr.pr.m. 
e)  pr.  m.  in  mg.  suppl.  3.         f)  que  add.  (2). 

Cap.  12.     a)  Et  exinde  2.  b)  et  4a.  c)  que  add.  2.  d)    m.  al.  corr.  concupivit  1,   et 

sic  (2).  e)  haut  2.  f)  sedenti  secus   p.   Domini  et  2.  g)  sedente  4a.  h)  ita  3.   4«.  b  cum 

Har.;    intuentius  pr.  m.  1;    attentius  (2).         i)  audiente  Aa.         k)  que  add.  (2).         1)  ita  pr.  m.  3.  4a  25 
(p.  superscr.).  b ;  petiit  v.  1  et  e  corr.  3;  v.  petit  2.        m)  rimaretur  4a.        n)  ita  1;  Grislemarus  2.  4*; 
Ghisilmarus  3 ;    Giselmarus  4«  cum  Har.         o)  pr.  m.  corr.  ill.  1  et  sic  2.         p)  ita  1.  3.  4« ;   Cryscia- 
cense  2 ;   Chrisiacense  4£. 

1)  Ad  Jianc  Dagoberti  donationem  Hariulfus  I,  18.  terram  quae  Campania  dicitur  (hodie 
Campagne-Us-Boulonnais)  rettulit:  Delegavit  autem  ei,  prius  facinorum  suorum  confessione  30 
praemissa  et  absolutione  percepta,  territorium  quoddam  in  pago  Pontivo  quod  dicitur 
Campania,  ubi  habentur  villae  tres,  ex  ea  die  sancto  viro  et  post  eius  transitum  Centulo 
coenobio  hodieque  servientes,  quarum  prima  vocatur  Altvillaris,  secunda  Rebellismons, 
tertia  Valerias.  Eam  abbates  viro  cuidam  Agenardo  nomine  censu  locaverant;  Hariulfus 
IV,  21.         2)  Hariulfus  1,19:   eremiticam  petiit  vitam.  3)   Ocioaldi  successoris  Alcuinus  35 

infra  c.  14.  meminit  et  Hariulfus  I,  19:  Verum  quia  ecclesia  in  Centulo  exstructa  absque 
abbate  nec  debebat  esse  nec  poterat,  hoc  officio  sese  exonerans,  unum  e  discipulis  per- 
fectae  ac  probatae  sanctitatis  nomine  Ocioaldum  iam  dicto  coenobio  praefecit  abbatem. 
4)  Dispositor  et  custos  Hariulfus  l.  I.  5)  Plenior   loci   descriptio  in  privilegio  Karoli  M. 

a.  797.  dato  fed.  F.  Lot  l.  I.  p.  319j  legitur,  quo  ius  proprietatis  monasterio  Centulensi  tra-  ±o 
ditum  est:  quod  ipse  sanctus  Richarius  adhuc  in  praesenti  saeculo  vivens  in  ipsa  silva 
quae  vocatur  Forestis  prope  cisternam  quae  est  iuxta  locum  nuncupante  Argubium 
(hodie  Argoules,  dep.  Somme)  in  ipso  pago  Pontivo  sibi  ad  habitandum  locum  elegisset,  et 
circa  ipsam  cisternam,  bina  vel  terna  bunuaria  secundum  eius  petitionem  a  regali  digni- 
tate  accepta,  satis  vile  tugurium  amatores  servorum  Dei  ei  ad  militandum  omnipotenti  45 
Deo  aedificare  studuerunt,  ibique  divina  vocatione  ex  hoc  mundo  ad  Dominum  migrasset. 
Locus  Hariulfo  teste  Forestis  -  Cella  dicitur ,  distans  a  Centula  X  passuum  milibus ,  hodie 
Moutiers   de    la    Foret   vel   Forest  -  Montiers    (arr.    Abbeville ,    cant.  Nouvion),    situs    in    silva, 


VITA  RlCHARIl  CONFESSORIS  CENTULENSIS  A.TJCTORE   ALCUINO.         397 

rontus  postea,  saeculari  habitu  deposito,  monachus  factus  est  in  eodemque'1  looo. 
Ubib  viro  Dei  niansionem  solitariam  praeparaverunt1',  Cbristo  monasterium  con- 
struere  incboavit. 

(13).  Quam;l  vir  Dei  babitationem  cum  solo  commilitone '  ingressus,  parvo 
5  tantum  tuguriunculob  vilissimo  opere  facto  contentus,  ut  habitatio  vitae  con- 
veniret,  superrluum  aestimans,  saeculi  contemptorem  aliquid  saeculi  delitiarum 
haberec  videre.  At  inibid  tantae  se  mortificatione  carnis  castigavit,  tanta  ieiu- 
niorum  et  vigiliarum  assiduitate  maceravit,  ut  vix  ossa  arentia,  dissipatis f  iunc- 
turis,  sibi^  adhaeserunt'1 .     Et  treinentia  baculo  regenti1    vestigia  difficile  movebat 

io  ac  mente  saeculo  maior  sola  caelestia  semper   cogitabat,    quantumcumquek   mundo 
alienus,  tantumque1  Deo  proximus"1,  illum  cotidie  vincens  in  hereino,  a  quo  Adam 
olim11   victus0   est  in  paradyso,    super  aspidem  et  basiliscum  ambulans1',    caput  co-  cf.  p«.  90, 13. 
tidie  antiqui   conterens   serpentis,    temporalia   contemnens,    aeterna   sola   suspirans, 
scalam  sonmiantis  Iacob  omni  hora  ascendens,  atque  per  angustam  viam  quae  ducit  cifmLtth!12' 

15  ad    vitain     iter    suum    assiduis    munivit    orationibus.      Nec    clausa    tamen    heremi     7'14- 
angustia  lucis  columna  latere  potuit,  quinq  magis  sui  fulgoris  radiis  longe  lateque  ib.  5, 15. 
magis1'  innotuit.     Quapropter   undique    ad    hominem  Dei    diversis    fatigati    infirmi- 
tatibus  confluxerunt,  quos  sanctarum  medicinis  orationum  sanavit,  omnesque  ad  se 
quocumque  morbo  afflictos  venientes  vel  tristitiaes  cuiuslibet  rancore  angustiatos1 

20  sanos  et  hilaros11  domum  remeare  fecit,  nec  in  domo  salutis  diu  morbus  manere 
valuit,  sed  quanto  propius  accessit,  tanto  velocius  recessit.  Nec  mihi  singulas 
virtutum  eius  species  nominatim  enarrare  propositum  est,  sed  vitae  sanctitatem 
paucis  perstringere  verbis,  ne  ineloquentiaev  meae  tarditate  multiplex  signorum 
per  eum  gestorum  fama  magis  obscuretur  quam  laudetur.    Doctioribusw  illa  relin- 

25  quens,  quo  verox  fine  praesens  hoc  saeculum  sancta  illa  anima  deseruerity,  solum 
mihi  discere  sufficiat2. 

(14).    Nam*  praescius  diema   advocationis   suae,    quab  felicitatem    diu  deside- 

ratam   accepturus   erat,    et   semper   adiungi  Christo  quem  semper   amabat,    vocavit 

ad  se  praefatum  Sigobardumc  conmilitonem  suum,  dicens:  'Scio,  fili  mi,  scio,  quod 

30  finis    meus    non    tardat   et   regem    meum    quem    diu    concupivid    citius    videbo,    et 

*)  auctore  Spiritu  sancto  quo  semper  vegetatus  est  add.  Mab.  (om.  1.  2.  3.  4«.  b.  c). 

Capp.  12-14.     1.  2.  3.  \a.b. 

Cap.  12.     a)  ita  3.  4«.  b;    eodem  quoque  1;    eodem  (om.  que)  2.  b)  ergo  add.  2;    Cumque 

viro  Mab.         c)  ita  1.  3.  4«;    praeparaverat  2.  4Z>;   praeparasset  Mab. 

35  Cap.  13.     a)   Vir  igitur  D.  h.  illam    cum  (2).  b)    teguriunculo  pr.  m.   3.  c)    et  add.    2. 

d)  ibi  1.         e)  ita  4a;  tantas  m.  m.  al.  corr.  tanta  se  m.  1 ;  tante(e)  se  m.  2.  3  (pr.  m.).  4b.         f)  d.  i. 

s.  om.  1.         g)  om.  4«.         h)  adheserunt  corr.  adheserint  3;    adhaeserint  1.  4&;    adhererent  2.  4«  cum 

Har.         i)  regente  4«.         k)  ita  3;   quantumque  1.  2.  4«  (ubi  que  in  litura).  b  cum  Har.         1)  ita  3; 

que  om.  1.  2.  4«.  b  cum  Har.        m)  ita  3.  4«.  b  cum  Har. ;  est  add.,  sed  eras.  1 ;  erat  add.  2.        n)  pr. 
40  m.  suppl.  1.         o)  vinctus  1,  corr.        p)  ambulars^*.  m.  1.         q)  qui  2.         r)  om.  3.  4a.b  cum  Har. 

s)  tristi  pr.  m.  3.        t)  angustatos  4«.        u)  ita  1.  3  (pr.  m.)\  hilares  (2).  4«.  b.        v)  in  aeloq.  3.  4a.  b. 

\v)  ergo  add.  (2).         x)  om.  4«.         y)  deseru  : :  it  pr.  m.  1 ;    desereret  2.  4a.  b.         z)  sufficit  4«. 
Cap.  14.     a)  die  2;  diei  4b.         b)  quam  2.         c)  Syg.  2.  4&.  d)  cupivi  4«. 

quae   etiamnunc    fiscalis   extat   nomine    Crecy.     Propter   hanc  ipsam  Cellam,    qitae  tres  ecclesias 
45  postea  continehat  (v.  supra  p.  382J,    non  solum  chartam   datam,   sed    etiam  Vitam  Richarii   ve- 
tustiorem   conscriptam   esse   supra  p.  384.  demonstravi.  1)    Nomine  Sygobardo  addit  Ha- 

riulfus  I,  20,  recte ;  cf.  infra  c.  14. 


16,  53. 


398         VITA  RICHARII  CONFESSORIS  CENTULENSIS  AUCTORE  ALCUINO. 

utinam  tain  propitium  mihi  servo  suoa,  quam  desiderabilem  sanctis  suis!  Sed  tu, 
fili1',  praepara  vasculum  '  corpusculo  meo,  quo  condature,  non  superfluo  studio, 
of.i.Oor.  sed  necessario  usu,  ut  illic  servetur  in  illum  diem,  quo  corruptela  haec  vertatur 
in  incorruptionem  et  mortale  hoc  induatur'1  inmortalitate.  Et  parae  tef  omni  dili- 
gentia,  dulcissime  fili,  ut  dum  dies  illa  quae  mihi  modo  adpropinquat,  tibi  ad-  5 
venerit»,  paratum  te  inveniat.  Ego  vero  vadoh  viam  totius1  mundi;  tantum  mihi 
misericors  sit  salvator  mundi  et  me  modo  defendat  ab  hoste,  qui  me  olim  redemitk 
ab  hoste;  et  quem  praesentis  vdtae  habui  consolatorem,  aeternae  vitae  mihi  inve- 
niam  largitorem'.  Haec  discipulus  a  patre  audiens,  lacrimis  perfusus,  tantum2 
praecepta  secutus,  lignum  inveniens  fidit1,  cavavit  et  corpori  patris  coaptavit  et  io 
fletum  opus  rigavit  quod  fecit,  et  pene  prius  lacrimis  implens  amaris,  quam  paternis 
membris;  aptatumque",  ut  potuit,  sarcofagum0  in  loco  praefinito  a  patre  conpo- 
suit.  Interim  dum1'  tristia'1  patri  filius  pararet  obsequia1',  validior  patrem  coquebat 
infirmitas,  et  in  frigido  corpusculo  vix  alituss  remansit  extremus,  nec  tamen  ab 
orationis*  cessavit  officio  vel  divinae  laudis  obsequio;  et  dum  salutifero  corporis  15 
Christi  et  sanguinis  viatico"  suum  iter  munivit,  inter  gratiarum  actiones  et  verba 
orationis*  spiritum  emisit,  positusque  est  in  sepulchro  a  discipulo  in  loco  ubi  ipse 
praeceperat.  Sed  mirum  dictu!  Inter  exequiav  paterna  subito  discipulus  sopore 
oppressus,  vidit  in  visu  quasi  raptus  esset  in  aulam  splendidissimam  omnique 
decore  pulcherrimam,  immo  solis  luce  clariorem,  in  qua  beatum  Richarium  prae-  20 
claro  et  hilarow  vultu  vidit  habitantem  sibique  loquentem :  'Ecce,  frater  Sigobarde, 
qualem  mansionem  praeparavit  mihi  Deus,  pro  vili  quam  habui  in  terra  pulcher- 
rimamx  in  caelo,  pro  contemptibili  gloriosam,  pro  obscura  lucidissimam  et  pro 
fumosa3  omni  suavitate  renitentem.    Qui**  evigilans,  laetior  opus  exequiarum  per- 

)   VI.   Kl.   Mai.   add.  4«,  m.  al.  in  mg.  suppl.  1  (habet  Hariulfus  I,  21).  25 

**)  Codex  6  ita  desinit:  renitentem.  Tunc  expergefactus  Sigobardus  securus  de  retri- 
butione  divina  cetera  prosequitur  sepulturae  officia.  Sepultus  est  itaque  miles 
Christi  in  loco,  ubi  diu  regi  suo  fideliter  militavit.  Sed  non  multo  post  fratres 
e  Centulo  monasterio  cum  venerabili  abbate  suo  Ocialdo  venientes,  corpus  beati 
Ricarii  inde  tulerunt  et  posuerunt  in  loco  quo  cum  magnis  meritorum  virtutibus  30 
usque  in  hodiernum  diem  requiescit.  Ibi  frequenter  per  beatum  servum  suum 
Dominus  gloriosas  operatur  virtutes,  ibi  diversarum  infirmitatumy  egri  recu- 
perant  sanitates.  In  eodem  loco  fabricata  est  in  honorem  Christi  et  gloriosi 
confessoris  sui  basilica,  in  qua  orationes  eius  florent  nunc  et  semper  et  in  secula 
seculorum.     Amen.  35 

EXPLICIT  VITA  BEATI  RICARII  PRESBYTERL 

Cap.  14.     1.  2.  3.  4«.  b. 

Cap.  14.     a)  videam  add.  2.         b)  mi  add.  (2).         c)  condiatur  2.  3  (pr.  m.).        d)  in  add.  4<i. 
e)  m.  al.  corr.  prepara  1.         f)  cum  add.  (2).         g)  adveniat  3  (non  Har.).         h)  ita  3.  4«.  b  et  m.  al. 
1  cum  Har.;  vadam  pr.  m.  1;    ingredior  (2).        i)  universae  carnis  pro  t.  m.  (2).         k)  fortasse  bis  scr.  40 
erat.  3.  1)    findit  1    (e  corr.  m.  al.).   2.  m)    fletibus   piis  r.   2.  n)    aptumque  2  et  pr.  m.  4«. 

0)    sa  :  :  ofagum   pr.  m.  1.  p)    cum  add.  2.  q)   ita  3.  4«.  b\    tristitia  corr.    tristia  1;    tristicia  2. 

r)  obsequium  2.  s)   halitus  1.  t)    orationes  pr.  m.  1.  u)   viaticum  pr.  m.  1.         v)  ita  1.  2. 

3.  4&;    exequias   paternas  4«.  w)   ita  pr.  m.    1;    hilari   3.  4«;    hylari  2.  4i.  x)   pulcherrima  1. 

y)  m.  al.  in  ras.  6.  45 

,    1)   I.  e.  sarcophacjum,  2)  Hariulfus    I,  21 :    tandem.  3)   Id   ita   interpretatus 

est  Hariulfus  I,  22:    si  aliquando  algeret,  abiciebatur  focus;   si  calentes  aurae  haberentur, 


VITA  RICHAKII  C0NFES80R1S  CENTULENSIS  AUCTORE  ALCUINO.         399 

fecit,  Deo  providente,  ut  filius  consolaretur  et  patris8  gloria  ostenderetur.  Con- 
ditus1'  estc,  ut  praedixi,  niiles  Christi,  ubi  suo  regi  maxime  militabat;  sed  non 
multo  l  post  fratres  a  Centulo  monasterio  cum  suo  abbate  Ocioaldo'1  viro  religioso 
etiam6  et  successori1  venerunt  et  corpus  sancti  Richarii  tulerunt  et  posuerunt* 
5  in  loco,  quo  et  nuuc  cum  magna  nieritoruin  gloria  requiescit.  IbiK,  praestante 
Deo1',  per  servi  sui  reliquias  nova  saepius  audiuntur  miracula  geri,  ut  fides  pre- 
cantium  patefiat  et  merita  sancti  Dei  ostendantur  et  in  servo  suo  Christi  laus 
celebretur,  ut  dictum  est:  Laudate  Dominum  iu  sanctis  eius*.  Ps.  150, 1. 

(15).  Quidam  igitur  contractus  corpore'1  debilis,  sed  fide  robustus,  frequentabatur 
io  orando  sancti  Dei  sepulchrum;  qui,  optata  subito1'  sanitate  recepta,  dans  gloriam 
Deo,  quod  infirmus  venit0,  et  sanus  recessit.  In  cuius  miraculi  memoriam  usque 
hodie  sustentacula  infirmitatis  illius  pendent  in  ecclesia  sancti  Richarii.  Sed  et 
multotiens'1  daemoniaci  ad  corpus  sancti  Dei  suorum  obsequio  deducti**,  divina 
concedentee   cleinentia,  a  vexatione  maligni  spiritus  liberabantur* . 


15 


)    VII.    Icl.    Oct.    add.  ia.  c,  m.  al.  in  mg.  1  (habet  Hariulfus  I,  23/ 
' )   Inde    dissentientes    codices   5«.  b.  c   textum    omnino    immutant    neque   miracula    eadem    enarrant 
(locum  ex  hc  ediderunt  socii  Bollandiani,    Catal.  Paris.  III,  p.  69)    deducti,     gratia    clivina 
concedente,  incle  sani  recleunt 2. 

Aliam    eius    virtutem    cognovimus    quam    et    in    lauclem   Domini    dicere  cu- 
20  pimus.      Clacles  maligua,   que  circuit  terram,    que  multos  perimit  et  paucos  quos 

tangit  relinquit,  —  et  ipsam  plagam  vocant  panucolam  seu  venenosa  lacerta  — , 
cum  civitates,  portns,  regiones,  regna  undique  et  terras  reliquit8",  in  Centulo 
vico,  ubi  sanctus  Richarius  requiescit,  unum  e  fratribus  percussit  et  taliter  in 
his  diebus  erat,  ut  de  eo  loco  ubi  apparebat  omnes  ad  alia  loca  fugerent  aut 
25  omnino    mortem  non  evaderent.     Frater  ergo  ille  quem    supra  diximus    et  multi 

alii  eadem  plaga  tacti  una  cum  fratribus  ceteris  sepulchrum  sanctum  expetierunt, 
et  de  clavi  sancti  Richarii  cocti,  per  Domini  potentiam  et  merita  sancti  eius 
omnes  sanati  sunt. 

Cumque 3  de  hac  vita  ipseh   servus  Dei  migrasset  et  in  feretro  compositus 

30  iam  in  ipso  tugurio1    iaceret,  cum  ibidem  euangelium  legeretur,  suus   manipula4 

qui    remanserat,    sopore    depressus,    visionem    talem    videbat.     Narrabat    enim  in 

Capp.  14.  15.     1.  2.  3.  ia.b. 

Cap.  14.     a)  ei  add.  (2).       b)  que  add.  4a.       c)  ergo  add.  (2).       d)  Ocialdo  1.  Ab.       e)  om.  (2). 
f)  ita  1.  2;   successore  3.  ia.b;   fratres  iterat  1.         g)  enim  add.  (2).         h)  Domino  1.         i)  verbis  sub- 
35  scriptis  his:  Explicit  vita  sancti  Ricarii  desinit  4c. 

Cap.  15.     a)   corpore  —  robustus  m.  al.  in  mg.  suppl.  1.         b)  san.  sub.  (2).         c)  venisset  (2). 
d)  multoti  pr.  m.  1 ;    multoties  4«.  e)  condente  pr.  m.  1.  f)  liberantur  (2).  g)  relinquit  54. 

h)  ipsa  5b.         i)  feretro  bb. 

ad    hoc    adhibebatur,    ut    non    calefaceret,    sed    viridi    ligno    instructus,    ut    obtutus    fumo 
40  repleret.  1)    Eadem    fere    verba    in    charta   Karoli    leguntur    (ed.    F.    Lot   p.   319^):    Et 

non  post  multum  tempus  fratres  a  praefato  monasterio  Centulo  tulerunt  sacrum  eius 
corpus  et  sepelierunt  illud  cum  magna  reverentia  in  praedicto  monasterio.  Spatium  de- 
finivit  Hariulfus  I,  23 :  Iacuit  tamen  sancti  corporis  venerabilis  gemma  in  ligneo  illo 
sarcophago  spatio  quinque  mensium  et  dierum  duodecim,  id  est  a  VI.  Kal.  Mai.  usque 
45  ad  VII.  Id.  Octob.  2)   Vitae  c.  16.  desideratur.  3)  Ident  miraculum  quod  supra  c.  14. 

legitur  paulo   aliter   enarravit   interpolator.  4)   I.    e.    famulus,    minister ;   cf.    Ducange   v. 

manipulus. 


400         VITA  RICHARII  CONFESSORIS  CENTULENSIS  AUCTORE  ALCUINO. 

(16).  Quodam  veroa  tempore  dumb  vinculati  et  catenati  quidam  per  publicam 
ducebantur  stratam,  quae  prope  ecclesiam  beati  Eicharii  iacet,  qui  dumc  eminus'1 
viri  Dei  videruntc  templum,  voce  magna  clamare  ceperunt:  'Sancte  Richari,  solve' 
nos',  et  statim,  ruptis^  vinculis,  absoluti  sunt  omnes'1. 

(17).  Itema  cladis  magna  que  vocatur  panoculab-1  seu  venenosa  lacerta  longe  .=> 
lateque  morte  amara  habitatores  interfecit  terrae  et  vix  aliquisc  ab  ea  tactus  vivus 
evasit.  Percussusque  est  ea  peste'1  quidam  e  fratribus  sancti  Richarii,  qui  licet 
mortem  timeret  propter  cladem,  vitam  tamen  non  desperavite  propter  patronum1. 
Quasi  ad8'  certa  suffragia,  comitantibus  fratribus,  cucurrit  ad  sepulchrum  servih 
Dei,  ibique  communiter  oratione  facta,  et  ipse  liberatus  est1  a  morte  et  omnes  io 
defensi  sunt  a  plaga  nec  aliquis  ex  illis  fratribus  mortifera  cladis  illius  vastatione 
percussus  est.  Et  nec  solum  illi  liberati  sunt,  sed  et  si  aliquisk  a  longe  veniens 
plaga  tactus  pestifera,  ad  sancti  Richarii  cum1  fide  fugiens  solacium,  etiam  clave1" 
eius  decoctus,  mortis  evasit"   periculum. 

(18).  Unde  intellegi  datur,  quantam  habeat  apud  Deuma  potestatem  pro  nostris  15 
intercedere  peccatis,  si  cum  fide  clamemus  ad  illum,  qui  tantam  habetb  virtutem 
illis  depellere  morbosc  qui  cum  fide  veniunt  ad  illum.  Nam  patet  ex  miraculis, 
qualis  est  ex  meritis,  et  anteacta  vita  fulgescit  in  opere  subsequenti,  ita  utd  non 
sitc  opus  dubitare  de  sanctitate,  dum  tantus  est  in  virtute.  Intellegite,  fratres 
carissimif,  qui  pauper  voluit  esse  pro  Christo,  quales  modo  habets  divitias  cum  20 
Christo,  et  qui  appetit11  contemptibilis  esse  inter  homines,  quam  gloriosus  nunc1 
regnat  inter  angelos,  et  honorem  quem  fugit  in  terris  nunc  possidet  in  caelis. 
Quapropter   dignum    est,    ut    ab    omnibusk    honorificetur,    qui    omnium   Dominum 


hunc   moclum,    quasi    vidisset    dominum  Richarium    vivum    in    aula    splendida  et 
quasi    aurea    et    gemmis    exornata    lucentiore    sole    habitantem    et   loquentem    ei :  25 
'Frater    Sigobarde,     malam    mansionem    habuimus    de    fumo 2,     modo    non    nocet 
fumus'.     Ecce !    qui  habuit  pro  Deo  obscuritatem,  preparavit  illi  Deus  claritatem 
cf.  Sap.3, 7.  et  pro  fumosa    mansione   clarissimam    retributionema,    ubi    iusti    fnlgebunt    sicut 

sol  in  regno  patris  eorum,  cui  est  potestas  et  gloria  in  secula  seculorum.    Amen. 

EXPLICIT  VITA  SANCTI  RICHARII  CONFESSORISb.  30 

Capp.  16—18.     1.  2.  3.  4«.  b. 

Cap.  16.     a)  om.  (2).  b)  om.  (2).  4a.         c)  cum  (2);  om.  4a.         d)  ad  add.  (2).         e)  ita  1. 

3.  4a.  b  cum  Har. ;  venerunt  2 ;  propinquarent  Mab.       f)  salva  (2).       g)  rupti  sunt  1,  corr.       h)  om.  (2). 

Cap.  17.  a)  Tem  4«.  b)  panucula  4«.  c)  om.  (2).  d)  parte  2.  e)  desperait  pr.  m.  1 ; 
disp.  pr.  m.  3.  f)  Ergo  add.  (2).  g)  a  1.  h)  viri  (2).         i)  om.  2.         k)  quis  (2).         1)  con-  35 

fugiens   pro    c.    f.    f.    4a.  m)    ita    1.    3    (pr.   m.).    4«;     clade   4&;     cum     clade     (om.    e.    d.)    (2). 

n)  evadit  (2). 

Cap.  18.  a)  Dominum  4«.  b)  v.  h.  2.  c)  ab  illis  add.  (2?).  d)  postea  add.  4«.  e)  (s  m. 
al.  in  litura)\t  3;  est  4a.  f)  quia  add.  1.  g)  habeat  (2).  h)  ita  2.  3;  appetiit  4«.  &;  appetivit  1. 
i)  om.  (2).         k)  hominibus  1,  corr.  40 

Nota.     a)  mansionem  bb.         b)  om.  5«. 

l)  Panicula  vel  panucula  est  tumor  mammosus  circa  inguina  praecipue  nascens;  cf.  For- 
cellini  h.  v.  JEundem  morbum  ita  descripsit  biographus  Simeonis  Stylitae  (AA.  SS.  Ian.  I, 
p.  266^:  In  femore  plagam  a  diabolo  accepit,  quemadmodum  beatus  Iob,  unde  morbus 
pannucula    dictus,    et    convulsum    est    femur    illius ;    cf.  Ducange  h.  v.  2)    De    fumosa  45 

Richarii  mansione  stipra  agitur  c.  14. 


VITA  RICHARII  CONFESSORIS  CENTULENSIS  AUCTORE  ALCUINO.         401 

semper  amabat,  pi-opensius  tamen  a  nobis  qui  eius  corpori  cotidie  adsistimus1; 
quatenus  quos  filios  genuit  in  doctrinis,  dignos  possideat  heredes  in  meritis*. 
Nec  illib  tantum  nostra  prodest  laudatio,  quantum  nobis0  eius  imitatio.  Magis 
illi    placet   imitator   devotus,    quam    laudator   otiosus.      Unde,    fratres    carissimi    et 

5  sanctissimi  patres  et  filii  iocundissimi  et  totius  sanctae  cono-regationis  populus  qui 
ad  tanti  patroni  festa  convenistis,  dignos  vos  facite,  ut  Deus  omnipotens  per  eius 
intercessiones  vestras  exaudiat  orationes.  Ornate  vosmet  ipsos  spiritali  pulchri- 
tudine,  supereminenti'1  caritatis0  gloria  etf  victrici"  fidei  fortitudine  et  suavissima 
Christi  bonitate  spei,  sequentes  semper  sanctorum  patrum  vestigia,  ut  per  eorum  gra- 

10  dientes  exempla,  illorum  societate  digni  efficiemini'1,  et  secundum  apostolum2  utl  nt.2,12-14. 
abnegantesk  impietatem   et   saecularia   dcsideria,   sobric1   et  pie   et  iuste  vivamus  in  hoc 
saecido,   expectantes   bcatam   spem   et  adrcntum  gloriae  magni  dei  et  sahatoris  dominim 
nostri11  Iesic  Christi,  qui  dedit  semet  ipsum  pro  nobis,  ut  nos  redimeret  ab  omni  iniqni- 
tate  et  emundaret0  sibi  popidum  acceptabilem,  scctatorem  bonorum  operum,  cui1'   gloria'1 

15  et  laus,  virtus  et   imperium,    potestas  et  regnum  cum  Deo  patre  et  Spiritu  sancto 
in  omnes  perpetuitates  saeculorum.     Amen. 

DIC1   QUICUMQUE  LEGAS8  PRAECLARI  GESTA  PATRONI: 
PAUPERIS  ALCUINP,  CHRISTE,  MEMENTO  TUI". 

Cap.  18.     1.  2.  3.  4«.  b. 

20  Cap.  18.     a)  mentis  2.  b)  illo  2.  c)  e.  n.  2.  d)  ita  3.  4a.  b ;    superminenti  pr.  m.  1; 

supereminentis  (2).  e)  et  add.  1.  f)  om.  (2).  g)  victricis  1.  h)  ita  1.  3  (pr.  m.)\    efficia- 

mini  (2).  ia.b.         i)  om.  (2).  k)  abnegantem  2.         1)  sobrie  et  p.  et  i.  1;    sobriae   et  piae  et  i.  3 ; 

sobriae  et  piae  et  iustae  4«;  et  p.  om.  2;  s.  et  i.  et  p.  Vulg.         m)  om.  4«  cum  Vulg.         n)  m.  al.  suppl.  1. 

0)  mundaret  (2)  cum  Vulg.         p)  ita  1.  4a.  b ;  est  add.  rell.         q)  gloria  in  saecula  saeculorum  desinit  2. 
26  r)  subscr.  Explicit  vita  sancti  Richarii  confessoris  3.  46.     Vitam  Miracula  subsequuntur  4«.  b.    Distkhon 

non  exhibent  nisi  1  et  codex  Trecensis  n.  1876.  saec.  XIII/XIV,  idem  in  quo  Alcuini  epistula  legitur  (T), 

eique  haec  praescripta  sunt :    Supplicatio  dicti  Alcuini  Albini   ('N.    Arch.'    II,  p.  296y.  s)    legis    T. 

t)  Albini  T.         u)  mihi  T. 

1)  Alcuinus  haec  dicit  in  persona  monachorum  Gentul.     Mab.  2)  Scilicet  Patdum. 


SS.  R.  Meroving.    IV.  51 


VITA  GOARIS  CONFESSORIS 

RHENANI. 

Sanctorum    quibuscum    adhuc    congressi    sumus    chorus   fere    totus  gastrimargiae 

vitium  vehementer  reformiddbat  cibos  non  eligens  nisi  viliores  negue  se  recreans  nisi 
canonicis  refectionis  horis,  atque  nonmdli  in  hac  continentiae  arte  adeo  profecerant,  ut  5 
victu  potuque  omnino  carere  possent.  JSfunc  vero  ad  contrarium  genus  transire  iuvat 
non  minus  taudabile  neque  adeo  triste,  sanctumque  iam  aggrediamur  cum  peregrinis 
pauperibusque  a  primo  mane  hilare  laeteque  epulantem  atque  bibentem,  Goarem  scilicet 
nostrum  confessorem  Rhenanum.  Sane  facile  intellegitur  ieiunandi  cupiditatem  vix  ex- 
citari  potuisse  in  litoribus  Rheni  atque  in  tanta  hilaritate  consentaneum  erat  poHus  ad  10 
hospitalitatem  iam  inde  antiquitus  animos  hominum  conversos  esse.  Certe  Goarem 
biographus  proprius1  a  prioribus  distinxit  sanctis,  qui  per  ieiunia  eleemosynasque  quam 
per  prandia  opulenta  in  regnum  Dei  intrare  maluerunt. 

S.  Goar  oppidum  in  laeva  Rheni  ripa  situm,  quod  nomine  corrupto  'Sente  Gower' 
(131 1),    'Sente    Gwer'   (1329,),    'Sand    Gewer'   vel   'Geivehr'   inde   ex  saec.  XIV.  vulgo  15 
appelJabatur 2,    ad  pagum    Trigorinm 3   olim  pertinebat,   postea   autem   caput   factum   est 
comitatus  inferioris  Kazinelinbogensis,  provinciae  scilicet  Hassiacac.     Locus  situ  amoe- 
nissimo  vix  ulli  in  Ula  regione  comparandus  hospites  invitabat,  quicumque  ex  Karoli  M. 
temporibus  Rheni  Htofa  pcrlusfrabant,  patronumque   sortitus  est  hospitaJita.tis  iJJius  Rhe-    . 
nanae  cultorem  maximum.     CeJJa  S.  Goaris,  nnde  origines  Joci  repetendae  sunt,  in  dioe-  20 
cesi  Treverica   sita   Jitigii.   causa   facta   est  inter  archiepiscopum   Trevericum  abbatemque 
Prumicnsem.      Prumiami   monasterium   a   Bertrada   fdioque  eius  Chairiberto   a.  721/2. 
aedificatum  Pippinus  una   cum  uxore  Bcrtrada,    Chairiberti  fdia,   in   funcJo  proprio   a 
fundamentis   c.   a.    752.    restauraverat,    monachis    instihdis   e   congregatione   Romani   et 

VuJframni  episcoporum,  monasterii  sciJicet  S.  Faronis  Meldensis.    Confirmans  omnia  quae  25 
antea  tradiderat  novaque  addens  a.  762.  tres  ceJJas  rex  Prumiensibus  attrilmit  AJtrepium, 

Casleocam,    Riviunium   neque   vero   S.   Goaris.     Hanc    autem   paido  post   in    conventu 
Attiniacensi   (a.  765j    abbati   Asuario   ad   dies   vitae   regendam   commisit  iure   beneficii 
causamque  Wandalbertus  historicus  domesticus  a.  839.  attulit,   quasi  hospitdiitatis  officio 
rector  loci  nomine  Erpingns  erga  abbatcm  defuisset,  'ubi  quondam  sub  beato  viro  singu-  30 
lariter  virtus  eadem  viguisset' 5.     Hospitalitas  cum  in  vita  patroni  summa  virtus  praedi- 

1)  V.  Goaris  c.  6.  2)  Cf.  A.  Grebel,  'Geschkhte  der  Staclt  St.  Goar',  1848,  p-  57  sq. 

3)  Trigorii  Ludowicus  Pius  a.  820.  (Beyer,  ' Mittelrhein.  UB.'  I,  p.  58),  provinciae  Tricoriae 
W avdalbertus  a.  839.  meminit.  De  pago  illo  disseruit  Th.  Vuy,  'Geschichte  cles  Trechirgaues 
und  von   Oberwesel' ,  Lipsiae  1885,  p.  49  sqq.  4)   Chartas  edidit  Beyer  l.   I.  p.  10.  13.  19;  35 

cf.    Oelsner,    'Konig  Pippin',  p.  17  sqq.  5)    Wa.ndalberti    Commemoratio,    quemadmodum  et 

a  quo  Cella  S.  Goaris  fuerit  monasterio  Prumiae  sociata,   ed.  Holder-Egger,    SS.  XV,  p.  372. 


VITA  GOARIS  CONFE8SORI8  RHENANI.  403 

cetur,  coniunctionis  quoque  Cellae  cum  monasterio  eam  primam  fuisse  originem  hagio- 
graphus  facik  comcere  poterat  neqtn  vero  huic  invento  multwm  tribuam.  Clerici  Asuarii 
tempore  in  Cella  S.  Goaris  constituti  erant  sex  ad  officia  </iii>/</  agenda,  duaeque  ibi 
erant  ecclesiae  non  multo  <i  se  distantes,  <■  quibus  una  8.  Mariae  oratorium  appelldbatur, 
b  altera  situ  minor  corpus  sancti  in  terrae  sinu  continere  credebatur,  etsi  locus  vpse  se- 
pulchri  ignotus  erat.  Propter  populi  confluentis  frequentiam  Asuarius  ampliorem  basi- 
licam  ibi  construxit,  eique  consecrandae  intererant  Lul  archiepiscopus  Magontiacus  una 
c/im  episcopis  Spireusi  ef  )Virzilntr</eusi  neque  vero  archiepiscopus  Trevericus,  ad  cuius 
dioecesim  CeUa  periinebat.    Ea  occasione  corpus  Goaris  quod  adhuc  latebat  extra  spatiwm 

10  antiquae  aedisper  clericum  manu  gressuque  debilem  detectum  effossumque  felidque  investiga- 
tori  manns  vigor  pristiwus  restitutus  fertur  esse.  Sequebatur  corporis  translatio  sollemnis 
in  aedem  novam  l. 

Cellam  S.  Goaris  regnante  Karolo  M.  Weomadus  archiepiscopus  Trevericus  quasi 
ad  suae  ecclesiae  ius  pertinentem  vindicabat,  Asuario  abbate  contra  dicente,  regis  potius 

15  esse  possessionem  lege  hereditaria  acquisitam.  Causa  inreiurando  causidici  monasterii 
Batberti  nomine  in  generali  conventu  in  Saxonia  ad  fontem  qui  Lippia  dicitur  cele- 
brato  a.  782.  ita  decisa  est2,  ut  ecclesiae  Trevericae  ius  omne  abrogaretur.  Mox 
monasterio  Prumiensi  Cella  perpetuo  possidenda  a  rege  tradita  est,  edito  pvivHegio,  quod 
WandaLberti  tempore  in  archivis  monasterii  extabat,  nunc  vero  latet. 

2o  Tres   olim   abbati  Prumiensi  patebant  sedes  principales,    tertiaque  post  Prumiam 

Monasteriumque  (hodie  Munstereifel)  Cella  S.  Goaris  emtmeratur3,  ubi  propter  loci 
iiicunditatem  idem  libentcr  versabatur.  Ad  annnam  sancti  festivitatem  celebrandam 
Asuarius  monachiquc  eo  advenientes,  in  vigiliis  psalmodiaque  sancti  causa  laborabant, 
neque  meriia  sua  occultabant*.    Magna  autem  undecumque  hominum  multitudo  tunc  con- 

26  fluere  solebat,  quae  ante  sepulchrum  sancti  orationi  incumberet,  et  inprimis  a  nautis  locus 
frequentdbatur,  nc  si  sanctum  neglegerent,  ab  ipso  punirentur,  neque  enim  cuiquam  tanti 
viri  meritis  insignem  locum  facile  transire  licebat  praetermisso  supplicandi  off/cio.  Erant 
Asuarius  cum  snis  Romanae  nationis  ac  linguae  homines,  scilicet  Mehlenses,  unde  genti- 
licio  quodam  odio  a  nostratibus   aequo   animo   non  ferebantur,   nobilique  cuidam  homini 

ao  Reginario  nominc  Jocus  sanctus  ea  dc  causa  ita  odiosus  erat,  ut  longo  ambitu  eum 
circuiret 5. 

Ad  S.  GoaremG  vel  Gaivarinm1,  'qui  iitxta  Pihenum  flumcn  in  corporc  requiescere 
cognoscitur' ,  Tassilo  infeJix  Baiuvariorum  dux  iussu  CaroJi  a.  788,  pridie  Non.  Iul., 
id  est  ipsius  sancti  cJie  nakdi,  clericus  tonsns  est.    CeJJae  S.  Goaris  maximo  emolumento 

35  erat  sitvae  fiscaJis  intra  Wasaliam  (Oberwesel)  et  Bidobricum  (Boppard)  sitae  pars, 
quam  ei  ad  stipendia  fratrum  veJ  cunctas  monasterii  necessitates  comparandas  Ludowicus 
imperator  a.  820.  tradiderat8.  Silva  autem  UJa  inde  cx  a.  1247.  inter  possessiones 
oppidi  numeratur,  quod  propc  CeJJam  sancti  exortum  concurrente  peregrinantium  multi- 
t/udine  mercatuque  florente  prosperos  successus  habebat. 

40  Hospitalitati  Goaris  biographus  spurcitiam  episcopi  Treverici  opposuit,  utque  illius 

defensionem  suscepit,  ita  huic  minime  pepercit ;  muJta  autem  mirabilia  de  origine 
CeJJae  fatisque  conditoris  enarravit,   quae  et  verae  historiae  et  naturae  rerum  rcpngnarc 

l)  Wandalberti  Miracula  S.  Goaris  c.  1.  2)  Wanddtberti  Commemoratio  1.  I.  p.  373. 

Cf.   Gesta  Trev.    (SS.   VIII,    163J:    Wiomadus.      Hic    cellam    sancti    Goaris    ad    ins    sancti 
45  Petri    transferre    conatus    est ,     set    violentia    Pipini     regis    conatus    eius    inpeditus    est. 
3)   Beyer  l.  I.  p.   195.  4)   Wandalberti  Miracula  c.  8.  5)    Ibid.  c.  7.  6)    Ann. 

Lauresham.  a.  788,  SS.  I,  p.  33.  7)  Ann.  Kazariani  a.  788,  SS.  I,  p.  44.  8)  Chartam 
ed.  Beyer  l.  I.  p.  58. 

51* 


404  VITA  GOARIS  CONFESSORIS  RHENANI. 

manifestum  est.  Sanctus  igitur  peregrinos  pauperesque  cum  hilaritate  alebat  'secundum 
vires  suas'.  Erat  autem  in  Aquitania  ortus  patre  Georgio  (Goargius  A  \),  matre  Va- 
leria,  ideoque  sicut  Asuarius,  ita  et  ipse  e  Gattiis  in  hanc  Germanorum  regionem l  pro- 
fectus  temporibus  Childeberti  regis  Francorum,  fdii  Chlodovei.  Sacerdos,  i.  e.  presbyter, 
ordinatus  in  territorio  Wasaliacensi  consentiente  Felicio  episcopo  Treverico  ecclesiolam  5 
fecerat  cettulamque.  Rusticus  vero  episcopus  convivia  eius  matutina  aequo  animo  non 
ferebat,  cumque  per  speculatores,  Alboinum  Adalwinumque,  qui  quasi  luminaria  ecclesiae 
S.  Petri  Trevericae  debita  exacturi  ad  Cellam  advenissent,  de  consuetudine  eius  certior 
factus  esset,  inquisitionem  institui  iussit.  Adversariis  suis  Goar  mox  sanctitatis  suae 
signa  manifesta  dedit,  non  adeo  facile  imitanda:  tres  cervas  mirae  magnitudinis  invocata  10 
sancta  trinitate  stare  iussit  easque  manibus  propriis  mulsit  lacteque  legatos  episcopi  fame 
sitique  perituros  recreavit,  tum  domum  episcopalem  ingressus,  cappam  suam  ex  radio 
solis  per  fenestram  veniente  suspendit,  qui  sibi  fustis  esse  videretur.  IUi  vero  haec  ma- 
gicis  artibus  attribuentes  acl  rationem  reddendam  eum  in  iudicium  vocaverunt.  Tertio  igitur 
miraculo  opus  erat  ad  confundendam  partem  adversam,  idque  tanto  successu  factum  est,  ut  15 
sede  sua  privaretur  Rusticus.  Infantem  enim  tres  noctes  agentem  repertumque  in  concha 
itta  marmorea,  de  qua  infra,  sanctus  loqui  iussit,  isque  ipsum  Rusticum  patefecit  patrem, 
Afflagiam  autem  matrem.  lam  partes  ita  permidatae  sunt,  ut  episcopus  in  accusati 
locum  succederet,  accusatus  vero  episcopus  postularetur .  Superbus  enim  Rusficus  sancti 
pedibus  provolutus  duram  et  prolixam  paenitentiam  subiit,  quam  ille  postea  per  septem  20 
annos  pro  ipso  sustinuit;  Goar  vero  a  Sigiberto  rege  Mettis  residente  arcessitus,  cla- 
mante  populo  cleroque  universo  Treverorum,  consentientibus  denique  sacerdotibus,  successor 
eius  constituendus  erat,  sed  voluntati  regis  ipse  vehementer  obstitit,  mori  malens  quam 
episcopi  adhuc  vivi  accipere  dignitatem.  Indignus  enim  erat  populus  tali  praesule  rexque 
fali  doctore.  Domum  igitur  dimissus  post  septem  annos  missis  legatis  iterum  a  rege  25 
requirebatur,  sed  morbo  graviter  vexabatur,  neque  altera  legatio  quicquam  effecit:  Tribus 
annis  tribusque  diebus  post  aetate  gravis  diem  obiit  supremum.  Regem  per  preces  uttimas 
rogaverat,  ut  'de  loco  isto  amplificationem  sibi  in  regno  caelorum  conquireref  sacerdotesque 
ad  ipsum  sepeliendum  transmitteret  Agrippinum  Eusebiumque.  Episcopo  igitur  Treverico 
facinoris  convicto,  sanctus  cum  rege  tam  artam  necessitudinem  iniit,  ut  vel  sepulturae  30 
eius  sacerdotes  regii  >interfuissent,  excluso  clero  Treverico. 

De  aevo  Goaris  haud  facile  iudicatu  est,  cum  ea  quae  in  Vita  enarrata  sunt  cum 
documentis  genuinis  haudquaquam  conveniant.  Sub  regibus  Francorum  Childeberto, 
fdio  Chlodovei,  et  Sigiberto  Mettis  residente  per  annos  511 — 558.  et  561 — 575.  Felicius 
et  Rusticus  episcopi  sedi  Trevericae  biographo  teste  praeerant,  iique  in  Catalogis  ecclesiae  35 
Trevericae2  hoc  ordine  sese  subsequuntur  Fibicius  (idem  sine  dubio  atque  Felicius), 
Abrunculus,  Rusticus,  succedentibus  Nicetio  Magnericoque.  Attamen  Rusticus  ibi  non 
recte  collocatus  est,  cum  Aprunculo  Nicetius  c.  a.  525.  successerit  Gregorio  (V.  Patr. 
VI,  S)  teste: 

Aprunculus  Treverorum  episcopus  transiit.  10 

Tunc  elegentes  sanctum  Nicetium  episcopum  acceperunt, 
Nicetio  autem  Magnericus  a  Fortunato3  celebratus: 

Discipule  egregii,  bone  Magnerice,  Niceti, 
Dum  capit  ille  polum,  tu  capis  arce  locum, 
qui  a.  587.  adhuc  inter  vivos  erat*.    Ideoque  series  episcoporum  Tievericorum  ex  a.  525.  *& 
ita  conclusa  est 5,  id  neque  Felicius  neque  Rusticus  locum  habere  possint.    Haec  id  tolle- 

1)  Ea  notione  bioqraptius  vocabulum  'oppidum'  accipere  videtur.  2)  SS.  XIII,  p.  298; 

cf.   Gesta  Treverorum  SS.  VIII,  p.  158.        3)  Ed.  Leo  I,  p.  291.        4)  Greg.,  H.  Fr.  IX,  10. 
5)  Rettberg  I,  p.  462  sqq. 


VITA  GOARIS  CONFESSOKIX  RHENANI.  105 

retur  difficu/tas,  a/ii  et  Eusticum  et  Goarem  chorepiscopos  habebant1,  ad  imtituta  Caro- 
lingica  recurrentes-,  ulii  sanctum  e  saeculo  sexto  in  septimum  transferentes,  Childebertum 
statuebant  secundum  (a.  592 — 595,)  pronepotem  neque  fUium  Chlodovei,  Sigibertum  autt  m 
tertium  (a.  634 — 656J  eiusdem  abnepotem  fuisse*.     Hoc  modo  iam  Wandalbertw  nodum 

5  solvisse  videtur,  Childebertum  'prosa/piae'  Chlodovei  regis  attribuens,  evitato  /i/i/  nomine, 
atque  Childebertum  II.  verbis  expressis  nominavit  Ttegino  '  annumque  600.  computavit 
Sigebertus  Gemblacensis 5. 

Rustici  vero  nomen  suspectum  per  se  est,  sine  dubio  confictum  a</  rusticitatem  <j>i- 
scojri    Treverici  exprimendam1" ,    neque  concubinae  legatorumque   nomina  melioris   notae 

io  sunt,  sci/icef  Afflagiae,  i.  e.  mulieris  quae  afflat,  incantat,  Alboini  Adalwinique  eodem 
rhythmo  desinentium.  Si  quis  adhuc  de  indole  huius  Vitae  haesitaret,  miracula  secum 
in  animo  consideret  cappae  radio  so/is  suspensae  infantisque  triduani  loquentis. 

Goaris  nomen  Alanis  proprium  erat,  genti  sdlicet  Scythicae7,  et  adhuc  divinari 
potest,  quomodo  in  cultum  ecclesiae  llhenanae  transierit.     liheno   transiecto,   Wandali  et 

15  Alani  a.  406.  Ga/lias  intraverunt8,  eaque  occasione  Goar  relicto  Respendial  rege  Ala- 
norum  ad  Romanos  transgressus  est  teste  Gregorio  Turonensi  vel  potius  Renato  Pro- 
futuro  Frigiredo9:  Interea  B,espendial  rex  Alanorum  (ita  A\.  Dl;  Alamannorum 
re//.),  Goare  ad  Romanos  transg-resso,  de  Rheno  agmen  suorum  convertit.  Idem 
cum  Guntiario  Burgundionum  principe  a.  411.    Iovinum  Magontiaci   ti/rannum   creavit, 

20  testante  O/ympiodoro  10 :  "Ori  To/ilvog  iv  Movvdiaxcp  rfjg  hegag  Tfojuavlag  y.ara  anovbr\v 
TaycLQ  xov  Alavov  —  —  rvoavvog  avijyoQevdr].  Nomen  A/ani  illius  antiqui  in  Rheni 
litoribus  commorati  e  Grcgorio  eruisse  videntur,  qui  cellam  conditam  saec.  VIII.  Goaris 
nomini  nuncupaverunt . 

Iura  ecc/esiae  Trevericac   in  CeUam  S.  Goaris  non   adeo   vana  fuisse   non   solum 

25  ex  consensu  episcopa/i  concludi  /icet,  quo  ad  cellam  construendam  sanctus  egcbaf,  sed 
etiam  ex  annuo  luminarium  stipcndio,  quo  S.  Petri  ecc/esiae  Trevericae  /ocus  obligatus 
erat.  Omnia  antem  quae  dcinceps  biographus  enarravit  ad  e/idenda  ea  eonfieta  videntur 
esse,  sci/icet  de/atio  sancti  innocentis,  crimen  episcopi  Treverici,  voluntas  regis  populique, 
ut  sanctus  ei  successor  daretur,   regis  denique   curae  de  cella  sepulturaque  sancti.     Vita 

30  igitur  Goaris  una  cum  Eptadii  Galliqueu  ad  cas  pertinet,  in  quibus  patronus  episcopafu 
dignissimus  candidatus  a  populo  c/erove  designatus  esf,  ut  regis  ambiretur  patrocinium, 
abo/ito  iure  dioecesano. 

Vita  Goaris  licet  conficta  sit,  tamen  eam  intcr  memorahi/iora  eiusmodi  monumenta 
numerari  ticet  propter  rudem   auctoris  vetusti  artem,   eaque   quae  de  eonsuetudine  Treve- 

35  rorum   iUe   memoriae   tradidit   sane   magni   momenti   sunt   ad  mores   illius  aevi  aequius 

1)  F.  X.  Kraus,  'Die  altern  Bischofskataloge  von  Trier'  ('Jnhrb.  d.  Vereins  von  A/ter- 
thvmsfreunden  im  Rhein/ancle'  XXXVIII,  p.  4).  2)  Richter,  'Lehrbuch  des  KirchenrecMs' 

p.   459 s.  3)    Cointins   a.   597,    n.   10.  4)   Reginonis    Chronicon  (ed.  Karze,  p.  26J : 

Regnum  eius  (scil.   Gunthramni)  Childebertus  et  filii  eius  optinuerunt.      Per    idem   tempus 

40  venit  sanctus  presbiter  Goar  ex  Aquitania,  et  in  territorio  Treverensi  m  pago  Trigorio 
supra  ripam  Rheni  et  rivulum  qui  Wochara  dicitur  oratorium  in  honore  sanctae  Dei  geni- 
tricis  construens,  orationibus,  elemosinis  et  predicatione  verbi  insistens,  plenus  virtutibus 
in  eodem  loco  quievit.  5)  Sigeberti  Gemb/ac.   Chronica  (SS.  VI,  p.  320J :  600.   Sanctus 

Goar  veniens  ex  Aquitania  claret  in  Gallia.  6)   Rettberg  I,   p.  466.  7)  K.  Zeuss, 

45  'Die  Deutschen  und   die  Nachbarstamme'  p.  700  sqq.  8)   Prosperi    et    Cassiodori    Chronica 

a.  406    (Auct.    antiq.    IX,  p.  465;    XI,  p.   154/  9)   Apud    Gregorium,    H.  Fr.   II,    9. 

10)  Corpus   scr.    hist.    Byzant.,    Bomiae,    I,  p.  454.      Cf.   Clinton,    Fasti  Romani  I,  p.   580. 

11)  N.  Arch:  XXV,  p.  147. 


406  VITA  GOARIS  CONFESSORIS  RHENANI. 

iudicandos.  Solebant  enim  fcminae  pauperes  infantes  suos  in  concha  de  qua  dixi  ex- 
ponere,  eosque  matricularii  S.  Petri  suscipielmni ,  a  quibus  ad  nutriendum  comparari 
poterant,  assentientc  episcopo.  Mos  ille  Wandalberti  tempore  iam  abolitus  erat  conchaque 
dono  Pippini  regis  in  monasterium  Prumiense  transJata  atque  aquaeductui  aptata  fra- 
tribus  func  aquam  ante  refectorium  praebebat.  Quod  si  verum  est,  Vitam  Goaris  non  6 
post  Pippini  mortem  a.  768.  compositam  esse  Jiquet.  Non  minus  autcm  liquet  pendente 
lite  de  possessione  Cellae  S.  Goaris  adversarium  illum  sedis  Trevericae  ad  opus  mum 
aggressum  esse,  ideoque  milii  persuasum  est  auctorem  fuisse  monachum  Prumiensem  e 
grege  Asuarii.  Sane  sicut  illi  ita  et  ipse  natione  GaJJo-Romanus  erat,  id  quod  ex  ser- 
mone  rustico  concludi  licet,  ideoque  id  fortasse  alicuius  momenti  est,  quod  ex  Aquitania  10 
sanctum  statuit  ad  Iiheni  litora  advenisse. 

Ad  nationem  francogallicam  vocabula  referenda  esse  mihi  videntur  haec:  senior 
=  dominus  (c.  3.  ^),  parabolare  =  loqui,  GalJ.  'parler'  (c.  8),  dono  (—  do)  responsum 
(ib.).  Alia  ad  aevum  auctoris  definiendum  apta  sunt,  veluti  memoratus  =  reminiscens 
(c.  10),  quod  in  Vita  Aniani  Aurelianensis  repperi x  saec.  VIII.  composita,  legatarius  15 
=  legatus  a  scriptoribus  gallicis  saec.  VII.  et  VIII.  adhibitum  -.  Denique  loci  nonnulli 
cum  ipsis  chartis  Prumiensibus  comparandi  sunt,  accusativo  posito  pro  nominativo : 


Charta  a.  721/2. 
Hoc  sunt  villas  nostras  superius  nomi- 
natas,  20 


Charta  Asuarii  abbatis  (a.  762 — 804). 
Quod   et   nos    hoc    vobis   non   denega-  25 
vimus. 


V.   Goaris. 
c.  5.  venerunt  tres  cervias  (=  cervae), 
c.  7.  pauperculas    feminas    (=  pauper- 

culae  feminae)  infantes  eorum  so- 

lent  iactare, 

et  abundante  Quod : 

V.   Goaris. 
c.  4.  7.  9.  Quod    (vel    Quq)    baec    au- 

diens, 
c.  6.  Quod  cum  baec  vidisset. 

Chartae  illae  per  librum  aureum  abbatiae  Prumiensis  saec.  X — XII.   exaratum   ad  nos 
pervenerunt,  deperditis  autographis,  sermonemque  rusticum  a  librariis  posterioribus  expo- 
titum   esse  inter  omnes   constat.     Vita   vero    Goaris   ad  codices  satis  antiquos  recensita  30 
soloecismis  abundat  multo  pluribus.     Vocales  quidem  rarius  inter  se  permutatae  sunt,  sed 
in  casibus  frequenter  erratum  est,  inprimis  abJatiro  posito  Joco  genetivi: 

c.  1.  Cbildiberti  regis  Fr.,  filio  Cblodoveo, 

c.  3.  4.  8.  legatarii  episcopo, 

c.  3  cellulam  viro  Dei  Goaro,  ss 

ib.      partibus  sancto  Petro  Treverico, 

ib.      ad  partem  parrocbia  Treverica, 

c.  6.  de  adversario  parte, 

c.  7.  episcopo  auctoritas. 
Dcnique  quantum  in  barbarie  domestica  biographus  Goaris  praestiterit,  exemplo  afferam  40 
Jocos  hos:   rem  novam    vel   inaniam    (c.  3),    prestinatio,   pristinatio  (c.  6.  1)  =  prae- 
stigiatio. 

Codices  V.  Goaris  muJti  quidem  ad  nos  pervenerunt,  sed  magna  inter  eos  vertitur 
diversitas,  ita  ut  scopuJis  haud  raro  via  nostra  impecJita  esset,  nis;  extrema  fere  hora 
monente  P.  v.  Winterfeld  v.  c.  in  codicem  incidissem  omnium  vetustissimum  optimumque.  45 

A  1)  Codex  BasiJeensis  bibJiothecae  universitatis  F.  III,  15 b,  oJim  FnJdensis, 
dcinde  musei  Rem.  Faesch  (f  1666J  BasiJeensis,  formae  quadratae,  Jiiteris  AngJosaxonicis 

1)  SS.  rer.  Merov.  III,  p.  109, 22.  2)  Cf.  Lib.  h.  Fr.  c.  11.  12. 


VITA  GOAKIS  C0NFES80RIS  RHENANI.  407 

exaratus  ex  duabus  partibus  constat,   quarum   anHquior  eaec.  VIII.  med.,   fol.  1 — 19', 
sciJicet  quatemiones  <Ju<>,  Isidori  librwn  de  ordine  creatwrarum,  receniior  uero  saec.  IX.  in., 
fol.  20 — 45,  scMicet  quaterniones  tres,  praeter  Vitam  et  conversationem  Antigoni  et  sanctae 
matronae  Eupraxiae l  foJ.  37' — 45.    V.  Goaris  continet. 
5  ^4  2)  Codex  Arenfelsenis  bibliothecae  comitis  Westcrhoff  saec.  XI.  scriptus,  folia 

duo  cohaerentia  comprehendit,  quae  A.  Fahne  de  tegumento  libri  cuimdam  detraxerat.    Ea 
quae  insunt,   scilicet  c.  1.  ad  verba  a  dextris  et  a  sinistris  et  c.  5.  nihil  ausi  fuerunt 
acl  c.  6  in  radio  solis  pendit  edidit  Crecelius,  'Jahrbiicher   des  Vereins  von  Alterthums- 
freunden  im  Rheinlande',  XLI,  Bonnae  1866,  p.  210 — 211. 
m  A  3)  Codex   Vaticanus  bibliothecae  Palatinae  n.  846,   saec.  IXIX,  fol.  59,  de 

quo  vide   catalogum   editum  s.  t.  Bibliotheca  apostolica  Vaticana.     Codices  Palatini  La- 
tini  tom.  I,  p.  298. 

A  3a)    Codex  Monacensis  n.  22  242,   saec.  XII,   legendarii  Windbergensis  vo- 
lumen  III,  fol.  18—22. 
i5  A  4)    Codex  Wirzihurgensis   Mp.   th.   /'.  34,    formae    octavae,    saec.   X,    olim 

monasterii    S.    Petri    Weissenhurgensis ,    deinde    collegii   Soc.    Iesu   Motsheimensis ,    fol. 
25  —  36. 

A  5)    Codex  Carnotenus  n.  115  (QS),   saec.  XI  in.,   antea  monasterii  S.  Petri 
Carnoteni,  fol.  102 — 106',   initio  ftneque  destitutus,    incipit  c.  1.  Marie  matris  Domini, 
20  desinit  c.  7.  nihil  tibi  credere  habemus,  dimidia  folii  parte  vacua  relicta. 
A&)   Codex  CataJaunensis  n.  56  (W),  saec.  XI/XII,  fol.  90—97'. 
B  1)    Codex    Caroliruhensis   inter  Augienses   n.   GXXXVI,    formae    octavae, 
saec.   IX.    auctore   Pecjinherto   a   discipidis    non    adeo    accuratis    scriptus    est   manuque 
eiusdem  haec  foJ.  V.  adnotata  exhibet:   In    hoc  corpore  continentur  quorundam  vitae 
25  ac  virtutes  passionesque  sanctorum. 

/.    Inprimis    de    vita    ac   virtutibus  sancti  Bonifatii   archiepiscopi  (foJ.  2 — 20; 
cf.  SS.  II,  p.  332;   Jap,  Mon.  Mogunt.  p.  125). 

II.    Deinde  de  conversatione  et  signis  sancti  Marcialis  episcopi    (fol.  21 — 24, 
ed.  BeJJet.  'Uancienne  Vie  de  S.  MartiaJ  et  Ja  prose  rythmee',   1897,  p.  32 — 10). 
30  III.    Postea    de    vita    et    virtutibus    sancti    Medardi    episcopi    ffoJ.   24  —  26', 

V.  Medardi,  ed.  Aucf.  antiq.  IV,  2,  p.  67 — 73;  foJ.  26' — 28.  Fortunati  carmen,  <•<!.  ibid. 
IV,   1,  p.  44—48J. 

IIII.     Postmodum    de    passione    sanctorum    martyrum   Serg-ii    et    Bachi    (foJ. 
28  —  35;. 
35  V.    Deinceps  de  vita  et  signis  sancti  Goaris  confessoris,  prid.  Non.  Iul.  (foJ. 

36—40';. 

VI.    Ad  extremum  passio  sancti  Quintini  martyris,  prid.  Kl.  Nov.  (foJ.  41 — 45';. 
Idem  septem  versiJms  vacuis  reJictis  <Je.  origine  libri  rettulit  cavitque,  ne  monasterium  eo 
privaretur : 
40  In  nomine  Dei  patris  et  Filii  et  Spiritus  sancti  a  et  eo. 

Hunc  libellum  ego  Reginbertus  scriptor,  servorum  Dei  servus,  cuin  per- 
missu  et  voluntate  seniorum  ad  servitium  Dei  et  sanctae  Mariae  ceterorumque 
sanctorum,  quibus  in  Auva  servitur,  meo  studio  ac  labore  confeci  eumque  usibus 
fratrum  inibidem  famulantium  aptari  et  conservari  deposco.  Perque  Deum  op- 
45  testor,  ut  nulli  a  quoquam  extra  monasterium  donetur  aut  prestetur,  nisi  qui 
ibi  fidem  et  pignus  dederit,  donec  eum  sanum  et  salvum  suo  loco  restituat. 
Menda  discipidorum  suorum  Beginhertus  ipse  aframento  paJJidiore  sustulit  coJJafo  ex<>m- 

1)   Vitae  Patrum  ed.  Rosiceydus  p.  351 — 61. 


408  VITA  GOARIS  CONFESSORIS  RHENANI. 

plari;  correctorcs  vcro  posteriores  solum  sermonem  nisticnm  expoJicbant,  lcctionibus  prio- 
ribus  ita  detritis,  ut  rix  erui  possint. 

B  2)   Codex  SangaJJensis  n.  566,  saec.  X,  p.  22 — 41. 
BS)  Codex  Einsicllensis  n.  248,  saec.  XII,  p.  207—224. 

Plurimi  codices  textum  varie  deformatum  atque   ex  parte  omnino  retractatum  con-  5 
tinent,  quos  in  una  cJassi  X  collegi,  quamvis  ex  diversis  exempJaribus  pendentes. 
X  la)  Codex  Mettensis  n.  523,  saec.  XI. 

Xlb)   Codex  Parisiensis  n.  5294  (Colb.  2509,  Ileg.  4187,),  saec.  XI/XII,  oJim 
S.  Symphoriani  Mettensis,  foJ.  167 — 175. 

X2)   Codex  Monacensis  n.  332,  saec.  XII,  foJ.  62'— 67'.  io 

X  3)  Coclex    Gandavensis  n.  307,    saec.  XIII,    oJim  S.  Maximini    monasterii 
Treverici,  p.  286—296. 

X4)   Codex  Bruxellensis  n.  9636 — 7,   saec.  XII XII,  oJim  monasterii  S.  Lau- 
rentii  prope  Leodium  siti,  foJ.  61 — 64'. 

X  5)   Codex  Parisiensis  n.  3801,   saec.  XII,   oJim  PhiJiberti   de   Ja  Mare  445,  15 
deinde  Iiegius  3864,  fol.  47'— 53'. 

X  6)  Codex  Parisiensis  n.  5322,  saec.  XIII.  in.,  oJim  Iohannis  Aurati,  cleinde 
coJlegii  CJaromontani,  tum  Colbertinus  81,  Regius  3654,  foJ.  142 — 144'. 

X  7)   Codex  Parisiensis  n.  5296  B,   saec.  XIII,   oJim  Bigotianus  172,    deinde 
Begius  3654,  p.  64 — 71.  20 

Inter  utramque   cJassem  A  et  B  id  interest,   quod  A   eJocutionem  rusticam   meJius 
servavit,    B  vero   non   soJum   crassiora    expoJivit,    veJuti    'Jegatariis'    (ita   A)    constanter 
'Jegatos'    substituit,    sed   etiam    vocabuJa   nonnulJa,    immo   enuntiatum    totum    negJegentia 
omisit.     Codices  A\  et  A2  ex  exemplari  eodem  pendent,    quod  mendis  minime  carebat 
(e.  gr.  c.  1.   qui]    cui  A  1.  2),    iique    soJi    barbariem   antiquam   fere   integram  posteris  25 
tradiderunt  icJque  A  2  nonnumquam  accuratius  aJtero.     Cum   autem   iJJe  nihiJ  contineat 
nisi  frustuJa,  textus  ad  Jibruni  primarium  A  1  inprimis  recensendus  erat,  qui  perraro  a 
reJiquis  superatur.     Codices  enim  A  3  et  A  4  a  JiJjrariis  immidati   atque  retractati  sunt 
nequc   vero   eodem  mocJo,    ita   ut  modo   huius,   modo   iJJius   Jectiones    notis  adscribendae 
essent,  saepiusque  A  4  defecit,   in   quo  mnltae  gravesque  interpoJationes   deprehendantur.  30 
Disceptantibus  his  Jibris  inter  se,  nonnumquam  A  3,  quocum  facit  A  3«  codex  magis  de- 
pravatus  interpoJatusque : 
c.  3.  his]  om.  A  3.  3a, 
cum  A  1  stat,  A  4  vero  cum  altera  cJasse : 

c.  3.  ad  partem]  A  1.  3.  3a  (cf.  c.  6.  ex  Dei  parte,  de  adversario  partej/  partibus  35 

A  4  cum  B, 
ib.      conqui(e)rebant]  A  1.  3.  3«  (infra  lucrare  vel  conquirere,    c.  11.  conqueratj; 
acquirebant  A  4  cum  B, 
unde  condudi  Jicet  archetypum  B  codici  A^  propinquius  fuisse  quam  A  1.  3.     E  Jibris 
qui  restant  prioris  cJassis  A  5  mutiJus  praestare  videtur  et  praecedentibus :  40 

c.  1.  iuxta  propheta  dicente  psalmographo]  A  1.  5;  i.  prophetiam  dicentis  psalmo- 
graphi  A  4;  i.  psalmographum  A  3, 
et  idtimo  A6  negJegentius  descripto  muJtisque  interpoJationibus  inquinato,  e.  gr.: 

c  11.  Filioli    mei    [filioli    mei   iterat  A  6],    nolite    f.  — ,    quia   nec   in  —   mulum 

[ascendam  add.  A6}.  45 

Inter  codices  aJterius  cJassis  ut  aetate  ita  praestantia  proximum  post  A  1  Jocum  occupat 
B  1,  ideoque  doJendum  est,  quod  textus  primigenius  correctorum  rabie  frequenter  aboJitus 
est.     LiJ>ri  B2  et  BS  propiore  necessitudine  inter  se  coniuncti  videntur  esse: 
c  5.  iterare]  iter  agere  B  2.  3, 
ib.      illorum]  eorum  B  2.  3. 


VITA  GOAKIS  CONFESSOKIS   RHENANI.  109 

E  codicibm  deterionbus,  in  quos  altius  non  inquisivi,  affinitate  cohaerent  X  1« 
et  Xlb: 

c.  1.  Valeria]  Hylaria  X  \a;  Ylaria  X  16, 
pendentes  uterque  ex  exemplari  quodam  A: 
&      c.  1.  terribilis]  A  1.  2.  3.  (5  deest).  0.  X  \a.  b;  mirabilis  X  5.  6;  atque  mirabilis  X2; 
om.  rell. 
ib.     visionum  interpres]  A  1.  2.  3.  4.  G.  Xla.b;  om.  rell. 

Sunt  autem   hi  libri  aliique,   quos  quamvis   stirpe   alienos   in  hac  classi  collocavi,    suo 
quisque  modo  interpolati  atque   retractati.     Speciminis  causa   ex  codicibus   insequentibus 
io  X  2.  3.  4  lectiones  nonnullas  adnotasse  satis  erit: 
c.  1.  Cbildiberti]  Hilderici  X  2, 
ib.      GeorgiusJ   Georius  X  2, 
ib.      IbidemqueJ  Ibique  X2, 

ib.      vocaturj  babitabat  add.   X  3   (<tdd.  decurrit  A  3a,  intrat  X  \a.  b), 
15       c.  2.  Haec  et  buiuscemodi  vir  Dei  sanctus  Goar,  adiuvante  Domino,  faciebat,  sed 
seductor  gentium  diabulus]   Dumque  in  bis  vel  aliis  buiuscemodi  virtutibus 
se  exercitabat  famulus  Domini,  adiuvante  gratia  domini  nostri  Iesu  Cbristi, 
invidus  omnium  diabolus  X  4; 
c.  3.  et   seniore  eorum   baec    nnntiare    procurassent]    A  1.  3.  B«.  4.  5;    quod    suo 
20  seniori  renuntiarent  X  4 ;   om.  B. 

Neque  reliqui   codices  a  Waitzio   b.  m.   examinati1   quicquam    boni   continent.      Textus 
enim  X  5  radendo  atque  corrigendo  ita  immutatus  est,   sicut  a  Mabillonio  editus  legitur, 
atque  X  6  et  XI    tanta  licentia  retractati  sunt,   ut  in  tot  diversitatibus   colJatio  inutilis 
fuisset  neque  fieri  potuisset2. 
25  E  codicibus  quos  a<l  textum  recensendum  adhibui  contulerunt  A  3  Cartellieri,  A  4 

0.  Holder-Egger,  B  1  W.  Arndt  b.  m.,  B  3  W.  Levison  socii  nosfri,  libros  autem  A  1 
et  B  2  ipse  contuli,  B  1  denuo  perlustravi,  alios  inspexi. 

Orthographica    in  universum    ad   codicem   vetustissimum  A  1    formavi,    admittens 

pleps,   depuplicatus,   puplica,   litterasque  geminatas  loquella,    commedere,    summere, 

30  accussare,  excussare,  tollens  vero  t  pro  d :    temittendum,    mantucandum,  sacertotum 

et  vice   versa   stederunt.     Alterius  classis   codex   optimus  B  1  Jtaud  raro  ab  eo  in  con- 

trarium  secedit,  substituens  b  pro  p :  corribiendum,  discibulus,  episcobus,  princibatus, 

supprimensque  geminationem   consonantium :    acusare,    acusationem,   ocultum,   ocupat, 

saculis ;  boficium  ;  concusi,  f  uiset. 

35  Ad    Itos    codices    venerandae     antiquitatis    barbariem    antiquam    opusculi    istius 

saec.  VIII.  med.  compositi  nunc  primum  restituimus.    Editores  antem  priores  hihil  fere 

egerunt,   nisi   quod   unum   alterumve   codicem  imprimendum   curaverunt,   casuque  factum 

est,  ut  in  pessimos  incidcrint,    ita   ut   textus   adhuc   noti   quam   maxime   retractati  atque 

interpolati  sint.      Qtios  cum  examinaret    W.  Rettberg,    biographum  saec.  IX.   attribuit, 

40  qui  in  ipsius   sermone  nullum   aevi  Merowingici   vestigium   repperisset,   neque  quisquam 

sub  superftcie  polita  veram  rei  imaginem  perspicere  poterat. 

Iohannes  Mabillon,  Acta  sanctorum  ordinis  S.  Benedicfi,  Parisiis  1669,  Sae- 
cidum  II,  p.  275 — 280,  'ex  ms.  codice  V.  C.  B.  cTHerouval'  textum  eum  publici  iuris 
fecit,  quem  in  codice  X  5  radendo  corrigendoque  contaminatum  esse  supra  dixi. 

45  1)  'Archiv'   XI,  p.  267  sqq.  2)  E.  yr.  X  Q  ifa  desinit :    filius  Dei    multa    invocan- 

tibus  sanctum  confessorem,  quin  potius  sanctam  trinitatem  beneficia  manifestare  dignatus 
est,  qui  vivit  et  regnat  eternus  et  solus  unusque  Deus  per  omnia  secula  seculorum. 
Amen.     Explicit  vita  sancti  Goaris  presbiteri. 

SS.  R.  Meroving.   IV.  52 


410  VITA  GOARIS  CONFESSORIS  RHENANL 

Iohannes  Pinius,  Acta  sanctorum,  Antverpiae  1721,  Iul.  II,  p.  333 — 337;  codicem 
Bertinianutn  vetustissimum,  quocum  alter  Audomarianus  perfectissime  convenit,  permagni 
habuit  tamquam  purum  et  genuinum,  cumque  primaevam  simplicitatem  in  eo  repperisse 
sihi  visus  esset,  ipsum  edendum  curavit  collatum  cum  aliis  libris  veluti  Bonifontis,  Montis 
S.  Mariae,  Accincti  monasterii,  Vallis  lucentis.  Indigno  autem  libro  fidem  praestitit,  5 
textmu  proponens  omnino  retractatum,  qualem  in  codiceXi  rcppcri,  Jocusque,  quem  spe- 
ciminis  causa  supra  p.  409.  cx  hoc  attvJi,  in  ipsius  editione  ita  legitur:  Dumque  in  his 
vel  aliis  liuiuscemodi  virtutibus  [sic]  exercitaretur  famulus  Dei,  adiuvante  — 
diabolus. 

Cum  reviviscentibus  litterarum  studiis  monachi  Prumienses  simplicitate  vitae  primi-  io 
geniae  vehementer   offenderentur,    Marcwardus  abbas  Wandalberto  diacono  a.  839. 
mandavit,  ut  sermonem  viJem  accuratius  explanando  humaniorem  redderet  simulque  nova 
quae   ad  sancti  sepulchrum  gesta  erant  miracula  adderet,     Is  igitur  duos  Jibros  com- 
posuit1,  unum  de  vita  ct  actibus  sancti,   alterum  de  miraculis  post  eius  mortem  patratis, 
quibus  Commemorationem,  quemadmodum  et  a  qito  CeJJa  sancti  Goctris  fucrit  monasterio  15 
Prumiae  sociata,  subiecit.     Munere  autcm  stto  emendandi   in  priore  libro  tam  perfecte 
functus  est,   conquisitis   vitae   exemplaribus  vetustis   et  perantiquis,   ut  lucide  suaviterque 
apud   ipsum  fluant,   quae  in  auctore  suo  rustico  vix  intellegenda  sint,   ipsegue  rationcm 
quae  inter  utriusque  intercedebat  aevum  immensumque   Jitterarum  progressum  optime  ex- 
posuit,    haec    in  proJogo  praefatus:    Quippe    apud   Gallias    multos   annos   litterarum  20 
studia  iacuere  nec  facile  plures  per  transacta  retro  spatia  liberalium  artium  munere 
functi  esse  repperiuntur,  quoad  nostra  aetate  principum  liberalitate  et  optimorum 
virorum  sollertia  adeo  disciplinarum  studia  profecerunt,    ut   invidiam  criminis  me- 
rito  nunc  sustinere  cogamur,  si  gesta  sanctorum  virorum,  quae  quidem  ad  nostram 
potuerint  pervenire  notitiam,    posterorum    scientiae  deperire  sinamus.     Neque  frau-  25 
dibus  eorum  se  implicuit  auima  candida,   qui  patronorum   vitas   expoJientes  aut  res  tra- 
ditas  immutando  aut  alienas  addendo  utilitatibus  monastcrii  subvenerunt,  sed  narrationis 
reritatem  se  ipso  teste  fide  integra  siibsecutus  est.     In  aJtero  libro,  qui  a  Pippini  Asua- 
riique  temporibus  incipit,  dudbus  inprimis  testimoniis  nisus  est  et  monachi  Prumiensis  et 
clerici  CeJJae  S.   Goaris,   qui   a  pueris   Jocis   iJJis   dcgerant,   caJamumque   sistens,    mem-  30 
branas  vacuas  libello  subiecit,  ltd,   edito  opere  praesenti,   futuris  posthoc  temporibus  quae 
inserenda  prudens   aliquis   aestimaverit,   oportune  possit   inserere',   sed  spes  eum  fefelJit, 
sive  miracuJa  defecerunt  sive  prudentes. 

Tertia  denique  V.  Goaris  recensio-  muJto  recentior  in  codice  CoJ oniensi  VI,  21, 
a.  1463.  exarato,  inedita  latet,  incipiens:  Anno  Mauricii  XVII.  sanctus  Goar  veniens,  35 
desinens:  obiit  in  pace  pridie  Nonas  Iulii.  Quattuor  partiJms,  in  quas  haec  vita 
distrihuta  est,  haec  praescripta  sunt:  Qualiter  advers.  suorum  famem  et  sitim  sedavit. 
Qual.  voce  pueri  peccata  episcopi  coactus  publicare  fecit.  Qual.  aepiscopum  in 
postulatas  et  q.  s. 

Goar,   quem   die  6.  IuJii  oJnisse   biographus  vetustus  iam  rettuJerat,   Martyrologiis  -to 
saecuJo  IX.  demum  iJJatus  cst,  primusque  idem  Wandalbertus  eum  ceJebravit  hocversu'6: 

Tumque  Goar  Christi  colitur  famulusque  sacerque, 
paucisque  festi  ipsius  mcminit  et  AcJo: 

Eodem  die  depositio  beatissimi  Goaris  confessoris, 
et   Usuardus:   In  pago  Treverensi   (aJ.   Maginensi,    maJim  Trigoriensi)    sancti    Goaris  45 

presbyteri  et  confessoris, 

1)  Lihrum  alterum  una  cum  prologo  prioris  ed.   0.  Hotder-Egger ,    SS.  XV,  p.  361  sqq. 
2)  'Archiv'  XI,  p.  268.  3)  MG.  Poetae  II,  p.  589,  v.  392. 


VITA  GOARIS  CONFES80RIS  RHENANI.  111 

auctor  denique  calendarii  Pataviensis  saec.  IX1:   II.  Non.  lul.  Natale  sancti  Groarii 
confessoris. 

Fabulam  Goaris  pleniorem  Martyrologio  suo   inseruit  Hrabanus*,   vitam   expilans 
a  WandaXberto  compositam.  j,    Xrusch 


5    INCIPIT»  VITA  SANCTI  AC  BEATISSIMI  GOARIS  CONFESSORISb. 

(1().  In  diebus'1  Childiberti6  regis  Francorum,  filiof*8  Chlodoveo,  erat  vir 
venerabilis  nomine  Groar8,  homo  Aquitanicus'1,  cuius  pater  vocatur1  Georgiusk  et 
mater  eius  Valeria1 .  Hic  erat  vir  gloriosus  aspectuque  decorus,  uiente  huiuilis, 
corpore.  castus1".   perfectus  in  fide,  egregius  iu  opere,  iu  virtute  summus,   prodigiis" 

10  clarus,  terribilis"  cognitor  secretorum  caelestium,  praescius  futurorum  visionuin1' 
interpres.  Qui  continuatis'1  ieiuniis1'  et  orationibus  instans  futura8  praenoscere 
meruit  sacramenta.  Hicque*  in  Germanioruni"1  oppedisv  conveniens  super  fluviumv* 
Reno"-4  infra  terminum  Wasaliacinsex- "'  suburbano  Treverico,  ubi  fluviolus  Wocarav,; 
vocatur,  ibique2   ipse  vir  Dei  una  cum  consenso'1   episcopo,  qui  tunc  temporis  Tre- 

15  verorumb  presul  esse  denoscitur0,  qui'1  noncupatur0  Felicius1-7,  ^cclesiolani"  fecit 
multorumque  ibi  reliquias  sanctorum  collocavit,  id  est  sanctae  Mariae,  matris  Do- 
mini,  sanctique  baptistae  Iohannis  et  duodecim  apostolorum  Christi  et  aliorum 
multorum'1  sanctorum.  Ibidemque  ipse1  vir  Dei  sanctus  Goar  die  noctuquek  Deo 
serviens  in  ieiuniis1,  in  vigiliis,  in  multa  patientia,  iu  longanimitate  m,  in  castitate,  cf.2.Cor.«, 

20  in"  pura  praedicatione,  in  oratione  assidue0,  in  caritate  non  ficta,  iuxta  apostolica 
praecepta  per  arma   iustitiae1'   a  dextris  et  a1'   sinistris,  in  virtute  Dei.     Huicque1' 

Cap.  1.     4  1.  2.  3.  4.    B  1.  2.  3. 

Cap.  1.     a)  ita  4  3.  4;    In  Dei   nomen  (nomine  B2  et  m.  al.  Blj    incipit  cet.  B\.  2;   praeser. 

Jncipit  vita  sancti  G-oaris  prespiteri  B3;  Incipit  passio  sancti  Groar.  4  2;  praescr.  om.  A  1.  b)  quae 
25  celebratur   II.  Non.  Iul.   add.   Ai;    Quod    est   pridie   nonas   Iulias   m.    al.    in    mg.   superiore   add.  B\. 

c)  capitum  distinctio  deest  codd.         d)  illis  add.  B  1.         e)  Hildiberti  .4  1.  4;   Childeb.  (BS)j    Hilde- 

rici  X2.         1')  ita  pr.  m.  4.2;  filio  Hlodoweo  A  1  ;  filii  Chlodovei  (Clod.  B2)  rell.        g)  Goarus  A  4, 

nt  infra.  h)  Equitanicus  .4  3.  4.  i)  ita  A\.  2;    om.  B2;    vocabatur  rell.  k)  Goargius  A\. 

1)  Hylaria  X\a;  Ylaria  X \b.  m)  castum (?)  pr.  m.  B  \.  n)  prodigus  A  1.  2;  prodi(g'iis  m.  al. 
30  in  litura)   B\;    providus  4.3.         o)  ita  A\.  2.  3.  6.  X\a.b;   om.  rell.         p)  visionem  A2,  corr.;   v.  i. 

om.  B  \.  2.  3.        q)  diebus  add.  B'?>.       r)  iegunus(V)  pr.  m.  B  \.        s)  fraterna  B  \.       t)  que  om.  B2. 

u)  Germanorum  A  4 ;  Cermaniam  A  2.        v)  opedis  eorr.  oppedis  A\;    confiniis  ^13.         v*)  fluvim  A  1. 

\v)  ita  A\  et  pr.  m.  A2;  Renum  ^14.  B'3;  Hrenum  A  3.  B\;    Rhenum   B2.         x)  "Wasaliacense  A  1 ; 

Unasaliacinse  A  2 ;  AVasaliacinsae  B  2  ;  Wasiliacinse  A  3  ;  YVasiliacinse  A  4  ;  Wasaliacensem  B  3. 
35  y)  Wochara  B  3.        z)  ipseque  pro  i.  q.  i.  B  2.        a)  ita  pr.  m.  A  2 ;  consensu  episcopo  A  1 ;  consensu  epi- 

scopi  rell.         b)  Treveros  corr.  Treveris  A  2.         c)  ita  A  1 ;    dinosce  tur  pr.  m.  B  1 ;   dinoscitur  A  2.  3. 

J5  2;    dinoscebatur  (Ai).  B\  (m.  al.).  3.  d)  cui  A\.  2.  e)  ita  pr.  m.  A2;    nuncupatur  A\.  4. 

B\  (pr.  m.).  2;   nuncupabatur  4  3.  B  3.         f)  Filitius  41.         g)  e(e)cclesiam  B2.  3.         h)  s.  m.  4  4. 

i)  om.  B2;   v.  D.  i.  .4  4.         k)  noctemque  pr.  m.  B  3.  1)  geiunius  (?)  pr.  m.  B  \.         m)  in  longon. 

40  pr.  m.  B  1 ;  haec  om.  4  4.         n)  in  p.  p.  om.  A  4.         o)  ita  4  1;  a9sidue  4  2;  assiduo  corr.  assidua  B  1, 

et  sic  rell.  p)  iustiae  pr.  m.  B\.  q)    ad  4  1 ;    in    sinistris  desinit  4  2.  r)  Huic  quoque  4  4. 

l)  E.  DilmnUer,    'Piligrim  von  Passau'  p.   101.  2)  Canisitts,    Lectiones    antiqttae  ed. 

Basvage  II,   2,  p.  333.  3)  Aliter  Wandalberttts :    Chilcleberti  regis  Francorum,   qui  ortus 

est  ex  prosapia    regis  famosissimi  Hludowici.     Cf.  sttpra  p.  405.  4)  Goar,  'sacerdotii 

15  gradu  et  honore  presbyteratus  accepto' ,  venit  'in  provinciam  qttae  ripis  Rheni  fluminis  contigua 
Tricoria  nuncupatur' ,    Wandalberto  teste.         5)  Hodie  Ober  -Wesel .  6)  Fluviohts  hodie  L<>h- 

bach  appellatur ;  cf.  A.  Grebel,  'Gesch.  der  Stadt  St.  Goar'  p.  9.  7)  Felicis  nomine  Wand. 

52* 


412  VITA  GOARIS  CONFESSORIS  RHENANI. 

Dominus  tantam  gratiam  concedere  dignatus  fuita,  ut  multi  paganorum  per  verbum 
ipsius  ad  salutem  animarum  eorumb  pervenerunt0  et  multi  egroti,  Deo  auxiliante 
et  ipso  sancto  intercedente,  pristinam  sanitatem  ibidem  invenerunt'1.  Quod  ad- 
siduae  *  manifestum  est,  ubi  ipsee  vir  Dei  sanctus  Goar  in  corpore  requiescit, 
quia  ibi  ceci  inluminantur,  surdi  audiunt,  demonia*  effugantur  et  a  febribus  vel  5 
abs  aliis  infirmitatibus  rrtulti  curantur,  vel  mysticas  eth  magnas  alias  virtutes'. 
quaek  Dominus  dignatus  est  facere  pro1  servis  suis,  qui  custodiunt  precepta  eius 
rs.  138, n.  iuxta  propheta"1  dicente  psalmographo  David":  Nimis  honorati  sunt  amici  hii,  Deus, 
nimis  confortatus  est°  principatusv  eorum. 

(2).    Hic   venerabilis    sanctus    Goar   habuit    consuetudinem   omniquea   die,,    ex-  10 

cepto  parasceuenb-2,  missarum  solemnia  pro  populoc  celebrare  et  psalterium  omne'1 

die  psallere,  et  peregrinos  qui  ibidem  per  illam  semitam  pergebant  libenter  susci- 

piebat   vele   pauperes   ibidem   voluntarie   et    cum    hilaritate  alebat  secundum  vires 

Matth.15,40.  suas,  quod  illif   Dominus  ordinabats'  iuxta   dominica'1   precepta:    Quamdiu   fecisfiv1 

ex^  his  minimis  fratribus  meis,  mihi  fecistis1 .  Haecm  et  huiuscemodi  vir  Dei11  15 
sanctus  Goar,  adiuvante  Domino,  faciebat,  sed  seductor  gentium  diabulus  hoc  valde 
dedignabat0,  quod  tam  pretiosa  gemma  vel  margareta1'  in  oppidoq  Germaniorum r 
consistere8  debuisset,  vel1  per  verbum  eius  ei"  tantasv  animas  adsidue  defecissent, 
et  adw  Deix  cultura  revocasset,  qui  eiy  multas  et  magnas  tribulationes2  tamquam 
cf. i.Pet.5,8.  leo  rugiensa  ingerebat'1.  Sed  vir  Dei  sanctus  Goar  haec  nullatenusc  metuebat,  20 
cf.Act.14,21.  quia  considerabat  praecepta  apostolica'1,  quod  per  multas  tribulationes  oportet  nose 
introire  in  regnum  Dei. 

(3).  Contigit,  ut  aliqui  legataria-3  episcopoh  Treverico,  cuius  nomen  Rusticus 
nuncupatur0,  quorum  vocabula11   sunt  Alboinuse  et  Adalwinus1,  ad  cellulam^  viroh 

Capp.  1—3.     Al.  3.  4.    B\.  2.  3.  25 

Cap.  1.  a)  est  A  4.  b)  ita  A  1.  B3;  a.  suarumJ.4  et  m,  al.  Bl;  suarum  a.  A3;  e.  om.  B2. 
c)  ita  A\.  5;  pervenirent  rell.         d)  ita  A\.  3.  4.  5;    invenirent  B  \.  2.  3.         e)  (i.  om.)  s.  v.  D.  B2. 

f)  d(a)emones  B  1.  2.  3.         g)  om.  (A  3).  B  2.         h)  et  a.  m.  B  2.         i)  infirmitates  A  3.        k)  quas  A  3. 
1)   per    servos   suos  A  3  et  m.  al.  B\.  m)    ita   A  1    (ubi  psalmograpphq/   5 ;    i.  prophe(tiam  m.  al.) 
dicen(tis   m.    al.)   psalmigrap(hi   m.  al.)    B\    et  pr.  m.  B  3 ;    i.   prophetiam   dicentis   psalmograpbi   A  4 ;  30 
i.  psalmographum  (corr.  psalmigraphum)  ^13;    i.  prophetiam  (om.  d.  ps.)  B  2.         n)  om.  A  3.         0)  pr. 
m.  om.  B  \.        p)  pripcipatus  A  1. 

Cap.  2.  a)  ita  A\.  X\a  (pr.  m.)\  que  om.  rell.  b)  parasceue  B  2.  3.  c)  pulo  pr.  m.  B\; 
pro  p.  om.  A3.  d)  ita  A\;  omni  rell.  e)  ita  A\.  3.  5.  X\a;  et  rell.  f)  om.  A3.  g)  ordi- 
navit,  sicut  ait  in  euangelio  :  Quamdiu  A  3.  h)  om.  A  1.  i)  uni  add.  A  3.  4  cum  Vulg.  k)  ex  pr.  m.  35 
superscr.  A  1 ;  om.  B  3;  his  om.  A  3.  1)  fecisti  A  1.  m)  hiec  pr.  m.  B  1.  n)  om.  B  1.  o)  ita  A  1 ; 
dedignabatur  rell.  p)  ita  A  1 ;  margarita  rell.  q)  opid  :  :  pr.  m.  B  \.  r)  Germanorum  A  4.  s)  con- 
sisteret  d.  pr.  m.  B  \;    consisteret  pro  c.  d.  (A  3).  t)  quod  add.,    per  superscr.  A  3.  u)  et  B  3. 

v)  tantas  animas  a.  defecissent  (defecisset  A  1;  refecisset  B  3)  A\.  B\  (pr.  m.).  2.  3;  tantae  animae  a.  (a. 
om.  A  3)  defecissent  (defuissent  A  3)  A3.  4.       w)  a  pr.  m.  B  1.       x)  ita  A  1 ;  culturam  D.  A  3;  D.  culturam  40 
rell.         y)  et  J5  3.         z)  tribulation  :  s  pr.  m.  B\.         a)  rugitens(?)  pr.  m.  B  \.         b)   ingercbant  pr. 
m.  B  1.         c)  nultenus  A  1.         d)  apostola  ca  pr.  m.  B  1.         e)  ita  A\.  B  3  cum  Vttlg. ;  om.  rell. 

Cap.  3.     a)  ita  A\;    legatarii  A3.  5;    leg  |  tarii  Ai;    legati  B  \.  2.  3.  b)  ita  A\.  b;   Tre- 

verici  episcopi  B  2 ;  episcopi  Treverici  rell.         c)  ita  A  \.  4.  5 ;  nuncupabatur  A  3.  B\.  2.  3.         d)  vo- 
cabilla(?)  pr.  m.  B\.  e)  Albuinus  A  3.  5;    Albwinus  constanter  A  4.  f)  Adallwinus  pr.  m.  B  \.  45 

g)  cellolam  A5;    cellam  .13.         h)   ita  A\;    viri  D.  (D.  om.  A3)  Goaris  (G.  om,  Ai)  retl. 

1)  Wandalbertus :  Quod  hodieque  merita  huius  multipliciter  petentibus  praestare 
conspicimus,  cum  ad  eius  memoriam  caecos  visum,  claudos  gressum,  energuminos  mentis 
sanitatem  aliisque  pressos  languoribus  incolumitatem  recipere  cernimus.  2)  Feria  sexta. 

3)  Clientes  a  Wandalberto  appellantur.  50 


VITA  GOAKIS  CONFESSORIS  RHENANI.  U8 

Dei  Goaro  advenissent  quasi  speculatores,  ut  ibi  aliquam  rem  novani  vel  Lnaniama 
invenire  potuissent  etb  seniorec  eorum'1  haec  nuntiare  procurassent.  Quia  ibidem6 
pro  Dei  amore  non  venerunt1',  sed  pro  vana  opinione*,  ut  aliquam  accussationem 
in  servo  Dei  invenire  potuissent,  dicebanth  se  luminaria  ad1  partem  sancto*  Petro 

5  Treverico  quaerere,  sed  magis1  tenebras  semet  ipsos1"  conquerebantn  quam  lucem. 
Hicquae0  viderant,  quod1'  faciebatq  vir  Dei  sanctus  Goar,  sicut  solebat,  mane, 
cursuin1'-1  suum  completum  et  missarum  solemnia  celebrata,  cum  peregrinis  et 
pauperes8  perfectam  et*  Deo  acceptam  caritatem2  faciebatu,  iuxta  quod  sanctus 
Iohannisv  apostolus  dixit:   Qui  manet  in  caritate",    in  Deo  manet  et  Deus  in  eo,   et:  i.ioh.4,16. 

10  Perfecta*  caritas  forasy  expellitz  timorem.    Haec  illi  furenti  animo  cogitantes  et  intra  ib.  v.is. 
se    dicentes,    quod    ipsum    virunr1    sanctum  Dei    Goarum1'    exinde1'   accussare'1   ade 
episcopum   Trevericum    deberent,    —    quod    et   fecerunt,   —    quasi    aliquid    de   sub- 
stantia  eius    lucrare1'    vel   conquirere8  debereut,    dicentes    seh    etiani   eum1    vidisse 
sine   temporak  inica   mente    niane    commedere    vel    potum   summere;    quod  vir  Dei 

15  sanctus  Goar  spiritaliter  faciebat.  Hoc  illi  miscrrimi  mala1  eonsuetadine  estima- 
bant  simulque  dicebant,  aliis111  et  aliis  multis  et  malis  exemplis  ibidem  vidissent", 
quod  ad  partein  parrochia0  Treverica  nihil  proficisset1'  nisi  ad  malum  exemplum'1 ; 
sed  falsa  et  inanis  erat  eorum r   loquella. 

(4).    Haecquaea  audiens  episcopus  Treverorum  3  statim  sine'1  morac  iussit  ipsos 

20  legatarisd  iterum6  ibidein  reverti  et  virum  Deif  sanctum  Goarum»  sibih  praesen- 
tare1  praecepit,  dicens,  quod  inquisitionem  de  ipso  facere  voluisset,  per  quod  vel 
qualek  ingenio  haec1  fecisset  exemplam.  Qui  venientes  ad  ipsum  virum  Dei,  di- 
centes"   ei  dolose:   'Episcopus  noster  Rusticus  salutem  tibi  mandat',  —  quasi  illam 

Capp.  3.  4.     A  1.  3.  4.   B  1.  2.  3. 

25  Cap.  3.     a)  ita  A\.  4;    inanem  rell.  b)  ita  A\.  3.  4.  5 ;    et  —  procurassent  om.  5  1.  2;    et 

—  invenire  potuissent  om.  5  3.  c)  ita  A  1 ;  seniori  AS.  4.  d)  suo  A3.  c)  illic  A  4.  f)  vene- 
nerunt  B\.  g)  opione  A\.  h)  euim  add.  5  2.  i)  ita  A\.  3;    partibus  rell.  k)   ita  A\\ 

sancti  Petri  Treverici  rcil.  1)  illi  add.  A  4.  m)  ita  A  1 ;  semet  ipsis  plerique ;  in  scmet  ipsis  A  3 ; 
sibimet  ipsis  B  3.       n)  ita  A  1 ;  conquirebant  A  3  ;  adquirebant  B  1 ;  acquirebant  A  4.  B  2.  3.        o)  ita  A  1 ; 

30  Hi  viderunt  .4  3;  Hi  cum  vidissent  rell.  p)  quod,  pr.  m.  corr.  51;  quae  A  3.  q)  faciebant  A\. 
v)  cursu  suo  completo  et  m.  sollemniis  celel)ratis  B  3.  s)    ita  A  1 ;    pauperibus  rell.  t)    ac  A  4 ; 

a  add.,  sed  eras.  B  3.  u)  facere  A  3.  v)  ita  A\;  a.  Iohannes  B  3 ;  Iohannes  a.  rell.  w)  carite 
pr.  m.  B\.  x)  perfectus,   om.  car.  .11.  y)  foris  ^4  4.  z)  mittit  5  3  eum  Vulg.  a)  virum 

oni.  A  3 ;  s.  om.  5  2.  3.        b)  ita  A\.  -i ;  Goarem  rell.       c)  inde  excusare  A  4.       d)  ita  A  1.  3  (pr.m.). 

35  e)  apud  5  2.  f)  lucrari  A  3.  g)  quaerere  debuissent  A\.  h)  post  se  eras.  pp(?)  5  1.  i)  om.  5  3. 
k)  ita  scripsi;  sine  tempora  nicamenta  mane  A\\  in  tempore  nicamente  (m.  al.  corr.  inconvenientej 
mane  A  3 ;  ante  tempora  mane  A  4 ;  sine  temporauea  mente  5  2 ;  sine  tempo(re  m.  al.)  m(ane  m.  al.) 
5  1  et  pr.  m.  5  3.  1)  ita  A\.  3 ;  malam  consuetudinem  rell.  m)  ita  A  1 ;  aliis  multis  et  in  alis 
exemplis  A  3;  alia  atque  alia  multa  (se  add.  A&)  mala  exempla  .4  4.  5  1.  2.  3.       n)  ita  A  1;  vidisse  rell. 

40  o)  ita  A  1;   parrochiae  Treveric(a)e  rell.         p)  profec.  5  2.  3;  profisc,  ras.  s  A  4.  q)   exjplum  A\. 

r)  erum  pr.  m.  5  1;    eorum  erat  A  3. 

Cap.  4.  a)  ita  A  1  et  pr.  m.  5  1.  b)  sina  pr.  m.  51.  c)  mota  pr.  m.  B  3.  d)  ita  Al] 
legatarios  A3;  legatos  rell.  e)  om.  A  3.  f)  s.  D.  7^3.  g)  ita  A\.  3  (pr.  m.).  4.  5  2;  Goarem 
51.  3.  h)   ibi   .11.  i)    ita  A\.  4;    praesentari   rell.  k)    quali   Ai.  1)   hae  pr.  m.   51. 

45  m)  exemplo  A  1 ;    om.  A  3.         n)  dicunt  A  3  ;    dicebant  A  4. 

1)  Psalmodiae  laudes  Christo  persolvens  Wand.  2)   Convivium,   quo  amici  vel  pau- 

peres  excipiuntur.     Cangius.     Pranderet  Wand.  3)    Wandalbertus   addit:    ut    est    interdum 

animus  praelatorum  maximeque   carnalium   diversis  occupationibus    serviens,    quove    circa 

multa  dividitur,  eo  fit  minor  ad  singula,    nec  discernere  facile  valet,   quid    qua    ex  causa 

50  a  plerisque  dicatur,  motus  suorum  sermonibus. 


414  VITA  GOARIS  CONFESSORIS  RHENANI. 

aecussationem  ci  celatama  babere  voluissent,  —  'et  mandat  te,J  festinanter,  ut  ad 
ipsum  adc  Treveros1'  civitate  sine  niora  veniase'.  Quodf  haec  audiens  vir  Dei 
sanctus  Goar,  cum  gaudio  dixit:  'Eaciat',  inquid",  'Dorninus  faciat,  ut  possim, 
quia  oboedientia  sine  mora  facienda1'  est'.  Nocteque,'  illa  fecit  illis  cenarn  se- 
cundumk  vires  suas  et  ipse  in  Dei  laudibus,  sicut  solebat,  persistebat.  Mane  5 
autem1,  cursuin"1-1  suum  completum,  caepit  missarum  solemnia  celebrare.  Cumque 
completum  babuisset  officium  suum  die  illo",  dixit  ad°  puerum  suuin:  'Fili,  fac 
nobis  de  babundantia  nostra,  ut  caritatem 2  isti  legatariip  domno'1  episcopo  [etr 
senioris  nostri]  simul  nobiscum  faciant,  quia  in  itenere  sunt,  et  forsitan  noss  Deus 
aliquem  pauperem  vel  peregrinum  adducit1,  ut  nobiscum  similiter  faciat'.  Quou  10 
audientes  illi  qui  fuerant  furenti  animo,  non  potuerunt  malitiam  quam  gerebantv 
in  corde  abscondere,  dicentesw  ei:  'Necx  tu  beney  facis  qui  sic  facis,  nec  nos  tibiy 
baecz  consentire  volemusa'.  Sanctus  Goarb  dixit:  'Mala  domus  est,  in  qua  Do- 
minus  non  timetur.  Si  Deum  timuissetis,  forsitan  caritatem  non  recussaretis0'. 
Inter  baecd  sibi  conloquentibus  venit0  puer  et  dixit:  'Ecce  peregrinus  statf  ad  15 
regiam  nostram!'  Qui  cum  audisset,  cum  gaudio  dixits:  'Fili,  voca  illum'.  Qui 
ps.  132, 1.  cum  vocatus  fuisset,  dixit:  'Ecce  quam  bonum  et  quam  iucundum  habitare  fratres  in 
unumf  Alebat  peregrinum  et  fecit  sibih'3  caritatem.  Haec  videntes  illi  legatarii J , 
cum  magna  laetitia  straverunt  equos  suos,  dicentes  intra  se  dolose :  'Nunc  mani- 
feste  videmus,  quod  episcopo  nostro  nuntiare  possumus'.  Et  caeperuntk  rogare,  20 
sibi  aliquid  in  sacculis4  eorum  donare1  ad  manducandum m  vel  ad  bibendum;  quod11 
cum  gaudio  ipse  vir  Dei  facer§  praecepit. 

(5).    Quod  cum  factum  fuisset,  illi  cum  vociferatione  caeperunt  cogerea  illum, 
ut  festinanter  iterareb   deberent.    Ipsequec   vir  Dei  cum  baec  audisset,  statim  sine 
mora    stravit    asinum    suum'1    ete    maniculusf-5   suus    mulum    suum    et    caeperunt  25 
ambulare8.     Cum   autem    ambularent,    vir  Dei   in    psalmis  et  ymnis  meditabatur11. 
Cumque   miliario1    sexto    perambulassent,    ubi   Paulok    campus6   nuncupatur,    dixit 

Capp.  4.  5.    A  1.  3.  4.   B 1.  2.  3. 

Cap.  4.      a)    celare   v.   A  3.  b)    mandate   -4  1;    m.   tibi   A3.  c)    ita   A\.  3;    om.    rell. 

d)  ita  A  1 ;    Treveris    (in    litura  A  3)   civitatcm   rell.  e)   veni(as   m.  al.)  B  1 ;    venies  pr.  m.   A  3.  30 
f)  iia  A\.  B3;    Quod  ::::  A  3.  B\;    Quod  om.  AA;   haec  om.  B2.         g)  eras.  A3.        h)  f.  est  ead. 
m.  in  mg.  suppl.  51;    haec  om.  B2.           i)   que  eras.  A3.  k)    secudum  pr.  m.  B\.  1)  addunt 
ait  A  1,    facto  A  \,    post  m.  al.  A3.  B  \.          m)  cursu  suo  completo  B3.         n)  illa  A  3  et  m.  al.  A\. 

o)  om.  A  1.         p)  ita  -41.3;    legati  rell.  q)  ita  A  1 ;    domni  (domni  pr.  m.  B  1 ;    domini  B  2)  epi- 

scopi   rell.  r)   haec  verba,     ut    vidctur,    genuina    (cf.   supra  p.  413,  2)    in    solo    codice   A  3   repperi.  35 

s)  ita  A  1 ;  nobis  relL  t)  adducet  (A  3).  u)  ita  A  1 ;  Quod  rell.  v)  generebant  A 1 ;  aerebant  (?) 
pr.  m.  B  1.  w)  dicen  : :  tes  B  \;  dicebant  A  4.  x)  Neque  A  4.  y)  om.  A  4.  z)  hoc  B  1.  2.  3. 
a)  ita  A\,  volumus  rell.       b)  Groarus  A  4.       c)  |  cussaretis  A\;  recusatis  .4  4.        d)  pr.  m.  suppl.  B2. 

e)  et  add.  A  1.  f)   est  B  2.  g)   dicit  A  1.  h)   ita  A  1.  3.  B  2.  3 ;    illi  e  corr.  B  1 ;    ipse  A  4. 

i)  ita  A\.  3;    illi  legati  rell.  (in  litura  B  \).         k)  (rogaverunt  m.  al.  in  litura)  sibi  B2.         1)  donari  40 
A\.  B3;   om.  A  3.         m)  mantucandum  A  1.         n)  Quod  —  praecepit  m.  al.  in  mg.  suppl.  B  3. 

Cap.  5.     a)  agere  A\.  b)  iter  agere  d.  B2.  3.  c)    que  om.  A\.  d)   ita  A\.  3;    om. 

rett.  e)   et  —  suum  pr.  m.  in  inf.  mg.  suppl.  A\.  f)   ita  A\.  3.  4.  B2;    manapulus(?)  m.  al, 

corr.  manipulus  B  1 ;  mancipium  suum  B  3.         g)  ambubulare  A  1 ;  ambalare  pr.  m.  B  1.         h)  medita- 
bitur  A\.         i)  milario  s.  pr.  m.  B\;    miliarium  sextum  ^4  3.         k)   ita  A\.  3.  4.  B2;    Pauli  campus  45 
Wand.;    palocambus  m.  al.  corr.  palocampus  B  1,  et  sic  B3. 

l)  Psalmodiae  et  orationum  vota  Deo  persolvere    coepit  Wand.  2)  Prandium  vel 

convivium  Wand.        3)  Wandalbertus :  cibum  una  cum  peregrino  et  ipse  cepit.        4)  Vasa 
Wand.  5)    I.  q.    admhriculus,    minister,    qui  puer   supra    appellatus    est.  6)    Pfalzfeld 

locus  hodie  dicitur ;    cf.  A.   Grebel  l.  I.  p.  10.  50 


VITA  GOARIS  CONFESSORIS  RHENANI.  1 1  5 

Alboinus  aclil  Adalwinum1':  'Famis0  mihid  est  satis,  et  sitis  me  occupat' ;  ete  Adal 
winus    dixit:    lSi   egOf   cejeriter"    non    bibam,  forsitan   morireb   habeam';    dicentes1 
intra  se  festinare  adk  aliquem  rivolum  et  ibi  desiderium  eorum  complere1.    Quod"? 
cum   venissent,    ubi   rivolus"    erat,    guttam    de    aqua    non    perceperunt0;    miserunt 

b  manus1'    ad'1    sacculos    ad    manducandum    et    ad    bibendum7,     oihil8    invenerunt. 
Apostolica  verba1   completa:  Mihi  vindictam11;  ego  retribuam,  dicit  Dominus.    Sed  si  ';'.'  ''/,2' 
e8urierit  inimicus  tuus,  ciba  illum;  si  sitit  potum  d«  illi.     Ifoc  cnim  [aciens,   caihones 
ignis   congeres   super   caput   eius.     Noli   vinciv    a   malo,   sed  vince  inw   bono    malum. 
Haecx    sententia    considerabat    vir    Dei    sanctus    Goar.      Inter    haec    autem    labor 

10  eorum  magis  et  prolixiusy  crescebat.  Et  dixit  Alboinus  ad  Adalwinum2:  'Talem 
famem  ac  sitim  numquam  babui'.  Eta  baec  se°  dicente,  cecidit  de  equo  suo  quasi 
mortuus,  et  Adalwinus0  ad  beatum  virum  Dei  Goarum'1  dixit0:  'Succurre  nosf, 
pius"  sacerdos,  quia  fame  et  siti  morituri  sumus'.  Sanctns  Goar  cum  bec  verba 
audisset,  cum  gaudio  dixit:  'Filih,  recordare1   oportet,  quia  Deus  caritas  est,  <■/  qui  i.ioh.4,i6. 

15  manet  in  caritate,  in  Deo  manet  et  Deus  in  co.  Hodiek,  fili1,  quando  vidistis  mem 
indigno11  caritatem  facere,  non  debueratis  excussare.  Nunc  autem  ad  corripiendum0 
vos  facit  Dominus  ista'.  Inter  haec  sibi  loquentibus1'  venerunt  tres  cervias'1  mire 
magnitudinis,  quasi  sanctam  trinitatem  praefigurantes,  quir  steterunt*  a  longe. 
Quas   cum   vidisset    vir   Dei    sanctus    Goar    etl    invocasset    sanctain"    triiiitatem v, 

20  iussit  eas  stare.  Quae  cumw  stetissent,  conprehendit*  vasculum  suum  et  mulsit 
illas.  Quod  cumy  factum  fuisset,  iussit  eas  ire;  et  apud7--1  ipsud  lacte  linebata 
membra  illorumb,  et  statimc  nullum  dolorem  insenserunt'1.  Miserunt  manus  ad 
sacculos  ete  invenerunt  ad  manducandum  et  ad1  bibendum  usque  ad  habundan- 
tiam  et  aquam  similiter  et  ceperunt  epulare".    Mirantibus  autem  illis  atque  timen- 

25  tibus,  dixit  vir  Dei  sanctus11  Goar  ad  illos:  'Fili1,  quidk  est,  pro  quale1  causa 
vel  pro111  quale  ingenio  mandat11  me  ille  episcopus  ad  se  venire?  Scio  ego°,  quia 
hoc  quod  factum  vidistis  non  estp  sine  causa,  quod  Dominus  hodie  per  bestias 
ostendit  nobis,    nisi'1   fiat  ad  exempluin  credulitatis1',    qui  in  ipsos   confidunt,    quia 

Cap.  5.     A  1.  3.  4.    B\.  2.  3. 
30  Cap.  5.     a)  pr.  m,  suppl.  B  1.  b)  Adalvinum  pr.  m.  B  1.  c)  fames  A  3.  4.  <1)  »\.  «1. 

mppl.  Bl.  e)  om.  B3;    (Et  Adal  »i.  al.)uinus  Bl;    ad  eum  add.  A£.  f)  ego:  Bl;    ergo  A4. 

g)  non  celerius  £2.  h)  ita  Al;    morere  Ak;    mori  A  3.  B  1.  3;    moriar.  D.  B2.  i)  Dicunt  di- 

centes  BS.         k)  ut  aliquem  si  volumus  etAl.         1)  adimplere  B2.         m)  ita  Al;  Quo  A  3  (pr.tn.). 

B2;    Qui  (sed  i  »i.  al.  B\)  rell.  n)  ita  A^;    rivulus  A  1.   B\  (sed  prius  u  in  litura).  o)  inve- 

35  nerunt  A3;    reppererunt  A<\.         p)  us  >».  al.  in  litura  B\.         q)  in  Ak.  r)  et  add.  A  3  et  »i.  al. 

B\;  quaerentes  add.  Ai.  s)  nil  B\.  3.  t)  tunc  fuerunt  add.  A\.         u)  vindicta  AS  cum  Vulg. 

v)   vince  pr.  m.  B\.  w)    :  in,   ras.  a  B  1.  x)    ita  A\;    Hanc  (autem  add.  B2)  sententiam  rell. 

y)   prolixus  creceliat  pr.    m.    B  \.  z)   Adalvin.  h.  I.   B\    (pr.    m.);    Alvinum    AS.  a)    om.  B2. 

b)   ita  Al.  B\.  3;    h.  eo  d.  B2;    h.  dicens  AS    (ubi  s  m.  al.  in  litura).  4.  c)   Adalvin.  h.  1.   AS. 

40  B  1.  2.  d)    Goarem    B  1.   2.    3.  e)    di  |  it   pr.  m.    B  1.  f)   ila   A  1.   3   (pr.  m.);    nobis   rell. 

g)   ita   A  1.   3   (pr.    m.).   4;    pie    B  \.   2.   3.  h)   Filii   A  4.    B  2.  i)   recordari   A  3.    4.    B  2.   3. 

k)    : : :   hodie,    ras.    hoc(?)  B\.  1)   ita    A\;    filii   rell.  m)   om.    B  3.  n)   ita  pr.    »i.    AS; 

indigna    A  1 ;     indignum    (indig    m.    al.    in    litura    B  1)    rell.  o)    corripiendos    B  2.  p)    collo- 

quentibus  A  4  et  m.  al.  B\.         q)  ita  A\;    cervac  rell.  r)  ita  A  1;    quae  rell.  s)  stederunt  A  1. 

45  t)  (et  om.)  invocavit  A  3.  4.         u)  >h.  al.  B  1.         v)  et  add.  A  3.  4.        w)  pr.  m.  suppl.  B  \.        x)  ad- 

prehendit  AS.       y)  f.  c.  AS.       z)  ita  A\;  de  ipso  lacte  A3\  (ab  m.  al.  add.  B\)  ipso  (ab  add.  B 3) 

lacte  -4  4.  B\.  2.  3.         a)  ita  A\;   liniebat  reli.  b)  eorum  B  2.  3.         c)  m.  al.  B\.         d)  ita  A  1 

et  pr.  m.  B  \;  in  se  senserunt  A  3.  4.  B  2 ;  senserunt  B  3.        e)  bis  scr.  A  1.        f)  om.  B  2.  3.       g)  ita 

A\;    aepulari  AS;    epulari  rell.         h)  s.  Gr.  om.  A\.         i)  ita  A\;  Filii  rell.         k)  q.  est  om.  (A3). 
50  1)  quali  .4  3.  4.    B2.  3,    ut  infra.  m)  om.  B2.  n)  mendat  A\.  o)    scio  ego  iterant  B  1.  3 

(non  B2).        p)  »i.  al.  add.  B\.         q)  ni  pr.  m.  B\.        r)  eorum  add.  AS.         s)  ipsum  .14. 

1)  Apud  j>r<>  cum  accipitur. 


il).  10.'),  24. 


416  VITA  GOARIS  CONFESSORIS  RHENANI. 

pg.77,19.  notens*  est  Domimts  pa/rare  mensam  in  deserto,   et:    Onnm  magnificata   sunt  opera  tua, 

il.     IAB    •><      J  .  .       .       ,  ' 

DomineV  Adb  illi  tiinorec  et  tremore  concussi,  nihild  ausi  fuerunt  responsise  ei 
dare,  sed  speraverunt  se  subitaneaf   morte  interire8  supplicioh. 

(G).    Et   caeperunt  ambulare  et  venerunt  Treverasa   civitate.    Vir  autemh   Dei 
sanctus  Goar  perc   orationes    et    ecclesias    sanctorum,    sicut   solebat,    pergebat.     Et  5 
illi  legatari'1  festinaiiter  venerunt  episcopoc;  invenerunt  eumf  in  civitate  sedentem 
in  solio  suo  una  cum  clero  suo.    Nuntiaverunt^  ei  omniah,  quod1  eisk  contigerat1 
vel   quodm   factum    viderunt   de   ipso    viron    sancto.     Qui   cum    audisset,    cum   ira- 
cundia  caepit  dicere:  'Non  est  alia  causa  nisi  prestinatio0-  \  qui  sic  mane  commedit 
et  bestiis1'  mulgit'1;  inquerere1-   debemuss,  quid1    sit  causa11  vel  prov  quale  ingenio  io 
hocw  faciat:    six  ex  Deiv  parte  fit7',  an  ab  adversario' 2.     Qui  cum  kaec  dixisseta, 
ecce   vir  Dei  Goar   intravit   in  domob   ubi  episcopus  sedebat!     Qui    cum  intrasset, 
caepit  providerec,  ubi  discipulus  suus'1  stare  potuisset,  vel  ubi  cappam  suam   pen- 
deree   vel  absconderef  licuisset,    et   videbats  in   angulo  domih   quasi   f ustem 3,    ei1 
vel  maniculok  suo  sic  simulantem ;    ad  erat1  radius  solis  per  fenestilla111-4  veniens.  15 
Qui  cum  adpropiasset"  ad  fustem  simulantem0,  pendit  cappam1'  suam  super  ipsum'1 
et  ministrum    suum   ibidem  stare  praecepit5.     Quod  cum  baec1'  vidissets   Eusticus 
episcopus  una '    cum  clero  suo,  dixit:   'Videtis  nunc,  quid  facturus  estu?     Non  est 
haecv  causa   ex  Deo.     Si   ex  Deo   fuisset""',    tam    manex  non    commedisset   vel    bi- 
bisset;  quiay  anteriores2   sancti  per  elemosinasa   et   ieiunia  intraverunt  in  regnum  20 

Capp.  5.  6.     A\.  2  (a  l.  2).  3.  4.    .81.  2.  3. 

Cap.  5.     a)  potest  est  pr,  m.  /3  3;    est  m.  al.  suppl.  51.  b)  ita  A  1 ;    At  rell.  c)  tr.  et 

tira.  5  3.  d)    in   nihil   redit   .4  2;    nihil   m.   al.    .81;    nullum   .4  3;    non   B  2.  e)   ita  A  1 ;   a.  f. 

responsum  (responsum  a.  f.  A  3)  rell.  f)    subitania   m.  A  2 ;    subita  m.  A  4 ;    subitaneae  mortis  A  3. 

g)  cum  add.  A  4.         h)  om.  B  3.  25 

Cap.  6.  a)  ita  A  1  etpr.  m.  A2\  Treveris  civitatem  rell.  b)  hic  (rectius  k  nota  =  autem,)  A  2. 
c)  ita  .41.2;  per  e.  et  or.  .4  3;  orationibus  ad  ecclesias  (ecclesiam  B  2)  A  4.  B 1.  2 ;  propter  ora- 
tiones  ad  ecclesias  8  3.  d)  ita  A  1 ;  legatarii  A  2.  3 ;  legati  rell.  e)  ita  A  1 ;  ad  episcopum  re.ll. ; 
et  add.  A  3.         f)  in  c.  eum  A  3.         g)  ergo  add.  A  3.         h)  omne  B  3.         i)  quae  A  3.  4.  k)  e :  : 

pr.  m.  51;    in  via  add.  .4  4.  1)  contigerant  A  3.  m)  qu:  pr.  m.  B\.         n)  om.  A\\    s.  v.  A  3.  30 

o)  ita  A 1.  B  3  et  pr.  m.  A2.  B  \.  2;  m.  al.  corr.  pr(a)estigiatio  B  \.  2;  praedistinatio  J.4;  prae- 
sumtio  A  3.  p)  ita  A  1 ;  bestias  rell.  q)  mulsit  B  3.  r)  iia  A  1 ;  inquirere  rell. ;  hoc  add.  A  3. 
s)   debere  A  4.  t)    que  A  4.  B  3.  u)    causae  B  2.  v)   per  quale  ingenium  A  3.  w)    haec 

facit  v!3.  x)  sed  A\.  y)  p.  D.  A  4.  B2.  z)  sit  .4  2.  4.  B3.  a)  audisset  .4  4.  b)  ita 

A\.  2;    domum  rell.  c)    ita  A\.  2.  3;    pr(a)evidere   rell.  d)   eius  B  2.  e)    suspendere  B  3.  35 

f)  absconde  pr.  m.  B2.  g)  vidit  .4  3.  h)  ita  A\  et  pr.  m.  B\;    om.  A2;    domus  rell.  i)  ei 

—  sic  om.  A  4.  k)  maniculos  suos  B  3.  1)  Aderat  A  1.  2.  4  (ubi  autem  add.).  B  2 ;  sed  erat  A  3 ; 
advenit   /3  3;    Ubi  advenit  r.  —  simulantem    m.  al.  in    mg.  sup.  suppl.  B\.  m)  ita  scripsi;    per  fe- 

nestras  stilla  A  1 ;    per   fenestellam  .4  3.  .8  2;    per   fenestram  rell.  n)   venisset  B  2.  o)  ita  51; 

s.  pcpendit  (m.  al.  corr.  suspendit  A3)  A3.  B2.  3;    s.  pendebat  A2.  4;  haec  ohi.  A\.  p)  campam  40 

.41,   ut  infra.  q)    ipsam  /3  3.  r)    om.  A2.  3.   /3  2.  s)    videret,    om.  R.  5  2.  t)   uno  .41. 

u)  Goar  add.  A  4.  v)  ista  A  3.  wj  esset  .4  4.  5  2.  x)  prima  add.  A  4.  y)  Qui  pr.  m.  5  1.  2. 
z)  nostri  otfd.  J.  4.         a)  i.  et  elemosi(y)nas  5  1.  2.  3. 

1)  Intellegitur  praestigiatiOj    unde   Wandalbertus  verbis  magica  arte  et  maleficiis  utitur. 
2)  Wandalbertus  addit:    Haec  ita  iactabantur,  tamquam  sola  abstinentia  quis  aliquando  et  45 
non  caritate  sinceroque    in  Deum    amore  sanctus  extiterit.  3)  Idem:    vectem    ligneum. 

4)  Idem:    per  modicam  fenestram.  5)    Idem  addit:    Neque  mirandum  est  solis  radium 

ad  obsequium  viri  sancti  ligni  duritiam  praebuisse,  cum  qui  creatori  devote  famulatur, 
ei  sit  etiam  creatura  ex  creatoris  voluntate  subiecta. 


VITA  GOARIS  CONFESSORIS   RHENANI.  417 

Dei.  Nunc  autem8  ista  eausa  quidb  sit  nescio0:  niane  commedif  ei  bibitd,  bestias 
mulgit*,  cappani  suam  iu  radio1  solis  pendit8.  Accedath  propiua1  et  reddat 
rationem,  si  ex  Deik  parte  haec  facil  '  an  ex  adversario1"'.  Qui"  cum  interro- 
gatus  fuisset,  vir  Dei°  sanctus  Goar1'  dixit:  'Deus  iudex  iustus'1,  fortifl,  tu  scis1' 
5  omnia,  tus  nosti,  quod  de  adversario'  parte  nihil  consentio"  nequev  consentire 
cupio  nequew  cappam*  meam  in  radio  solis  pendentem  scioy  uisiz  in  fuste8  roboreo 
et  bestias  illas  per  nulla  maleficia  administravi,  nisi  quod1'  ipsa  hora  trausacta 
Dominus0  niihi  ordinavit,  etd  meuni  eibuin  vel  potuni  manee  commedendum  Do- 
minus  novit,  qui  omnia  iudicat  . 

10  (7).    Haec    quoque11    ipso    viro  Dei  dicente,    venit    puer   de    clero    Treverorum 

nomine  Liobgisusb,  portans  in  brachio  suo  infantem  tres  noctes  habentem,  qui 
fuit  iactatus0  in  illa  conca  marmorea,  sicut  est'1-1  consuetudo  Treverorum,  ute 
pauperculas1  feminas  infantes  eorums  solent  iactare.  Haecque1'  consuetudo  erat, 
ut   quando    vel  quomodo  aliquis   homo2  de    ipsos1    infantes   proiectosk  quos    nutri- 

16  carios3  vocant1  ab  illis  matriculariis  sancti  Petri  comparare™  videbantur.  epi- 
scopum"   ipsum    infantem    praesentare0    deberent,    et    posteaq   episcopo'1   auctoritas 

Capp.  6.  7.     A  1.  2  (ad  l.  2).  3.  4.    B  1.  2.  3. 
Caji.  6.     a)  hic  A2,   male  intellegens  notam,  <Ie  qua  supra.        b)  quae  ^4  4.        c)  quia  add.  A4. 

d)  et  add.  A±.  e)  mulsit  BS.  f)  radios  A  i.  g)  desinit  A2;    pen(de  m.  al.  in  litura)t  B2; 

20  suspendit  .4  4.  BS  et  m.  al.  AS;    Nunc  add.  A±.         h)  Ecce  dat  A  1.         i)  propitius  A  1;  proprius  A  3. 

k)  i  m.  al.  in  Htura  B\;   p.  D.  AS.  B2.         1)  faciat  A  4.         in)  ita  .4  1;    adversarii   (eadem  m.  corr. 

adversario  A  1)  rell.         n)  Cum  autem  A  4.         o)  ita  A  1.  3.  B  2;  Domini  A  4.  B  1.  3.        p)  Goarus  .4  4. 

q)  iutus  pr.  m.  B  1.  r)   cis  j>r.  m.  B  1.  s)    et  .4  4.  t)    ita  A  1 ;    adversarii   (sed  ii  m.  al.  in 

litura  B\)  rell.        u)  sentio  B2.        v)  n.  c.  c.  pr.  m.  superscr.  .4  1.        w)  enim  add.  A  3.        x)  capam 
25  h.    I.    A\.  y)    :  :  scio   pr.    m.    B\.  z)    sed  ^13.  a)  fus(te  m.   al.)  r.  B\;    fustis  robore  .4  4. 

b)  ex  tuo  adiuvamine,    qui   ipsas  bestias  admonstrasti,    qui  omnes  alis  et  adiuves  istos  miseros  ad  refo- 

cilandum  pro  verbis  quod  —  iudicat  .4  4.         c)  m.  D.  .4  1.         d)  ita  .4  1.  3.  7?  2;  om.  B  \.  S.        e)  m. 

al.  add.  B  1. 

Cap.  7.     a)   om.  B  \.  S-  b)    ita  A\;    Leobsisus   rell. ;    et    add.  B  3.  c)    coniactatus  A\. 

30  d)  c.  est#3.         e)  ubi^4  4;   vel  sicut  pro  ut  ^4  3.         f)  ita  .4  1  ct  pr.  m.  B2;    pauperculae  f(a)eminae 

(sed  utraque  e  in  litura  B  \)  rell.         g)  ita  .4  1.  B2.  3;    earum  A4;    suos  A  3  et    m.  al.   B\.         h)  et 

haecvl3;  Haecque  —  confirmabat  om.  Ai.       i)  ipsis  infantibus  iactatis  .4  3.       k)  cori :  proiectatos  A  1 ; 

proiec(tos  m.  al.)  B  \.  1)  inveniebat  m.  al.  acld.  B  \.  m)   compare  .4  1;    versu  exeunte  om.  BS. 

n)  ita  A\.  B\  (pr.  m.);  episcopo  rell.        o)  praesentari  A  3.         p)  pterea  A  \.         q)  ita  .4  1;   a.  epi- 
35  scopi  A  3 ;    episcopi  a.  rell. 

1)  Temporis  praeteriti  meminit  Wandalbertus :  Moris  quippe  tiinc  Trevirorum  erat, 
gui  de  fatis  conchae  illius  kaec  rettutit:  quae  etiam  concha  nunc  in  monasterio  Prumia 
dono  Pippini  clarissimi  regis  aquaeductui  mancipata  fratribus  aquam  coram  refectorio 
praebet.  Consuetudinis  illius  finem  humanum  perspexit  suoque  more  faceto  exposuit,  qui  de 
40  describendis  moribus  institutisque  publicis  patriae  nostrae  optime  meritus  est  L.  T.  de  Spittler, 
'Von    einer    Findelanstalt    zu    Trier    im    7.   Jahrh.'   (Opera   omnia,    tom.    VIII,  p.   209  sqq.J. 

2)  Haec  Wandalberto  interprete  melius  iutellegenda  sunt:  Si  quando  igitur  id  contigisset 
(scilicet,  ut  infans  expositus  essetj,  custodes  vel  matricularii  ecclesiae  puerum  accipientes, 
quaerebant  in  populo,   si  quis  forte  eum  suscipere  nutriendum  et  pro  suo   deinceps  habere 

45  vellet;  ubi  ad  eam  rem  offerret  se  aliquis,  infans  qui  esset  expositus  episcopo  defere- 
batur,  et  eius  privilegio  auctoritas  nutriendi  habendique  parvuli  ei  qui  a  matriculariis 
susceperat  firmabatur.  Matricularii  ubi  matutinis  horis  infantem  sanguinoleutum  pannisque 
involutum  ad  ostia  ecciesiae  reppererunt,  si  parente*  inquirere  uequibant,  ipsum  consentiente 
martyrario   venumdabant,    pretiocpxe   dato,    emptor   eum    'in   sua   servitia  ac  solatia'    iuxta  legib 

50  ordinem    accipiebat ;    cf.    Formulas   Andecai:    c:  49,    Turon.    c.   11    (ed.    Zeumer  p.  21.    141.}. 

3)  Cf.  Form.    Turon.  c:  11:   ipso  infantulo  homini  aliquo  ad  nutriendum   dedimus. 

SS.  R.  Meroving.  IV.  53 


418  VITA  GOARIS  CONFESSORIS  RHEXAXI. 

ipsoa   horaine  de   illo    nutricario    confirmabat.      Quod1'   videns    Rusticus    episcopus 
illuni   iufantein  portantem,  dicebat:   'Modo  invenire  possuinuse,  si  ex  Deo  est  Goar'1 
sapientia  aut°  virtutes  quaef  facitg  an  ex  adversario.    Si  ex  Deo  est,  f'aciath  nobis1 
cognitumk,  qui1  f'uitm  pater  ipsius11  infantuli,  vel°  matrein  eius  denoniinet",  et  cre- 
dimus'1,    quod    non1'   est    eius    causa   pristinatios.     Et   sif    hoc    facere"   non  potest,  s 
capitalev  vereaturw  sententia,    interim    ut    sciamus,    quidx   esty   causa   suaz'.     Non 
hoca   dixit   propter    hocb   causa,    ut    ipse   tunce   cognitor    de    semet   ipso'1   fuissete, 
sed  utf  scelera1*  vel  crimina  sua  principalia  iam  latere  non  poterant.    Qui  dixit  ad 
virum  Dei  sanctum8  Goarum":  'Goar!'    Qui  respondit1:   'Ecce  adsum!'    Quik  dixit: 
'Multa  de  te  audivimus1    simulque    et"1  vidimus,    non    ego  solus,  sed  et  tota  pleps  10 
hic"  cougregata.     Modo  ostende  nobis  ministerium  tuum,  si  verum  sit°  an  falsum. 
Si  verum  est1',    per  oboedientiam  veram    demando'1   tibi,    ut  facias  istum  infantem 
innotescere  nobis   genitorem    suum1'   et  genetricem  suam  similiter.     Si  baec  facere 
potess,  credimus*    tibi11   et  tuasv  virtutes;    sin  autem,  nibil  tibi  credere  habemus'. 
Quow  baec    audiens    vir    Deix   beatusy   Goarusz,    suspirabat    graviter    et    lacrimis'1  is 
sine"    cessatione    fundebat,    dicens,    ut   quide   pontifex    suusd    talem    inanem    atque 
ineptam  oboedientiame   facere*    praecipisset".     Et   dixit:    'Christus,    filius  Dei.    qui 
temet    ipsum    exinanisti"   et   formam    servi    accipere    dignatus   fuisti1,   fac   mecum, 
quamvis  indigno,  tamenf  clientulok  tuo*  misei*icordiam  tuam,  ut  cognoscat  iste  epi- 
scopus   vel    pleps   eius,     quia   te    diligo1,    te   adoro,    tem    servire    cupio,    creator   et  20 
redemptor"   meus'.     Et    haec    dicens,    accedens0   ad    hominem,  qui    illum    infantem 
in  brachio  gerebat1',  dixit  ad  illum:   'Quod'1  noctes  habet  infans  iste?'    Qui  dicit1': 
'Tres'.     Vir   Domini8    Goar    dixit:    'Trinitas    sancta,    te    invoco   atque  te,  infans,  in 
nomine*   trinitatis   coniuro,    ut    genitorem  tuum  per  nomen  denominis"   et  genetri- 
cemv  tuam  similiter  faciasw'.     Ipseque  infans  dixit:   Tste  est  pater  meus  Eusticus  25 
episcopus,    et    mater    mea  Aflagia*-1  nuncupatur'.     Quo    audito,  episcopusy   cecidit 

Cap.  7.     .4  1.  3.  4.    B\.  2.  3. 

Cap.  7.     a)    ita    A\;    ipsura    hominem    B\    (pr.    »i.).    2;    ipso    homini    B3;    ipsi    homini    .4  3. 
b)  Cum  autem  vidit  R.  A  4.  c)  us  m.  al.  B\;    possum  B  3.  d)  ita  A\;    est  Goaris  .44.  B2  et 

m.  al.  B  1 ;    Goaris  post  sapientia  A  3,    om.  B  3.  e)  t  m.  al.  B  1 ;    et  A  4.  f)  quas  A  3.  4.  B  3.  30 

g)  fecit  .4  3.  h)  nunc  add.  A±.  i)  hoc  add.  A  4.  k)  agnitum  B  \.  2.  3.  1)  quis  A  3.  4.  B3. 
m)  est  .4  3;  sit  A  4.  n)  istius  .4  4.  0)  vel  —  denominet  om.  A  1.  p)  uominet  .4  4.  q)  cre- 
demus  .4  3;  ei  add.  .4  4.  r)  om.  .4  4.  s)  ita  A\;  praestinatio  B\;  prestinatio  m.  al.  corr.  presti- 
giatio  B2;    prae(de  eras.)stinatio    B3;    praesumtio  .4  3;    ex  Deo  jrro  pr.  .4  4.  t)  se  (?)  pr.  m.  B  \. 

u)  pr.  m.  mppl.  B  \.         v)  ita  .4  1  et  pr.  m.  B3;    capitali  rell.         \v)  feratur  sententiam  corr.  feriatur  35 
sententia   B  3.  x)    quae  A  3-  y)    sit  A  4.  z)    ita  ^4  1.3;    eius  rell. ;    reddat   nohis   rationem 

add.  B  3.  a)  haec  .4  3.  b)   ita  A  1  ;    hanc  causam  rell.  c)  esse  pr.  m.  B  3.  d)  se(metipso 

m.  al.)  B\.  e)  fieret  A  3.  f)  ita  .4  1.  4.  B  3 ;  quid  B  1  (pr.  m.);  quod  B  2 ;  ideo  quia  pro  ut^4  3. 
f)  scelere  A\.  g)  pr.  m.  suppl.  B\;  om.  B2.  h)  Goarem  B\.  2.  3.  i)  dixit  B2.  k)  Cui  B3. 
1)  us  m.  al.  B  \.         m)  et  om.  et  vidi  in  litara  B2.         n)  c.  hic  B3.         o)  est  B  \.  3.  p)  sit  A  4.  40 

q)  demado  pr.  m.  B  \.  r)  (su  m.  al.)um  B  \.  s)  potest  A\;  potes:  A  3.  t)  credemus  A3.  u)  te 
pr.  m.  corr.  tibi  B  \.  v)  tuis  virtutibus  .4  4.  w)  ita  A  1 ;  Quod  hacc-4  3;  Quo  om.  rell.  x)  pro 
add.  A  1.  y)  sanctus  B  3.  z)  ita  A\.  4;    Goar  reil.  a)  ita  A\;    lacrimas  rell.  b)  f.  s.  c. 

B\.  2.  3.  c)  qui  B2.  d)  suo  B  3.  e)  obedientia  A  \.  f)  om.  B  \.  2.  3.  g)  ita  A  1; 

pr(a)ecep.  rell.  h)  sti  m.  al.  B\.  i)  ita  .11;  es  rell.  k)  clianculo  .4  1.  1)  m.  al.  B  \.  m)  ita.  A  1  15 
ci  pr.  m.  A  3;  tibi  rell.  n)  m.  al.  B  \.  o)  accessit  .4  :j.  p)  et  add.  A  3.  q)  ita  A\  et  pr.  m.  B  1 ; 
quot  rell.  r)  dixit  B2.  s)  Dei  B3;  Vir  autem  Dei  sanctus  G.  B2.  t)  sanctae  add.  A3  et  m. 
al.  B  \.  u)  ita  A\;  denomines  rell.  v)  ita  A3.  B  \.  3;  genitric.  A\  cum  rell.  w)  facies  B  2. 
x)  ita  A\;  Afflagia  ^4  4 ;  A(f  m.  «/.)fla(via  m.  al.)  B\;  Aflaia  A3.B2;  Afflavia  £3;  Flavia  Wand. 
y)  episcopo  A\.  50 

1)  Nomen   sine   dubio   ex  afflare  ductum,   quod  est  verbum  sacrum  et  magorum  proprium 
(Forcell.),  afflandi  potestatem  significat,  ideoque  Afffagia  ea  est  quae  afflat,  i.  e.  incantat. 


VITA  GOARIS  C0NFE8S0RIS   RHENANI.  419 

velociter*  ad  pedes  beati  6oarib,  dicens:  'Nunc  scio  rere,  quia  Goar  estc  vir 
sanetus'1  Dei,  quia  ista  Bcelera  sic  absconsa  putavi6,  nt '  nullus  homo  scire  alius8 
debuisset,  nisi  ego  et  illa  femina  et  unus  puericulus11  meus'.  Quo1  haeek  audiens 
vir  Dei  sanctus  Groar,  stabat  stupefactus  atque  in  excessu1  mentis,  dicens:  Ifeu, 
5  domine"1,  heu!  Quure  per  nie"  misero0  depuplicatus  devenistip?  Melius  fuisset 
anteaq  absconsa  confessio1  quam  ista8  principalis'  depuplicatio,  quia  sermo  divinus 
cst :  Nihil  opertum,  quod  non  reveletur,  et  occultum,  quod  non  8cieturu.  Nunc  vcrov  uatth.  10,2«. 
adquiesce  consiliis  nieis  et  accipe  duram  et  prolixam  penitentiam  iudiciow  sacer- 
dotumx,   taleni   penitentiam,    ut    non  solumy  sit  in  verbis,  sed  etiam   (irmam  radi- 

10  cem  teneat  in  corde  tno,  ut  diabulus,  qui  de  absconsa21  opera  tua  mala  gaudebat, 
de   tua   puplica   confessione   et    digna  penitentia   satis   ingemescata.     Et    noli  esse 
disperatus,    sed    fidenter1'   adtende    dominica    praecepta,  quic    dignatus  est'1   dieere: 
Non  veni  vocare  iustos,  sede  peccatores  adf  penitentiam.    Ideo  tu  sic  fac8'.    Considera  Luc.6,32. 
sententiain1',  quam  *  beatus  euangelista  Iohannis1*  ait1:  Age  penitentiam  et  opera  tua  Apoe.2,6. 

u  prioram  fac   et   subteriora   dimitte.     Et  Dominus   per  prophetam  Ezechiel"   dixit:  In  Ezech.w, 
quacumque  die   conversus  fuerit  peccator,  omnia  peccata  eius  in  oblivione0  traduntur^. 
Mitis    est    Dominus    ad    demittendum0-  ;    nos    oportet   esse    paratos    ad    penitendum. 
Considera  mediocritatem  vel  parvitatem  meam.     In  quantum  pietas  divina  nie  ex- 
audire    dignata    est1*,    Deo    vitas   condonante,    pro    te    septem    annis1    penitentiam 

20  facere  cupio,  quantum  parvitas  mea  subpetit.     Non  quod    te  precibus  vel  peniten- 
tia4  mea  tantum  necesse  sit,  quia"  multisv  et  magnis  bonis  pro  te  orare  vel  peni- 
terew  sciox,   sed  considero,    quod  dixit  beatus  Iacobusy   apostolus:    Oratc  pro  alter-  iac. 5, 16. 
utrum7' ,    ut   salvemini   a  peccatis  vestris.     Nama  ego   sic  facere  cupio,  Christo  opem 
ferente'. 

25  (8).    Hanc   quoque   famam    vel   gestam8   novam  audiens  Sigibertusb   rex   Fran- 

corum,    statim    sine    mora,    transmissis    legatariis1-'   suis,    iussit    beatum    virum    Dei 

Capp.  7.  8.     A 1.  3.  4.   B  1.  2.  3. 

Cap.  7.     a)  om.  A  4.  b)  ita  A  1 ;    Goaris  rell.  c)  es  .4  3.  d)  D.  s.  ^4  4;   D.  om.  B  3. 

e)  putabam  .4  3.  f)  (u  m.  al.)t  B  1.  g)  om.  A3.  h)  ita  scripsi;  periculus  Al;  puerculus  corr. 
30  puerrulus   A'l;    puerolus   .4  4;    puerulus   B\.  2.  3.  i)    ita  A  \.    B\    (pr.  m.).    3;    Quod   ^4  3.   B  2 ; 

om.    A  4.  k)    om.    B  2.  1)    excessum    m.  A  1.         m)    heu    d.    B  3.         n)    om.  A  3.         0)    ita  A  1 ; 

miserum  rell.       p)  es?  Melior  tibi  f.  ^4  3.       q)  ante  ea  A  1 ;  :  :  :  antea  B  \.       r)  con(fessio  m.  al.)  B  \. 

s)  iste  B  2,  corr.         t)  eadem  m.  in  mg.  suppl.  A  4.         u)  sciatur  B  3.        v)   ergo  A  3.         w)  ab  aliquo 

m.    al.    in    litura    B  \.  x)    sacertotum    A  \    (ut    infra) ;    et    add.    A3.  y)    m    sit    in    m.   al.  B  \. 

35  z)    ita  A  1 ;    absconsis   operibus   tuis   malis  A  3.  B 1    (ubi  is,    ibus,    is,    is   m.  al.J ;    absconso   opere   tua 

mala  B  3 ;   absconso  (e  corr.  absconsa  B  2)  opere  tuo  malo  (male  ^4  4)  A  4.  B  2.        a)  quia  non  est  disci- 

pulus  super  magistrum  neque  servus  super  dominum  suum  (=  Matth.  10,  24).    Nunc  add.  et  pergit  etiam 

noli  A  4.       b)  fideliter  B  3.       c)  quia  A  3.       d)  pr.  m.  superscr.  B  1.       e)  a  add.,  sed  eras.  B\.       f)  ad  p. 

om.  A  4.  g)  et  add.  A  3.  h)  penitentiam  B  3.  i)   quia(?)  pr.  m.  B  1 ;    quam  —  penitentiam 

40  versu  ineunte  om.  A  1.         k)  ita  pr.  m.  B  1 ;  Iohannes  euang.  A  3 ;  euang.  Iohannes  rell.         1)  dixit  A  3. 

m)  prima  A  3  cum  Vulg.  n)  ita  A\;    Ezechihel  ^4  4;    Ezechielem  rell.  o)   oblivionem  ^4  4.  7?  2. 

p)  tradentur  B  \.         q)  te  mittendum  A\;   dim.  rell.         r)   dignatur  ^4  3.         s)  ita  A\.  3;    vitam  rcll. 

t)  ita  A  1 ;   p(o)enitent(c)i(aje  me(a)e  (m.  om.  A  4)  A  4.  B  1.  2.  3  ;    (te  om.)  preces  meae  vel  paenitentia  tibi 

tantum  necessariae  sint  A  3.  u)  ex  add.  B  3.  v)  multos  et  magnos  bonosque  A  4.  w)  peni- 

45  teri  AS.        x)  om.,  m.  al.  suppl.  convenit  B  2.        y)  Iacob  Al.        z)  alterutro  B3.         a)  et  add.  A3. 

Cap.  8.     a)  ita  A\;    vel  gesta  nova  (nove  pr.  m.  B  3)  £1.  2.  3;    novam  vel  gesta  ^4  3;    (v.  g. 
om.)  novam  A  4.         b)  Sigubertus  A\.         c)  ita  A\.  3;    legatis  rell. 

1)  Busticus  paenitentiae  annos  ipse  absolvit,    censente   auctore  Gestorum   Trev.  (SS.  VIII, 

p.  lbSj :    Hic  primo  reprehensibilis,    set  postea  per  beatum  Goarem  correctus,    in  ecclesia 

50  beatae  Mariae  quae  vocatur  Litns  ad  martires  septem  annis   reclusus  poenitentiam   gessit. 

53* 


420  VITA  GOARIS  CONFESSORIS  RHENAXI. 

Goarunr1  ad  se  venire.  Qui  cum  venisset,  inteiTOgavit  eib  universac  per  ordinem 
quae  gesta'1  fuerant,  tam  de  legatariise,  quam  de  bestiis,  seu  de  illo  episcopo f  velg 
de  illoh  infante1  parabolantek- l.  Haec  rege  interrogante,  beatus  Goar  nihil  ei 
respondit.  Tunc  rex1  Sigibertus  commotus  dixit:  'Per  oboedientiam  regum  et  prin- 
cipum  seu111  episcoporum  vel  sacerdotum  tibi"  demando,  ut  mihi  dicas  de  ista  5 
causa,  quod0  mihi  dictum  est  de  temet1'  ipso,  si  verum  sit  an  non'.  Tunc  respon- 
dens  vir  Dei  beatus'1  Goar  dixit:  'Christus1',  filius  Dei,  qui  temet  ipsum  exinanisti 
et  humiliares  dignatus  es1,  ut  nos  redemeres"  et  exaltares,  misererev  meiw,  quam- 
vis  indigno,  tainen  dex  tua  misericordia  non  disperantemv'.  Et  accedens  ad  regem, 
dixit:  'Quid  vis,  ut  tibiz  dicam  aut  quale  responsum  tibi  reddam?'  Qui  dixit:  'De  10 
hoc  quod  audivi  de  te,  quae  tibi  vel  legatariisa  episcopob  Trevei*orum  seu  ipsoc 
episcopo  contigerit'1'.  Ipse  vir  Dei  beatus  Goar  dixit:  'Dic  modo,  quomodo  tibi 
dictum  est,  ut  audiam;  et  per  oboedientiam  quode  praecepisti  dono*  tibi  respon- 
sum'.  Tunc  rex  Sigibertus  omnia,  sicut  contigeratg  vel  factum"  fuit,  universa 
per  ordinem  ei  disposuit.  Tunc  dixit  vir  Doinini1  sanctusk  Goar:  'Oboedientiam  15 
neglegere  non  debeo;  tamen  aliud  tibi  non  dico,  nisi  sicut1  dixisti.  Verumtamen 
aliis"1  sic11   cernitur  fuisse0   factum,  quomodo  tibi  dictum  est'. 

(9).    Mirante  autem  rege  atque  dicente  universa  miracula  quae  facta  fuerant, 
populus   totus    clamabat    ad   regem,    ut   ipsum  virum  Deia   Goarumb   constitueretc 
episcopum  Treveris  civitated.    Quoe  haecf  audiens  rex,  gratuitu^  animo  has  preces  20 
populi  et  universo  clero  Treverorum  cupiebat  implere  et  una  cum  consensu  sacer- 
dotum 2  dixit    ad    beatum  Goarum,  ut   episcopus  fieret  Treverorum.     Statim  autem 
ut  hoch  vir  Dei  audivit,  dixit:   'Melius  est1  enim  mihi  mori  quam  super  episcopum 
adhuc   viventemk-3  ministerium    illius    accipere    et    peccare   in    conspectu    Domini. 
jtatth.10,24.  Considera  nunc,  rex1,  sententia111  divina,  quia  non  est  discipulus  super  magistrum  ne-  25 
ib.  v.  25.  que  servus  super  dominum  suum.    Etn:  Si  patremfamilias  Beelzebub  vocavcrunt.  quanto 
magis  domesticos  eius?     Nunc   igitur   demitte0    illum  episcopum  penitentiam  veram 
Luc.6,37.  atque  perfectam  agere  velp  consummare,  Dominoq  dicente:    Dimittitc,  ct  demittctur0 
vobis.      Et    si    Deus1'    te    regem    seculi    constituit,    sciess    te    regem    sempiternum 
habere*   in  caelis.     Ideo   dimitte  Rusticum11   paeniterev  facinora   sua,    sicut  vis,  ut  30 

Capp.  8.  9.     A  1.  3.  4.    B  1.  2.  3. 

Cap.  8.     a)  Goarem  J5  1.  2;  Gaorem  m.  al.  corr.  Gaarem  BS.        b)  ita  A\;  eum  rell.       c)  de 
universus  A&.  d)  om.  A4.  e)  ita  A\.  3.  4;   legatis  rell.  f)  ep.  vel  de  om.  Ak.  g)  v(el 

m.  al.)  B\.  h)  om.  B2.  i)  infantem  pr.  m.  B  \.  k)  loquente  A  3.  1)  S.  r.  Ak.  m)  sive  ^4  3. 
n)  om.  B3.        0)  quae  m.  dieta  AS.  4.  p)  te  (om.  met  ipso)  ^13.  q)  sanctus  .4  4.         r)  Christe  35 

fili  B  2.  3.  s)  humiliari  A  3.  t)  est  pr.  m.  B  3.  u)  ita  A  1 ;    redimeres   rell.  v)  misere- 

mini  A\.  w)  mihi  B  3.  x)  om.  A\.  y)  desperantem  ^14;  desperante  ^4  3.  B2.  3.  z)  d.  t.  B  2. 
a)  ita  A\.  3;  legatis  rell.  b)  ita  A\;  episcopi  rell.  c)  ep.  ipsi  B\.  d)  ita  A\;  contigerunt 
rell.  e)    quam  AS.  4.  f)    ita  Al.  3;    do  rell.  g)    ita  A\   et  pr.  m.  B\;    contigerant  rell. 

h)  facta  fuerant,  (u.  om.)  ei  per  0.  B  2.         i)  Dei  A  4.  B  3.        k)  beatus  J5  2.         1)  m.  al.  in  litura  B\.  40 
m)  alius  A\.         n)  om.  A  4.         0)  factum  fuisse  A<\. 

Cap.  9.     a)    sanctum  add.  A  3.           b)    Goarem  B  \.  2.  3,    item   infra.           c)  constituerat  A  1 ; 

constituerit  pr.  m.  B  3.           d)   civitaete,  prius  e  expunct.  A  1 ;    civitat(i  e  corr.)  A  4-  e)   ita  A\  et 

pr.  m.  B\;  Quod  A3.  B2.  3;  om.  A±.  f)  om.  B2.  g)  ita  Al.  4;  gratuito  rell.  h)  v.  D.  h.  AA. 
i)  enim  est  B  2.       k)  vivente  A\.       1)  om.  AA.       m)  sentia  d.  A  1 ;  sententiam  divinam  rell.       n)  Et  45 

—  domesticos   eius   om.  A4=.           0)   ita  A\;    dim.  rell.           p)  pr.  m.  superscr.  B\.  q)   d.  D.  ^14. 

r)  ita  A  1.  3 ;  Dominus  rell.  s)  et  si  r.  A  3.  t)  in  c.  h.  desideras.  Ideo  A  3.  u)  episcopum 
add.  A  4.         v)  peniteri  A  3. 

1)   Gall.   'parler' ;  Wandalbertus :  esset  locutus.  2)  Et  primorum  palatii  add.  Wan- 

dalbertus.  3)  Id  quod  canonibus  interdictum  erat ;   cf.  supra  p.  377.,  n.  2.  50 


VITA  GOAUls  CONFESSORI8   KIIKNANI.  L2J 

Doininus  dimittat  fcibia  factab  tua  '.     Haecque/   audiented  rege   atque  Buspiranl 
dixit:    lPer   salutein    principume    voluntariae    obocdio    consiliis  tuis;    nam  si  Deus1 
noster  haecK' non  voluisset,  per  te  tanta  miracula  non  ostendisset' ;  et  dixit:    Vere1' 
aliud  non  fiat1,  nisik   episcopus  esse  debes1    Treveroruni'.     Cuin'"   hec  audisset  vir 

6  Domini"  Goar0,  suspiravit  graviter  et  dixit:  'Demitte1'  niihi'1  ad  cellulam1  meam 
pei"gere,  et  responsuin  tihi  dare  non  dubito'.  Tunc  rex  et8  dixit:  'Vade  cum  pace 
et  supra  viginti  noctes  -  iterum  ad  nos  venies  Mittis'  ad  civitate'.  Hec  quoque 
regi"  cogitante,  utv  beatuni  Goarumw  fierix  ordinaret  episcopum,  sed  vir  Deiy 
aliud   cogitabat.     Considerabat   seiitentia*   divina,   quiaa  gui  se  <r<ill<it  humilidbitur,  Luc. u.ii. 

10  et  <j<</  se  humiliat  exaltabitur,  pergebatque1'   ad  cellolam0   suam. 

(10).  Cumque  ibidem  convenisset,  coepit  tristis  esse  et  a  febr§a  valido1'  adfii- 
gere  corpusc  suuin,  die  noctuque  Dominum  deprecans,  ut  ei  Dominus'1  donaret 
auxilium  ete  adiutorium  et  erueret  eum  de  tam  gravef  iugum,  quam  Sigibertus 
rex    ei    inponere    cupiebat.     Quodg  Dominus   omnipotens    orationem    servi    sui    ex- 

15  audire  dignatus  fuit1',  ut  quod  Sigibertus  rex  illum  super1  viginti  noctesk  ad1  se 
venire  praecepit,  nec1'1  in  septem  annis  illum  videbat":!.  Transactis  autem  illis 
septem  annis,  rex  memoratus0  de  eo,  praecepit  legatariis1'  suis,  ut  ipsum  omnino 
ad  se  venire  fecissent.  Sed  vir  Dei  beatus  Goar  et'1  pro  se  et  pro  aliis  quotidie. 
magna    et   inaestimabilia r   munera8   Deo  offerebat    et   orationes    vel1   postulationes 

20  faciebat    pro    omnibus111    hominibus,    pro    regibus    et    omnibus    qui   in    sublimitate 
positi  erant,  ut  tranquillam  et  quietamv  vitam  agerent  in  omni  pietate  et  castitate. 
Illis    autem    septem    annis    transactis,    sine    cessatione   lacrimas  fundebat,  propheta 
dicentew:    Qui  seminant  in  lacrimis,  in  gaudio  mctent.    Et  ideo  sic  faciebatx  vir  Dei,  Ps.  125, 5. 
quia  sciebat  diem  finis  sui  adpropinquare.    Qui  dixit  ad  legatariosy  Sigiberti  regis : 

25  'Filioli  mei,  dicite  regi  vestro  Sigiberto:  Haec  tibi  mandat  Goar  ultimus  omnium7' 

Capp.  9.  10.     A\.  3.  4.    B\.  2.  3. 

Cap.  9.     a)    om.    B2.  b)    ita  A\.  3;    peccata   rell.  c)   ita   A\.    3;    Haec    quoque    rell. 

d)    te   om.    B2.  e)    pricipum    A\.  f)    Dominus   B\.  g)   hoc  ^13.  h)    Vere   aliter   A4. 

i)  fiet  A±.  B  \.  2.  3.  k)  ut  add.  A  3.  1)  ita  A  1 ;  e.  debeas  ^4  3;  d.  e.  rell.  m)  autem  add.  B  3. 
30  n)  Dei  AA  et  pr.  m.  B3.  o)  Goarus  A\.  p)  ita  A\;    Dim.  rell.  q)  me  AS.         r)  ita  rell. 

ckiii    Wand.;  cellam  A  1.  3.       s)  ita  A\\  et  om.  relt.;   ait  pro  dixit  B\.  2.  3.       t)  ita  A  1 ;   ad  Mettis 

civitatem  A  i ;  Mcttis  (Metis  B  3)  civitate  B  2.  3 ;  Mettis  civitatem  A  3.  B  1.         u)  rege  cogitante  A  3. 

B2.  3;  recogitantc  A\.         v)  m.  al.  in  litura  B\.         w)  Goarem  B\.  2.  3.         x)  ita  A\\    0.  f.  AS; 

f.  om.  rell.  y)    ita  A  1.  3 ;    Domini  rell.  z)    ita  A 1 ;    divinam    sententiam   A4;    sententiam   di- 

35  vinam  rell.         a)  om.  B  3.         b)  Perrexitque  A  3.         c)  »7«  A  1 ;    ccllam  A  3 ;   cellulam  retl. 

Cap.  10.     a)  febri  A  4,    ut  infra.  b)  valida  B  1.  2.  3.  c)  us  m.  al.  B  1.  d)  om.  A  3 

(ubi  d.  eD.  4.  e)   et   adi.  om.  ,14.  f)    ita  A\;    gravi  (grave?   pr.  m.    B\.  2)   iugo   quod   rell. 

g)  ita  A\.  3;  Sed  rett.  h)  est  B%  i)  supra  A3.  k)  noctis  pr.  m.  B  \.  1)  a  A  1.  m)  non 
infra  s.  A  3.  n)  vidit  A  3.  0)  cst  add.  A  4.  p)  ita  A  1.  3 ;    legatis   (ligatis  pr.  m.  B  3)  rett. 

40  q)  ita  A\.  3;  om.  rell.  r)  in  pr.  m.  suppl.  B  \.  s)  numera  A\.  t)  vel  p.  om.  A  4.  u)  hom- 
nibus  pr.  m.  B\.  v)  quietem  A  1.  w)  testante,  superscr.  dicente  A  4.  x)  f a  :  :  ebat  pr.  m.  B  1. 
y)  ita  A\;    (ad  om.)  legatariis  J.3;    ad  legatos  rett.         z)  s.  o.  B2. 

1)  Wandalbertm  addit:    non    esse    tam    facile  deiciendum  officio  sacerdotem,    quando 
omnes  mortales  fragiles  simus  et  ad  peccandum  ex  carnis  infirmitate  proclives.         2)  Dies 
45  Wandcdbertus.  3)  Wandalbertus  addit :  Atque  eo  modo  circa  famulum  suum  divina  pro- 

videntia  egit,  ut  et  instantiam  regis  ad  episcopatum  se  cupientis  promovere  declinaret, 
et  quod  episeopo  pollicitus  fuerat,  septem  scilicet  annorum  pro  eo  supplicationem,  licet 
in    infirmitate    positus ,    adimpleret.  4)    Cf.    V.   Caesarii   II,    45:   ipso    —    —    iugiter 

exorante  pro  omnibus,  cum  tranquillitate  et  quiete  —  —  regnum  (adest). 


422  YITA  GOARIS  CONFE8SORI8   RHENANI. 

servorum  Deia,  utb  faciem  eius  non  videam'-  amplius,  nisi  ad  cellolam'1  nostram 
adveniat6,  quia  a  febre  valido'  correptus  sums,  non  adhuc  tantum  quantum  sunt 
merita  mea1'.  Haec  quoque  audientes'1  illi  legatarii1,  nuntiaverunt  regek  universa 
per  ordinem.  Quo1  rex  audiens,  coepit  dicere:  'Non  est  ista1"  pleps  digna  talem 
praesulem   liabere,  neque  ego  talem  possidere  doctorem'.  5 

(11).  Iterum  transinisit  aliisa  legatariis,  ut  ipsuin  rogarent  ad  se  venire. 
At  illi  invenerunt  eum  multo  magis  et  prolixiusb  febricitantemc  et  in  Dei  lau- 
dibus  persistentem.  Qui  dixit  ad  illos:  'Filioli  mei,  nolite  fatigare  vos(1  neque 
regem  vestrum,  quia  nec  in  asinum  velc  mulumf  neque  ullam6  earraginem* 
facere1  potestk.  Confido  in  misericordia  Dei  mei,  ut  mihik*  de  hac  cella  aliubi1  10 
§ducat  super  spatia1"  miliario"  nisi  ad  sepulturam  meam'.  Haecque0  sibi  dicente, 
legatarii1'  qui'1  fuerant  missi  interrogabant  eir,  quid  sibi  voluisset,  ut  regem8  de 
causa  sua  rogare1  debuissent.  Qui  dixit  eis:  'Rogatio  mea  est,  ut  de  loco11  isto 
amplificationem  sibi  in  regno  caelorum  conqueratv,  et  quando  mihi  extremaw  dies 
finisque*  advenerity,  auctoritas  suaz  transmittere  iubeat  Agrippinuma  sacerdotem  15 
et  Eusebiumb  ad  sepeliendum  corpusculum  meumc;  quandoquidem'1  Deus  voluerit 
ute  veniat1'.  Haecques  seh  dicente,  redierunt  legatarii1  ad  regem,  nuntiantes 
universa  quaek  ab  eodem  sacerdotem1  audierant1"  vel  viderant.  Cum"  rex  hoc° 
audisset,  ingemuit  et  mutavit  faciem  suam,  et  mandans  Agrippinum1'  et  Eusebium 
ad  se  venire,  praecepit  eis,  ut  cum  summa  diligentia'1  hoc  providissent  quod  vir  20 
Domini1'   Goar  postulabat. 

(12).  Factum  est  autem,  inminentibusa  annos  tres  et  menses  tres,  utb  ipse 
vir  Dei  febre  validoc  correptus'1  in  senectute  bona,  venientese  ad  se  Agrippinum  et 
Eusebium  et  aliosf  multos  sacerdotes  et  servos  Dei,  in  ipso  oppido8'  Germaniorum1' 

Capp.  10—12.     A\.  3.  4.    B\.  2.  3.  25 

Cap.  10.  a)  om.  A£.  b)  quia  A3;  quod  A  4  et  m.  at.  B\.  c)  videbo  A  3.  d)  ita  A\; 
ccllam   A  3 ;    cellulam   rell.  e)    venerit   A  3.  f)    ita   Al.   4 ;    valida   rell.  g)    et    add.    A  4. 

h)  audient :  :  pr.  m.  B  1.  i)   ita  Al.  3;    legati  (sed  gati  m.  al.  B\)  rell.  k)    ita  A\;    regi  rell. 

1)  ita  A\.  3;    Quod  rell.         m)  ita  A\. 

Cap.  11.     a)  ita  A  1 ;  alios  legatos  (legatarios  A  3)  rell.        b)  prolixus  A  1.         c)  febricitatem  B  3.  30 
d)  nos  B  3.        e)  nec  m.  nec  B  2  ;  asino  vel  in  mulo  A  4.       f)  ascendere  possum  add.  A  3.       g)  ullum  vebi- 
culum   potestis   parare   pro   verbis   ullam  ■ —  in  m.  Dei  mei  ut  A  4.         b)    ita  B2.  3;    cartaginem  A  1 ; 
caraginem  A3;    carruginem,  m.    al.    in   mg.  vel   carrucam  B\.  i)    me  super   imponi   facere   potest 

coim  m.  al.  in  litura  B  1.         k)  possum  B2;  om.  A  3.         k*)  ita  A  1 ;  me  rell.         1)  alii  ubi  educat  A  1 ; 
aliubi   non   educet  A3;    alicubi   educatis  ^4  4;    non   educat   aliubi    (ita   B\;    alicubi  B2.  3)    B\.  2.  3.  35 
m)  spatio  B2;  spacio  B3;  om.A3.        n)  ita  A\.  B2.  3;  miliari:  corr.  miliarii  B  1 ;  uno  miliario^l3; 
unius    niiliarii  A4:.  o)    (que   om.)   se    A3.  p)  ita  A\.  3;    legati  rell.  q)  que(?)  pr.  m.    B\. 

r)    ita   A\;    eum    rell.  s)   rcgi    B\.   2.    3.  t)   rogari   B2   et  pr.    m.    B\(?).  u)    i.    1.   ^4  3. 

v)   ita  A  1 ;    conquirat  rell.         w)  ex  :  trema  B  1.  x)  vitae  add.  A  3.  y)  venerit  A  4.  z)  illius 

i.  tr.  A  3.  a)    Agripinum  A  3.  4.  b)    Eusepium  pr.  m.  B  1,  ut  infra.  c)    venire   praecipiat  40 

add.  A4.  d)  Quando  quidam  A\.  e)  hoc  add.  A3.  f)  dies  illa  add.  A\.  g)  que  om.  A  4.  B  2. 
h)  eo  A  4.  i)  ita  A\\  3;  legati  rell.  k)  q.  ab  e.  m.  al.  in  mg.  B  3.  1)  ita  A  1 ;  sacerdote  rell. 
m)    audierunt   A\.         n)  auteni  add.  A3.  0)  haec  ^4  3.  p)  Agripin.  A  3,  ut  infra.  q)  vene- 

ratione  B2.         r)  Dei  A\. 

Cap.  12.    a)  ita  A  1 ;  in(m)minentcs  a.  tres  et  m.  tres  B  1.  2.  3;  imminentibus  annis  tribus  et  men-  45 
sibus  tribus  A  4 ;    transactis   anuis   tribus  et  tribus  mensibus  A  3.         b)  ita  A  1.  3 ;    om.  rell.         c)  va- 
lida  B\.  2.  3.         d)  corptus  B  1,   corr.         e)  ita  A3;   v.  ad  se  Agrippinum  et  Eusepium  pr.  m.  B\; 
veniente  (venientibus  B2)   ad   se  Agrippino   et  Eusebio  ^4  1    cum  rell.  f)    ita  A  1.  3  et  pr.  m.  B\; 

aliis  multis  sacerdotibus  et  servis  rell.         g)  opido  corr.  oppido  A  1.         h)  Germanorum  A  4. 

1)    Haec   Waudalbertus   ita  interpretatus  est:    quamquam  haec  divinae  pietatis  flagella  50 
longe  sint  meis  meritis  leviora. 


VITA  GOARIS  CONFE8SORIS  RHENANI.  123 

ubi  oellolama  suain  construxit  obiitb  in  pace  pridia0  Nonas  lulias.  Cuius  corpua  rui.6. 
Agrippinus  et  Eusebius  et  alii  multi  sacerdotes  et  servi  Dei  cum  summo  honore 
sepelierunt  iu'1  ipso  loco  ubi  fluviolus  Wocara6  nominatur  supra1  ripa8  Renoh 
nuiiiiiiis.  Ubi1  dominus  nosterh  [esus  Christus,  filius  Dei,  beneficia  omnibus 
5  credentibus  atque  ibideiu  petentibus  manifestare1  dignatus  est,  qui  cum  aeterno1*1 
Patre  et  Spiritu  sancto  vivit  et  regnat  in"   secula  seculorum.     Amen. 

EXPLICIT0   VITA  SANCTP   GOARIS  CONFESSORIS*. 

Cap.  12.     -I  1.  3.  4.    B  1.  2.  3. 

('((/>.  12.     a)  ihi  A  1;    cellulam  rell.         1»)  abiit  .1  1.         <•)  Ua  .1  1.    I;    pridie  rell,         <1)  in  i.  1. 

io  oiii.  J  :!.  e)    Woraca  »i.  «t.  corr.   Wocara  7^2.  i'i    super  .14.   /;.!.  g)    ita  .1  1;    ripam  rell. 

li)  ita  .11;    Rheni   I!  2.  •'! ;    Reni  rell.  i)    Ibi   etiam  d.   A3.  k)   om.   B2.  1)   ministrare  B2. 

m)  om.  B2.  3.        u)  per  omnia  8.   B3.        ")  haec  /><>s/>>a  addita  sunt,  aliis  erasis,   //1;  subscr.  >»».  .  I  1. 

p)  beati  J!  2.         q)  o///.   .1  ;!.   /;:). 


VITA  VIRTUTESQUE 
,5FURSE1  ABBATIS  LATINIACENSIS 

ET  DE  FUILANO  ADDITAMENTUM  NIVIALENSE. 

Inter  Scottos,  qui  in  Gallias  patria  relicta  peregrinati  sunt,  ut  monasteriis  conditis 
gentes  ecclesiae  propriae  elementis  imbuerent,  nullus  fortasse  clarius  post  Columbanum 
nomen   obtinet  Furseo  trium  populorum  praedicatore.     Erat  nobili  genere   in  Hibernia 

20  ortus  et  litteris  sacris  monasticisque  eruditus  disciplinis  studiaque  scripturae  patria  paren- 
tibusque  relictis  per  aliquot  continuaverat  annos.  Ita  instructus  primum  haud  procul  a 
domo  paterna  condiderat  monastermm,  <j/<o  viris  religiosis  undique  confluentibus  parentes 
quoq/ic  aliquot  pia  sollicitudine  evocare  studuerat.  Erant  autem  ei  fratres  Fuilanus  ct 
Ultanus.    Monachus  praedicandi  munere  per  decem   annos   inter  suos  fungebatur,   scd 

25  praedicationem  ipsius  vel  ex  ipsis  Scottis  non  omncs  aequo  animo  ferebani,  offensisque 
nonnullis  populisque  ii/  patriam  incurrenfibus  in  insulam  quandam  parvulam  cum  paucis 
fratribus  recessit.  Ha/td  multo  post  in  Saxoniam  Anglorum  provinciam  orientalem  per 
Brittones  transiens  a  Siggiberctho  rcgcx  (f  c.  635)  honorifice  susceptus  est.  Is  religioni 
christianae  admodum   deditus   litterisque  eruditus  vivo  adhuc  fratre  et  decessore  exul  in 

30  Gallia  studiis  vacaverat,  regnumque  adeptus  totam  provinciam  ad  fidem  christianam  con- 
vertere  nitebatur2,  vcl  scholam  instituens,  in  qua  pueri  litteris  erudirentur3.  Quare  docti 
illius  peregrini  officiis  optime  uti  poterat,  utque  inter  Anglos  barbaros  verbum  Dei  eo 
facilius  praedicaretur,  dato  loco  silvarum  marisque  vicinitate  amoeno  monasterium  cele- 
berrimum  in  castro  Cnobheresburg 4  (hodie  Burgh-Castle,  Suffolh)  construi  permisit  atque 

35  Anna  rexh  (c.  a.  035 — 654,)   nobilesque  ampliatis  aedificiis   muneribusque   collatis  opus 

1)  Cf.  Lappenberg,  'Gesclt.  von  England'  I,  j>.  151.  2)  Beda,  Hisf.  eccl.  II.  15. 
3)  Idem  III,  18.         4)  Idem  III,  19.  5)  Cf.  Lappenberg  f.  f.  p.  160. 


424  VITA  VIRTUTE8QUE  FURSEI  ABBATIS  LATINIACENSIS. 

mchoatum  perfecerunt.  Sanctum  autem  peregrinandi  cupido  diutim  ibi  subsistere  non 
passa  est.  E  fratribus  <j/tos  habebat  Fuilanus  cum  ipso  uersabatur,  dum  Ulfanus  j>ost 
diuturnam  probationem  monasterialem  per  muUos  iam  <<i>ii<is  vitam  eremifalem  degit. 
Illi  igitur  monasterii,  Gobbano  v.ero  Diculloque '  presbyteris  animarum  curam  committens, 
alterius  fratris  vestigia  subsecutus  est  annumque  integrum  in  eremo  l<tl><>ri  cotidiano  5 
continuisque  orationibus  vacabat.  Mox  ut  saluti  publicae  consuleret,  periculis  ingruen- 
tibus,  a  populo  regeque  in  consilium  advocatus  indc  recessit.  Cum  autem  gentili/am 
incursione  provinciam  turbatam  cssc  videret  afque  de  stahiti  ordinis  monastcrialis  statu 
dcsperarct,  in  Gullias  traiecit.  Penda2  enim  rex  Mcrciornm  contra  Anglos  oricntalcs 
bellum  moverat  ct  non  solum  Siggibercthum  e  monasterio  quo  interim  se  receperat  in  10 
p/tfjnam  invitum  productum  occiderat  sed  etiam  Ecgric  successorem  cius,  quin  immo  Anu<< 
rex  de  quo  dixi  per  eundem  occubuit.  Hanc  Furseus  fugiens  cladem  tertiam  iam  Fran- 
corum  gentem  reformandam  aggressus  cst  atque  Chlodovctts  rex  (a.  639 — 657,)  una  cum 
Erchinoaldo  maiorc  domus  a.  G41.  creuto  tunto  honorc  ipsum  affecerunt,  ut  tcrtium  iam 
monasterium  conderc  possct  Latiniacum  (hodie  Lagny)  in  pago  Briegio,  dioecesi  autem  15 
Parisiensi  situm.  Ncque  vero  multo  p>ost  diem  supremum  in  itinere  obiit,  quod  ordinatis 
fratribus  cum  rege  et  maiorc  domus  susceperat. 

Interim  Erchinoaldus  ecctcsiam  in  villa  Perrona  (hodic  Peronne,  dep.  Somme) 
sumptibus  magnis  acdificavcrat,  cuius  dcdicutio  instabat,  cwnque  patronus  reliquiaequc 
sitii  deessent,  ex  morte  sancti  proficerc  poterat.  Corpus  cxtcmplo  occupabat  atque  in  m 
porticu  interim  custodiendum  curabat;  paratis  vero  omnibus  prope  altare  more  solito 
scpultttrue  traditum  est  triginta  aut,  si  Bedae  credcre  mavis,  XXVII  diebus  post. 
Quod  cum  quattuor  ibidem  annos  iacuisset,  in  domunculam  in  orientali  altaris  parte  con- 
structam  ab  Eligio  Noviomensi  ct  Audoberto  Cameracensi  episcopis  translatum  cst. 

Fnrseus  itjitttr  post  a.  641.  in  Gallias  profectus  est ,  ipsumque  viva  Iauberga  .'5 
(f  652,)  uxore  Pippini  maioris  domus  decessisSe  ex  Additamento  Niviatensi  colligitur,  de  quo 
infra  disseremus.  Natalis  sancti  ex  eodem  fonte  efficitur  dies  16.  Ianuarii,  con- 
sentientibus  et  Martyrologis  ct  interpolatoribus  codicum  B  la.  2al,  dum  alii  librarii 
A  2.  3.  4.  diem  praecedentem  haud  recte  anteponunt.  Altera  eiusdem  sancti  fcstivitas 
dic  9.  Februarii  aut  depositionis^  aut  translationis1  esse  crcditur.  30 

Latiniaci  ccclesiae  tres  postea  extabant  S.  Salvatoris,  S.  Petri,  S.  Fursei,  e  quihtts 
altera  abbatiali  titulo  celehris,  tertia  vili  quidem  opere  constructa,  scd  miraculorum  copia 
praeclara  crat5.  Perronensis  ecclesia  primo  duodccim  apostolis  sacra*,  postea  ipsius 
sancti  nomini  nuncupata  csf,  cuius  ossa  ibi  condehantur,  atque  popularihus  acl  sepulchrum 
peregrinantibus  non  solum  monasterium  Scottorum  ihidcm  surrexit,  cui  unus  eorttm  35 
praccrat "',  sed  ctiam  castrum  ipsum  nomcn  sortifum  cst  "Pcrrona  Scottorum'.  Ad  Perronam 
Scotforum  monastcrium,  'in  quo  beatus  Furseus  corpore  requiescit,' s  partis  Tltcudericianae 
nonnulli  post  cladem  Textriciunam  a.  687.  confugerunt,  plurimis  S.  Quintini  limina 
petentibus,  atque  abbatibus  locorum  illorum  intcrvenienfihus  vitam  veniamque  Pippinus 
eis  concessit,  postquam  sacramcntis  ohligafi  sunt.  Ex  extrento  Francorum  limifis  angulo,  40 
loco  scilicet,  'tthi  domnus  Furseus  in  sancto  et  intcgro  pausat  corpore',  Cetlanus  i>/ 
Hihernicnsi  insula  natus  ad  Aldhelmum  episcopum  Schirehumensem  (f  709,)  litteras 
dedit9,  ut  opuscula  sua  ci  tegenda  mitteret.  Monasterium  S.  Fursei  Perronense  aeque 
ac    Lahniacensc    Norfmannorum    incursione    saec.  IX.    destructa    sunt,    unde    historia 

1)  Eorum  nomina  Becla  III,  19,  adiecit.  2)  Beclct  l.  1.  III,  18.  3)  Ita  Virtutes  45 

c.  21.       4)  Ita  coclices  interpolati  Vitae  (c.  109  A  2.   3.  4.        5)   Vita  altera  c.  14.        6)  Vir- 
tutes  c.  19.  7)  Ib.  c.  23.  8)  Ann.  Mett.,  SS.  I,  p.  319.  9)  Willelmus  Malmesbtir., 

De  gestis  pontif.  Angl.  lib.  V,  1   (Aldhelmi  opp.  ed.   Giles  p.  331;   Migne  179,  cot.  162L). 


VITA  VIRTUTESQUE  FURSEI   ABHATIS  LATINIACENSIS.  425 

eorum   antiquior   crassis   tmebris   circtvmfusa    latet.     Perronae   collegium    canonicorum 
postea  floruisse  notum  est. 

Vitam  Fursei  auctor  gravis,  idem  fere  aequalis  conscripsit,  sed  summam  tantum 
rerum  leviter  perstrinxit  neque  longius  immoratur  nisi  in  depositione  et  translatione 
5  sancti.  I)e  conversatiouc  eius  Hibernica  vix  satis  certa  comperta  habebat,  de  Anglo- 
saxonica  melius  instructus  erat,  optime  autem  <ic  iis  rebus,  quae  in  Galliis  gestae  erant, 
cumque  defuncti  fata  plenius  enarraverit,  cbrporisque  integritatem  non  semel  affirmaverit, 
quasi  ad  sepulchrum  ipse  excubuisset,  e  Scottis  Perronensibus  eum  fuisse  credam.  ( erte 
sermo  cius  auctoribus  britannicis  similior  est  quam  francogallicis,  veluti  Siggiberctko 

10  c.  C  in  optimo  libro  A  1  legitur  nomcn  more  Bedano  in  -berct  desinens.  Beda  ipse 
antiquitatis  libri  tcstis  luculentus  cst,  nam  vitam  Fursei  in  Historia  ecclesiastica  (III,  19^) 
unno  731.  composita  enarrans  eius  auctoritate  nititur  ipseque  citavit  'libettum  de  vita 
sancti  conscriptum' .  Praeter  nomina  nonnulla,  scilicet  monasterii  apud  Anglosaxones 
conditi  et    presbyterorum    illic   relictorum,    vix   quicquam    auctori   suo    addere  poterat, 

i5  cuius  fides  per  ipsum  quam  maxime  stabilitur.  Quare  ferc  certum  est  biographum  Fursei 
saec.  VII.  vixisse,  meaque  opinione  nihil  obstat,  quin  ultimam  quam  enarravit  rem, 
scilicct  transJationcm  quattuor  annis  post  sancti  mortem  factam,  et  ipsi  vitae  conscribendae 
causam  fuisse  statuamus. 

Visiones,  quac  maximam  Vitae  Fursei  partem  occupant,  sanctus  monasterio  Hibemico 

20  constructo  vidisse  voluit.  Cum  cnim  quondam  patriam  parentesque  visitaturus  morbo 
correptus  esset,  cumque  haud  longe  a  domo  paterna  quasi  iam  mortuus  concidisset,  in 
proximum  tectum  portatus  sub  angelorum  manibus  e  corpore  exisse  sibi  visns  est.  Primum 
autem  hora  vespertina  transiens  et  usque  ad  gallorum  cantum  corpus  exanime  relinquens  in 
caelis  cum  angelis  conversatus  cst  neque  ab  eis  separari  voluit  carne  induendus.    Tertio 

ro  die  nocte  media  angelis  redcuntibus  iterum  mortem  excepit  iterumque  in  altum  levatus 
est,  sed  iam  daemones  eum  eripere  nitebantur,  uncle  atrox  concitatur  pugna.  Quaftuor 
vidit  ignes  in  aere  accensos,  scilicet  mendacii,  cupiditatis,  dissensionis,  impietatis;  cum 
vero  crimina  graviora  non  commisisset,  propter  minima  perire  nequibat.  Dona  quidem 
iniquorum   acceperat    saeculumque   dilexerat,   etsi   ei    se   renuntiaturum   csse   promiserat, 

30  sed  cum  praeterea  fere  nihil  ei  exprobrari  posset,  angelis  vincentibus  daemones  recesserunt. 
Domino  iudicante  immensa  claritate  vir  sanctus  iam  circumfusus  est.  Angehrum  sanc- 
forumquc  agminibus  advolantibus,  venerabiles  viri  provinciae  ipsius  ad  eum  accedcbant 
Beoanus  ef  Meldanus,  a  quibus  ad  saeculum  redire  iubetur  de  praedtcandi  munere 
instructus.     In   hac   risionum  parte   ordinis  ecclesiastici  principumque  saecularium  vitia 

3o  castigantur  ad  propriam  commendandam  disciplinam.  Oum  doctorum  ecclesiae  neglegentia 
principumque  prarorum  excmplis  malis  animae  fidelium  pereant,  in  idrosque  leges  divinas 
contemnentes  quam  maxime  Deus  irascitur.  Doctores  autem  ecclesiae,  neglectis  libris 
divinis  officioque  doctrinae,  curas  huius  mundi  suscipere  malunt  semperqne  in  publicum 
prosiliunt.    Furseus  ipse  sicut  CoJumbanus  negotiis  saecuJardnis  non  omnino  se  abstinebat, 

40  aureaque  mediocritas  ci  veJ  a  caeJestibus  praescripta  erat:  'Te  ergo  ipsum  nec  semper 
remotum  nec  semper  in  publico  dcccrnas'.  Discordiam  inter  clericos  monacJiosque  auctor 
perhorruit,  servatoque  discrimine,  illos  plebi  praeesse  voJnit,  Jtos  vero  cum  siJentio  labo- 
rantes  in  monasteriis  pancm  suum  manducare.  Abstinentiae  virtutem  non  adeo  magni 
habebat   neque  enim    ignorabat  eos   qui   corpus   abstinentia  contercrcnt,    iUusiones  e.  gr. 

ir>  nocturnas  aliaque  levia  gravia  existimantes  crimina,  spiritalilms  saepe  vifiis  deditos  esse. 
Igitur  cibos,  ut  erat  liomo  moderatus,  non  omnino  aspernabatur :  ipsos  enim  ait  ad  per- 
dpiendum  a  Deo  crcatos  esse  creaturisque  Dci  uti  licere;  sed  praeter  victum  vestitumque 
niJnJ  ulterius  petendum  lucrumque  modestius  faciendum  esse.  Elccmosynas  quamvis  non 
requisitus  pauperibus  crogabat.  NiJiil,  inquit,  mendica,  niJiil  nega.  Spiritalia  autem 
SS.  R.  Meroving.    IV.  54 


426  VITA  VIRTUTESQUE  FURSEI  ABBATIS  LATINIACENSIS. 

quae  condemnabat  vitia  erant  superbia,  avaritia,  invidia,  falsum  testimonium,  blasphemia, 
eaque  haudquaquam  leviora  esse  credidit  corporalibus ,  scilicet  gida  aut  fornicatione. 
Superbiam  causam  et  radicem  omnium  malorum  existimabat,  qua  populus  contra  regem, 
clerus  contra  sacerdotem,  monachi  contra  abbatem,  filii  contra  parentes,  iuvenes  contra 
seniores  diversa  sentientes  exsurgerent.  Paenitentiam  vero  remedium  vitiorum  adhibebat,  5 
doctoresque  ecclesiae  principesque  laborare  voluit,  ut  animas  fidelium  ad  eam  converterent, 
nolentcs  excommunicandos  curarent.  Utrisque,  scilicet  doctoribns  et  principibus  Hibemiae, 
Furseus  verbum  Domini  adnuntiare  iussus  est,  ut  et  ipsi  relicta  iniquitate  per  paeniten- 
tiam  ad  salutem  pervenirent  animarum.  Illam  vero  cave  ne  in  extremam  horam  differas; 
tunc  quidem,  sicut  censura  Hibernica  statutum  erat,  paenitentes  admittendi  erant,  sed  10 
neque  dona  sacerdotibus  accipere  licebat  neque  corpora  in  loco  sancto  sepetire:  Furseus 
ipse  hominis  in  peccatis  mortui  vestimenta  accipiens  poenae  causa  stigma  maxillae  im- 
prcssum  perhdit.  Munera  illa  paenitentiae  causa  in  extremis  oblata  potius  iuxta  se- 
pulchrum  pauperibus  dividenda  erant.  Corpus  suum  resumens  et  exsurgens  sanctus 
ea  quae  viderat  vel  audierat  omnibus  popidis  Scottorum  adnuntiabat  atque  Beda  (III,  19)  15 
fratrem  quendam  seniorem  monasterii  sui  superesse  asseruit,  qui  narrare  solebat  hominem 
veracem  religiosumque  sibi  notum  fuisse,  qui  ipsum  Furseum  in  provincia  Anglorum  orien- 
talium  vidisset  illasque  visiones  ab  ore  eius  accepisset.  Duas  adhuc  angelorum  visiones 
et  uno  et  duodecim  annis  post  priores  sanctus  expertus  est,  quibus  ut  in  praedicationis 
officio  persisteret  admonebatur.  20 

Visiones  post  Fursei  biographum  auctores  permulti  usque  ad  celeberrimum  poetam 
Florentinum  excogitabant  aut  excogitatas  litteris  mandabant,  sed  ille  hoc  litterarum 
genus  primus  proprie  excoluit  opuscidoque  eius  mentes  hominum  vehementer  commotae  sunt. 
Neque  solae  ineptiae  visionibus  eius  insunt,  sed  quae  ad  mores  principum  ordinisque 
ecclesiastici  illius  aevi  spectant,  ea  certe  alicuius  momenti  sunt,  ipsaque  quam  auctor  defendit  25 
disciplina  temperata  per  se  memorabilis  est,  cum  ex  ea  cum  Columbaniana  comparata 
immensum  discrimen  colligatur,  quod  Scottorum  regida  interim  subierat.  Attamcn  a 
proposito  nostro  alienas  visiones  illas  non  edidi  deletas  iam  ab  Arndtio,  cumque  de  sancti 
itineribus  caelestibus  fortasse  satis  praefatus  sim,  reliqua  historiae  ecclesiasticae  vel  iuris 
canonici  peritis  cedenda  esse  duxi.  30 

Virhdes  in  aliquot  tertii  generis  codicibus  (C  2  —  6)  vitae  adiectae  sunt  satis  pro- 
lixae,  in  quibus  tota  fere  sancti  vita  una  cum  depositione  et  translatione  iterum  recurrit. 
Auctor  ea  quae  in  Vita  leguntur  partim  ad  verbum  expilans,  haud  pauca  ipse  inter- 
posuit  de  virtidibus,  quas  in  itineribus  suis  sanctus  operatus  esset,  deque  muneribus,  quae 
cum  fideles,  tum  sanati  ei  obtulissent.  Ut  Siggibercthus  rex  Saxonum  orientalium  praeter  35 
auxilium  defensionis  fundum  ad  monasteria  construenda  sancto  concesserat  (c  3),  ita 
Chlodoveus  rex  eidem  in  GaU-ias  profecto  licentiam  totum  regnum  perlustrandi  dedit, 
ut  locum  dignum  sibi  eligeret,  sed  ille  iter  quod  coeperat  impediri  noluit  (c.  b).  Totum 
enim  monasterii  Ferronensis  territorium  per  villas  singulas  circumiens,  hominibus  sanatis, 
loca  dono  data  collegit.  Macerias  villam  ab  Haimone  duce  accepit,  postquam  in  Maioc  40 
villam  pagi  Pontivi  adveniens  filium  eius  a  mortuis  excitavit,  neque  vero  itle  ab  eo 
impetrare  poterat,  ut  secum  subsisteret,  sed  'vir  Dei  hoc  respuens  iter  carpebat  quod 
coeperat'  (c.  6).  Scilicet  ad  Antoilum  locum  ad  fluvium  Corbeiam  situm  in  pago 
Ambianensi,  ibique  homo  quidam  se  cunctaque  propria  amore  eius  Christo  obtidit,  post- 
quam  ipso  spoliato  mutus  cum  familia  sua  effectus  sanitatem  recepit  (c.  8).  Iam  in  45 
Grandicurte  expectabatur  vitla  pagi  Atrebatensis,  ubi  Ermenflicles  mulier  multis  posses- 
sionibus  pecuniisque  praedita  se  suaque  propria  ei  devota  vovit,  multos  postea  vivens 
annos.  Quae  cum  ei  deversorium  hospitate  concedere  noluisset,  daemonio  occupata,  sed 
baculo   eius  per  discipulum  transmisso  sanata  erat  (c.  9).     Bacidum  illud,   ad  quotquot 


VITA   VIRTUTESQUE   FURSEI  ABBATIS   LATINI ACENSIS.  127 

inflrmos  mittebatur,  confestim  morbos  omnes  expellebat.  Latiniacum  autem  et  montem 
Cygnopum  Perronensem  ab  Erchinoaldo  accepit  maiore  domus,  gtn  eum,  ut  filium  ex 
baptiemate  susciperet,  in  palatium  suum  Perronense  invitaverat  (c.  10),  deinde  omnia  sua 
propria  ei  monstranda  curaverat,  ut  <ji<<>  melius  delectaretur  locum  ad  habitandum  sibi 
5  eligeret.  Qui  cum  Latiniacum  elegisset  fontemqu-e  baculo  in  terram  fixo  elicuisset,  </><i 
adhuc  auctoris  aevo  locum  irvigans  aegris  multis  salutem  praestabat  (c.  11/,  Erchinoaldus 
Deo  gratias  agens  montem  quem  dixi  etiam  insuper  addidit,  ut  si  acceptior  ei  esset, 
haberet  et  ipsum  (c.  12/  Denique  Bercharius  quoque  dux  Laudunensis  totam  rem 
familiarcm  suam  ad  possidcndum  sancto  tradidit,  ainore  eius  parentumque  ipsius  captus 

io  <<■.  19/  Ex  villis,  quas  sanctus  cum  hominibus  ditissimis  conveniens  virtutibus  suis 
acquisivit,  Maccrias  auctor  maximi  acstimasse  videtur,  ubi  mortem  quoque  sancti  con- 
tigisse  voluit  ad  visitandos  fratres  in  Saxoniam  profeciuri.  De  corpore  autem  inter 
Erchinoaldum,  Haimonem,  Bereharium  concertatum  est  et  paene  armis  res  decisa  esset, 
nisi   postremo    de   duobus    tauris   aut  pueris  partes   inter    se    convenissent ,    qui   illud 

ie  in  villam  Perronam  et  in  mortem  Cygnopum  adduxissent,  ubi  reliquiae  multae,  scilicet 
Patricii,  Beoani,  Meldani,  <I<positae  erant  (c.  19/  Cum  Erchinoaldus  oninia  sua 
sancto  tradidisset,  Leutsinda  uxor  non  sine  causa  lamentabatur  inopiam,  cui  cum 
liberis  pecunia  fundisque  nuda  exposita  esset,  sed  temeritatem  suam  caecitate  luit,  con- 
festim  sanata,  ubi  quidquid  a  iuventute  acquisiverat,  amorc  sancti  Christo  vovit  (c.  21/ 

20  Denique  altera  quoque  femina  divitiis  possessionibusque  multis  ditata  se  ipsam  cum 
hominibus  suis  cunctaque  propria  pro  meritis  sancti  Deo  vovit,  postquam  vehementi  infir- 
mitate  correpta  aquam  ex  fonte  Perronensi  apportatam,  sed  in  vinum  interim  mutatam 
bibendo  ita  convaluit,  ut  postea  cum  omni  familia  sepulchrum  adire  posset  (c.  23/ 

Ex  virtutibus  iaitur  co/Iigi  poterat,  quam  secundae  res  iis  accidissent,  qui  se  suaque 

25  omnta  Furseo  obtulissent,  quamque  adversis  ii  afflicti  essent,  qui  ipsi  iniurias  intulisscnt,  at- 
que  vel  baculum  eius  aquaque  ex  fonte  hausta  salutem  attulisse  dicuntur.  Praeterea  iura 
monastcrii  Perronensis  cum  in  viltas  quas  dixi  tum  in  Macerias  certo  certius  iisdcm  stabilita 
sunt.  Manifestum  est  auctorem,  qui  adeo  monasterio  illi  consuluit,  monachum  fuisse  Perro- 
nensem  neque  fidem  ultam  adhibendam  esse  tam  fraudulentis  fabulis1,  quae  quo  consilio 

30  conceptae  sint  neminem  latcbit.  Causam  in  Gallias  traiciendi  sancto  attribuens  iter 
Romamtm,  quod  ad  limina  SS.  Petri  et  Paidi  oraturus  suscepisset  (c.  4/  aevi  Carolingici 
vestigium  apertum  auctor  retiquit.  Medardum  Eligio  Aidbertoque  in  describenda  cor- 
poris  translatione  addens,  stultitiae  suae  testimonium  lucidentum  dedit,  nam  ille  centum 
annos  ante  hos  vixerat,  atque  sancto  stirpem  regalem  affingens,  fabidatorem  ventosum  se 

35  praestitit.  Sermo  naevis  aevi  Carolingici  inquinatus  est,  adhibitis  participiis  pro  finitis, 
vocahidis  cum  simitibus  commutatis,  veluti  regimen  pro  germen  (c.  2.  3/  expectaculum 
pro  receptaculum  (c.  3/  Auctorem  saeculo  IX.  ineunti  attribuam  vocabulaque  nonnulla 
rariora  quibus  utitur,  veluti  verbosare  (c.  20),  collecta  (c.  21/  etiam  in  Hincmari 
operibus  occurrunt. 

40  Sodales    sancti   biographum  primarium    non    omnino    fugerunt    reverendissimi    et 

spiritales  viri,  licet  paucis  tantum  eos  absolverit,  gcrmanos  solos  nominatim  proferens 
(c.  8)  Fuilanum  et  Ultanum.  Beda  igitur  caput  Furseo  dicatum  (III,  19/  ita  con- 
cludens:  Quae  cuncta  in  libello  eius  sufficientius,  sed  et  de  aliis  commilitonibus 
ipsius,  quisque  legerit,  inveniet,  de  loco  quem  dixi  sine  dubio  cogitahat  ncque  ex  ipsius 

45  verbis  colligam,   sicut  ab  atiis 2   conclusum  est,    Vitam  Fursei  non  integram  ad  nos  per- 

l)  E  contrario  Griitzmacher  de  sancto  eiusque  vitis  bis  disputans  ('Die  Viten  des  heiligen 
Furseus' ,  'Zeitschr.  f.  Kirchengesch.'  Gothae  1899,  et  locus  ad  Furseum  spectans  in  Herzog, 
' Realencyklopadie'  VI,  p.  3233J  Virtutibus  auctoritatem  quandam  quamvis  mediocrem  attribuit. 
2)  Ita  Bollandus,  AA.  SS.  Ian.  II,  p.  36;    ' Hist.  lit'  III,  p.  614. 

54* 


428  VITA   VIRTUTESQUE  FURSEI  ABBATIS  LATINIACENSIS. 

venisse,  deperditis  iis  qitae  de  ipsius  commiJitonibus  '  sufficientius'  dicta  essent.  ' Sufficientius' 
enim  adverbium  inprimis  ad  sanctum  ipsum  referendum  esse  manifestum  est. 

Attamen  de  fatis  Fuilani  schedidam   reverendi  socii  BolJandiani   nuper  pitblici 
iuris  fecerunt  gravem    rerumque  plenam,    quae    in    codicibus    nonnullis  (D)    V.  Fursei 
subiecta  a  posterioribus  sacpe  retractata  est.     Omnia  enim  qnac  e  scriptis  recentioribus  5 
falntlosisque  de  sancto  coJligi  licet  frustula  melioris  notae  ad  additamentum  iJlud  redeunt l. 
FuiJamts  ille   Merciis  Annanem   Saxonum   orientalium   regcm   debeJJantibits   in  Galiias 
adveniens  ab  codem  ErchinoaJdo  patricio  a  quo  Furseus  eodemque   loco  receptus  est  quo 
frater  sepuJtus  erat,   i.  e.  Perronae,   sed  non  multo  post  patronus   a  peregrinis  Scottis 
animum    avertit,    expulsiqae    ad   Idubergam    viduam   Pippini  I.   maioris   domns    eiusque  10 
fitiam    Gerctrudem   confugerunt,   quae  Nivialae   in  pago   Bruebatensi   monente   Amando 
monasterium  construxerant.    FuiJanus  ia.m  et  ipse  Iduberga  cuncta  necessaria  ministrante 
condidit  monasterium   monachorum   in   villa   quae   ex   nomine    fluminis  decurrentis  tunc 
Bebrona  appellabatur ,  deinde  vero  alio  nomine  Fossa  (hodie  Fosses-la-Ville).     Denique 
pro  grege   sibi   commisso   iter  faciens   in  monasterio  Nivialensi  post  mortem  Idubergae  15 
(f  652j  paululum   requievit,   dieque  vigiliarum   S.  Quintini  (Oct.  30)  missas  in  ecclesia 
illa  decantavit.     Fergens  dein  iter  coeptum  eadem   nocte  in   villula   quadam  cum  tribus 
comitibus   ab   hominibus   iniquis  interfectus   est.     Quod  cum   diu   latuisset  scelus   neque 
fratres  vestigium  qitoddam  repperissent,   cursoribus  a  Geretrude  emissis,   corpora  septua- 
gesimo  septimo  post  necem  inventa  sunt  die,  eodem  quo  Furseus  obierat  (Ian.  16j.    Tunc  20 
quidem  Nivialam  ad  loca  sancta   visitanda  advenerant  Grimoaldus  maior  domus,  frater 
Geretrudis,   qui  et  ipse  Scottorum  adventu  gavisus  erat,   sicut  domus  Carolingica  eorum 
partibus  semper  studebat2,  et  TJido  episcopus  Pictaviensis.     Qui   obviam  procedentes  pro- 
priis  humeris  sancti   corpus  devexerunt  et  in  monasterio  virginum   deposaerunt,   donec, 
sumptis  reliquiis,  in  monasterium  proprium  translatum.   est,   scilicet  Fossuense.     Huic  eo  25 
quo  Geretrudis  mortua  est  tempore,  scilicet  a.  659,  alter  Fursei  frater  praeerat  Ultanus3, 
qui  ipsi  quo   obitura   esset  diem  praedixerat.     Monasterium   Fossuense   adhuc  Einhardi 
aevo  Scottorum  appellabaturi. 

Additamenti    illius    auctor    ea   quae   in  monasterio    Nivialensi    ex    die    vigiliarum 
S.  Quintini  usque  ad  inventionem  et  translationem  corporum  gesta  erant  ea  fide  enarravit,  30 
ut  ipsum  testem  oculatum  fuisse  paene  pro  certo  haberi  possit,   neque  quicquam  relationi 
inest,  quo  auctoritas  eius  debilitaretur,   immo   omnia   ad  eam  confirmandam  concurrunt. 
E  transmarinis  regionibus,  i.  e.  ex  Scotia,  homines  peritos  ad  divinam  legem  docendam 
a    Geretrude   ascitos   esse    inter   omnes   constat5,    et    qui    Grimoaldo    maiori   domus   vel 
patricio  ab  aitctore  comes  itineris  Nivialensis  datus  est  Bido  episcopus  Pictaviensis  sane  35 
consiliorum   eius   socius   intimus   erat.     Ipsi   enim  Dagobertum  Sigiberti  regis  filium  in 
Scotiam  transportandum  a.  656.  commiserat,   filio  proprio   nomine   Childeberto   rege  con- 
stituto6.    Schedula  igitur  ad  tempus  memorednJe  spectat,  quo  deposita  stirpe  Merowingica 
domus    CaroJingica    primum    apud   Austrasios    summa    rerum    potita    esf,    odiumque 
paternum  Vulfetrudi,   GrimoaJdi  fdiae,  postea  obstitisse,  quae  abbatissa  NiviaJensis  amitae  40 
successerat  (a.  658 — 669j,  ex  V.  Geretrudis  (c.  6)  colJigitur.    Etsi  codicum  aetas  fidesque 

1)  Fontem  quem  Jiabehant  'rusticano'  vel  'non  satis  polito  stilo'  digestum  esse  testantur 
Foillani  biographi  primus  rtomine  Paulus  alterque  ignotus ;  cf.  de  Buck,  AA.  SS.  Oct.  XIII, 
p.  383.  386.  2)  Remigius  de  BucJi,  l.  I.  p.  380.  3)  Peregrinus  in  V.  Geretrudis  c.  7. 

dicitur,     'qui     est    semotius    in    monasterio    que    appellatur    Fossuensis',     neque    Ultani    nomen  45 
legitur  nisi  in  codicibus  A  Ba.  b.         4)  Translatio  et  Miracula  SS.  Marcellini  et  Petri  auctore, 
Einhardo  (SS.  XV,  p.  262;.  5)   V.  Geretrudis  c.  2.  6)  L.  Ji.  Fr.  c.  43.  7)  Cf. 

'ForscJi.  z.  DeutscJi.   GescJi.'  XXII,  p.  473. 


VITA  VIRTUTESQUE  FUKSEI  ABBATIS  LATINIACEN8I8.  429 

non  adeo  magna  est,  tamen  in  sermone  antiquitads  ususque  Merowingid  vestigia  certa 
reperiri  licet,  veluti  Arinani,  Idobergane,  maioruni  domus1  nom.  Auctorem  e  grege 
monachorum  Scottorum  fuisse  credam,  qui  virginibus  Nivialensibus  in  divinis  celebrandis 
assistebant,   paucaquc   quae  litteris  mandavit,    praeterquam   quod  originibus  monasterii 

5  Fossuensis  lucem  afferunt,   una  cum   V.  Geretrudis  inter  pretiosissima  historiae   Caro- 
lingicae  monumcnta  enumeranda  sunt. 

Cum  Vitam  Fursci  sermone  politiorc  retractatam  rebusque  memorabilibus  auctam 
Beda  Historiae  ecclesiasticae  III,  19,  inseruisset,  cumque  in  Virtutibus  eaedem  fere  res 
iteratae    essent,    occasio   interpolandi    librariis   aliena    cupide   insequentibus   data    erat, 

io  tantoque  ardore  ea  potiti  sunt  sermonisque  inculta  expoliverunt,  ut  codices  puri  haud  ita 
multi  ad  nos  pcrvencrint.  E  tribus  in  quas  libros  distribui  classibns  prima  sola  (A) 
ex  exemptari  pendet  ncque  immutato  neque  interpolato,  nam  interpolationes  communes  his 
codicibus  minime  adsunt;  adsunt  autem  in  altera  (B),  dum  in  tertia  (C)  sermonis  pristini 
iacturam   lugemus.     Huius   classis   codicibus  plerisque   Virtutcs   acccsserunt,   quarta  (D) 

15  autem  Additamentum  Nivialense  nobis  servavit  pretiosissimum. 

A  1)   Codex  Londiniensis  Musei  Britannici  inter  Harlcianos   n.  5041,  formae 
minoris,  saec.IX.  in.,  fol.79 — 98',  humore  infectus  passim  haud  facilis  lectu  est.  Bcscriptio 
libri  specimenque   scripturae  extat  in  'Catalogue  of  ancient  manuscripts  in  the  British 
Museum'  II,  p.  53  et  tab.  31. 
20  AV)   Codex   bibliothecae   comitis   de   Leicester  in   Holhham   Hall   (NorfoUc) 

asservatae  n.  129,  saec.  XI/XII,  fol.  55 — 62',  Vitam  continet.  Be  Virtutibus  v.  infra  C  26. 
A  2)   Codex  Bomanus  bibliothecae.  Minervae  B  IV,  18,  saec.  IX.,  inter  Alcui- 
niana  fol.  97 — 104.     V.  Fursei  exhibet2,  sed  vocalmla  nonnidla  perierunt. 

A3)   Codex  Bothomagensis  n.  1381   (U67),  sacc.  XI,  fol.  133'— 139. 
25  A4)   Codex  Parisiensis   n.  3788    (Colb.   801,   Regius   38J33J,    saec.   XII,    fol. 

78'— 82. 

B  \a)    Codex  Bruxellensis   n.  7984,    sacc.  X,    olim  Weissenburgensis,    deinde 
Molsheimensis,  tum  Musei  Bollandianorum  Antverpiensis  (P.  ms.  20^),  fol.  24 — 33'. 

B  \b)   Codex  Caroliruhensis  inter  Augienses  XXXII,  saec.  IX,   inter  multas 
30  Passiones  Vitasque  sanctorum  fol.  68 — 68'.  XLIII.    Vitam  vel  visionem  Fursei  exhibet, 
secl  sex   foliis   deperditis   in  priore  parte  desinit,    scilicet  in   verbis:   apparere   poterat, 
plena  deformita  |  (c.  8.  ed.  Mabillon). 

B  \c)    Codex   Parisiensis   n.  9741    (Suppl.   lat.   496,),    saec.    XIII,    legcndarii 
S.  Maximini  monasterii  Treverici  tomus  Ianuarium  mensem  comprehendens,  p.  223 — 232. 
35  B  2U1)   Codex  Londiniensis  Musei  Britannici  inter  Cottonianos  Nero  E  I,  pars 

prior,  saec.  X/XI,  fol.  93—97'. 

B2a1*)   Codex  Londiniensis  Musei  Britannici  lieg.  8,   G  VI,   saec.  XV,   olim 
'Collegii   de    TateshaW ',   fol.  200 — 200',    imperfectus   desinit  in   verbis:   sed   ex  consue- 
tudine  humana  continuit  (c.  10.  ed.  Mabillon),  folio  non  consumpto. 
40  B2a2)   Codex  Londiniensis  Musei  Britannici  Egerton  «.2797,    saec.  XI.  in., 

fol.  87' — 101.    Be  Virtutibus  v.  infra  C4c. 

B  2a's)   Codex  Rothomagensis   U26,   saec.  XI,   olim  monasterii  Gemmeticensis, 
fol.  135—143. 

B  2b)  Codex    Carnotenus   n.  507  (\93),   saec.  XI,   otim   ecclesiae  maioris,   fol. 
45  51 — 56,  initio  ultimi  capitis  10.  in  verbis:  causa  ecclesiae  desinit. 

1)   Ita    Contin.  Frecleg.    et  L.  H.  Fr. ;    cf.    SS.  rer.  Meroving.    II,  p.  565.  2)  Cf. 

'Arch.'  XII,  p.  405. 


( 


430  VITA  VIRTUTESQUE  FURSEI  ABBATIS  LATINIACENSIS. 

B2c)  Codex  Rothomagensis  US,  saec.  XI,  olimmonnsh  riiFiscamnensis,  fol.  42 — 
44',  in  verbis:  pacifici  cordis  lenitatem  (c.  25.  ed.  MabiUon)  desinit,  duobus  foliis  excisis. 

B  2dJ    Codex  Londiniensis  palatii  Lambethani   n.  173,    saec.  XI.  in.,   fol.  180 
— 190,   V.  Fursei  una  cum  capite  Bedano  III,  19,  continet.    Verba  nonnulla  desiderantnf. 
cum  pars  folii  primi   superior   lacerata   sit.     Ea   quae   hoc  libro  contincntur  enumeravit  s 
K.  Hampe,  'N.  Arch.'  XXII,  p.  652. 

B  2e)  Codex  Londiniensis  Musei  Britannici  Reg.  5.  A.  VII,  saec.  XII,  de 
cuius  origine  fol.  2.  haec  adnotata  sunt:  Liber  de  claustro  Roffensi  per  Asketillum 
mo(naohu)m,  fol.  74 — 84'.  V.  Fursei  exhibet  Bedae  auctori  attributam:  Incipit  vita 
beati  Fursei,  quam  Beda  venerabilis  presbiter  composuit.  io 

B  2e*)  Codex  Londiniensis  palatii  Lambethani  n.  94,  saec.  XIIIlXIV,  fol. 
113—119. 

C\a)  Codex  Coloniensis  archivi  urbani  n.  163  (antea  bibliothecae  Wallrafianae 
VI,  \8),  saec.  XI / XII,  olim  S.  Iacobi  Leodiensis  fol.  146 — 151. 

C\b)    Codex    Parisiensis    n.   5568    ( Telleriano - Remensis   268,    Regius  4425/,  15 
saec  X/XI,  olim  S.  Amandi  in  Pabula,  fol.  145 — 155. 

C  \bl)   Codex  Monacensis  lat.  n.  27128,  saec.  XII,  olim  Ottoburanus  fol.  82' — 92. 

C  \c)  Codex  Aurelianensis  n.  331,  saec.  XI,  olim  S.  Benedicti  Floriacensis, 
p.  119  — 128,  in  hisce  capitis  ultimi  (\0)  verbis  desinit:  annis  quattuor  demo|,  quinque 
foliis  excisis.  20 

C  \d)  Codex  Gratianopolitanus  n.  1171  (antea  306.  342  et  49/,  saec.  XIII, 
olim  domus  Coreriae  ordinis  Cisterciensis,  fol.  84' — 90, 

■C  \e)   Codex  Bruxellensis  n.  9119,  saec.  XII,  fol.  40 — 43. 

Virtutes   Vitam  in  reliquis  huius  classis  codicibus  subsequuntur,   coniunctae  quoque 
cum  libris  nonnullis  A  et  B   originis  Britannicae,   qui  cum   ex  duplici   fonte  pendeant,  25 
distincta  utraque  parte,  bis  enumerandi  erant  et  supra  et  hic. 

C  2a)  Codex  Romanus  bibliothecae  Victorii  Emmanuelis  n.  1258,  antea  S.  Crucis 
n.  40,  saec.  IX.  in.  litteris  Langobardicis  exaratus  post  Gregorii  dialogos  fol.  185. 
V.  Fursei,  fol.  199 — 205.  Virtutes  continet,  quibus  extremi  versus  inde  ab  aedificaverunt 
(c.  2<\)  desunt,  deperditis  fortasse  foliis  uno  vel  pluribus.  30 

C2b)  Codex  bibliothecae  comitis  de  Leicester  in  Holhham-Hall  (Norfolh) 
asservatae  n.  129,   saec.  XI/XII,  post  Vitam   (v.  A  V)  fol.  62'— 66'.    Virtutes  exhibet. 

C 3)  Codex  bibliothecae  regiae  Hagae-  Comitum  X,  118  (antea  Th.  211) 
saec.  X.  ex.,  fol.  23' — 66'.    Vitam  cum  Virtutibus  continet,  praecedente  laterculo  capitum : 

Cap.  I.  De  infantia  Forsei  —  XLVIIL  De  ecclesiae  constructione  ab  Erkenaldo  35 
et  de  sepulchro  eius  a  beato  Elegio  ornato, 
quem  ad  idrumque  librum  spectantem  alter  librarius  fere  aequalis  supplevit. 

C 4aj  Codex  Parisiensis  n.  17625  (antea  Comp.  40/.  sacc.  X/XI,  olim  S.  Cor- 
nelii  Compendiensis,  sanctos  qui  mense  Ianuario  coluntur  comprehendens,  fol.  114 — 130'. 

C 4:b)   Codex  Parisiensi s   n.  11749    (antea   S.   Germani   a  Pratis  n.  496,  olim  40 
463,),   saec.  XI,   fol.  5'- — 10'.    Vitam,  fol.  10' — 13.    Virhdes   continet,   has  vero   inde    a 
c.  5.  ex.  ita  retractatas,  ut  ipsum  non  revolverim  nisi  raro. 

C 4cj  Codex  Londiniensis  Musei  Britannici  Egerton  n.  2797,  saec.  XI.  in., 
praemissa  Vita  (v.  supra  B  2a2),  fol.  101 — 108'.  Virtutes  exhibet,  sed  textus  manu 
posteriore  tanta  licentia  immutatus  est,  ut  scriptura  primaria  haud  raro  discerni  nequeat.  45 

C  4dl  et  C  4d2)  Codices  Duesseldorfensis,  olim  S.  Martini  Coloniensis,  C  10a, 
saec.  XII,  fol.  201  —  208,  et  Bonnensis  S.  369  (226a),  saec.  XIII,  fol.  75'— 83, 
textum  utriusque  libri  satis  propinquum  continent  ad  Jianc  familiam  spectantem,  sed 
interpolatum  ex  B  1. 


VITA  VIRTUTESQUE  FURSEI  ABBATIS  LATINIACENBIS.  481 

C  5)  Codex  Berolinensis  n.  122,  inter  PMUipsianos  n.  1875,  e  bibliotheca  Col 
legii  Parisiensis  Soc.  Iesu  in  Meermannianam  ol/m  translatus,  saec.  XIII,  fol.  60, 
textm/i  liiiiid  raro  licenter  immutatum  continet. 

Cum  peregrinatio  sancti  GalUca  eaque  guae  post  ipsius  mortem  contigerant  multo 

6  prolixius  in  Virtutibus  quam  in  Vita  enarrata  essen/.  librarius  quidam  utrumque  librum 

i/n  coniunxit,  ut  in  appulsu   litoris  Gallici  (c.  $)  hac  seposita  ad  illas  transierit,   sci- 

licct   dil  adrrntum    in  pagum    Pontivwm.     In   codicibus   igitw   lniius   generis  locus   quo 

uterque  liber  cohaeret  ita  compositus  cst: 

Vita  c.  9:  dimissus  ordinatis  omnibus  [causa  visendi  Roinam  add.  OOc]  navi- 
10  gavit,  ibique  [His  peragratis  pro  ibique  C  6a|  a  rege  Chlodoveo  et  patricio  Erche- 
naldo  honorifice  susceptus  est. 

Virtutes  c.  6:  Veniens  primo  [ita  CQa;  Primo  enim  tangens  Galliarum  littora 
venit  C  66.  cj  in  pagum  Pontivum  [Potivum  C  6«.  b}  et  in  villam  quae  dicitur  Maioc 
et  q.  s. 

15  C6a)    Codex   Parisiensis   n.  5604    (Colb.  4912,    liegius   4347J,    saec.  X,   olini 

S.  Iuliani  Turonensis,  foJ.  2 — 34. 

C  %b)  Codex  Londiniensis  Musei  Britannici  inter  Harleianos  n.  2800,  saec.  XIII, 
Jegendarii  Arinsteinensis  tomus  primus,  fol.  46 — 50. 

Coc)   Codex  BruxeJlensis  n.  207,  saec.  XIII,  fol.  55- — 59'. 

20  UJtimam   denique   cJassem  D  ii   Jibri   occupant,   qui   Additamentum   NiviaJense   de 

FuiJano  cum  V.  Fursei  coniunctum  exhibent.  Est  autem  iJJud  codicibus  divcrsae  originis 
subiunctum.  Dum  enim  textus  V.  Fursei  in  D  1  ad  cJassem  C  pertinet,  Jibri  Anstriaci 
D  2  ex  exempJari  meJiore  A  pendere  videntur : 

c.  9.    loco   nuncupante  Latiniaco   construxit]  A;    1.    nuncupante  Latinia  c.  7)2«; 

25  1.  quem  nuncupant  L.  c.  reJJ., 

neque  vero  meJiore  ficle  descripti  sunt,  cum  inprimis  nomina  propria  saepe  omissa  aut 
misere  depravata  sint.  NihiJominus  textum  Additamenti  cura  BoJJandianorum  in 
CataJogo  codicum  hagiogr.  bibJ.  Parisiensis,  BruxeJJis  1889,  7,  p.  195  sq.,  pubJici 
iuris  factum  acl  hos  codices   haud  raro   optime   restituere  poteramus,   emendatis  aut  ad- 

30  ditis  non  soJum  singuJis  verbis,  sed  etiam  enuntiato  toto. 

D  1)  Codex  Parisiensis  n.  2768  A  (Lemovic.  175,  Ecgius  4432),  saec.  XI, 
foJ.  61 — 71'.     V.  Fursei,  foJ.  71' — 73.    Aclditamentum  continet. 

D2a)   Codex  MeJJicensis  F8,  saec.  XIII.  cx.,  foJ.  108—113. 

D  2b)    Codex    abbatiae    S.    Crucis   prope   BacJen    in    inferiore    Austria    n.    11, 
35  olim  VII.  A.  2.  1,   saec.  XII.  ex.  foJ.  45' — 48  l. 

E  tribus  quas  ad  Vitam  recensendam  adhibui  cJassibus  AB  C  prior  archetypi 
simiJJima  est,  utque  praestantiae  eius  exempJum  afferam,  in  hac  soJa  c.  9.  loco  nuncu- 
pante  Latiniaco  Jegitur  more  antiquo,  dum  in  reJiquis  pronomen  rcJativum  occurrit 
interpoJatum :  1.  quem  (quod  B  2»1)  nuncupant  (noncupant  6T3.  4a.  b)  Latiniaco  (B  la; 
40  Latiniacum  rcJJ.).  Sunt  autem  Jibri  A  bipartiti  unusque  A  1  contra  rcJiquos  A  2.  3.  4 
stat.  Codex  A  1  Jicet  mendis  suis  non  egeat,  tamen  omnium  purissimus  est  atque  bar- 
bariem  sermonis  rationisque  scribendi  fere  soJus  servasse  videtur.  Propinquus  eius  A  V 
haud  quidem  raro  easdem  Jectiones  exhibet: 

c  1.  in  eum]  .4  1.   1*;  eum  (om.  \n)  C;  in  eo  pJerique, 
45      c.  2.  parentesque]  parentes  A  1.   1*, 

l)  Reliqua  huius  generis  exemplaria  Campililiense,  ZrvettJense,  Admuntense  diiigenter  recen- 
suerunt  Boltandiani,  Analecta  XVII,  p.  28  sqq.;   cf.  p.  41. 


432  VITA  VIRTUTESQUE  FURSEI  ABBATIS  LATINIACENSIS. 

c.  2.  hac]  A  1.  1*;    ac  A2.  3;    om  B.  C, 

c.  8.  vitae]  viae  A  1.   1*.  2, 
se(2  praeterea  cum  codicibus   C  nonnumquam  convenit: 

c.  5.  circumiret]  circumire  studuit  A  1*  cum   C, 
sicut  e  libris  Britannicis  multi  collatis  pluribus  exemplaribus  exorti  videntur  esse.  Exemplar,  5 
ex   quo   codices  A2.  3.  4  pendent,    a   librario   non   satis  perito    interpolatum   erat,   qui 
18.  Kl.  Febr.  (c.  9)  diem  natalem  sancti  fuisse  crediderit  loco  17.  festumque  5.  Id.  Febr. 
translationi    attribuerit   (c.  10J,    quod  depositioni    attributum   est   in   Virtutibus   (c.  2\). 
Cum  liis  libri  A2.  3  in  loco  conveniunt,  ubi  sanctus  obiisse  creditur,  Macerias  nomine 
(c.  9),   unde  conctudi  licet  patrem  communem  saeculum  IX.   non  superasse.     Stirps  ex  io 
ipso  prognata  diversae  indolis  est,   nam  dum  A  2  a  statu  pristino  non  aberrat  nisi  per- 
raro,  librarius  A  3  textum  ad  libidinem  suam  immutans  vel  ex  Beda  interpolavit  (c.  \0), 
multo  deterior  altero: 

c.  9.  f requentatus]  est  ipsique  superscr.  A  2,  in  textu  A  3 ; 
tertius  vero   eorum  frater  A  4  partim   adeo  immutatus   et  contractus  est,   ut  comparari  15 
nequeat.     Altera   deinde   classis  B   non  paucis  interpolationibus   ex  Beda   Virtutibusque 
sancti  aucta  in  duo  genera  discedit,  quae  lectionibus  communibus  inter  se  distincta  sunt : 

c.  1.  Fuit]  in  Hibernia  add.  B  la.  b.  c, 
ib.  illum]  om.  B  2ax' l*' 2' 3.  b.  c.  d, 

c.  9.  in  loco]  om.  B  2aU2' 3.  b.  (c  deest).  d.  e,  20 

iterumque  in  altero  binae  familiae  discernuntur : 

c.  1.  litteris  et  monasticis]  om.  B  ^a1'1*'2'3, 
ib.  apparentibus  fulgebat]  a  parentibus,  om.  f .  B  2b.  c. 
Eorum  idtimus,  idem  pessimus  B  2e  in  multis  quidem  cum  B2a1'2  convenit: 

c.  10.  ipsius]  prius  B  2a1' 2.  e,  25 

sed  praeterea  classium  A  et  C  lectiones  exhibet,  industriae  Britannicae  exemplum  nobile. 
Tertia  denique  classis  C,  in  qua  sermo  haud  raro  substitutis  verbis  similibus  expolita 
est,  iteni  bipartita  magis  degeneravit,  ubi  primum  Virtutes  accesserunt : 

c.2.  ac  sufficienter]   Cla.b1  cum  melioribus ;   haec  om.   C  3.  4a.  b, 
atque  in  utroque  genere  libri  nonnidti  propius  inter  se  coniuncti  sunt:  30 

c.  1.  vir  vitae]  om.   C  la.b.  b1; 

c.  5.  memorans  —  iniunctum]  om.   Cka.b.d1-2. 

Segregatis  classium  B  C  lectionibus  peculiaribus  textus  is  restat,  qui  cum  in  classi 
prima  tum  in  codice  praestantissimo  A  1  accuratissime  servatus  est,  neque  vero  huic  soli 
discrepanti  credendum  erat  nisi  in  elocutione  barbara,  quam  retiqui  librarii  minus  cle-  35 
menter  tulerant.  Ex  tot  codicum  copia  in  certamen  vocavi  A  1.  2.  3.  B  la.  b.  2aK  C  \a. 
3.  4a.  b  et  C2a  initio  fineque  collatum,  sed  peculiares  singulorum  tibrorum  C  lectiones 
in  universum  non  curavi. 

Codices  qui   Virtutes   continent  ita  sese  invicem   explent,    ut   quae   in   iibris    C  3. 
Aa.b.c.  5  desiderantur  verba  singuia  ex  C2a.b  restituenda  sint:  (  40 

c.  3.  dedit  auxilium  [defensionis  add.   C2a.b;   om.  rell.]  et  consolationis, 

c.  4.  Qui  ad  haec  [rex   add.   C2a.b;   om.  rell.;  sed  cf.  c.  3:    Qui   et   rex   eius   ad- 
quiescens  sermonibus]  respondit. 
Pendent  igitur  C2a.b  ex  exemplari  alio  atque  reliqui,  idque  praeter  tectiones  sptendidas 
etiam  menda  continebat  pauca:  45 

c.  22.  letum  petiit  domum   [donum   C  2a.  b]. 
Libri  CB.  ia.b.c  locum  Scripturae  sacrae  eoclem  modo  ad  Vidgatam  correctum  exhibent : 

c.2.  vitam    per(h)ennem]    C2a.b   cum    (7  5;    v.    aeternam    C 3.    Aa.b.c   (cf.  Matth. 

19,29J, 


VITA  VIRTUTESQUE  FURSEl   ABBATI8  LATINIACENSIS.  488 

atque  codices  C-ia.c  sibi  admodum  propinquos  esse  ex  his  locis  colligitur: 
c.  15.  prestabit]  monstrabit  Clc;  monstravit  C  [a, 
c.  22.  Interim  parabatnr  domuncula]  om.   C^a.c, 
ib.  et  Medardo|  <>n/.   CAu.c. 
s  Fratrem   autem   eorum   tertium  C4tb  inde  a  c.  5.  retractatum  esse  dixi  atque  etiam   C5 
Itaial  raro  immutatus  est,  ut  taceam  libros  (76  non  adhibitos.    Eationem  scribendi  minus 
politam   aevi    Carolingici   codex  C3   melius  <ji<ai>/   antiquissimus  C2a   servasse  videtur; 
cf.  adque,  diliciis,  iteneris. 

Codices    Britannicos  una   cum   libro   1>  \l>   aut   contulit    aut   inspexit   W.    Levison 

io  sociits    noster ;    reliquos    a    me    non   evolutos    contulerunt    A.    V.   Miiller    socius  A  2, 

W.  Arndt   b.   m.   B  \a,    tertius    cuius   nomen   excidit   C2a.     Addilamculi    Nirialmsis 

exemplar  ad  fidem  codicis  D2a  fecit  C.  II.  Vertz  b.  m.,  quod  cum  D2b  collatum  debeo 

patribus  revercndissimis  Sancrncirnsihns. 

Vi/aiit  solom  Laurentius  Surius,  De  probatis  sanctorum  historiis,  Coloniae  Agrip- 

ie  pinae  1586,  tom.  I,  p.  381 — 388,  ex  'egregiis  MS.  codicibus'  princeps  ed/idit,  sdlicet 
textum  C  haud  ita  multum  immutatum.     Deinde  ipsam  additis  Virtutibus 

lohantics  liol I andus,  Acta  sanctorum,  AntveTpiae  1643,  Ianuarii  tom.  II, 
p.  36 — 44,  a</  codices  permultos  recensuit,  scilicet  Corbeiensem  similem  C  4a  (Virt.  c.  15. 
habuit   monstravit ;    v.  supra),    Hibernieum  similem  Loncliniensis  nostri  B  2«2  -\-  C  4c, 

20  dttos  ecclesiae  S.  Audomari,  Bertinianum,  iihros  S.  Mariae  de  Ilipatorio,  S.  Maximini 
(nobis  B  lc),  D.  Preudhomii  canonici  Cameracensis  aliosque.  Textum  Vitae  non  sper- 
nendum  formavil,  in  qtto  primae  quoque  classis  lectiones  occurrunt,  scilicet  lihri  A  3 
similis,  sed  interpolatdonibus  classis  B  editor  minime  abstinuit.  Eo  adhuc  minus  in 
Virttdibus  profecit,  quas  in  codicibus  Corbeiensi,  Bertiniano,  Hibernico  reppererat,   cimt 

25  huic  tertio  nimiam  fidcm  tribuens  textum  eum  pubiici  iuris  feceri/,   qui  in  lihro  nostro 
C  4c  legitur  a  correctoribus  imnm/a/o: 
c.  3.  aliquid  expectaculuin]  aliquem  locum  Boli.  cum  m.  al.   C  4r. 

Iohannes  Mabillon,  Acfa  sanc/orum  ord.  S.  Benedicti,  Parisiis  1669,  Sacc.  II, 
p.  300 — 314,   utrumque   librtim   denuo  edidit   'ex  Bol/ando  et  Surio  ad  MSS.  codd.  col- 

30  latis',  sciiicet  ad  veterrimum  monasterii  S.  Corneiii  Compendiensis  apographon  (nobis  C  ^a) 
aliasque  libros  veluti  Sangermanensem  (nobis  C^b). 

Denique  Caroitts  de  Smedt  et  Iosephus  de  Backer  Ac/a  sanctorum  Hiberniae 
c  codice  Salman/icensi  edentes  (Edinburgi  et  Londinii  1888,),  col.  77 — 102.  V.  Fursei 
(praescr.  Incipit  vita  beati  Fursei  confessoris  XVII.  Kal.  Februariij,  coi.   101 — 112. 

35  Virtutes  (praescr.  Incipit  liber  secundus  de  virtutibus  et  miraculis  sancti  Fursei 
confessoris^)  imprimendas  curaverunt,  sed  codex  ilie  saec.  XIV.  conscriptus  textum  adeo 
immutatum  atque  decurtatum  continet,  /</  operam  et  oleum  perdidisse  videantur  viri 
reverendissimi.  Est  enim  propinquus  libris  deterrimis  Britannicis,  veluti  nostro  B  2e, 
iifque  Virtutes  a  c.  6:  Cum  venisset  beatus  Furseus  in  pagum  Pontiniacum  incipiunt, 

4d  sicut  in  C  6. 

Ex  Vita  Virtutibitsque  aitcr  biographus,  nisi  fallor,  monachus  Latiniacensis, 
quippe  qui  locum  illum  inprimis  laudibus  celebraverit1,  res  gestas  sancti  sermone  liquido 
ita  confudit,  ut  in  priore  parte  cttrricttlaut  vitae  (inc.  Laudabilis  Dei  nostri  virtus^, 
ni  altera  quae  post  mortem  gestae  erant  transiationem  virtutesque   (inc.  Sacram  Cbristi 

45  ac  venerabilis  Fursei  memoriam^  tractaveril.  Sancto  pontificalcm  dignitatem  atiribuit 
neque  approbavit  ea  qttae  dc  indole  visionum  attctor  princeps  exposuerat:  Eius  namque 
visionis  quam  plurima    quidam    confingunt  frivola,    quae    nos    attingere   non    solum 

1)  V.  infra  p,  438,  n.  3. 
SS.  R,  Meroving.    IV.  55 


434  VITA  FURSEI  ABBATIS  LATINIACENSIS. 

ipsa  beati  viri  laudabilis  taciturnitas,  qui  seraper  magis  operibus  quam  sermonibue 
laudes  Domini  innotuit,  sed  etiam  illius  praedicatoris  gentium  non  dispar  trans- 
mutatio  j^rohibet,  dum  audita  caelestia  dicere  non  audet.  Demonstrare  igitur  voluii 
ea  a  sancto  non  esse  enarrata,  quae  de  visionibus  rettulerat  biographus  antiquus, 
unde  frivola  illa  silentio  praeterire  maluit,  etsi  de  veritate  visionum  minime  dubitavit.  5 
Librum  ipsius  c  codice  Parisiensi  n.  5291,  saec.  XIII,  integrum  publici  iuris  fecerunt 
Bollandiani  in  Catalogo  Parisiensi,  Bruxellis  1889,  tom.  I,  p.  541 — 555,  postquam 
Jocos  singuJos  in  adnotatis  ad  Vitam  antiquam  attuJit  MabiJJonius. 

Tertiam  denique  Vitam  Arnulfus  abbas  Latiniacensis  (f  1106,)  clero  Perro- 
nensi  dicavit,  epistula  praemissa,  ex  qua  inteJlegitur  Serloni  confratri  Botbertoque  10 
Argentoilensi  opus  ab  ipso  iniunctum  esse,  ut  schedas  ex  armario  et  domestico  et  Perro- 
ncnsi  conquisitas  corrigendo  et  continuando  in  ordinem  redigerent.  Illi  igitur  de  vita 
miraculisque  sancti  libros  duos  ad  antiquissimas  quas  auctor  collegerat  schechdas  edentes, 
expolito  sermone,  tres  in  libro  priore  de  vita,  quartam  vetustate  erosam  partimque 
scriptoris  inertia  depravatam  in  posteriore  de  miraadis  retractabant,  in  calce  vero  locum  15 
Bedanum  III,  19,  adnotabant.  Habebant  autem  praeter  Vitam  antiquam  Virtutibus 
auctam  alteramgue  tertiam  quoque  ad  librum  I.  componendum  schedidam,  sciJicet 
prolixam  sancti  genealogiam  a  Perronensibus  acceptam,  qua  stirps  ipsius  regia  con- 
firmaretur ;  haud  pauca  fortasse  invento  proprio  addebant.  In  altero  libro,  qui  ad 
eundem  atque  prior  finem  pervenit,  scilicet  ad  obitum  et  translationem  sancti,  ordo  20 
rerum  omnino  perturbatus  est.  Iter  enim  Romanum,  de  quo  teste  VirhUum  auctore 
sanctus  cogitaverat,  iam  re  vera  expedivit,  reversusque  in  provinciam  Saxonum  orientalium 
profectus  est,  deinde  in  Gallias  rediit,  Latiniacum  construxit,  tum  in  Saxoniam  rediturus 
in  villa  Macerias  obiit,  unde  Perronam  corpus  translatum  est,  ubi  Erchinoaldus  uxorque 
eius  canonicos  religiosos  iuxta  patrum  decreta  instituerunt,  locum  possessionibus  amplis-  25 
simis  ditantes.  Visiones  auctor  alterius  libri,  sicut  ipse  in  epilogo  testatus  est,  non  atti- 
gerat,  quae  in  libro  priore  ipsius  biographi  vetusti  verbis  fuse  relatae  sunt,  cumque 
etiam  curricuJum  vitae  in  utroque  aliter  enarratum  sit,  diversitates  fortasse  non  solum 
ad  fontes  adhibitos  sed  etiam  ad  duplicem  scriptorem  referendae  sunt.  Hanc  Vitam 
e  codice  S.  Mariae  Bonifontis  descriptam  et  cum  libro  Nicolai  Belfortii  collatam  edidit  30 
/.  Bollandus,  AA.  SS.  I.  J.  p.  44 — 54,  postquam  ipsam  in  linguam  francogaJJicam 
versam  puJMce  iuris  fecit  IacoJnis  Desmaius  canonicus  Perronensis,  Parisiis  1607. 
Arnulft  autem  epistulam  in  editis  praetermissam  e  cocJice  Vaticano  Reginae  Christinae 
u.  573,  saec.  XII,  princeps  eruit  Hardy,  'Descriptive  CataJogue',  Londinii  1862,  I,   1, 

P-  24L  B.  Krusch. 


35 


I. 
INCIPITa  VITA  SANCTI  FURSEI. 

Greg.  (1).    Fuit*    vir   vitae   venerabilis  Furseusb   nomine,    nobilis0   quidem  genere,    sed 


Dial.II,  prol 


nobilior    fide,    saeculi'1    dignitate  inter  suos    clarus,    sede   in    divinorum    munerum  * 

*)  in  Hibernia  add.  B  \a.  b.  40 

/.    Cap.  1.     Al.  2.  3.    Bla.b.  2al.    Cla.  2«.  3.  4«.  b. 

Cap.  1.  a)  praescr.  Incipit  transitus  beati  Fursii  A  1 ;  Incipit  vita  et  obitus  Fursei  abbatis.4  2; 
Item  eodem  die  vita  sancti  Fursei  abbatis  A  3 ;  Incipit  vita  vel  visio  sancti  Fursei  (quod  est  add. 
Bla.b)  XVII.  Kl.  Febr.  Bla.b.  2»1;  Incipit  vita  beati  Fursei  confessoris  Christi  Cla;  Incipit  vita 
sancti  Fursei  episcopi  atque  confessoris  C3;  Incipit  vita  sancti  Fursei  confessoris,  (que  est  XVII.  Kl.  45 
Febr.  add.  C 4a)  C4a.b.  b)  Fursius  pr.  m.  A\  (saepe).  c)  nobilis  quidem  in  litara  A§\  quidem 
postea  add.  B\a.         d)  huius  add.  B\a.b.         e)  et   C2a.  3.  4«.  b.         f)  mune  B2ax. 


VITA   FlTRBEl   ABBATI8   LATINIACEN8IS.  135 

gratia   ubiquea    praecipuus1'.     Huius    viri    infantia    sacris   quibusdam    miraculorum 
praesagiis0   apparentibus0-  fulgebat;    summis   etiam   sacerdotibus    per  divinam  gra 
tiaiu0  providentibus,  sacris  litteris1  et  monasticis  erudiebatur  disciplinis.    Crescente 
vero  aetate   etg  gratia   providentiaeh,   erga  illuiii'   omniumk  affectus   cottidie   cre 

5  scebat.    Erat  euiin  forma  praecipuus,  corpore  castus,  mente  devotus,  affabilis  cod 
ioquio,  amabilis  aspectu,  prudentia  praeditus,  temperantia  clarus,  in1  interna  forti 
tudine  firmus,   censura  iustitiae  stabilis,  longanimitate  Largus™,  pacientia  robustus, 
humilitate  mansuetus,  caritate  sollicitus,  et  ita  in"  eum  omnium  virtutum  decorem 
sapientia0    adornabat,    utp    secundum   apostolum '   sermo    illius    semper    in    gratia 

10  sale'1   esset1'   conditus. 

(2).  Bonorum  ergo  operum  etil  gi*atia°  plenus,  patriam0  parentesque  relin- 
quens,  sacrae'1  scripturae  studiis  aliquot0  vacabat  annis,  ac1  sufficienter  instructus, 
monasterium  in  quodam  construxit"  loco,  ubi  undique  religiosis  conriuentibus1' 
viris,    aliquos   etiam  parentum1   pia   sollicitudine   evocare   curavit.     Hack  ex  causa 

15  dum  patriam  parentesque '  visitare  properaret"1  et"  inter  illos  sacri  verbi  semina 
spiritalia0  spiritalibus  seminaret  eloquiis1',  quadam  die'1  corporis1'  aegrotantis8 
molestia  correpitur '  hacu  deinde  ad  paternam,  amicis  suggerentibusv,  commigravit 
domuni.  Quow,  illo  super  alterius  manum  innitente*,  perrexity  hacz  haud  longe 
a  domoa,   vespertinalem0   exorsus  psalmodiam,    oratione0   intentus,    tenebris   subito 

20  circumdatus  restetit'1.  Nec°  enim  pedes  movere  infirmatus  valebat,  sed  quasi  iam 
mortuus  ad  proximam  deportatus  est  oasam.  Etf  cum  se  tenebrarum  caligine 
circumdares  vidisset11,  quattuor  manus  desuper  ad  se  extensas  conspexit,  tenen- 
tesque  illum  per  brachia1    niveis  subvolabant  pennisk'2.    —  —  —  —  —  —  - 

(3).    ConspechV1    duos   venerabiles  viros*   illius  provinciae,    in    qua  vir  Domini 
25  *)  quorum   unus   Beoanus,   alter  Meldanus  vocabatur  adcl.  B \a. 

/.    Capp.  1—3.     A\.  2.  3.    Bla.b  (ad  1.23).  2a\    G\a.  2«  (ad  1.1).  3.  ia.  b. 

Cap.  1.     a)  om.  C2a.  3.  4a.  b.  b)  praecipuis  A\.  c)  praesagi's  A\.  d)  a  parentibus 

fulgebat  B\a.b;    apparentibus   pollebat   C\a;    pollebat  a  parentibus  C2a.  -\b;    a  parj   summ|    etiam  in 
mg.  suppl.  C3;  ornabatur  pro  app.  fulg.  C4«.       e)  per  divinam  providentiam  commissus,  s.  C       f)  1.  et 
30  m.  oin.  B2al.         g)    om.  C.  h)   providente  A  2.  3 ;    Dei  pr.  m.  add.  C ia.         i)  om.  B2al.         k)  (in 

podea  add.  Cia;  ac  add.  Clb)  bonorum  affectuum  (opus  postea  add.  Cia\  habet  C \a)  cott.  (om.  C lb)  C; 
deinceps  non  collatus  C2a.  1)  om.  A3.  B\a.b.  C ib.  m)  assiduus  C.  n)  ita  A\\  in  eo  plerique; 
ita  eum  decor,  om.  o.  v.  C.  o)  sapientiae  C  et  pr.  m.  A  1.  p)  et  pr.  m.  A  1.  q)  s.  essct  in  mg. 
suppl.,  sed  verba  fere  evanuerunt  A\.         r)  divino  add.  B\a.b. 

35  Cap.  2.     a)  om.  C.         b)  grati(a)e  fructibus  pl.  A  2.  3.  c)  om.  A  \.         d)  ac  ^4  1.  e)  ali- 

quot  v.  annos  A  2 ;  aliquos  v.  annos  A  3 ;  (ali  postea  add.)quot  v.  annis  B  \a.  f)  et  cum  sufficienter 
esset  instructus  .4  3;  (ac  s.  om.)  instructus  (quidem  add.  C3.  4«;  tandom  dogmatu  divino  add.  C  ±b) 
C3.  ia.b.  g)  1.  c.  A3.  B\a.b.  h)  v.  c.  A3.  i)  parentes  B\a.  b;  parentibus  suis  B2al.  k)  haec 
pr.  m.  B\a.b.       1)  que  om.  A  1.        m)  properat  B2al.       n)  cum  et  B\a.b;  ut  C3.  la.b.        o)  spiri- 

40  talia   om.    B\b.   2al;    spiritalibus    om.    A  \.  p)    eloquio    A\.  q)    om.    A3.  r)    corpore    A  2. 

s)  aegrotatis  B2al.  t)  ita  pr.  m.  A\.  u)  ita  A\*\    ac  rell.  v)  commonentibus  migravit  A\. 

w)  Quo  ille  A3;  Ille  vero  s.  C.  x)  intente  A\;  inmitente  B2a{;  innitendo  A3.  y)  fper  eras.)- 
rexit  A\.  z)  ita  A\.  \* ;    ac  A2.  3;    om.  B\a.b.  2al.  C.  a)  sua  add.  C3.  ia.b.  b)  vesper- 

tinale   ex.   psalmodium  C 3.  ia.         c)  ita  A\  (pr.  m.).  1*;    orationi  rell.         d)   ita  pr.  m.  A\;  restitit 

45  plerique;    stetit    C.  e)    dum   add.    B\a.b.  2al.  f)  post  Et  2   vel  3   litterae   ras.  A  \.  g)    ita 

pr.  m.  A\;    circumdari  rell.  h)   videret,   tres  manos  A  1.  i)  b.  (alis  in  mg.  suppl.,  fere  evanuit) 

niviis  s.  (p.  om.)  A  1.         k)  in  c.  8.  editionis  MabiUonianae  desinit  B  \b  (v.  mpra  p.  42!);. 

Cap.  3.     a)  ita  A\;    Conspicit  rell.;   autem  add.  A2.  3. 

l)  Pattlum  ad  Coloss.  4,  6.         2)  Visiones  omissae  sunt. 

55* 


436  VITA  FURSEI   A  BBATI8  LATINIACENSIS. 

Furseus*  haec1'  videns  (jiiasi  obisse  credibatur,  praesules  cunctorum  memoria 
usque  ad  nostra  tempora*  celebratosc,  propius'1  ad  sec  accedentes'  ac  familiariter 
propria  edicentes^  nomina,  qui  Beoanus'1  et  Meldanus  vocabantur',  loqui  cum  eo 
coeperuntk.  —  —  —  —  —  — 

(4).  Egressus  inde  verbum  Dei**  praedicabat  et:l  ea  quae  viderat  velb  audierat  s 
omnibus  populis  Scottorum0  adnuntiabat.  Erat  vero  in  illo  inconparabilis  gratia, 
nihil  terrenum  cuiquarn'1  petens,  omnie  petenti  se*  tribuens,  praelatis  et  subditis 
equalis,  magnatisg  et  regibus  timendus,  humilibus  et  contemptoribus  saeculi  imi- 
tandus'1,  omnibus  bonis  amabilis,  iniquis1  et  peccatoribus  terrebilis,  divinis  virtu- 
tibus  clarus.  Ex  obsessis  enim  corporibus  daemonia  fugabatk  et  pauperes  10 
recreabat T . 

(5).  Dumque  unius  anni  spatio  Hiberniaea  insoli1'  populos0  per<l  doctrinae 
studium  circumirete,  instabat  anniversarius ' ,  quo  visioneg  ah  corpore  sublatus 
vidibat1,  memoransk  semper,  unius  diei  iter  sibi  fuisset1  iniunctumk.  Multis  enimm 
sapientibus  ac  religiosis  comitantibus"  viris,  eadem  nocte  molestia  corporale0  cor-  15 
reptus1',  in  solo'1  tantum  pectusculo  vita  palpitante1",  vidit  angelum  Dominis  ea 
quae  ad  opus  praedicationis  sunt  congrua  sibi  *  adnuntiantem  et  unius  diei  iter 
exponentem11  hacv  duodecim  annos  in  opere  praedicationisw  completurumx  praedi- 
centemv.     Quaez   ita  factum  esta. 

(6).    Completis  veroa   Xb   annis,    omnibus  sinec  personarum  acceptione  verbum  20 
Dei(1  adnontians,  inruentium  popolorum  multitudines  non  ferens,  aliquantorum  etiam 

*)  in  Hibernia  add.  B 1«. 
**)  per  universam  Hiberniam  add.  B  \a.  2»1. 

/.    Capp.  3-6.     A\.  2.  3.    Bla.  2«'.    C\a.  3.  4a.b. 

Cap.  3.     a)  erat  add.  B\a;  notus  erat  add.  C\a.  3.  4«.  b.         b)  ita  (sed  credebatur,)  B\a.  2»1;  25 
h.  v.  quasi  habis  credibatur   (ubi   se  credebat  AV)  pr.  A\.  1*;   h.  v.  fuit,   qui    credebantur   quasi   pr. 
A  2.  3 ;    h.  v.  q.  o.    credebat.     Hos   pr.  C  \a ;    quos   videns    0.    credebat.     Hos   pr.  C.3.  4«.  b.  c)  ita 

A\.  B\a.  2a*.  C\a;  celebratus  A  V  ;  celebrati  A  2.  3 ;  c(a)elebrat  C3.  4«.  b  (ubi  Quos  add.j.        d)  pro- 
prius  A\.         e)  ad  se  om.  A2.  3  (ubi  vero  add.J.         f)  accedens  pr.  m.  B\a;   vidit  add.  C.         g)  ita 
A\.  B\a.  2«';   p.  dic.  A2.  3  (e  corr.  d.  pj.  C.         h)  ita  A\;  B.  et  Medanus  v.  A  2.  3;  v.  (vocantur  30 
B\a)  B.  (corr.  Beanus  B  \a ;  Beaanus  corr.  Beoanus  5  2«';    Beonus  C Ab)  et  M.  B\a.  2a'.  C.         i)  et 
add.  C.         k)  inciperunt  A  1. 

Cap.  4.     a)  (et  om.)  ea  quae  (vi  m.  pr.  s uperscr. )derat  A\.  b)  et  C\a.  ib.  c)  Scotorum 

corr.   Scott.    C3;    om.    Cia.b.  d)    ita   A\.    B\a.   2»1;    cuique   p.    A2.    3;    usquam    competens    C. 

e)  omnipotenti  B2al.  Cib.         f)  ita  A2.  B\a.  2al.  C;  om.  A\\    cum  hilaritate  pro  se  AS.         g)  ita  35 
A\.  2.  B2al.  C\a;    magnis  C4«  ;    magnatibus  rell.  h)  om.  A\;    mitis  (in  add.  A2)  tantum  pro  i. 

A2.  3.         i)  i.  et  p.  t.  om.  AS.         k)  effugabat  A  2.  3.  1)  add.  visio  tertia^ll;  Finit  vita  annualis. 

Incipit  visio  tertia  A  2 ;    Incip.  III.  visio  B  2»1. 

Cap.  5.     a)  Hyb.  A\.  B2ax.  C46;   Hiverniae  A  2 ;    Ybern.  A  3 ;   similiter  infra.         b)  ita  A\; 
insul(a)e  relh         c)  populum  A\.         d)   (per  om.)  d.  studio  B2al.         e)  circuire  (m.  al.  in  litura  C3;  40 
circumire  C  4oO  studuit,   inst.  C         f)  ita  A  1.  C;    anniversarius  dies  B\a.2al;    anniversarii  dies  ^.2.3. 
g)  ita  A\;    visionem   plerique;    visiones   C&a.b,  h)   (a   om.)    corporis  A\.  i)  ita  A\;    videbat 

B2al.  C\a.  3.  4a;    viderat  rell.  k)  memorans  —  iniunctum  otn.  CAa.b.  1)  ita  A\;    fuisse  rell. 

m)  eum  A  2.         n)  v.  c.  B  2ax.         0)  ita  A\;    corporali  rell.         p)  et  add.  (A3.  B\a.  C3).         q)  in 
solum  tanto  A\.         r)  palpitabat  viditque  A2.  3.         s)  et  add.  B2al;  D.  adque  o.  A\.         t)  om.  A2.  45 
u)  exponenter  B2al.         v)  ita  pr.  m.  AV;   ac  rcU.         w)  suae  add.  B2al.         x)  completo  A2;    com- 
plendos  A3.  y)    predicantem  A  2.  3.  C4«  et  pr.  m.  B\a.  z)    ita  A\;    Quod  rell.;    Q.  i.  f.  est 

om.  A  3.         a)  add.  Finit  tertia  visio.     Incipit  vita  per  duodecim  annos  A  2,  Quarta  visio  B  2al. 

cim 

Cap.  (J.     a)    pr.  m.  superscr.  A\.  b)   annis  X.  A\.  C3;    annis   XII  CAa.b;    decim,   om.  a. 

.B2«l.         c)   (s.  om.)  acceptionem  A  1.         d)  (D.  om.)  adn.  (i.  —  mult.  om.)  B2a\  50 


VITA   KlKSKl   ABBATI8  LATINIACEN818.  137 

animos,    invidia    stimulante,    contra    aea    commotiis1'    es.se   deprehendens0,    relictis 
omnibus  quae  habere  videbatur,  paucis  cumd   fratribus  ftd  Lnsolam6  quandam   par- 
volam  in  mare*   profectus  est   atque   exinde   non    multum8  [><>st  de   Eibernia   peri- 
crina1'   litora  petens1   per  Britannias*   in '    Saxoniam1  transvectus   est,    ubi    honori 
5  fice'"  a  Siggiberctho"  rege0  susceptus1'   verboq   Domini  barbarum1  mitigabal   cor.8 

(7).  Conpletis  vero"  duodecim  annis  quos  angelus*  praedixerat,  sanctus 
quadam0  infirmitate  correptus,  angelica  fruitur  visione,  ubi  etiamd  praedicationis 
instantiam6  admoniturf,  nullum  vivendi*  nnem  audivit;  certum1'  diem  tacendo 
euangelicum1  praeceptum  admonensk:  Vigilate  et  orate,  <j/iia]  nescitis  diem  neque  Mare. is,88. 
» horamm.  Quod  vir  Deo  plenus  intellegens,  loco"  monasterii  a  praedicto  sibi0 
rege  traditum  adceleravit1'  construere.  Quod  monasterium*  in  quodam'1  castro 
constructum,  silvarum  et  maris  vicinitate  amoenum  **  rex  gentis  illius  Anna'  ac 
nubiles8   quique1   tectis  etu   muneribus  adornaruntv. 

(8).    His  rite!l  gestis,    vir   sanctus   ab  omni    saeculi  atqueb   ipsius    monasterii0 

15  cura  alienare  se  cupiens,  cum  sapientibus  fratribusd  tractavite.    Habuit  enini  secum 

reverentissimos  et1    spiritalis    verus,    qui  exemplums  tanti   viri  eth  inl  monasteriik 

probatione    et   in    diversis   laboribus   vitae '    adm    humilitatis    et    caritatis    gratiam 

*)  vocabatur  Cnoberesburg 2  (Cnoheresburh   B2al)  add.  B\a.2a*. 
**)  sancti  Fursii  fideliter  add.  A  1. 

20  /.    Capp.  6— 8.     41.2.3.    B\a.  2a\    Cla.  3.  ia.  b. 

Cap.  6.     a)   vel   add.  Bla.  2al.  b)   ita   A\.  B\a;    commotos   rell.   (ante  contra   se  C\a  et 

pr.  m.  C±b).  c)  deprehendit  relictisque  A  3  (non  A  2).  d)  p.  secum  assumptis  fr.  A  3.  e)  ita  A  1 ; 
insulam  (insilam  pr.  m.  B  \a)  q.  parvulam  rell.  f)  ita  A\.  B  \a.  2al ;    mari  rell.  g)  multo  post 

(p.  om.  A2)  primo  de  A2.  3.  h)  ita  A\.  i)  poetens  A\(?).  B2al.  k)  m.  al.  corr.  Brittan- 

25  nias  C'3  et  sic  A2.  Cia.b;  Britanias  A\;  Brittannos  B\a.  2«';  Hiberniam  C\a.  1)  ad  B\a.  2al. 
m)  honorifice  (est  add.  B2av)  a  A  3.  B  \a.  2al  (v.  infra  p.  438, 13>;  (ubi  om.)  et  a  S.  rege  honorifice 
susc.  Cib\  honorificatus  est  (est  om.  A2)  a  A  1.  2.  C  \a.  3.  4«;  susceptus  est  honorifice  a  rege  Jiedtt, 
h.   eccl.    III,  19.  n)   ita   A\;    Sigeberto  plerique;    Sigiperto   A2;    Sigberto   C3;     Sigiberto    CAb. 

o)  et  add.  C.  p)  Sus(pec:  in  litura)tus  A  1 ;  est  et  add.  A  2.  3.  q)  verbum  A\.  r)  ita  A\; 

30  barbarorum  m.  cor  (m.  al.  corr,  corda  C3)  C;  barbara  (barbarorum  B  \a)  m.  corda  B\a.  2«J ;  barbara 
(barbarorum  A  3)  corda  mitigare   studebat   A2.  3.  s)   add.  Finit  vita  per  annos  XII.     Incipit  visio 

quarta   A  2,    Quinta  visio  B  2al. 

Cap.  7.     a)  etenim  AS.         b)  s.  a.  pr.  AS.  c)  quidam  B2al.  Cia;    quidem  C\a.  d)  et 

add.  (A\.  3).         e)  ita  A2.  B\a.  2al.  C\a;  instantia  rell.         f)  ita  A\\  ammonitur  B  \« ;  admonitus 

35  AS.  C'6.  4«;    ammonitus  A2.  B2al;    amonitus  Cib;    monitus  C\a.  g)   vivente(?)  A\.  h)  ita 

A2.  3.  B\a.  2a';  extremum  diem  tacendum  A\;  Terticjium  diem  t.  C \a  et  pr.  m.  C3;  Terciuin 
vero  die  t.  C3.  ±b;  Tertio  die  t.  C4«:  eo  quod  certus  sibi  exitus,  sed  incerta  eiusdem  exitus  esset  hora 
futura  Beda  l.  I.  i)  ita  A2.  C;  euangelii  pr.  A\;  euangelicum,  om.  pr.  AS;  euangelico  praecepto 
B\a.  2a\         k)  ammonet   Ii\a.   Cia;    admones  B2al.         1)  bis  ser.  in  transitu  a  folio  ad  folium  A  \. 

40  m)  Einit  visio  quarta.  Incipit  tinis  vitae  illius  add.  A  2.  n)  ita  A  1 ;  locum  rell.  o)  r.  Sigiberto 
sibi  B\a.  2«';    sibi,   om.  r.  Cib;    a  pr.  sibi  r.  —  Q.  monasterium  om.  C ia.  p)   adcelebravit  B2a'. 

q)  c.  q.  A2.  3.  r)  ita  A\.  B  \a.  2ax  (ubi  religiosus  add.).  C  \a.  3;  om.  AS.  Cia.b;  verba  r.  g.  i.  A. 
desunt  A2.  s)  ita  A  1 ;  nobilis  A  2.  B2al;  nobiles  rell.  t)  quaeque  B\a.  u)  atque  A  3 ;  ac  Beda. 
v)  illud  monasterium  add.  B  2al. 

45  Cap.  8.     a)  om.  A\.         b)  ab  add.  A2.  3.  c)  vir  sanctus  iteratum  A\.         d)  et  spiritalibus 

viris  add.  A  2.  3  (cf  n.  f).  e)  tractant  A\;    tractabat  B  \a.  2«'.  f)    ita  A\;    (et  sp.  om.)  viros 

A2.  3;    et  spirit(u)ales  viros  rell.  g)  ita  A\.  2;    exemplo  rell.  h)  om.  A\.  i)    om.  <A<t.b. 

k)  monasterio  B  \a.  1)  viae  A\.  2.  m)  et  C\a;    om.  C\b. 

1)  Beda,  H.  eccl.  III,  19:   per  Brettones  in  proviuciain  Anglorum   devenit.  2J    Ea 

50  Beda  l.  I.  Hodie  Burgk-Castle  (Suffolk). 


138  vTTA  FURSEl   ABBATIS  LATINIACENSI8. 

proficerunt*.  Inter  quos  etiam  germanus1'  proprius  habuit<!:  Fuilanum'1  sanctum 
admodum  verum(\  cui  etiam  sortito*-1  monasterii  et"  animarum  dereliquit'1 
curam;  alterum  vero'  Ultanumk,  diuturna  monasterii"  probatione1  ad  heremitalem 
vitam "'  multis  iain  annis  ab  eodem  electum".  Derelictis  omnibus  curis  et  rebus, 
midus  ad  fratrem  suum**,  qui  iam  theoricam"  pascebat  vitam,  solus  profectus  est.  5 
Labore1'  cottidiano  et  orationibus  continuis  deservientibus'1»  annum  integrum  ibidem 
phylosophantur1'. 

(l)).  Tunca,  quibusdam  causis  ingravantibus b ,  adc  populo  vel  regid  altiorese 
ingeni  ad  consilium  vocatus,  immo  etiam  conpulsus,  desideratum  sibi  herimif  dere- 
liquid^'  locum.  Omniaque  animo1'  pervigili  tractans  ac  turbatam  esse  provintia1  10 
gentilium  incursione x  perspiciensk  nec1  ibi  diuturnum "'  monasterialem  ordinein 
perpinsans",  ad  Galliarum  litore0,  dimissis1'  ordinate'1  omnibus,  navigavit,  ibique 
a  Francorum  rege  Chlodoveo1'  vels  patricio2  Ercanwaldo*  honorifice"  susceptusv, 
monasterium  inw  loco  nuncupante*  Latiniaco8  construxit.    Hacy  non  multum2   post, 

*)  sacerdotio    cum    sanctis  Gobbona4   et  Tibulla    praesbiteris    (presbiteros  £2«')  pro  15 
sortito   B  1«.  2al. 


** 


)  Ultanum  add.  B  \a.  2»1. 

I.    Capp.  8.  9.     Al.  2.  3.    Bla.  2«'.    Cla.  2«  (a.  1.8).  3.  4«.  b. 

Cap.  8.  a)  ita  A\;  profecerunt  A2.  3;  proficiant  corr.  proficerant  B\a;  profecerant  .6  2«'; 
proficerent  C.  b)  ita  A  1 ;  germanos  proprios  rell.  c)  h.,  e  quibus  unus  erat  nomine  Foilanus  et  20 
(F.  cui  etiam  i.  A  3)  ipse  sanctus  sanctus  admodum  (ammodum  A  2),  c.  etiam  (c.  e.  om.  A  3,  v.  snpra)  A  2.  3. 
d)  ita  A\;  Foilnanum  B\a;  Foilnanum  corr.  Foilanum  C3  el  sic  C4a;  Folnanum  J5  2ol;  Foillanum 
(C\a.  46);  Fullano  Beda.  e)  ita  A\;  virum  rell.  f)  ita  A  1.  2  (pr.  m.);  sortito  monasterio  A3; 
sortitam  monasterii  C.  g)  et  —  monasterii  om.  C  \a.  h)  derelinquit  B\a.  2a'.  C4a;  derelinquid 
corr.    dereliquit  C3,    et   sic    Cib;    reliquit  A  2.  3  cum  Beda.  i)    om.(?)  A\;    nomine    add.  A2.  3;  25 

vocabulo   add.    Beda.  k)  U.   (Ultinus?    B  \a)    anachoretam    (anachoritam    B  2al)    diut.    B  \a.    2a\ 

1)  probationem  mon.  A\.  m)  a  add.  A2.  3.  n)  qui  add.  A  2.  3 ;  electam  C;  relictum  derelictum 
derelictis (!)  A\.  0)  ita  A2.  3;  theoricam  posciba[t]  (vitam  om.)  A\;  t(h)eorica  pascebatur  vita  rell. 
p)  ita  A  1 ;    Labori  rell.  q)  ita  B  2al ;    servientibus  A  1 ;    deservientes  rell.  r)  philosophatur  A  2, 

corr.;    phylosabatur  A\.  30 

Cap.  9.     a)  c.  9.  10.    collata  sunt  cum  C2a.  b)    ita   A\;    ingravescentibus   A  2.  3;    ingruen- 

tibus  rell.  c)  ita  A  1 ;  a  p.  vel  rege  rell.  d)  vir  eadem  m.  superscr.  A  2,  habet  A  3.  e)  ita  A  1 ; 
altioris  ingenii  rell.  f)  ita  A\.  g)    dimisit  A2.  3.  h)  animi  pervigilem  A\.  i)  ita  A\; 

provinciam  rell.  k)  prospiciens  ^12.  3.  1)  sic  sibi  A\;  nec  ibidem  C\a.b.  m)  diuturnam  A\. 
n)    ita  A  1 ;    perpensans  rell.         o)    ita  A  1 ;    litora  rell.         p)  dimissus  C  \a.  2«.  ib.  q)  ita  A  2.  3.  35 

B\a.  2«'  cum  Beda;    ordinationibus  pro  o.  o.  A\;    ordinatis  (que  add.  Cia)  rell.  r)  ita  A\.  B\a. 

Cla;  Hludowio  B2a';  Flodoveo  .4  3.  C\a.  2a.  3.  \b;  Flodveo  A2.  s)  et  C;  a  add.  A2.  t)  ita 
B\a  (Ercunvaldo  Beda);  Ercanaldo  B2ax;  Herconaldo  .4  2.  3;  Herkenaldo  C4«;  Aerchenaldo  C46; 
om.  A\.  1*.  C  \b.cd.  e.  2a.  3;    E.  -  -  patricio    om.  C\a.  u)    honofice  A\.  v)    est  et  add.  AS. 

w)  in  1.  om.  B2ax.  x)    ita  A\  et  pr.  m.  AS;    nuncupa(to  in  litura)  A2;    quem  (quod  .5  2«')  nun-  10 

cupant  (noncupant  C3.  4«.  b)  Latiniaco  (ita  B\a;  Latiniacum  rell.)  rell.;  Latineaco  nominato  Beda. 
y)  ita  A  1 ;    Ac  rel/.         z)  ita  A  1 ;    multo  rell. ;    primo  h.  I.  add.  A  2,  post  post  A  3. 

1)  Penda   rex   Merciorum  Anglos    orientales   aggressus    est,    quo   in   bello   reges    et  Siggi- 
bercthus    et  Anna  ceciderunt;   Beda  III,   18.  2)    Erchinoaldo  maiori  domus  patricii  tittdum 

praeter  biographum  et  qui  ex  ipso  pendet  Bedam  attribuit  auctor  Gest.  abb.  Fontanell.  c.  1  $  5.  45 
3)  Lagny  (arr.  Meaux,  dep.  Seine  -  et  -  Marne)  ad  Marne  fi.  Nomen  alter  biographus  a  latere 
deducens  loci  situm  ita  descripsit  (Catalog.  Paris.  ed.  Bolland.  I,  p.  547j);  Nam  hinc  silva 
peropaca  tegitur,  hinc  Materna  (marina  ed.)  aqua  honestatur;  hinc  multiplex  et  delecta- 
bilis  pratorum  planities ,  hinc  fecundissimarum  vinearum  floret  densitas.  His  quasi 
quibusdam  gemmulis  resplendens  supradictus  locus  pulchritudinis  muneribus,  delectabilis  50 
viri  Dei  nimium  apparuit  obtutibus ;   quem  in   parte  sui  delegat  praesentiaque  sui  honorat. 


VIT\   FUR8EJ   ABBATIS  LATINIACEN8I8.  18S 

fratribus   ordinatis",    cuin    iv^v'1    <»t    patricio   itcr   agens,    infirmitate *   correpitur" 
ibique   diu'1    Lacens,    virorum    nubilium    vel    ipsius   reverentissiini    regis    risitatione 
frequentatus6,   ab   orc  illius  sermonibus1   gratiae8  condimentum   vitae  adsumebat" 
aeternae,  et1   sic  praesentia   relinquens  **,  ad  aeterna  conmigravit  regna***. 

5  (10).    Corpus  vero  illius  ab  inlustri*  vero1'  Erchynoaldo0  patriciod  retentumt,( 

causa1  eclesiae,  quam  sibi  magnopere  construxerat*,  in  villa1'  cui  Perrona1,1  voca 
bulum  estk  ponitur1.     Et   quia   ipsius'"  eclesiae   dedicatio    Lnter"   triginta0,2  para- 
batur1'    dies,   in   quodani    loco'1   in    porticn    interim   corpus   sanctum    summar    cuni 
diligentia  cuatoditur8   ac1    post  tantos   dies  ita  inlaesus"  inveniturv,   acsiw  eadem 

10  bora  dex  hac  luce  fuissity  egressus.  Reverenter"  ergo  '  iuxta  morem  prope  altare 
reconditur",  ibique  fere0  annis  quatuor  demoratur.  Constructus0  vero  ad  orien- 
talem'1  altaris6  partem  domuncolam,  ibi  post  tot1  annos  inmaculatumg  corpus1' 
reverentissiinis '    subvectusk    episcopis1     Eligio™    et   Audopertho+++-n'8   transf  ertur " 

*)   inf.  corporis  corripitur  in  loco  cui   nomen  est  Macerias  '.      Ibique  A  2.  3. 
15  **)  in  loco  Maceria  nominato  (nominate  B2al)  XVII.  Kal.  Febr.   add.   B\a.  2«'   (ef.   Vir- 

tutes  c,  \ij. 
***)  XVIII.  Kl.  Februarii  add.  A2.  3.  4. 

+)  acceptum  servatur  in   porticu   quadam  pro  verbis  r.   c.   ^4  3  (ex  Beda  interpolatus). 
++)  die  VI.   Idus  Febr.  add.  Bla. 
20  T++)  et  a  Fullano  et  Emiano  abbatibus  et  aliis  sanctis  add.  B  \a.  2a\ 

I.    Capp.  9.  10.     A\.  2.  3.    B\a.  2a\    C\a.  2a.  3.  4«.  b. 
Cap.  9.     a)  dimissis  add.  B\a.  2al  (v.  supra  p.  438,  i2>.         b)   r.    Flodoveo  (Flodveo  A2)  et  p. 
Herconaldo  iter  A2.  3.  c)  ita  A\.         d)  deiacens  A\.         e)  ita  A\.  C;    frequentatus  et  superscr. 

est  ipsique  A  2 ;  haec  in  textum  admisitAS]  frequentatur  B\a.  2a\         f)  sermonis  6'4a  et  e  corr.  C2a; 

25  sermones  C  \a.  2«  (pr.  m.).  3.  46.         g)  et  add.  C.         h)  assumehant  A  2.  3.  C\a.  2a.  3.         i)  om.  A  1. 

Cap.  10.      a)    ita   A\.    B2a\    C2a.    3.    4i;    illustri    C\a.    4«;     inlustre    A 2.    3;    inlustro    B\a. 

b)  ita  A\;    viro  rell.         c)  ita  A\;    Erchinoaldo  B\a;    Erchinaldo  B2al;    Erchenaldo  C2;    Aerche- 

naldo  C46;    Archenaldo  C4«;    Herconaldo  A  2.  3 ;    Herchenaldo  C2a;    Hernaldo  C  \a.  d)  patritio 

h.l.  A\;  patrocio  A  3,  corr.       e)  retente  A  1 ;  (qui  superscr.)  retentus  (erat  superscr.)  A  2.        f)  casa  A  1. 

30  g)  construxit  A\.  B2al.  h)   loco  .4  3.  i)  Persona  A\;    Parona  6'4a;    cui  v.  est  Parrona  A:\; 

quae  vocatur  Parrona  Cib.  k)  snperscr.  A2.  1)  om.  A3.  m)  prius  B2a\  n)  ita  A\.  2. 

B2a\  C2a.  ia.  b  et  pr.m.  6*3;  intra  A3.  B\a.  C\a.  o)  viginti  et  septem  B\a.  2al  (ex  Bedaj. 
p)  ita  A  1.  2.  B  \a.  2«' ;  d.  p.  rell.  q)  praefata  add.  A  3 ;  locum  portico  A\.  r)  c.  d.  s.  B  \a.  2a\ 
s)  custodiebatur  A  3.         t)   at  6*2«;  et  A\.         u)  ita  A\;  ill(a)esum  rell.         v)  m.  al.  in  UturaB\a; 

35  servabatur  ^4  2;    repertum   est  ^.3;    inventum   est   Beda.  w)   ita    A  \.  C  cum  Beda;    quasi   ^4  2.    3. 

B\a.  2a\  x)   de  hac  om.  A\.  y)   ita  A  1.  z)    Reverentur  ^4  1.  a)    conditur  .4  2.  64«.  b. 

b)  om.  A3;    i.  f.  a.  q.  exciderunt  A2.  c)  ita  A\;    Constructa  —  domuncula  rell.  d)  orientem 

A2.  3  (pr.  m.).  e)   p.   a.  6.  f)  a.  tot  61«  et  pr.  m.  A3.  g)   et   integrum    add.  B\a.  2a\ 

h)  ita  A\.  2.  B\a.  CAa.b;    a  add.  rell.  i)  reverentissimum  B2al.  k)  ita  A\.  B\a.  2al ;    sub- 

40  vectum  ^4  2.  3.  61«.  2«.  3;  subiectum  64«;  suggestum  646.  1)  id  est  add.  A3.  m)  Elegio  A  2. 
B\a.  61«.  2«.  3.  n)  ita  A\;  Audeberto  B\a;  Audberto  A2;  Autberto  rell.  o)  trasfertur  ^41; 
refertur  B  \a. 

Ecclesias  namque  in  praedicto  fundo  aedificat,  quarum  unam  in  honore  domini  salvatoris, 
alteram    vero    in    memoria    beati    principis    apostolorum    Petri    consecrat    tertiamque    sibi 

.15  quidem  construit  opere,  sed  cotidiana  usque  nunc  miraculorum  mirificat  amplitudine, 
quae  in  eiusdem  beati  Fursei  honore  a  posteris  dedicata,  multis  praebet  tam  animarum 
quam  corporum  dona  salutaria.  S.  Petri  ecclesia  secunda  olim  abbatialis  erat ;  S.  Fursei 
tertiae  non  supersunt  nisi  reliquiae.         4)  Gobbano  et  Dicullo  Beda. 

1)  Peronne   (dep.  Somme).     Ibi    Scottorum   monasterium   iam   saeculo  VII.  conditum    esf, 

50  unde  castrum  et  ipsum  postea  Perrona  Scottorum,    appellabatur.  2)  Beda:    Quod  dum  post 

dies  XXVII  esset  factum.         3)  Cameracensi.         4)  Cf.  Fursei  Virtutes  c.  14. 


440 


VITA   VIRTUTESQUE  FURSEI  ABBATIS  LATINIACENSIS. 


sine  ulla  putridine*:\  ubi  etiam  recta  fide  petentibus  merita  illius  clarescunt  divinis 
virtutibus,  adiuvante  domino  nostro  Iesu  Christo,  qui  cum  Patre  et  Spiritu  sancto 
vivit  etb   regnat  in  saecula  saeculorum.     Ainen1'. 

EXPLICIT11  VITA  SANCTI  FURSEL 


ln 


II. 

INCIPIUNT"  VIRTUTES  SANCTI  FURSEI. 

(1).  Remb  actam  adque  gestam,  fratres  dilectissimi,  ad  memoriam  concitemus 
confessoris,  ut  cunctae  proles  divulgantesc  restaurent  ecclesias,  quia  pastor  gregis 
et  doctor  istud  despexit'1  saeculum,  laudes  terrenas,  munera  regalia,  decus  prin- 
cipis  et  aulam  Christi  diligens,  penetravit  regna  polorum  cum  sanctorum  milibuse: 
laetus  pastor  cum1  ovili  laetos8'  portans  fructush.    Nam  quos1  elegit  et  amavit,  non 

of.ioh.  10,12.  reliquidk  postergum. 

v.Fursei  (2).    Pms  utique  antistisa   Furseus  largus  et    humilis,    qui    cum  esset  ex  regali 

regimine1'-1  decorec  affabili'1,  ad  congregandum  promptuse,  efficaxf  in  opere,  omnia 
sibi  commendata  Deo  diligenter,    se   et  omnia  sua  propria  in  munus  detulit  salva-  15 
tori.     Omnia   haec,    ut   audivimuss'  et    credimus11,    pro   intuitu    amoris    Dei1    ultra- 
marinis  adimplevitk   documenta  partibus  ac  postremo  meruit  audire  vocem  Domini 

Matth.  11,28.  dicentis:    Venite   ad  me  omnes   qui  laboratis1   et  honeratim  estis,   et  ego  reficiam  vos; 
ib.  19, 29.  et  iterum:    Qui  reliquerit  propria,   id  est  agros  etn  propincos0  et  cetera  omnia  propter 

nomen  meum,  centuplum  accipiet  et  vitam  perhennem"  recipieV1.    0  virtus  abstinentiae  20 
et  mortificationis r   carnis,  quae  ets   haec  omnia  custodivit  et  docuit! 

Vitac. 6.  (3).    Veniens  namquea  in  Saxoniamb,   ibi  a  Sigebertoc  rege  honorifice  susceptus 

est.  Qui  prae  gaudio  nesciens,  quod  opus  ei(1  egisset  bonitatis,  obtulit  ei  munera, 
aurume  et  gemmas  et  divitias  innumerabiles.  Ipsef  praedictus  Furseus  pro  nihilog 
habuit  haec  omnia,    sed    petens    ab  eo  aliquid11   expectaculum1- 2,    ubi  sibik  et  suis  25 

*)  V.  Id.  Februarii  add.  A  2.  3.  4. 

/.    Cap.  10.     41.2.3.  B\a.  2a\  Cla.2a.S.  ia.b.         II.    Capp.  1—3.     C  2a.  b.  3.  4a.  b.  c.  5. 

/.    Cap.  10.     a)  ita  A\.  b)  et  r.  om.  A2.  c)    om.  B2a\  d)    ita  B2al;    E.  v.  s.  F. 

abbatis  A  3 ;  subscriptionem  om.  rell. 

II.    Cap.  1.      a)    ita  C3;   praescr.    I.  v.   eiusdem    C4c;    De   virtutibus   saocti   Fursei    C4a;    De  30 
miraculis   sancti    Fursei   confessoris    CM>\   praescriptionem   om.  C2a.b.  5.  1))    (XX)VIII.   Rem  C3. 

c)  dev.  C4«  et  pr.  m.  C3.  d)  disp.  pr.  m.  C3.  e)  militibus  C  ib.  f)  om.  Cib.  g)  laetus  C4c. 
h)  fructos  C2a.         i)  quod  C±b.         k)  dereliquit  Cla.b.c. 

Cap.  2.      a)   ita    C2a;    antistes   rell.  b)    germine   C  5.  c)    m.    al.   corr.    sermone    C3; 

decorus  C5;    om.    CAc.  d)    affabilis    Cia.c.    5;    affabilis   conloquio  Vita  c.  1.  e)   prumtus  C4a.  35 

f)  effixas  C3.  g)  audimus  C3,  corr.  h)  credidimus  C4c.  i)  Dei  vel  transmarinis  C4c. 
k)  implevit  C3.  1)  laborastis  C4a.  m)  ita  C2a  et  pr.  m.  C3.  4c;  honorati  C±a;  onerati  rell. 
n)  om.  C ib.  0)  ita  C2a.  p)  ita  C2b;  perhemnem  C5;  perennem  C2a;  aeternam  C3.  4«.  b.  c 
cum  Vulg.         q)  percipiet  C4c.         r)  mortificationi  corr.  mortificatione  C2b.         s)  om.  Cb. 

Cap.  3.     a)  V.  nam(que  postea  add.)  C3;    Veniensque  C4*.  b)    Saxonia  C2b.  c)  Sige-  40 

perto  C2a,  corr.;  Sigib.  C3.  4a.         d)  eras.  C3.         e)  g.  et  a.  C4c.         f)  eras.  Cic;    vero  add.  C  46. 

g)  nichilo  Cia.b.  h)  aliquod  C-ib  et  m.  al.  C3.  4«.  i)  ita  Cia;  aliqui  ::::::  aculum  m.  al.  corr. 
aliquem  locum  C4c;    spectaculum  rell.         k)  om.  Cia.b. 


1)  Auctor  germine,  i.  e.  propagine,  scribere  voluit.    Vita  c.  1:  nobilis  quidem  genere. 
2)  Fortasse  receptaculum.     Mdbillon. 


■15 


VIRTUTES  FURSEl   ABBATIS  LATINIACENSIS.  14  1 

post  se  venientibus   praepararet  bospitium.     Quia  et  rc\''  eius  adquiesi  ermo 

nibus  non  solum  eum°  dilexit,  verum  etiam  |><>st  eius  regimen  '  clamans  |>r<> 
amore  sancti  dedit  auxilium  defensionisd  et  consolationis.  Tunc  vir  Domini  in 
ipsa  praedicta  traditione2  construxit  tnonasteria  etfl  ecclesias1  cum  sanctis8  pigno- 

5  ribus1'  dedicavit  atque  monachos  et  virgines  ad  serviendum  Domino1  cum  cura 
regularik  constituit.  Qui1  venientes  ad  eumm  debiles  et  claudos,  cecos"  ;i1  <jue 
leprosos0,  velp  etiam  qui  varias  habebant'1  iniurias,  cunetos  salvabat  ab  infirmi- 
tatibus  et  cunetis  se  petentibus  dabat1'  uecessaria.  Qui  bonorabilior  ceteris 
effectus8  cunctis  praedicabat  remedium  penitentiae  et  cunctos1  ab  erroribus  salvabat. 

10  (4).   Benedictus  paterFurseus  omnia  suaa  gubernata  propriis  germanis  vitac.  8. 

s  u  i  s  Koilnano1'  et  Ultano  ad  cus todien du  m  dereliquid6.  Angelo  admonente, 
petiit  a(i  rege  sibi  licentiam  dari  in  Romaniame  transmeare,  nbi  piis1  precibus  ad 
limina8  sanctormn  Petri  et  Pauli  et  ceterorum  sanctorum  orationibus  vacaret. 
Qui  ad  baec  rex'1  respondit,    ei  dicens,    non   dimissurum1    eum,    nisi  eik  voto1    vo- 

15  visset  iterum"1  reverti".  Qui  Domini  adleta0  vovit1',  auxiliante  Domino,  rever- 
surum'1  esse,  petentesque  omnes1'  eiuss  benedictiouem,  deduxerunt  eum  cum  pace 
ad  litora  maris. 

(5).     Navigantes8   autem,    venit      in  Galliam;    statimc    a   rege    Chlodoveo'1   et  ib. e. 9. 
patricio  Erchenaldo6   honoriflce  susceptus*.    Datas'  ei  a  rege  licentiam'1   praevidere '  • :; 

20  omnem  potestatem  suam,  ut  sibi  condignumk  locum  inveniret;  sed  vir  Domini 
iter  quod  coeperat  petebat,  ne  impediretur. 

(6).    Sed  longum  est  narrare,    quanta  in  partibus  transmarinis  Dominus  pera 
eum    dignatus    est    operari    miracula,    et    boc    potentissimo    operi   eiusdem    divino 

II.    Capp.  3—6.     C2«.  b.  3.  4«.  b  (ad  l.  20).  c.  5. 

25  Cap.  3.     a)  Qui  et  om.,  erasis  litteris  Qu  :  : :  03;    Quae  et  C4«;    Qui,   om.  et  C \b.  b)  re(x 

m.  al.  in  litura)  C2b.  c)    (eum    m.  al.    add.)  |  (eum  m.  al.  in  litura)  C4c;    autem  C  ±b.  <1)    ita 

C2a.b;  d.  om.  rell.;  et  consolationis  (m.  al.  corr.  consolationem^)  C  3;  (et  om.)  consolationis  C\b  et 
Cic   (ubi  c.  cum  verbis  praecedentibus  eras.) ;    et   consolationem  C'4«.  5.  e)    om.  C  4c.  f)   eccle- 

siam  C2a.        g)  cum  suis  C2b;  (cum  om.?)  scas(?)  p.  eras.  Ckc.         h)  pigneribus  C4«.        i)  Deo  C2b, 

30  k)   rcgali  CM>.  1)    que  m.  al.  add.  CH;    (Qui  om.)   venientesque  C 5.  m)    eum  corr.  se  6*4«,   et 

sic  C ib.  n)  (c.  om.)  et  1.  C\c.  o)  leprosus  pr.  m.  C2a.  p)  sed  etiam  eras.  C 4e.  q)  habent  C5. 
r)  debet  pr.  m.  C3.         s)  affectus  C\b.         t)  cunctis  pr.  m.  C2b. 

Cap.  4.     a)    su  :  (m.  al.  corr.  que)    gubernabat    C4c.  b)    ita    C2a.b.  3.  5;    Foillano    Cib.  r ; 

Foilano  C4«.  c)  et  add.  C4b.  5.         d)  sibi  a  r.  Cbb.c.         e)  Roinanam  C5.  f)  pis  C2a,  corr.; 

35  om.,  rersu  exeunte,    C2b.  g)   lumina  pr.  in.    Cb.  h)  ita    C2a.b;    otn.  rell.  i)    se    add.  CAc. 

k)  om.  C2b.         1)  vota  C2b.  4a.b.         m)  se  add.  C2b.         n)  ita  C2a.  3.  5;    revertent:  (?)  m.  al.  corr. 

revertendi  C4c,  et  sic  Cla.b;  reversurum  C2b.         o)  ita  C2b.  \b;  adleta  corr.  adhleta  C5,  et  xirCiu; 

athleta  C2«.  3.  4c ;    vota  add.  Cia.h.  p)  se  add.  Cb.  q)  se   add.  C2a.b.  4a.  b,  m.  al.  add.  ("3, 

(ini.  h.  I.  Cb  (cf.  n.\)),  ante  r.  supersor.  C 4c.  r)  om.  C\.a.b;  Petensque  (rex  m.  ai.  superscr.)  eius  C4c. 
40  s)  ei  CAb. 

Cap.  5.  a)  ita  C2b.  \a.b;  Navigans  rell.  b)  veuerunt  C4i.  c)  stat(im  m.  <d.  in  litura) 
C2a;  que  add.  C3.  5;  autem  add.  CAa.  d)  Clod.  C5;  Flodoveo  C4b  et  pr.  m.  C4c.  e)  Aerch. 
<"  1/j;  Erkenaldo  constanter  C&a;  Herchenoldo  C4c  et  sic  deinceps.  f)  est  add.  C2b.  5  et  m.  al.  ("4c; 
est  et  add.  C ib.  g)   ita  C2b.  3;    est   add.  Cia.b.c.  5;    Data   est   m.  «I.  in  litura  C2a.  h)  ita 

45  pr.  m.  C3;  a  r.  licen(cia  m.  al.  in  litura)  C2a;    licentia  a  r.  C2b;    a  r.  licentia  rell.  i)  providendi 

in    omni   potestate  sua  C5.  k)  dignum  C4c;  condignum  habitandi  quereret  locum.     Sed  C \b.  incU 

ex  h.  I.  retractatus,  quare  eum  non  inspexi  nisi  locis  selectis. 

Cap.  6.     a)  dign.  (est  m.  al.  superscr.)  per  eum  operare  ni.  C4c. 

1)  Cf.  p.  440,  n.  1.         2)  I.  e.  fundo  tradito.         3)  Locum  ita  intellego:  perlustrandi 
50  omne  regnum  eius. 

SS.  R.  Meroving.    IV.  5(5 


442  VIRTUTES  FURSEI  ABBATIS  LATINIACENSIS. 

iungendum  est  miraculum.    Veniens  in  pagoa   Pontivum'1   et  in  villac  quae  dicitur 
Maioc,  in  qua  audivit  planctum  magnum  in  domo  Haimonis'1  ducis,  eo  quod  filius 
eiuse   esset  defunctus  unicus  quem  habebat.     Tunc   petiit  vir  Domini  illud  corpus 
ad  custodiendum    per  noctem.     Quod   impetravit   et  iussit  corpus  poni  in  secreto1 
cellulae  secum.    Clauso  hostios,  flectens  genua  et  cum  lacrimis  Dominum  deprecans,  5 
pariter  surgunt  sanctus  de  pulvere1',  infans  de  feretro.    Mane  autem  facto  veniens 
Hairno1    cum  uxore  sua   et    cum  turbak  plurima   virorum  et1    mulierum  lamentan- 
tium  cum   luminibus"1    ad   domum    ubi   vir  Domini11   orabat,    et   invenerunt   vivum 
quem  mortuum   suspicabantur,    canentem    et   laudantem  Deum0   cum  viro11   sancto. 
ef'i'ioes;i'  Tunc  Haimo  cum  omni  populo  laetus  effectus,  glorificans  Deum,  qui  est  gloriosus  in  10 
sanctis  suis,  dedit  ei  possessionem'1  suam  noncupantem r   Macerias  *  et*  deprecatus 
est  eum,  ut  ab  eo  numquam  discederet.    Vir  Domini  hocs  respuens,  iter  carpebat ' 
quod  coeperat. 

(7).  Tunc  populi  vociferantes  post  eum,  osculantes  eius  vestigia  et  petentes 
eiusa  benedictionem;  quosb  omnes  a  variis  infirmitatibus  sanabat.  Sed  et  Haimoc  15 
provolutus  ad(1  pedes  eius  dixit:  'Oro  te,  vir  Dei,  ute  quamvis  non  simus  digni, 
ut  nobiscum  continuo  maneas,  vel  tuum  transitum  nobis  manifestes'.  Vir  Domini 
dixit:  'Quando  in  una  nocte  tres  horas  fulgureasf  videris  mutatas,  tunc  me  transi- 
turum  scias'. 

(8).    Deinde   veniens    in    pagum    Ambianensema    et    in    curtemb    vocabulumc  20 
Antoilum'1'2  super  fluvium  Corbeiam6,  ubif  obviavit^  ei  vir  malignus,  exuens  eum 
pallio   suo    et    minans    eum    cum    discipulis   suis  fustibush,    et   pergens   ad  domum 
suam,  portavit  cappam'    viri  Dei,   iactansk  eam  mulieri  suae.     Et  insiliens  super1 
eum  spiritus  malignus  et  super  uxorem  suam  et  unicam  filiam  suam111,    fregit  lin- 

*)  Maioch  add.  C4c;    Maioc,    in  qua  per  eum  Dominus  primogenitum  suum  resusci-  25 
tavit,  add.  C4b;  hereditatis,   suae  pergrandem  villam,  in  qua  filium  resuscitaverat, 
Maio  nomine    Vita  altera. 

II.    Capp.  6 — 8.     C  2a.  b.  3.  4a.  c.  5. 

Cap.  6.     a)    pago   inter   scribendum  corr.  pagum  C2a,    et  sic  rell.  b)    Pontium  pr.  m.  C  4c. 

c)  ita  C4c.  5  et  pr.  m.  C3;    villam  rell.  d)  Haymonis  C4b;    Haimoni  pr.  m.  C4c;    Aimoni  et  sic  30 

constanter  C2b.  e)  om.  C2b.  4c.  f)   (se  m.  al.  add.)cveto  C2b.  g)  ita  C2b.  4«.  c;  ostio  rell. 

h)  et  add.  C4c.  i)  Aimo  C2a.b,  ut  infra.  k)  p.  t.  C2b.  1)  ac  C2b.  m)  liminibus  C4c. 

n)  Dei  (C2a).  0)  Dominum  (C4a).  p)  s.  v.  C5.  q)  possessiones  suas  pr.  m.  C2b.  r)  ita 

}>r.  m.  C3;  nuncupantem  C2a.b.5;  nuncupante  C4b.c  (jpr.m.);  nomine  (C4a).       s)  hec  C5;  om.  C2b. 
t)  «juod  cep.  carp.  C5.  35 

Cap.  7.     a)  ei  C3.  b)  qui  C ia.  b.  c)  Haiminus  C4c.  d)   (ad  m.  al.  superscr.)  ped(es 

e  corr.)  C2a.         e)  om.  Cla.b.         f)  fulgoreas  C3.  4c  et  e  corr.  C5. 

Cap.  8.     a)  Ambianensium  C4c.         b)  curte  C4c.         c)  vocabulo  C2a.  3.  5.         d)  ita  C2a.  3. 
4c.  5;  Antoillum  C2b;  Antiolum  (C4a);  Attoilus  C46.        e)  Corbeia  C5.        f)  om.  C4b.  5.       g)  iavit 
e  corr.  C2a;   ei  0.  C2b.        h)  cedi  add.  C4a.        i)  campam  (?)  pr.  m.  C3;    capam  C2b.         k)  iacta(ns  40 
e  corr.)  ea  C2a.  1)  sub  C2a.         m)  eorum  C5. 

1)  Mezerolles  ad  fl.  Authie  (cant.  Bernaville,  arr.  Doullens,  de"p.  Somme),  haud  procul 
dlstans  a  Frohen  -  le  -  Grand,  i.  e.  Fursei  domo,  ubi  fons  Fursei  ('la  fontaine  de  St.  Fura/J 
hodieque   ab    aegrotis   celebratur.  2)   Authuile    fcant.    Albert,    arr.    Peronne,    dep.    SommeJ. 

Eivus    ad    quem    locus    situs    est    nomine    immutato    hodie    appellatur   Ancre   vel   Encre   neque  45 
Corbeia,  sed  nomen  antiquum  monasterium  celeberrimum  servavit,  confluentibus  Ancre  et  Sumina 
conditum. 


VIKTUTES  FlksKi    A.BBATIS  LATINIACEN8IS.  143 

g-uas  eoruin,  et  filia  surda*  et  ceca  effectalj,  nullus0  alio  Loquebatur.  Secutus 
est(l  eum  vir  Domini  usque  ad  domum,  petens  btospitium;  et  responso  non  invento, 
misericordia6  motus,  fecit  orationem  pro  eis,  ut  indulgentiam  acciperent.  Meritis1 
sancti  crediderunt,  simul  et  sanitatem8  receperunt.  Ipsi'1  conversi '  Denm.  pro 
5  amorek  sancti  se1   et  cuncta  propria  in  liiiinus  detulerunt  salvatori "'. 

(9).  Deinde  divino  desiderio  anelans*  veniensque  m  Grandicurteb,]  in  pago0 
Atrabitense,  petivit'1  diversorium  a  femina  nomene  Ermenflidef,  qnae  videbatur 
multas  habere  possessiones  ets'  pecunias;  sed  minime  impetravit.  Statim  ut  vidit 
vir  Domini  duritiam  eius,  recessit,    et  in  ipsa  hora   coepit  eam  inimicus  exurereb. 

io  Et  ecce!  nuntii1  post  eum  venerunt  ad  invitandum  eum,  dicentes:  'Serve  Dei, 
eccek  !  vocat1  te  domina  nostra.  Veni,  libera  eam  a  vexante1"  sibi;  scit  enim.  quod 
propter  te  tanta  patitur  mala'.  Sed  noluit  vir  Domini  reverti  ad  eius  habitaculum, 
quia  sciebat",  quod  ei  evenerat.  Adtamen  conpuncto  corde  pius  pater  misit  unum 
ex  discipulis   suis  cuni  baculo 2  suo  ad  eam ;    ut  autem  introivit   domum,  daemon" 

15  cum  tremore  exiliens1'  ab  ea,  mulier'1  facta  est  sana.  Veniens1'  autem  post  virum 
sanctum  et  provoluta  pedibus  eius,  se  et  sua  propria8  ei  devota*  vovens,  postea 
multis"  vixit  annis.  0  fratres  dilectissimi,  quam  clara  et  quam  pretiosa  fueruntv 
merita  sancti;  non  solum  namque  per  eiusw  manus  virtutes  clarescebant,  verum 
etiam  ex  baculo,    quem    in  manu  frequentissime*   portabat,    ady  quotquot  infirmos 

20  mittebatur,  statirn  sanabantur'",  et  illud  quod  superius  memoravimus  cotidie  per 
totam  Galliam  divulgabatura. 

(10).    Vir  Domini  memoratus  Erchenaldus  audiens  eiusa  famam,  obviam'1   eic 

perrexit,  orans  et  postulans,    ut   veniret  ad  domum  eius  ad  palatium  Perronensis'1 

vici   etc   in    sacrum*    baptisma   filium    suum    poneret    et   a  fonte  susciperet.     Qui^ 

25  sanctus  non  rennuens,  sedh  sicut  semet  ipsum  diligens,  pariter  pergunt.    Venientes1 

autem  ad  locum  nominatum,  magna  ibi  fit  laetitia;  sed  tamen  sex  vincti  in  carcere 

II.    Capp.  8-10.     C2a.b.  3.  4o.  c.  5. 

Caj).  8.     a)  c.  et  s.  C4c;  et  sic  surdi  et  ceci  effecti,  ut  —  loqueretur  C5.       b)  facta  C2b.       c)  ita 
C2b.  3;  nullus  ab  alio  C4c;  nullus  alii  C5;  nullus  ex  eis  C4a;  nulli  aliquid  m.  al.  in  lilura  C2a.       d)  autem 

30  add.  Cb.  e)  non  add.,  sed  pr.  m.  delet.  C2b.  f)  Meriti  corr.  Meritis  C3;  Merito  C4a.  c;  Qui  ut 
meritis  C5.  g)  r.  s.  C4c.  li)  que  add.  C5.  i)  ad  m.  al.  add.  C2a.  3;  habet  C4a.  5;  ad  Do- 
minum  C4c  k)  (am  m.  al.  in  litura)ore  C2a.  1)  m.  al.  in  litura  C2a;  sed  C5;  sed  et  eras.  C4c. 
m)  salvatoris  C3  et  pr.  m.  C4c(?). 

Cap.  9.     a)  anhalans  corr.  anhelans  C4c         b)   ita  C2b;    Grandem  curtem  rell.         c)  ita  C2b; 

35  pago  Atrabitensem  C  2« ;  pago  Attrebatensem  C  4c ;  pagum  Atrabitensem  C  3.  4a ;  pagum  Attra- 
batensem  C5.  d)  (p.  d.  om.)  ad  feminam  C4c.  e)  ita  C2b;  nomine  rell.  f)  Hermenflidam  C4c. 
g)  et  p.  om.,  >».  al.  suppl.  hospicium  petiit  C4c.  h)  e(xu  m.  ol.  in  Utura)rere  C2a;  vexare  C4re.  5 
et  m.  al.  in  litura  C3.  i)  nuntium  C4a,  corr.  k)  om.  C2b.  1)  voca  pr.  m.  C2a.  m)  ita 

C2a.  3  et  pr.  m.  CAc;   vexantes  sibi  C2b;  vexante  se  C5;  vexatione    C4«.         n)    quod  ei  ev.  sc.  C5. 

40  o)  in  litura  C2a;  daemone  C4a.  p)  ita  C5;  esiliens  m.  al.  in  litura  C2a;  (ex  m.  al.  $uppl.)iiien8  C3; 
exili::s(?)   m.    al.   corr.   exilivit  C4c;    resiliens  C2b;    exiliente  C4a.  q)   lier   m.  al.  in  litura  C'2a. 

r)  Veniensque  post  C5.  s)  propri:  pr.  m.  C  3.         t)  devote  C5.         u)  v.  a.  m.  C4c.         v)  fuerant 

C2a.l>.  w)   m.  e.  C4c.  x)    semper  C5.  y)    ad  q.  m.  al.  in  litura  C2a;    ad  quodquot  C\<t. 

z)   (sana  m.  al.  in  Z#wra)bantur  C2a.  a)    ita  C2a.  4c,-    devulgabatur  C3  (pr.  m.).  4a;    devul^antur 

45  corr.  div.  C  5 ;  vulgabatur  C  2b. 

Cap.  10.     a)  om.  C2b.  4c.  b)  oviam  C2b.  c)  pr.  m.  om.  C  \c.  d)  Parronensis  C4a; 

Paronensis    C5;    Pronensis    C4c.  e)   ut    C2b   et  m.  al.   in   litura  C2a.  f)  sacro  baptismo  C4a. 

g)  m.  al.  corr.  Quod  vir  C3.  h)  eum  add.  C5.  i)    Venientibus  C4a. 

1)  Grandcourt  fcant.  Albert,  arr.  Pfronne,  de"p.  SommeJ.  2)  Cf.  qiiae  de  baculo  Cae- 

50  sarii  Arelatensis  episcopi  scripsi,  SS.  rer.  Meroving.  IV,  p.  452. 

56* 


444  VIRTUTES  FURSEl  ABBATIS  LATINIACENSIS. 

tenebantur  in  ipso  vico.  Ipsi  ubi  audierunt  adventum  eius,  clamabant  dicentesa: 
'Ora  pro  nobis,  serve  Dei,  propter  Deum,  quia,J  credimus  per  tuum  adventum  nos 
salvari'.  Ad  ubi  audivit0  vir  Domini'1,  misericordia  motus,  postulavit  pro  eis,  ut 
dimitterentur,  sed  minime  inpetravite.  Accedensf  ad  epulas  vir'1  Domini,  expec- 
tavitg  mirabilia  Dei ;  dixit  enim  se  non  esse  pransurum,  antequam  vinctos  ante  se  s 
vidisset.  Audiens11  Dominus  petitionem  servi  sui,  et  ecce!  cunctis  videntibus,  qui 
ei'ant  retrusi  absque  ulla  contagione  advenerunt  inlesi.  Cuncti1  adstantes  simul 
cuink  principe  veniam  postulaverunt  et  glorificaverunt  Deum,  eo  quod  eis1  venisset 
virtus,  salus  et  adiutorium. 

(11).  Tunc  electus  Domini  Erchenaldus  constituit  tres  domesticos  suos,  qvii  10 
virum  iustum  per  diversa  loca  deducerent,  eta  vibicumque  sua  propria  fuissent, 
ei  monstrassent1',  ut,  qualis  eic  locus  amabilior'1  fuisset,  ad  habitandum  daretur; 
qui  et  fecernnt.  Sanctus  vero  Furseus  e  cunctise  locis  Latiniacum  expetivit. 
Veniens  autem  in  ipsum  praedictum  locum,  fixit  baculum  suum  in  terramf,  et  mox 
ebullivit8'  fons  magnus,  qui  usque  hodie  locum  irrigat  et  multis  ah  diversis  infirmi-  15 
tatibus  praestat  medicinam.  Contigit  autem,  ut1  dum  praevideret  quadam  die 
locum,  ecce !  duo  inerg'uminik  a1  beatissimo  Eurseo  deprecati  sunt  remedium111. 
At  ille,  facto  crucis  signaculo,  effugavit  daemonium  reddiditque  eis  salutis  re- 
medium. 

(12).    Tunc    qui    missi   fueranta   cuncta  quae  videruntb   omnibus  indicaverunt.  20 
Erchenaldus  veroc   ut   audivit    hoc,    gratias    aegit'1   Deo,    qui    talem   eie   virum    de- 
disset,    unde   talia   processissent f    miracula.     Pergens   itaque    post   virum  sanctum, 
dicit^  ei:    'Deo   gratias    ago,    qui  mihi  talem11   dedit1    proprium,    ubi  tibi  invenisti 
dignum  habitaculum ;  edifica  et  ordina  diligenter,  ut  sit  tibi  et  tuis  aptus  perennisk 
temporibus1.     Ego  autem  interim  praeparabo  montem  Cygnopum m- f  qui  Perrona11  25 
noncupatur0,    ut1'   si'1   acceptior   tibi   fuerit,    habeas   et   ipsum,    quia,    Deo  iubente, 
ibi1'  requiescent  corpuscula  nostra'. 
vitac. 9.  (13).     Ymnoa    dicto,    sanctus    Furseus    Latiniacumb    suisc    manibus    construxit, 

beatusque  Erchenaldus  Perronam'1   cum   festinationee   praeparavit.    Ac   non   multo1 

II.    Capp.  10—13.     C2«.  b.  3.  4«.  c.  5.  30 

Cap.  10.     a)  om.  C  4c.  b)  qui  pr.  m.  C2a.  c)  audivi  pr.  m.  C2a.  d)  Domini  —  vir 

om.    C4c.  e)   Vir    autem   Domini    memoratus    —    impetravit    iterata,    sed  postea    deleta    sunt    C2a. 

f)  Aecedentesque  C5;    Accedentes  autem  (C2a.b).  g)   expectabat  C4«.  h)  Audiensque  D.  C5; 

Audiente  Domino  C4«.  i)  que  add.  C5.  k)  m.  al.  corr.  coram  C3.         1)  ei  v.  pr.  m.  C3;    (eis 

om.)  v.  C  4c;  evenisset  virtus  eis  et  s.  C4«.  35 

Cap.  11.     a)  et  —   monstrassent  om.  C2b.         b)  demonstrassent  C5.        c)  1.  ei  C4c.        d)  am- 
mabilior  C2a.  e)  cuctis  C2b.  f)  terra  C2b.  g)  bullivit  C4a.  h)  ac  C2b.  5;    ac  diversis 

m.  al.  in  litura  C  4c.  i)  om.  C±c.  k)    in  :  ergumini,  ras.  r  C2b;    energumini  C4c.  5.  1)  ad 

beatissimum  Furseum  C4«.         m)  auxilium  C4«. 

Cap.  12.     a)  (fuerunt  pr.  m.)  et  cuncti  qui  C4c.  b)  viderant  4«.  c.         c)  om.  CAc.         d)  ita  40 

pr.  m.  C3.  e)  om.  CAa.c;    v.  ei  C5.  f)  processisent  C3;    processiset  C5.  g)   dixit  C2b  et 

pr.  m.  C2a.  h)  tale  (C3);    aliquid  add.  Cb.  i)   ded(it  e  corr.  m.  al.)  C2a\    dederat  C3;    mihi 

dederit  (locum  m.  al.  in  litura),  ubi  C4c.  k)  perhennis  C4a.  5.  1)  diebus  C4c.  m)  Cignopum 
C2b.  4c.  n)  Perona  C5,  ut  infra;  Perora  C2b.  o)  ita  C2b.  3.  p)  uti  C2b\  et  C4«.  q)  sic 
(=  sicut)  pr.  m.  C4c('?).         r)  tibi  requiescunt  C4a.  45 

Cap.  13.     a)  Immo  C2b;    Hymno  C4«.  c.  5.  b)   cum  add.  C  \a  et  CAc,  sed  eras.  c)  m. 

suis  C4c.  d)  Perrona  C4c.  e)  c.  festina(ti  m.  al.  in  Utura)one  C2a;  confestinatione  C4c.  f)  multu 
pr.  m.  C2a. 

1)  Nunc   obsolevit    vetus   nomen   illius   montimli,   in   quo  S.  Fursei   ecclesia  elegantissime 
erecta  cernitur.     Mab.  50 


VIRTUTES   PURSE]    A.BBATIS  LATINIACEN8IS.  145 

post  audientes11  ultramarini  cognati  atque  amioi,  simul  cum  sancto  Emmianob  accele- 
raverunt  venire0  ad  sanctissimum  riruni  Furseumd,  qui  eos  honorifice  suscipiens 
et  simul  cum  eise   manibus  operans',  magnopere8  construxit  illum  locum. 

(14).  Et  post  spatium  annorum  contigit  eia,  ut  reverteretur  iu  Saxoniam 
6  visitare  proprios  germanos  suos,  id  est  Foilnanum  el  Ultanum,  quos  dimisil  ad 
regendum  suum0  monasterium;  (jiii  in  sun  relinquens  sede  Emmianumd  virum 
sanctuin  curam  gregis  agere6,  iter  accelerabat.  Veniens  igitur1  in  praedictam 
traditionein  Haimonis8  vocabulo  Macerias,  sanctus  Dominib  infirmitate1  corripitur  ib. 
et  angelica   perfruitur'    visione2;    praesentia  relinquens,  ad  aeterna  migravil    regna.  ib.0.7.9. 

10  (15).    Sed  Haimo  neglexit*  dicta  sancti  viri  tempusque  transitus  sanctib.    Ad- 

veniens0  ad  prandiuni  suum,  vidit  beatum  Furseum  cum  suis  duobus  diaconisd 
et  cuni  tribus  cereis,  quos  posuerunt  super  mensam  suam,  et  abierunt1'.  Tuin  ' 
Haiino  stupefactus  interrogabat  circumstantes  se:  'Videtis  gloriam,  quain  ego 
video?'     Dixerunt  se  neminem8   vidisse.    Qui  dixit  eis:  'Ecce!  vidi  ante  me  virum 

15  sanctum'1  stantem,  qui  unigenitum*  meum  resuscitavit  et  signa  magna  nobis  de- 
monstravit,  cum  duobus  diaconisk  et  tribus  cereis,  quos  posuerunt  super  mensani 
meam,  et  abierunt.  Credo  enim  buic  signo,  quod '  mibi  mercedem  praestabit,  et 
nunc  scio,  quod111  de"  corpore  migravit0.  Pergamus  ad1'  sepeliendum  eum'.  Tunc 
ipse  cum  omni'1   domu1'   sua  et  cum'1  cunctis  pagensibus  seus   cum  clero  vel  turba 

20  virginum,  cum  turibulis1  et  cereis  perrexit  ad  sepeliendum  sanctum".  Quiv  ve- 
niens  in  locumw  vocabulo  Macerias,  ibi  cum  odoribus  magnisx,  ymnis  atque  can- 
ticis  custodiebaty   corpusculum  sancti". 

(16).  Audiens  haec  inlustera  virb  Erchenaldus  maior  domus,  illuc  cum 
turbac  multa'1  bostiliter  perrexit.  Qui  veniens  ad  supradictum  locuin  super  fiu- 
25  vium  Alteiam3,  ubi  sancta  iacebat  gemma,  ibi  Haimonem  ducem  praeparatum 
inveuit,  bostiliter  vigilantem  et  custodientem  corpus.  Tunc  Erchenaldus0  dicit* 
Hainioni  duciK':  'Redde  mihi  monachum  meuin,  alioquin  cras  mane  iudicet  hoc1' 
Deus  inter  me  et  te'.     Haimo1    respondit:    'Et    mibi    primogenitum   meum  resusci- 

II.    Capp.  13—16.     C2a.b.  3.  4«.  e.  5. 

30  Cap.  13.     a)  ita  C2a.b;  haec  add.  rell.        b)  Emiano  C4c.        c)  om.  C 4c.        d)  Furseum  C4fi. 

e)  m.  al.  C2a.         f)  operas  pr.  m.  C3.         g)  maguope(re  m.  al.  add.)  C3;    magno  opere  C \<< . 

Cap.  14.     a)  om.  C4c.         b)  Foylnanum  C2a;    Foillanum  6'4c;   Fiolanum  corr.  Foilanum  C\a. 
c)  m.  s.  C4c;    ecclesiam  suam,  pr.  m.  in  my.  suppl.  m.  s.  C5.  (1)   Eminianum  C4c.  e)  ager  : : 

pr.  m.  C3.         f)  autem  C5.         g)  post  H.  duo  vel  tres  litt.  ras.  Cic;  ducis  add.  C\a.         h)  Dei  C4«.  5. 
35  i)  ita  Cia.c;    v.  perf.  C5;   perf.  om.  rell. 

Cap.  15.     a)  :j|eclexit    C3;    neglessit    C2b.         b)   om.  C4c         c)    (ad  ems.)veniens  C4c;    adve- 
niente  C5;  que  m.  al.  add.  C3.        d)  itapr.  m.  C2a\  diaconibus  rell.       e)  habierunt  C4a.       f)  Tunc  C2b. 
ia.  c.       g)  minime  C2a.  b  et  m.  al.  in  litura  C\c.       h)  om.  C \a.       i)  unicum  C2b.       k)  ita.  C  3  et  pr.  m. 
C2a;  o»i.C2b;  diacouibus  rell.       1)  ac(V)  m.  m.  monstrabit  eras.C&c;   monstravit  pro  praestabit  C\<<. 
40  m)   quo    C2a.  n)    e  C3.  o)   m.  al.  add.    ergo    C3.  p)   at(?)   pr.  m.   C\c.  q)   om.  C4c 

r)  ita  pr.  m.  C3.  4c.  s)  secum  cl.,  sed  se  eras.  C  4c.  t)  turrib.  C2b  et  pr.  m.  C4a.  u)  eum  C5. 
v)  Quo  veniente  C4«.  w)  1.  cui  vocabulum  C5.  x)  y.  m.  pr.  m.  C\c.  y)  custodiebant  C\«.  c. 
7.)  sanctum  C4«,  corr. 

Cap.  16.     a)    inlustris    C4c   et   m.    al.    C2a.  b)   om.    C2b.   4«.  c)   turbas,    ras.    s   C26. 

45  d)  magna  6'4c.  e)   Erchenaldo  6' 2«;    Archenaldus  (!2b\    Herchelnoldus,    infra  Herchenoldus  C4c, 

f)  dixit  C2a.b.         g)  ducis  64«,  corr.         h)  om.  65.         i)  H.  r.  om.  65. 

1)  Potius  cum  rege  et  patricio  iter  agens  infirmitate  correptus  est  teste  biographo  vetustiore 
c.  9.  2)  Vita  c.  7:   quadam  infirmitate  correptus,  angelica  fruitur  visione. 

3)  Authie  fl. 


446  VIRTUTES  FURSEI  ABBATIS  LATINIACENSIS. 

tavit;  sed  tamen  quid  inter  nos  haec  ratio?  Iubeantur  crastinoa  iungi  duo  tauri 
indomiti,  ut  elevent  feretrum  et  pergant,  Deo  iubente,  ubicumque1'  voluerint'. 
Tunc  vir  Domini  Erchenaldus  laetus  effectus  dixit:  'Recte  iudicasti;  fiat  secundum 
iudicium  tuum'. 

(17).  Factum  est  autem,  dum  uterque'1  custodiret  corpus  beati  viri  adque  5 
confabularentur,  ecce!  puella  ceca  a  nativitate,  quae  prostrato  corpore  tetigit'3 
pallium  quoc  feretrum  operiebatur  etd  recepit  lumen6  oculorum.  0  qualis  ex- 
titit  risus  vel  iocunditas !  Quae  prius  palpitando  venerat,  cunctis  videntibusf  psal- 
lebat»,  currens,  laudansh  et  glorificans  Deum 2 :  '0  beatek  Furseae1,  qui  totis  visce- 
ribus  iam  pergis  ad  Christi  regnum,  qui  non  declinabas"1  dextra  laevaque  de  con-  io 
sortio  sanctorum,  o  Furseae,  iam  vernas21  inter  choros  laetantium!  0  sanctissima 
Matth.  25,21.  anima,  quae0  iam  audis  aDomino:  Intra  in  gaudium  Domini  fui.  Bonum  certamen 
Cf.  2.  Tim.  certasti,  ideoque  etp   cum  angelis  exultabis  in  eternum'. 

(18).  Mane  autem  facto  fecerunt,  ut  haec  probarentur  quaea  dixerunt.  Tauros 
iungunt  ad  feretrum  acb  statim  elevant  sanctum;  qui  tenentes  rectam  viam  ite-  i& 
lieris  pervenerunt  ad  villam  vocabulo  Perronam0.  Erchenaldusd  vero  post  corpus 
pergebat  cum  turba  populorum  psallens  ete  glorificabat  Deum.  Et  ecce!  claudus 
iacebat  in  via,  qui  expectabat  consolationem  Domini,  clamans  et  vociferans: 
'Sanctef  Dei  Furseae,  adiuva  me;  ego  si  potuissem  tibi»  adpropinquareh,  credebam2 
me  tuis  meritis  salvari'.  Tunc  viri  misericordes  portantesk  eum  ante  feretrum1,  20 
fide  poscente221,  recepit  sanitatem. 

(19).  His  ritea  gestis,  ecce!  Berchariusb  dux  venitc  Lugdoniensis'1- *  cum 
exercitu  magnoe,  volens  rapere  corpus.  Tunc  dicit  ei  Erchenaldus:  'Quid  estf 
hoc,  Berchari,  quod  sic  armatus  advenis^?'  Respondit  eih  Bercharius:  'Meus  est2 
legibus  quem  ducis,  eok  quod  ego  prior  omnibus  in  hac  terra  eorum1  dux  fui,  et  25 
quicquid  mea222  fuit  facultas,  ad  cultus22  amoris  eius  et  parentum  ipsius  tradidi 
ad  possidendum  illi0.  Vivens  voluit  ad  me  venire,  quod  tu  non  permisisti.  Tamen 
obsecro,  quamvis1'  non  meruissem  illum  videre  vivum,  ut  mihiq  saltim2"  dimittas 
corpus    eius    custodires,    et   hoc    si    nolueris,    unum1    e    duobus    elige,    aut21   duos1 

//.    Capp.  16—19.     C2a.  b.  3.  4«.  c.  5.  30 

Cap.  16.     a)  in  c.  C4a;    crastina  C2b.         b)  m,  al.  corr.  quocumque  C3. 

Cap.  17.     a)  dum  haec  fabularentur  atque  utrique  custodirent  c.  b.  v.,  ecce  C 4c;  dum  u.  custo- 
dirent  c.  (om.  b.  \.)  atque  cum  fabularentur,    ecce  C4a.         b)  tetigit  post  operiebatur  C4c.  c)  0  e 

corr.  C2a.  d)  om.  C4a.  e)  visum  C4c.  f)  et  se  vidente  m.  al.  superscr.  C2b.  g)  psallens  C4«. 
h)  et  1.  gl.   C2b;    1.   glorificata   est  C  4«.  i)   dicens  add.  C4a.  5.  k)  beate  C4«.  1)  ita  C3  35 

(pr.  m.).  4«.  c ;  Fursee  rell. :  item  infra.  m)  declinabis  C  2a.  b ;  declinas  C  4«,  ubi  a  add.  n)  vernans 
C2b  et  m.  al.  C2a.         o)  qui  C4a.         p)  om.  C2b. 

Cap.  18.      a)    q.    d.    om.    C4c.  b)    om.    C Aa.  c)    Perroram    C2&,    corr.;    Peronam   C5. 

d)  Et  E.,  om.  v.  C5.  e)  ita  C3  (pr.  m.).  5;    et  glorificans  C4a.  c;    (et  om.)  gl.  (glorificabant  C2b) 

C2a.b.  f)  Sanctae  C4«.  g)   m.  al.  superscr.  C2a.  h)  apropinquare:  C2a\    propinquare  C5.  40 

i)  crederem  C2b.  5.  k)  portaverunt  C4«.  1)  et  add,  C4a.         m)  et  add.  C2b  et  in  litura  C2a. 

Cap.  19«     a)  ricte  (?)  pr.  m.  C3.  b)  Bercarius  C5.  c)  om.  Cb.  d)  ita  C2b;    Lugdo- 

nienses  pr.  m.  C2«;    Lugdonensis  C3.  5;    Lucdonensis  C4a;    Lucdunensis  C4c.  e)  0  e  corr.  C2a. 

f)  hoc  est  C4c;  est  om.  Cia.  g)  advenisti  C2b  et  e  corr.  C2a.  h)  om.  C2b.  i)  ex  lege  C4a. 
k)  eo  quod  om.  C2b.  1)  om.  C4.a.  m)  in  ea  C2b.         n)  ita  C2b.  3  et  pr.  m.  C5;    cultum  rell.  45 

0)  illum  C2b\  om.  Cb.  p)  vis  m.  al.  suppl.  G2a.  q)  me  C5.  r)  ita  C2b.  4c  et  pr.  m.  C3; 

saltem  rell.         s)  costod.  pr.  m.  C2b.         t)  unum  —  duos  om.  Cb.         u)   ut  C2*. 

l)  Laudunensis  alter  biographus,  i.  e.  Lugduni  Clavati. 


VIRTUTES  FURSEI  ABBATIS  LATINIACENSIS. 


W 


Vita  e.  10. 


pueros  ad  feretrum  pone,  ut  eant*  partem  quani  elegerint,  etb  hoc  altus  iudes 
inter  nos  hac  hora  diiudicetc,  quod  placitum'1  sibi  fuerit'.  Respondit  Erchenaldus'  : 
'Prout  dixisti,  fiat'.  Tunc  misit  Erchenaldus  unum  puerum  habentnn  septem  annos 
de    parte'    Berchari g    eth    Bereharius    similiter    posuit'    puerum    suum    de    parte 

5  Erchenaldi.  Qui  statim  elevantes  feretrum,  iubentek  salvatore,  deduxernut  sanc- 
tum1  corpus1"  ad"  montem  Cygnophum0.  Et  praedicti  viri  post1'  corpus  cum0- 
eorum  plebe  et  cum  magna  laetitia  gaudenter1'  pergunt,  ibique  cum  odoribus 
magnis  coudunts,  ubi1  ipse  sanctus  prius  multorum  sanctoruin"  condidit  pignorav, 
id  est  Patriciiw,  Beoanix,  Meldani  et  ceterorumy  quos  secum  detulit.    Sed  interim, 

10  hoc  est  inter7,  triginta  dies,  paratur"  ecclesia"  et  edificatur  in  honore  duodecim0 
apostolorum. 

(20).  Praedicti;i  coniux  Erchenaldi  nomine  Leutsindab  furore  repleta,  eo  quod 
tam  diligenter  diligeret  sanctum,  dixit  viro  suo :  'Ecce !  me  desolatam  cum  filiis 
meis   et    filiabus  derelinquis    absque  pecunia   et   possessione,  tradens    omnia  nostra 

15  in  manusc  eius,  quem  nosd  ignoramus,  vel  exe  qua1  origine  ortus  este'.  Cui 
dicit'1  Erchenaldus:  'Dulcissima  mea  Leutsinda1,  noli  talia  verba  loqui'.  Leut- 
sinda  respondit :  'Fac  me  extraneam  dek  tuo1  consortio,  si  sic  perseveras,  ut 
coepisti'.  Erchenaldus  dixit:  'Cessa  verbosare"1,  x  Leutsinda;  quod  si  furor  tuus  non 
cessaverit,    eris    extranea   de  potestate  mea    et  diliciis",  quas0   tibi   tradidi'.     Leut- 

20  sinda1'  respondit:  'Utinam'1  numquam  r  pervenissem  ad  diem  illum  nuptiarum,  unde 
nunc  reproba  effecta  sum!'  Erchenaldus  dicits:  'Karissima*,  si  scires,  quanta 
nobis  venerunt  bona  a  die",  quov  nobis  suam  tradidit  familiaritatem,  numquam 
talia  proveheresw.  Scito  certissimex,  quod  siy  furor  suusz  contra  te  eversusa 
fuerit,  tub   cum  tuis  et  omnia  tua  tecum  ibunt   in  perditionem'.     Svibridens  Leut- 

25  sindac  dixit:  'Audite'1  cuncti:  homo  triginta  diesc  putrefactus  quid  mihi  faciet 
mali?' 

(21).    Venit  autem  dies,   quo  templum  edificationis  praeparatum  fuit,  hoc  est 
V.    Idus    Pebr.a.     Ibi    magnab   collecta-  populorum    adunatac,    Erchenaldus   dixit:  o.rei. 
'Leutsindad,  ecce!  dies  in  qua  probare  poteris,  quem  semper  dolose  inquiris.    Hodie, 


30  //.    Capp.  19—21.     02«.  b.  3.  4  a.  c.  5. 

Cap.  19.     a)  in  add.  C ia.         b)  ut  05.  c)  :  :  iudicet  C2b.         d)  sibi  pl.  C4a.         e)  Erchi 

naldus  05.  f)   partem  026,  corr.  g)    ita  C2b;    Bercharii   rell.  h)  et  B.  bis  scr.  erat  C -ia 

i)   puerum    s.   pos.    C4a.  k)    (iu  e  corr.)bente  C2a.  lj   om.  C'4c.  m)   corp(us  e  eorr.)   C2a 

n)  ad  m.  om.  C5;  ad  —  viri  post  om.  C Ac.       o)  ita  h.  I.  C2a.  3;  Cygnopum  C ia ;  Cignopum  c'5;  Si 

35  nofum  C2b.  p)  om.  (74#.  q)  cum  pl.  e.  erasa  C4c;  cum  sua  pl.  Cb.  r)  gaudent  pr.  m.  03 
gaudentes  C'4c.  s)  cundunt  Cia;  om.  Ckc.  t)  om.  C'5.  u)  om.  C'4c.  v)  pignera  (<_'2a.  ia) 
w)  Patritii  Cic.  x)  Beonii  Cic;  et  add.  C4a.  y)  aliorum  C'5;  sanctorum  add.  CAa.  z)  intra  (C2a.  b) 
a)  parabatur  C'4a.         b)   ecclesie  pr.  m.  C  3.         c)  ap.  XII.  03. 

Cap.  20.     a)  Predicta  C2b.  4a.c  et  m.  al.   C2a.        b)  Leuthsinda  semper  C2b.         c)  manu  corr. 

40  manus  C'4a.  d)   om.  04c.  e)   superscr.  03.  f)    quo  Cia.  g)    sit  05.  h)   dixit  05. 

i)  Leusinda  04«.         k)  a  C2&.  5.         1)  om.  05;  c.  t.  026.  4c         m)  verbosari  C2b.  5  et  m.  al.  C2a. 
n)    ita   pr.  m.    03;    delitiis    04a.  c;    et   de   deliciis    02«   (ubi  iciis   e   corr.).  b.    5.  o)   : :  quas    08. 

p)  irata  add.  03.  q)  ita  04«.  r)  non  05.  s)  dixit  C2b.  5  et  m.  al.  03.  t)  Leutsinda 

add.  Cic.  u)  in  add.,    sed  eras.  Cic.  v)   qua  Cia.c.  5.  w)    proveheris  C2a.b;    pro  : :  :  :  :  : 

45  m.  al.  corr.  proferres  C4c.  x)  karissima  05.         y)  pr.  m.  om.  Cic.         z)  illius  05;   eius  m.  al.  in 

litura    C4c.  a)    e :  :  ersus  (?)   m.    al.    corr.    mersus    04c.  1>)    m.   al.    add.    C2a.  c)   Leutsida 

pr.  m.  C2a.         d)  A.  c.  om.  Cic.         e)  diebus  04c. 

Cap.  21.     a)  m.  al.  in  litura  02«.  b)  mag(na  m.  al.  suppl.)  c.  03;    m.  colecta  C2b;   c.  m. 

(Co);    magna(que  m.  al.  add.)  congregatio  0  4a.  c)  advenit  04c.  d)  Leusenda,  m.  al.  superscr. 

50  ti  C2b. 

1)  I.  e.  garrire,   maledicere.  2)  I.  e.  conventus ;    cf.  Ducange  h.   v. 


148  VIRTUTE8   FURSEI  ABBATIS  LATINIACENKIX. 

Deo  iubente,  transfertur  sanctus  ad  locum  quem  ei  praeparatum  habeo,  et  si  sic 
inveneris,  ut  dicis,  centuphim  restaurabo  tibi  pecunias  tuas'.  Tunc  Leutsinda  laeta 
effecta  perrexit  cum  turba  tnulta  ad  locum  ubi  sanctum  iacebata  corpus;  iubet 
discooperire  sepulchrum1'  et  ideo,  quia  non  erat  digna  videre  corpus,  amisitc  lumen 
oculorum.  Quae  diu  iacens  iuxta  sancti1'  sepulchrum,  quicquid  a  iuventute  adqui-  5 
sivit,  Christo  propter  amorem  sancti  Fursei  vovite ;  statim  *  ut  credidit  sanata  est. 
vitac  10.  (22).    Cunctiil  adstantes,  gaudio  magno  repleti,  elevaverunt  corpus  cum  magnab 

exultatione  et  condiderunt0  dextra  parte  altaris  apostolorum  principis,  ubi  con- 
dituni  iacuit  annis'1  quattuor,  ubi  et  multa  patuerunt  miracula.  Interim0  para- 
batur  domuncula,  in  quaf  post  tot  annos"  ab  inlustribus  viris  Elegioh,  Autberto  et1  io 
Medardo  x  episcopis  translatum  est.  Sicque  tunc  inventum  est  inlesum,  quasi 
eadem  hora  migrasset  ek  corpore.  Ibi  cum  odoribus  magnis  clara  tegunt1  membra; 
ibim  et  virtutes  multae  clarescunt  per  merita  sancti.  Ibi  paralitici  et  leprosi 
curantur  et  daemoniaci  liberantur;  ceci  visum11  recipiunt  atque  cuncta  necessaria, 
quae  in  fide  poscuntur,  illic,  largiente  Domino,  praestantur.  Laetus  sacerdos  15 
laetum0  petiit  domuni1';  tristes  et  merore  plenos  laetos  reducitq  in  domum  caelestem. 

(23).  Et  illud  non  est  silendum,  quod  in  memoriam  reducimusa.  Erat  quae- 
dam  femina  multas0  habens  divitias  et  possessiones,  sed  validam  infirmitatem 
patiebatur  cum  suis  hominibusc,  languoresd  ita,  ut  nullus  alium  posset  adiuvaree. 
Quae  ammonitaf  in  somnis,  ut  pergeret  ad  sepulchrum  sancti  viri  orationibus  20 
vacare ;  sed  prae  infirmitate  non  valuits  ire.  Tamen  conpuncta  in  fide  et  amore 
sancti  missum'1  suum  misit,  praecipiens  illi1,  ut  cito  pergeret  adk  locum  praedic- 
tum  et  posceret1  sibi  transmittere ni  de  eulogiis  sancti  Fursei.  Hocn  credebat0  ex 
fide,  quod  postea  agnovit  in  facto;  exp  gustuq  credebat  sanari.  Servus,  quor 
domina  imperavit,  perrexit.  Venienss  ad  virum,  cuius1  sollicitudo  praeerat  25 
monasterii",  dicit  ei:  'Doinina  mea  valde  infirmaturv;  obsecrat  et  petit"',  ut  eulo- 
gias  sancti  ei  transmittatisx,  quia  per  ipsas  credit  recipere  sanitatem'.  Qui  frater 
dicit  ei:  'Certe  scias  nos  absque  vino  esse,  nisi  tantum,  unde  vix  ad  missas  obla- 
tiones  facimus,  quia  validissimay  inz  hoc  anno  eta  in  hac  terra  extitit  plaga2 
tam  in  populo  quam  etb   in  fructibus'.     llle    servus   ut   audivit  verba  excusantis0,  30 

II.    Capp.  21—23.     C'2a.  b.  3.  4a.  c.  5. 

Cap.  21.     a)    c.    i.    65.  b)    s.  —    i.    iuxta    sancti   om.    C  Aa.  c)  (a   in    litura)misit  C2a. 

d)  om.  Cic;    sep.  sancti  05.         e)  novit  6' 4«.         f)  que  add.  05. 

Cap.  22.     a)  Tunc  cuncti  6' 5.        b)  ex.  m.   64c.  '      c)  in  add.   C4a;  dextera  C4c.        d)  IIII01' 
a.  C4c.         e)  I.  p.  d.  om.  C4a.  c.        f)   quam   0(2«).  ±a.  c.  5;  m.  al.  add.  iacens  6'3.         g)  annis  C2b.  35 
h)  Eligio  CAa.c.  5.         i)   et  M.  om.  Cia.c.         k)   de  Cia.c.         1)  eras.  C4c;    teguntur  C4a.  5  et  m. 
al.  03.  m)  ubi  C3.  5.  n)   r.  v.  6'4c.  0)   ita  C2a  et  pr.  m.  63;    letus  C2b;    l(a)etam  rett. 

p)  donum  C2a.b.         q)  deducit  64a.  c. 

Cap.  23.     a)    ducimus  C2b.  b)  multans  pr.  m.  63.  c)   omnibus  C-ic.  d)    om.  Cia. 

e)  adiuvari  C2b.       f)  est  add.  65.       g)  v.  eras.  (m.  rec.  in  mg.  add.),  ire  om.  C2a.       h)  ministrum  64c.  40 
i)   illi:    62«.  k)   sepulchrum    et  add.    C2b.  1)   poscer§(t  pr.(?)  m.  superscr.)   C4.C  m)  trans- 
mitti  65.       n)  que  add.  65.       0)  reddebat  64a.         p)   et  C2a.  b.         q)  videlicet  add.  65.       r)  quod 
62&  et  pr.  m.  C4c(?);  cui  d.  64«;  quo  domnia  63;  secundum  quod  pro  q.  d.  65.         s)  que  add.  65. 

t)  cui  s.  erat  64«;    sollicitum  qui  preerat  64c.  u)  monasterio  64c.  5.  v)  inmatur  pr.  m.  62«. 

w)  petiit  pr.  m.  C 3.       x)  transmittas  6  5.        y)  validissimas  pr.  m.  C2b.       z)  om.  C4a.       a)  om.  Cia.c.  5.  45 
b)  otn.   C(2a).  \,a.         c)  excusacionis  6  2b. 

1)  Flagitiosum  mendum  a  seiolo  librario,  qui  Eligio  Noviomensi  Medardum  praedecessorem 
centum   iam   fere    annis   mortuum   iunxit.     Boll.  2)  Calamitas   a  Deo   immissa   in  homines 

impios  aut  perversos.     Forcell. 


VIRTUTES  FURSEI  ABBATIS  LATINIACENSLS.  449 

dixit:  'Dominea,  vel  fontem  mihib  indica,  ut  hauriam  et  exc  ipso  deferam,  ut'1 
exe  ipso  desiderium  suum  impleat'.  Pergens  frater,  monstravit  ei  fontem;  qni  ex 
eo  ferens  vas  plenum  et1  tulit  dominae  suae  et  cuncta  quae*"*  ei  contigerant1' 
retulit.     Gavisa   mulier   dixit:    "Vel  ex  ipso1    mihik   da  quem1    adtulisti'.     Quae  ut 

b  gustavit,  gratias  agens111  Deo",  eo  quod  numquam  nielins0  vinum  bibisset,  tunc 
praecepit  oinni  faniiliae  suae  exinde  gustuin1'  dare'1  atque  vicinis  omnibus;  qui  ex 
eo  biberunt.  Claruerunt1'  merita  sancti  Fursei,  et  ipsa  cum  omnibus  suis  roccpit 
sanitatem;  omnibus  haecs  res  claruit.  Postea  ipsa  veniens  cixm  omni  donm1  sua 
et   cum    parentibus11,    se  ipsos    et    cuncta   propria    Deov   pro   meritis   sancti  Fursei 

10  voveruntw  et  postea  multis  vixerunt  annis. 

(24).    Crebrescentibus   deinceps  miraculis,    beatae    memoriae    Erchenaldus    et 

coniux   ipsius11  Leutsinda1'   aedificaverunt  ei  ecclesiam;   sanctus  Deic  vero  Elegius'1 

diligenter   fabricavit    manibus   venerabilis0   sancti  Fursei    sepulchrum.     Ubif   prae- 

stantur  beneficia  orationibus  eiusf,  praestante  domino  nostro  Iesu  Christo,  qui  vivit 

i6  et  regnat»   perh   omnia  saecula  saeculorum.     Amen1. 


III. 

ADDITAMENTUM  NIVIALENSE  DE  FUILANO. 

Post  discessir1  vero  beatib  viri  Fursei  tempestas  illac,  quam  ille(l  in  spiritu 
praeviderat0- x,  ultramarinis  deseviebatf  in  oris.    Expulso^  namque  christianissimo11 

20  rege  Anna,  incursu  gentilium 2  monasterium,  quod  ibidem  construxerat,  monachis 
distractis1  rebusquek  omnibus  spoliatus1  est.  Ipsem  abbas  Foilnanus,  uterinus 
supradicti  viri  frater,  sub  custodia  moriturus  ductus  essetu,  nisi  illum  divina  dex- 
tera0,  nunciato  adventu  supradictip  Annaniq  regis  perterritis  gentilibus,  propter 
multorum  servasset  profectum.     Monachis  enim1*   de  captivitate  redemptis,   sanctis 

25  quoque  inventis  reliquiis,  sacro  altaris  ministerio  et  libris  in  navi  oneratis,  ipse 
postremums  Francorum  petivit  terras,  atque  in  eodem  loco,  quo  beatus*  Furseus 
sepultus  est,    a  supradicto  Erchinoaldo"   patricio    susceptiv   sunt.     Quo   non  multo 

II.    Capp.  23.  24.     C2a.  b.  3.  Aa.c.  5.         27/.    2)1.  2a.b. 

Cap.  23.     a)  Dorane  G'3.        b)  ra.  otn.  C2b;  i.  m.  C4c        c)  de  C'(3).  4«.        d)  et  C2b.  3.  5. 
30  e)    de    eo    d.  C4c.         f)    ita  C2b;    (et   m.    al.    in  litura)    tulit  C'2a;    :  :  tulit  C3;    detulit  C4c;   adtulit 

C4«;  (et  om.)  tulit  C5.  g)   que  ei   m.  al.  in  litura  C2a.  h)  contingerat  C2b.  i)  ipsa  C4c. 

k)  m.  al.  add.  C2a.         1)   (aquam  add.  C2b),   quam  C2b.  4c.  m)   egit  C'4«.  c.  5.         n)  dixit  m.  al. 

suppl.  C3.  o)  melior  C2b,  corr.  p)  gustu  C2b.  q)  daret  C2a.  r)  Et  cl.  CAa;    Clarue- 

runtque  C5.  s)    heres  C4a.  t)   ita  pr.  m.  C3.  4c.  u)    et   cum  par.  iterata,   sed  eras.  C2b. 

35  v)  om.  C4a.         w)  noverunt  C4a. 

Cap.  24.     a)    eius  C4c;    sua  C4«.         b)    Leutisinda   h.  I.  C2b;    desinit  C2a,    exeunte   fol.  205'. 

c)  v.  D.  C4c.  d)    ita    C'3.  5;    Eulogius    C2^;    Eligius   rell.  e)    venerabili   sancto   Furseo    C4c. 

f)  ubi  —  eius  om.  C Aa.  g)  regnas  C4a.  h)  in  s.  s.  ('  \a.  i)  subscr.  Explicit  C3;    Explicit 

vita  sancti  Fursei  C5. 
■lo  III.    Addit.     a)  ita  D  2b ;    discessum   vero  D  1 ;    vero    discessu  D  2a.         b)  ita  codd.         c)  ita 

D2a.b;    tempestiva,    quam  2)1.  d)    ipse  D2b.  e)    providerat  D2a.b.  f)   dese  :  viebat  D  1  ; 

seviebat  D  2a.  b.         g)  Expulsis  D  2b.         h)  christianis,  om.  r.  A.  D  2a.  b.         i)  ita  D  2a.  b ;  destructus 

m.  al.  corr.   destructis  2)1.  k)   que   om.    D2a.b.  1)    ita    D2a.b;    spoliatum   2)1.  m)   atquc 

ipse  a.,  om.  F.  D2a.b.         n)  ita  2)1  et  C2b;    est  D2a.         o)  dextra  D2a.b.         p)  praedicti  D2u.b. 

'{)  ita  D2a.b;    Anne  2)1.  r)    namque  D2a.b.  s)    postremas  2)1.  t)    beatys  I)  1.         u)  ita 

2)2«;   Archenaldo  2)1.        v)  ita     D2a.b;  susceptus  est  2)1. 

1)   V.  Fursei  c.  9.  2)  Beda  III,   18;   v.  supra  p.  424. 

SS.  R,  Mcrovino-.    IV.  57 


450  ADDITAMENTUM   NIVIALENSE  DE  EUILANO. 

post  aa  patricio  viros  peregrinos  despiciente  expulsi  sunt,  sed  a  religiosissima  Dei 
famula  Idobergane1'  cognominae  Itane  eiusque  filia  sacra  Christi  virgine  Garetrudec 
honorifice  suscepti  sunt,   ipsod   etiam  Grimaldo  praeside  eisdemc   sanctis  congratu- 
lante   viris,    atquef    in   villa,    quae    ex   nomine    fluminis"    decurrentis    nuncupatur 
Bebrona111,    ordinate1    monasterium    religiosorum    construxitk    monachorum,    pre- 5 
dicta1  Dei  famula  Itane"1  cuncta  necessaria  ministrante.     Contigit  hic,  postquam1 
predicta  Dei   famula,    multis  elemosinarum  fructibus  per  diversa  loqua  dispensatis 
multisque"  pauperibus  consolatis0,  multis  etiam  peregrinis  cuui1*  omni  humanitate 
susceptis,  esurientes  reficiens,  algidos  vestiens,  tectum  hospitibus  praebens,  inmensa 
quoque  munera  divinis  ministeriis'1  exhibens  sanctarumque  virginum l"  agmen  cums  10 
652.  supradicta   nobili   in  Domino  confirmans,    ad  superna  conmigravit1   regna,  vir  Do- 
mini  Foilnanus,    de    quo    supra   memoravimus11,    pro   utilitate   gregis  sibi  commissi 

oct.  30.  iter  adgrediens,  diev  vigiliarum  sanctissimi  martyris  Quintini  missarum  sollempnia 
in  Nivialensiw  ^cclesia  decantans,  senioribusx  supplicansy  fratribus,  utz  corpus 
illius,  sicubi  inter  vias  moria  contigisset,  a  fratribus  semperb  cum  eo  laborantibus  15 
karitatis  intuitu  requirereturc,  valedicensd  omnibus  profectus  est.  Eademque6 
nocte  a  quodam  iniquo  homine  per  devia  ductus,  atque  adf  cuiusdam  villule2  in- 
habitaculums  iniquorum  hominum  domicilium  intrantes,  cum  fallaci  suscepti  sunt 
humanitate.  Comites  vero  beati  virih,  de  habitatoribus  suspecti,  noctem  duxere  per- 
vigilem.  Finitis  vero  matutinis  laudibus,  allocutus  blande  incolis1,  cum  se  sopori  20 
dedissetk  post  orationem,  suis1  alloquens,  nec111  de  ullo  hominum  malum  aliquod" 
suspicassent,    surgentes  viri  diabolici    cum  aliis  secum  aliunde0   adductis,    sanctum 

oct. 31.  interfecerunt1'    virum;    comites   quoqueq    illius    pariter   necarunt.      Sed   beato   viro 

Addit.     D\.  2«.  b. 
Addit.     a)  postea  patricia  despicientes  (post  patria  despiciente  D  2b)  peregrinos  pulsi  sunt  D  2a.  b.  25 

b)  ita  scripsi  (cf.  Virt.  Geretrudis  cont.  c.  4:  Idubergane  sive  Ittane);  I.  c.  Ita  eius  D 1 ;  Dobertia 
cognomine  Utane  eiusque  D  2a.  b.  c)  om.  D  2a.  b.  d)  Ipsi  D  2b.  e)  eiusdem  D  1 ;  eos- 
dem  sanctos  c.  (congratanter  suscipiente  D  2b)  viros  D  2a.  b.  f)  mox  D  2b.  g)  d.  fl.  D  2a.  b. 
h)  Ebrona  D2a.b.          i)  ita  D2a.b\    ordinante  D\.           k)  construxere  D2a\    construere  cepit  D2b. 

1)  Predicta  —  postquam  om.  D  \.         m)  ita  scripsi ;   Utane  D2a.b.         n)  que  om.  D2a.b.         0)  con-  30 
sultis  D2a.b.  p)   cum    0.  h.    om.  D\.  q)    ita  D2a.b\    cultibus   D\.  r)    que   add.    D2a.b. 

s)  quae  (per  D  2b)  s.  mobilia  D  2a.  b.  t)  conmigrasset  regna.     Quod  vir  D  2b.  u)  commemora- 

vimus  D2a.b.  v)  diei  D  \.  w)  in  Nivialihensi  D2b-  in  nova  Libensi  D2a.  x)  sanioribus  D  1, 
corr.       y)  supplicaret  D2b.       z)  om.  D2a.b.        a)  mors  ei  (eius  D  2«)  c,  om.  a  D2a.b.       b)  om.  D\. 

c)  redderetur  D  2a.  b.         d)  ergo  add.  D  2b.         e)   Et  eadem  itaque  n.  D  2b.         f )  in  D2b\  om.  D  2«.  35 
g)  ita  D2a.b\  habitaculum  D\.       h)  ita  D2a.b;  om.  D\.       i)  incolas  D2a.b.       k)  post  0.  d.  D 2a.  b. 

1)  suos  a.  D  2a ;  suosque  a.  et  add.  monuit  D  2b.  m)  ita  D\\  ne  D  2a.  b.  n)  aliquando  (aliquandum 
D2a)    suspicarentur   (Et   ecce   add.   D2b)    D2a.b.  0)    ita    D2a.b\    om.   D\.  p)    v.  i.  D2a.b. 

q)  comitesque  i.  D  2«.  b. 

l)  Locus  alio  nomine  Fossa  appellabatur  (v.  infra),  hodie  Fosses - la -Ville  in  pago  Lom-  40 
mensi  Belgico.    Eius  situm  ita  descripsit  alter  biographus  (apud  de  Buck,  AA.  SS.  I.  I.  p.  390J: 
super  fluviolum  qui  Bervenna  dicitur  atque  ex  situ  loci  Fossas  nuncupatur.    Fluviolus  hodie 
la  Biesme  appellatur  (AA.  SS.  I.  I.  p.  924J.  2)  Locus  Ampolinis  appellabatur  situs  in  pago 

Hainaugia,  in  silva  Carbonaria  (CharbeneriaJ ,  vico  Sterpeis  (Stripy,  arr.  Soignies,  cant.  RoeulxJ 
vicinus,  quem  postea  S.  Foillani  monasterium  ordinis  Praemonstrater.sis  occapabat  prope  Le  45 
Roeulx  situm;  cf.  Miracula  S.  Foillani  auctore  Hillino  (SS.  XV,  p.  925J:  loco  qui  dicitur 
Ampolinis  — ,  ubi  fusus  est  cruor  innoxius  beati  Foillani  martyris  et  pedissequorum 
ipsius,  facto  procinctu  determinatum  est  atrium,  in  cuius  medio  ligneum  ecclesiolae  con- 
stitutum  est  aedificium  et  altare  ad  laudem  Dei  sub  honore  martyris  ipsius  erectum. 
In  Vitis  Foillani  posterioribus  (AA.  SS.  I.  I.  p.  384.  388)  silva  Sonefiae  nomen  fert,  hodie  Seneffe.  50 


.  ADDITAMENTUM   NTIVIALENSE   DE   FUILANO.  451 

Deo  gratias  clamante,  ne  vox  illius  diutius  audiretur,  venerandum  illius  <;i p ud :* 
amputarunt  atque  iu  proximo  tecto,  ubi  grex11  porcoruni  commanebat,  facta  fossa 
nuda  ac  dilacerata  scpoliorunt''  impiae  EIIIor  corpora  in  unum.  Et  res'1  sic  multis 
latuit   diebus,    quia   eorum   vestimenta   et   caballus6    et  quicquid    habebanl  '    foras 

5  transmittentes  longe  habitantibus  vendiderunt  Sed  cum  ad  dictum  placitum 
minime  pervenissent",  conmoti1'  fratres  caritatis1  sollicitudine,  eumquek  ubi  et 
ubi  denunciantes  quaesierunt.  Sed  praedieta  Christi  virgo  Garetrudis1  ieiuniis  et 
obsecracionibus  Domino  supplicans,  missis  ubique  per  \  icina  Loca  cursoribu.s,  tene- 
brarum  negocium  in  lucem1"  produxit  claram,    et"   sic   septuagesimo0   septimo   die 

10  obitus    sui   sacrata   inventa    sunt   corpora.     Hoc    uumero   mistice    in    multis   divine 
scripture  locis  adnotante1',  ipso  die  inventa'1  quo  beatus  Furseus' ',  frater  eius,  ads 
Dominum  de  corpore  migravit.    Suscepta  vero  corpora  cum  cereis  ac'  facellarum"  ian.  ie. 
luminibus,    cum    antiphonis    et    canticis    spiritalibus    a    clero   et   populo    per  totam 
noctem  ad  monasteriumv  N-ivialcham  honorifice  humeris  deportata  sunt.    Cumquew 

15  ibidem  vir  venerabilis  Dido  Pictavensis*  episcopus  atque  inlustery  vir  Grimaldus 
maiorumz  domus  locorum  sanctorum  visitandi  gratia  ipso  adventantesa  die,  uter- 
que  eorum  de  adventantibus1'  a  Dominoc  ammonetur  corporibus.  Nam  quiescens 
episcopus  post  matutinis'1  laudibus,  interrogatus  in  somnis,  quid  ageret6,  iubetur 
quantotius  in  occursum  beati  Haelyae  properare.     Qui  ilico  surgens,   et  quid  age- 

20  retur,  ministrumf  inquirens,  audivit  abB  eo,  quod  veneranda  eih  aderant  corpora. 
Moxque  vir  venerabilis  in  occursum1  pergens,  multisquek  perfusus  lacrimis,  ora- 
cione  completa  laudem  Domini '  exorsus ,  venerandi  corporis  onus  una  cum 
reverentissimo  supradicto  patricio  suscipientes,  propriis  devexerunt  humeris.  Atque 
in  monasterium111  sanctarum  virginum  susceptus,  reliquiis  ab  eo  sumptis,  veneranter11 

25  cum  psalmis  et  canticis  ad  proprium  deportatur0  monasterium.  Viris  undique 
nobilibus  in1'  obviam  concurrentibus  ac  propriis  gestantibus  humeris,  cum  omni 
honore  constitutus'1  in  loco  est  celeberrimo,  nominator  alio  nomine  Fossa;  ubi 
prestantur8  beneficia  orationum,  adiuvante1  Domino  nostro  Iesu  Christo,  qni  cum 
Patre"   et  Spiritu  sancto  vivit  et  regnat  Deusv  per  omnia  secula  seculorum.    Amen. 

30  Addit.     D\.  2a.b. 

Addit.     a)  amputaverunt  c.  D2a.  b.       b)  p.  grex  D  2a.  b.       c)  impii  s.  D  2a.  b.       d)  sic  res  D2a.  b. 

e)  caballos  D  2a.  b.       f)  habuerunt  D2a.  b.       g)  venissent  D  2a.  b.       h)  ita  D  2«.  b\  comiti  D 1 ;  conciti  Boll. 

i)  karitatis  D  2a.  b;  caritati  D  1.       k)  eum  ubique  den.  D2a.  b.        1)  o»i.  D  2a.  b.       m)  lucc  p.  claram  D  1 ; 

1.  p.  clarum  D  2a.  n)  nam  pro  et  sic  D2b.  o)  ita  D  1 ;  septuagesima  septima  D2a;  septuagesima,  om. 
35  septima  D2b.  p)    ita   D2b;    adnotantem    D2a;    adnotato    D 1.  q)    ita  D2a.b\    sunt  add.  D 1. 

r)  Furse  :  us,  ras.  h  D  1.        s)  ad  I).  om.  D  1.        t)  et  D2a.b.       u)   ita  D2a.b\  famularum  corr.  facu- 

larum    />  1.  v)    m.    Nuualcham  D2a.b\    m.  (e  corr.   monasterio^),    om.  N.  D 1.  w)    ita  D2a.b\ 

om.  D\.         x)  Pictavi  D2a.b.         y)  illustris  D2a.b.         z)  ita  D2a\    maior  D  1.  2b.         a)  ita  D2a\ 

advenissent  d.  D2b\  die  advenientes  D\.  b)  advenientibus  D  \.  c)  Deo  D2a.b.  d)  matutinas 
40  laudes  D  2a.  b.         e)    a.  (agere  D  2a)    iubetur,    (tantum   add.  D  2a)  in  o.  b.  Dege  (corporis  add.  D  2b) 

p.  D2a.b.  f)   om.  D2b.  g)    a  ministro  quod  D  2b.  h)    v.  erant  c.  D  \.  i)    ita  D2a.b; 

eius  add.  D  \.         k)  multis  perfusis  D2a.b.         1)  1.  a  Deo  exorsus  D2a.b.         m)  monasterio  D2a.b. 

n)  ita  D2a.b\    qui  venerant  D  \.         o)  deportatus  est  m.  D2a.b.         p)  om.  D2b.         q)  in  1.  c.  D  \. 

r)  n.  a.  n.  F.  om.  D2a.b.  s)  eius  add.  D  26.  t)  per  D.  D2b.  u)  Patri  D  2a.  (b).  v)  r. 

45  (D.  om.)  in  s.  s.  D2a.b. 


57" 


YITA  VEL  PASSIO  HAIMHRAMMI 

EPISCOPI  ET  MARTYRIS 

RATISBONENSIS 

AUCTORE  ARBEONE  EPISCOPO  FRISINGENSI. 

Gastra  Begina  vel  Reginum  vallo   cum  portis  et  turribus  munita,   quae  in  tabula  5 
Peutingerana   depicta   adhuc   conspiciuntur,    a   Marco   Aurelio  imperatore   bello   Marco- 
mannico  (a.  174 — 179J  condita  sunt1,  ad  viam  sita  quae  apud  Helfendorf  de  via  Iuvavo 
Augustam  devertebatur"2,   eaque  legio  III.  Italica  olim  occupabat^,  cuius  praefectus  duci 
Raetiae  subditus  erat.    Radaspona  nomine  Gallico  47   Germanico 5  Raganesburch,  Reganes- 
burh,    Regenesburg   similiterve  saeculo   VIII.   appellata  urbs  inexpugnabilisr',    confluen-  10 
tibus  Danubio  et  Regen  fluviis  constituta,  in  metropolin  '  gentis  Baiuvariorum  crevit,  regium 
quoque  palatium   capiebat,    moenibus   vero   antiquis  privata  est,   quae   lapidibus.  deficien- 
tibus  ad  oratoria  aedificanda  destructa  esse  feruntur 8.    Martyr  ibi  celebratur,  qui  postea 
Hemmerammus   vidgoque   Bmmerammus9   nominatus   est,    quo    hodieque   iduntur  nomine 
corrupto,   in  libris  vero  melioribus  Haimhrammus,   Haimrammus10,  Heimrammus  audit,  15 
i.  e.    corvus  domesticus,   si   vocabula   theidonica   'haim'   et  'hram'   in   latinum   sermonem 
verteris.     Is  in   ecclesia  S.  Georgii n  extra  moenia  urbis  sita   sub  humo  sepuUus  erat, 
immensae  magnitudinis   lapide   superimposito,   cui   loco  Hncbertus  dux  villam   quandam 
dono  dedit12.     Oidtu  enim  sanctus  floruisse  videtur,  priusquam   res  ecclesiasticae  Baiu- 

l)  Primordia   urbis    ex   inscriptione   a.   1873.  eruta  colliguntur ;    cf.  F.  Janner,  'Gesch.  20 
der   BiscMfe   von   Regensburg' ,    Ratisbonae    1883,,    I,  p.   7.  2)    C.  I.  L.  III,  2,  p.  730. 

3)  Notitia  dignitatum  §  35,  17  fed.  Seeck  p.  200J :  Praefectus  legionis  tertiae  Italicae  partis 
superioris,    Castra    Regina,    nunc  Vallato.  4)    Altera   nominis  pars    -bona    saepe   usitata 

(cf.  Vindobonay'  pro  oppido  accipi  videtur ;  cf.  d'Arbois  de  Jubainville,  'Recherches  sur  Vori- 
gine  de  ta  propriete'  fonciere'  p.  584.  5)  Forstemann,  'Namenbuch'  II,  col.  1234 2.  6)  Ita  25 

V.  Haimhrammi   c.  6.  7)   Ib.    c.  4.  8)   Monach.    Sangall.    II,    11    (SS.    II,    754,). 

9)  Ita  V.  Haimhrammi  codices  B  variant,  dum  Haimhrammus  (A  1  Haymhrammi  c.  31, 
Haimhrami  c.  25)  et  Haimrammus  in  A  1.  2  legitur.  10)  Haimrammus  ep.  Gurbinianus  ep. 
Ermperhtus  ep.  Gawipaldus  ep.  loseph  ep.,  aliis  interpositis,  hoc  ordine  sese  subsequuntur  in  Libro 
confraternitatum  S.  Petri  Salisburg.  a.  784.  inchoato  (ed.  Herzberg-Frdnkel  MG.  Necrolog.  II,  30 
p.  26J,  Heimrammus  vefro  in  charta  a.  772  (Meichelbeck,  Hist.  Frisingensis  I,  2,  p.  439  legitur. 
11)   V.  Haimhrammi  c.  34.  12)  Arnoldus,  De  miraculis  beati  Emmerammi  I,  1    (SS.  IV, 

p.  549j) :  Hucbertus,  qui  beato  Georgio  et  sancto  Emmerammo  sub  quodam  Rathario 
adventitio  episcopo  donaverat  curtem,  quae  in  pitaciis,  e  quibus  haec  excerpsimus, 
Pirchinwanch  nuncupatur.  3& 


VITA  VEL  PASSIO  HAIMHRAMMI  EPISC.   ET  MART.   RATI8B0NENSIS.      453 

variorum  in  ordincm  redactae  mnt.  Quod  cum  Bonifatius  consenm  Otilonis  ducis 
fecisset,  provincia  illa  in  quattuor  dioeceses  divisa  quattuorque  ordinatis  episcopis ', 
qua  de  re  papa  a.  739.  ei  gratulatus  est2,  Gauribaldus  ecclesiae  Eatisbonensis  epi- 
scopus    tunc    institutus,    sepulchro    marmoreo   constructo,    corpus   sancti   transferendunt 

5  curavit,  principesque  regionis  ittius  auro  argentoque,  gemmis  margaritisque,  sculpturie 
denique  variis  locum  exornabant8.  Ecclesiam  Haimhrammi  monachi  occupabant,  qui 
plerique  more  il/ius  aeri  jtreshyteri  aut  diaconi  ordinati  neque  vero  abbati  sed  ipt  i 
episcopo  suhditi  erant.  Itaque  monasterium  illud  episcopale  primordia  fere  eadem 
habuit   atque   Sangallense,    eaedemque   fraudes    ibi   factae    mnt,    ut    regiis   adnumera- 

io  retur*.  Bes  eius  in  potestate  erant  episcopi  nequc  de  iis  agi  poterat  nisi  illo  praesente 
aut  consentiente,  cumque  crescentc  et  re  familiari  et  monachorum  numero  ad  iura  defen- 
denda  aid  disciplinam  exercendam  unus  non  sufficeret,  advocatum  idem  <i.  814.  instituit 
nnumque  e  congregatione  praepositum  elegit5;  ahhafem  vero  non  concessit  ante  a.  975  ,;, 
ex  quo  monasterium  a  rectorihus  propriis  gubernari  coeptum   est.     Sed  quamvis  utrique 

15  episcopus  eo  usque  praefuisset  et  episcopatui  et  monasterio,  tamen  res  familiaris  separata 
fuisse  videtur  atque  nonnumquam  expressis  verbis  in  chartis  declaratum  est  ea  quae 
transegerat  negotia  'ex  ratione  monasterii'  episcqpum  transegisse 7.  Inter  patronos 
Haimhrammus  iam  primum  locum  obtinet,  iuxta  quem  Georgius  deinceps  non  nominatur 
nisi  raro8;  e  reliquis  quibus  ecclesia  dicata  erat  sanctis  solus  Petrus  aliquoties  citatur9. 

20  Traditiones  igitur ,  quarum  antiquissima  praesente  Gawihaldo  episcopo  facta  est10, 
in  universum  'ad  sanctum  Dei  martyrem  Emmerammum'  solum,  spectant  vel  ad  eccle- 
siam,  ubi  corpus  eius  sacrum  iacebat11;  crypta  sancti  a.  791.  commemoratur  sedente 
Sindberto  episcopo X2,  qui  novam  basiticam  amptioribus  spatiis  et  profusiore  sumptu 
construxisse  atque  ornasse  fertur13.     Postea  ante  attare,   uhi  corpus  martyris  quiescebat, 

25  aut  ad  tumidum  eius  traditioncs  haud  raro  actae  suntu.  Agitur  sine  duhio  de  altari 
principali,  in  quo  ossa  sancti  condita  erant,  neque  de  confessione  quam  dicunt  vel  crypta 
quadam,  atque  valde  dubium  est,   quin   quem  a.  1894.  iuxta  altare  S.  Iohannis  eruerunt 

1)  V.  Bonifatii  auct.  Willibaldo  (Jaff4,  Bibl.  III,  p.  457;.  2)  MG.  Ep.  III,  p.  293. 

3)  V.  Haimhrammi  c.  35.       4)  Ratisbonenses  vero  haec  studia  multo  post  Sangallenses  scriptores 

30  aggressi  sunt  neque  vetustiorem  reperio  Othlohe  saec.  XI.  Arnoldus  (II,  &)  solam  separativnem 
episcopatus  monasteriique  et  abbatem  proprium  defendens,  ingenue  eonfessus  est  episcopos  eosdem 
fuisse  abbates,  sed  Othloh,  V.  Wolfkangi  c.  15  (SS.  IV,  p.  53 2),  hunc  ipsum  locum  ad  verbum 
depromens,  potestatem  imperatorum  vel  regum  adiecit,  a  qidbus  episcopi  monasterium  obtinuis- 
sent,   abbateque   contendit  per  eosdem   illud  privatum    esse,    atque  in   V.  Bonifatii  (Jaffe,  Bibl. 

35  III,  4949  'regatem  eius  libertatem'  ad  Karolum  M.  rettidit.  Certe  Karolo  M.  Leonique  (Miild- 
bacher  n.  352 2;  Jaffe"  n.  2500-)  atque  imperatoribus  papisque  sequentibus  attributa  privitegia 
adhuc  supersnnt,  quibus  translatio  sedis  episcopalis  ex  monasterio  in  urbem  Karolo  imperatore 
facta,  potestas  imperatorum  regumve,  tributum  denique  sedi  apostolicae  persotvendum  continentuv, 
falsa  nempe  omnia,  in  chartulario  saec.  XI.  ex.  asservata,  eodemque  fere  tempore  charta  Kardti 

40  a.  794.  genuina  adulterata  est,  ut  abbas  in  illius  aevum  promoveretur ;  cf.  Ioh.  Lechner  ('N.  Arch.' 
XXV,  p.  627 — 635^.  Arnoldi  textus  saeculo  demum  XVII.  interpolationibus  auctus  est  (I,  5. 
II,  9).  5)  Chartam  a.  814,  in  qua  utriusque  dignitatis  prima  mentio  fit,  edidit    Th.  Ried, 

Codex  chronologico  -  diplomaticus  episcopatus  Ratisbonensis,  tom.  I,  p.  13.  6)  Riezler,  'Gesch. 

Baierns',  I,  p.  380;  Janner  l.  I.  p.  362.  7)  E.  gr.  chartae  a.  830.  842;  Ried  p.  27.  36. 

45  8)    E.  gr.    a.   792;    Ried    I,   p.   7.  9)    Charta   a.   778:    ad    casam,  quae  constructa  est 

in  honore  sancti  Petri  et  sancti  Emmerammi  (Ried  I,  p.  Sj ;  a.  819  (Ried  I,  p.  \1). 
10)  Ried  I,  p.  2.  11)  Charta  a.  776  (Ried  I,  p.  B).  12)  Ried  I,  p.  6.  13)  Arnoldus 
II,  24.  14)  Chartae  a.  814  (Ried  I,  p.  12.   14^,  a.  821   (Ried  I,  p.  19). 


154       VITA  VEL  PASSIO  HAIMHRAMMI  EPISC.   ET  MART.   RATISBONEXSIS. 

sarcophagus  cum  ossibus   in  pulverem  confcstim   versis  Haimhrammo  nostro  recte  attri- 
butus  sit  a  doctis  Ratisbonensibus1. 

Ut  Arnolfus  rex  (a.  887 — 896^)  Ratisbonae  frequentius  moratus  martyrem  nostrum 
peculiarem  patronum  venerabatur,  iuxta  quem  palatium  magnum  extrui  iussit2,   ita  eius 
summus  venator  Irinc  comes  ecclesia  nova  aedificata  Haimhrammo  titulum  sepulchralem  5 
dicavit,  quem  <■  codice  Monacensi  lat.  n.  14747  (Jlat.  S.  Emm.  747/.  saec.  X,  fol.  165, 
exscripsi3,  scilicet  hunc: 

Hic  corpus  prinram  sancti  requievit  humatum 

Pastoris  patrisque  pii  nostrique  patroni 
Heimrammi,  cuius  meritis  hic  signa  patescunt,  10 

Quae  Doininus  sub  honore  suo  patrare  suescit. 
Tunc  in  amore  sui  hanc  aulam  construxerat  Irinc 

Excellens  praeses  regis  summusque  venator, 
Illius  auxilio  ut  semper  fungatur  in  aevo 

Post  finemque  suum  mereatur  scandere  caelum.  15 

Cultui  martyris  vulgus  die  10.  Kl.  Oct.  adhaeret  iam  inde  antiquitus,  nam  Mar- 
tyrologio  saec.  VIII.  litteris  Anglosaxonicis  exarato,  cuius  fragmenta  penes  Hugonem 
comitem  de  Wdlderdorff  virum  de  historia  Raiisbonensi  optime  meritum  extant,  eodem 
die  manu  paulo  posteriore  illata  sunt  haec:  et  sancti  Emhrammis,  eodemque  et  Hra- 
banus^  ipsius  meminit:  Et  sancti  Emmerammi  martyris,  et  Usuardus5:  Apud  Beu-  20 
variam  sancti  Heimmerani  episcopi  et  martyris.  Hic  crimen  stupri  a  quodam  com- 
misso  sibi  causa  Christi  imputari  suasit  ac  proinde  mortis  discrimen  patienter 
pertulit. 

Ad  ecclesiam  Haimhrammi  Ratisbonensem  inprimis  festivitatis  ipsius  die  conflue- 
bant,  quicumque  morbis  aut  delictis6  propriis  oppressi  erant,  ut  intercessione  martyris  25 
rebus  adversis  liberarentur,  non  solum  ex  eadem  dioecesi,  sed  etiam  ex  vicina  Frisin- 
gensi,  quam  item  instituerat  Bonifatius.  Cum  peregrinantes  indigenae  gravibus  pericidis 
expositi  erant,  tum  Frisingenses  difficultate  atque  longitudine  viae  vexabantur "',  ita  ut. 
fama  percrehrescente,  in  dioecesi  prqpria  loca  reperta  esse  fatis  martyris  sacrata,  nihil 
iucundius  ipsis  accidere  potuisset.     Id  autem  ifa  factum  est.  30 

1)  Sarcophago  vestigia  nulla  inerant,  cuiusvam  corpus  eo  contineretur.  J.  A.  Endres, 
'Die  neuentdeckte  Gonfessio  des  Hl.  Emmeramm  zu  JRegenshurg' ,  Ratishonae  1895  (dissertatio 
separatim  edita  ex  eRomische  Quartalschrift'),  et  Htigo  comes  de  Walderdorff,  'Die  neuentdeckte 
Covfessio  des  li.  Emmeramm  zu  Regenshurg'  (item  separatim  edita  ex  ' Augshurger  Postzeitmuf) 
loco  Arnoldi  (I,  14,  ed.  Migne  141,  col.  1042^  eo  nituntur,  quo  confessionis  'de  pedibus  ipsius' ',  35 
scilicet  martyris  nostri,  meminit  'aramque  suae  requietionis  antipodam'  dixit  altare  S.  Iohannis, 
sed  pedes  illi  ad  martyres  antiquos  alihi  referuntur,  ita  ut  altare  illud  vocetur  lad  pedes  sanc- 
torum' ;   Notac  S.  Emmerammi,  SS.  XV,  p.  1095.  2)  Arnoldus,  De  miraculis  beati  Emme- 

rammi   I,    5    (SS.    IV,   p.   5hl) ;     E.    Dlimmler,    'Gesch.    des    Ostfrank.    Reichs'    III,    477 2. 
3)    Edidit  Pez,    Thes.    Anecdot.    VI,  p.   6;    Riecl  I,  p.    1.     Ex    titulo    illo    munus    quo    Irinc  10 
fuugehatur  palatinum  erui  licet  aiias  ignotum;  cf.  E.  Dummler  l.  I.  III,  487  2.         4)  Canisius, 
Lectiones  antiquae,  ed.  Basnage  II,  2,  p.  342.  5)  Ed.  Bouiltart  p.  156.  6)  V.  Haim- 

hrammi  c.  37.  7)   Ex    dioecesi    Frisingensi    aduttera    (V.  Haimhrammi    c.   36)    et  puelluia 

aegrota  (ib.  c.  44^  oriundae  erant,  quae  martyris  ecclesiam  Ratishonensem  visitaturae  illa  peccatis 
prohibita  est,  haec  longinquitate :   Quae  dum  ex  difficultatem  et  itineris  prolixiore  spatio  ad  45 
beati  Dei  martyris  corpore  adducere  recusassent,  tamen  ad  venerandum  locum,  ubi  beatus 
pontifex  gloriosum  consummavit  martyriurn  (scilicet  Helfendorfensem  perducta  est). 


VITA  VEL  PASSIO  HAIMHRAMMI  EPISC.   ET  MART.   RATI8B0NENSIS.      455 

Erat  in  dioecesi  Frisingensi  villa  Klciuhclfcinlorf  ('B.-A.  1'oscuhc-im')  ad  viam 
publieam  Campoduno  luravum  ustjuc  sittt,  ibique  locus  amoenissimus  crescente  humo  in 
cuhifi  al/ifttdiiici»  surt/crc,  videbatur  neque  hieme  nivibus  aut  glacie  tangi.  Miraculum 
atl  Haimhrammwn  martyrem  relatum  postquam  nonnullis  innotescere  coepit,  longe  lateque 

e  vulgatum  est,  fidelibus  undecumque  advolantibus,  ut  in  honorem  sancti  preces  fundentes 
vota  sua  ad  effectum  adducerent.  Denique  christiani  quidam  Arbeone  teste1  Haimhra/mmo 
ecclesiam  moenibus  d/uctis  aedificaverunt,  Ubi  mox  miracula  innumera  coruscare  coepe- 
ntnt,  caecis  visum,  claudis  gressum,  mutis  linguam  recipientibus.  I)e  origine  Jmius 
Haimhrammi  ecclesiae  in  villa  Helfendorf  sitae  per  conditorem   ipsum  adhuc  melius  in- 

10  structi  sumus.  Ortlaip  enim  sedente  Ermberto  episcopo  Frisingensi  (a.  739 —  1V1) 
locum  iusto  pretio  ab  incolis  mercatus  moenibus  eam  fabricandam  curaverat,  sicut  i/>sc 
a.  772.  in  charta  testatus  cst,  qua  Arbeoni  episcopo  monachus  Isntnsis  facfns  cam 
/raditlit2. 

Alter   locus   in   cadcm   diocccsi   si/us,    tribus  scilicet  milibus   al>  Aschhcim  ('B.-A. 

i5  Miinchcn')  viiia  publica  distans,  quae  ecclesia  Pctro  sacra  iam  inde  antiquitus  fruebatur, 
ntodo  persimili  in  ora  vulgi  pervenit.  Item  nives  eidem  ita  pepercerant,  itt  verno  de- 
covc  et  amoo/i/afc  per  totum  annum  flovcvc  videretur,  licet  tanta  abundantia  effunde- 
rentur,  ut  cubiti  altitudinem  attingerent.  Citm  autcm  locus  in  quadrivio  situs  esset  ipsa- 
que  vitta  vicina  admodiim  frequentaretur,  pvaetereuntes  multi  miraculum  admirabantur, 

20  cumque  ab  incolis  regionis  illius  natuvam  rcvum  exquircrcnf,  -in  memoriam  rcdiit  Haim- 
hrammus  eiusque  martyrium.  Itaque  vicini  ecclesiam  eidem  inibi  construxerunt,  in  qua 
item  innumcrae  vivtutes  non  mediocritcr  clarescebant3. 

Attamen  locus  ille  per  spatia  annorum  innumera1  incultus  fucrat  et  oblivioni  datus 

ncqitc  iptisquam  marti/vii  illius  ibi  reminisccbatur,  priusquam  miracula  illa  contigerunt, 

25  atque  etiam  Helfendorfensis    in  solitudinem  redactus  per  annos   multos  permanserat5, 

destructis  acdiftciis  dissipatisque  incoiis.     Bcnique  vel  post  ccclesiam  utvamque  conditam 

anni  permulti  lapsi  sunt,  donec  Haimhrammi  martyrium  littcris  mandatum  est. 

Cyrinus,  qui  vitam  vel  passioncm  martyris  reverentia  ductus  conscripsit,  sanctum 
in  fine  obsecrans,   ut  sibi  misero  subvcnivet  peccatori,   cum  Iosephum   episcopum  'prodc- 

30  cessorem'  suum  dixerit6,  sedi  Frisingensi  post  eum  pvaccvat,  cumtpie  qui  huic  successit 
Arbeo  nomen  suum  germanicum  7  latine  Heves s  verterit,  Hcrcs  autem  Hicvonymo 9  teste 
idem  sit  atque  Ci/vinus,  recte  conclusum  est  sub  hoc  nomine  primum  Baiuvariorum  scrip- 
torem  iatere,  cuius  de  vita  rcbusque  gcstis  in  tomo  insequenti  agendum  est.  Opus  eius 
necessitudine  quadam  cum  actis  a.  772.  cohaevet.    Verba  enim  qitibus  iu  charta  Ortlaipi 

35  Arbeoni  ecclesiaeque  Frisingensi  data  locus  Hclfendovfensis  definitus  est  eadcm  fere  sunt 
quae  in  Vita  leguntur10: 

1)   V.   Haimhrammi    c.   30.  2)    Meichelbeck,    Historia    Frisingensis    I,    2,   p.    43. 

3)  V.  Haimhrammi  c.  25.  4)  Ita  V.  Haimitrarumi  A  (c.  2h) ;  per  multa  annorum  spatia  B. 
5)  V.  Haimhrammi  c.  29.  6)  Ib.  c.  45.  7)  Gofh.   'arbja' ,  teut.  olim  'arpeo' ,  'aripeo' , 

40  hodie  'erbe' ;    cf.  Sepp,    Anal.    Boll.   VIII,  p.  217.  8)    Charta  a.  755  (Meichelbeck  I,   1, 

p.  53 :  Ego  Heres,  id  est  Arbeo,  rogatus  atque  petitus  haec  donatione  scripsi  et  sub- 
scripsi.  9)  Hieronymi  liber  interpretationis  Hebraicorum  nominum  (Onomastica  sacra  ed.  <le 

Lagavde,  Gottingae  1870,  I,  p.  64J) :  Cyrinus  haeres,  qui  apud  nos  melius  effertur  et 
verius  per  Q  litteram,  ut  dicatur  Quirinus.  10)  Id  quod  primus  animadvertit  Siegmundus 

45  Riezler,  'Avbeo's  Vita  Corbiuiani  in  der  urspr.  Fassung'  ('Abh.  d.  bayer.  Akad.  d.  Wissensch.', 
Monachii  1888,  p.  28). 


456       VITA  VEL  PASSIO  HAIMHRAMMI  EPISC.   ET  MART.   RATISBONENSIS. 


Charta  OrtJaipi  a.  772. 
ubi  beatus  Christi  martjr  H.  campum 
elegit  certaminis, 


V.  Haimhrammi 
c.  12.    ubi  —  certaminis  elegerat  cam- 
pum  A   (ubi  —  campum    certaminis  ele- 
git  B)\  cf.  certaminis  campus  c.  7.  8.  18. 
24.  29, 

neque  dcerant,   qui  eaclem   ex   hac  deprompfa   esse  statuercnt l.     Deinde   Vitac   exordium 
icJem   est  quo   acta  synodi  puhlicae  DingoJvingensis  incipiunt  eodem  a.  772.  celebratae'1: 


V.  Haimhrammi  c.  1. 
In  nomine  Dei  summi.    In  perpetuo 
regnante      domino      nostro     Iesu 
Christo,  qui  sanguine  suo  et  q.  s., 


Synodus  Dingolving .  a.  772. 
Regnante  in   perpetuum   domino 
nostroIesuChristo,  in  anno  XXIV.  io 
regni  religiosissimi  ducis  Tassilonis  gentis 
Baiuvariorum, 

ubi  regnum  utriusque  distinguitur  et  Christi  et  TassiJonis  ducis.  Duobus  igitur  diversae 
originis  documentis  in  unum  annum  772.  concurrentiJms,  facere  non  possum,  quin 
V.  Haimhrammi  circa  eundem  compositam  esse  statuam,  ct  fortasse  tertio  huc  referendum  15 
est  iter  auctoris  Ratisbonense  eodem  anno  susceptum,  cum  'in  ecclesia  beati  Emmerammi' 
versaretur  ad  loca  nonnulla  accipienda  ecclesiae  propriae  Frisingensi  et  S.  Corbiniano 
tradita3.  • 

Acta  synodalia   Jegi  Baiuvariorum   addita  Arbeo   optime   cognita   habebat,    qui   in 
V.  Haimhrammi  c.  29,   verbis  quod  scriptum  est  praemissis,  Jocum  e  capihdis   synodi  20 
Aschaimensis4   a.  756.   ceJebratae   deprompsit.      Unius  praeterea   Jibri  in   eius   operiJms 
crebra  repcriuntur  vestigia,  sciJicet  Dialogorum  Gregorii  M.5 

Utrumque  Jocum  Frisingensem,  qui  nives  non  toJerans  ad  Haimhrammi  martyrium 
a  rusticis  reJatus  est,   Arbeo   ita   conexuit,   ut  viJJam   HeJfendorf  'certaminis   campum' 
eJigeret,  sciJicet  ubi  membra  aJjscisa  essent,  aJteri  vero  Aschheim  fmem  attribueret,  ita  ut  25 
prope  iJJam   naturae  satisfaciens  in  eccJesia  S.  Petri6  primam  sepuJturam   repperisset, 
antequam  Ratisbonam  pervenisset.     In   describendis   tormentis   crudeJitate   fere   inaudita 
diffluens  corpus  voJuit  hoc  orcline  truncatum  esse,  ut  primo  digitorum  summitates  abscisae, 
deinde  ocidi  eridi,  tum  nares  auresque  avidsae  essent "',  quae  pedes  utrique,  palmae,  eva- 
cuatis  articuJis,  deinde  genitaJia,  tum  Jingua  e  paJato  soJuta  secuta  essents.     Sine  dubio  30 
p>assio  Leudegarii  ei  in  oculis  animoque  vcrsabatur,   cuius  cruciatus  sub  ipsius  manibus 
in  immensum  muJtipJicati  sunt.      Truncum  absque  membris  cruore  madefactum   novem 
miJiaria  emensum  esse*  asseruit,   donec   sanguinoJentus  morte  functus  esset.     Hoc  saucii 
iter  ab   Helfendorf  ad  Aschheim   usque  difficiJe   creditu   est  virique  sancto   deditissimi 
iJluct  acleo   mirati   sunt,   ut  omnino   negaverint  id  fieri  potuisse,    'nisi   cJerici  medicinae  35 
periti  vulnera   diJigentissime   tractavissent'10.     Hoc   vero  praesumi   Jicere   ex    Vita   ipsa 
minime  sequitur. 

Neque  iis  quae   de   abscisorum  membrorum  fatis  Arbeo   enarravit  nimiam  fidem 
tribuam,  scilicet  ea  coJJecta  ab  incoJis  in  spina  aJba  condita  esse,  cum  arbori  iJJi  miram 
sanandi   vim  superstitiose  attribuissent,   eodem  vero   die  cJuos  ignotos  atque  pulcherrimos  40 
viros  per  viam  pubJicam   cquitantes   advenisse   eaque  requisita    abstidisse   neque  postea 
usquam   visos   esse11.     Martyr    adhuc   vixisse   traditur,   immo  haud  pauca  tunc   Jocufus 

1)  Sepp  l.  I.  p.  218.         2)  Ed.  MG.,  LL.  III,  p.  462.         3)  Meklielbeck  I,  2,  p.  44. 
4)  LL.  III,  p.  457.  5)  Locus  Dialogorum  I,  A,  in   V.  Haimhrammi  c.  2.  et  1,  notissimus 

ille  prologi:  dies,  ut  opinor,  ante  quam  sermo  cessabit  ib.   c.  2  frecensio  B  sola)  et  31.  ex-  45 
pilatus  est,  qui  tertio  redit  in  V.  Corbiniavi  c.  35.     Gregoriana  diligenter  adnotavit  W.  Levison 
socius.  6)  V.  HaimJirammi  c.  24.  31.  7)  Ib.  c.  17.  8)  lb.  c.  18.  9)  Ib.  c.  24. 

10)  Sepp  l.  I.  p.  238.  11)  V.  HaimJirammi  c.  22.   23. 


VITA  VEL  PASSIO  HAIMHRAMMI  EPISC.  ET  MART.    RATISBONEN8IS.       457 

esse1,  cum  ommbus  fere  membris  atque  etiam  lingua  pnvatm  esset,  id  <j«<><t  saniores 
critici  vehementer  detestati  sunt. 

Causa  quam  Arbeo  attulit  martyrii  <<  nullo  approbata  est,  sed  ij>si  studiosissimi 
sancti  cultores  nobiscum  consentiunt  credi  non  posse  ea  quae  hac  de  re  in  Vita  leguntur 

6  parum  consentanea.  Auctori  demonstrandum  erat,  quomodo  in  duo  dioeceseos  Frisin- 
gensis  loca  pervenisset  martyr,  qui  Ratisbonae  sepultus  summo  cultu  honorabatur.  Quae 
cum  meridiem  versus  sifa  essent,  in  itinere,  Romano  lustrari  poterant,  idque  susceptu/m  esse 
idem  voluit  orationis  causa,  licentia  a  cunctis  inhabitantibus2  aut  a  principe3  impetrata. 
Interitus  autem   culpam   in  feminam   contulit,    nam  sanctum  non  negavit  affabilem   se 

to praestitisse  utrisque  tam  feminis4  quam  viris.  Igitur  Ota  Theotonis  ducis  Baiuvariorum 
fUia  per  iudicis,  id  est  comitis^,  cuiusdam  filium  Sigibaldum  nomine  gravida  reddita  vst, 
cumque  stuprum  amplius  celandum  non  esset,  Haimhrammo  episcopo  ambo  se  aperuerunt 
eiusque  consilium  adierunt,  ut  tormenfa  evaderent;  ille  autem  non  soJum  paenitentiam 
eis  imperavit,  sed  etiam  suasit,  ut  in  se  ipsum  flagitium  transferrent6.    Itaque  episcopus, 

15  quamvis  esset  innoxius,  flagitii  auctor  a  puella  delatus "'  atque  iussu  Lantperhti  fratris 
eius  in  itinvrc  quod  suscepisset  Eomano  in  villa  Helfendorf  eo  quo  dixi  modo  cruciatus 
est;  puella  autem  exiJio  damnata  in  ItaJia  diem  supremum  obiit8.  Ne  exemplum  pes- 
simum  alii  in  sacris  ordinibus  constituti  sequerentur,  antequam  urbe  exisset,  WoJfteico 
presbyte.ro  veram  rei  naturam  Haimhrammus  reveJavit,  ut  ubi  vitae  ipsius  finem  audisset, 

20  omnes  de  innocvntia  sua  cvrtiorvs  faceret,  se  vero  vivo  silentium  faceret''. 

Mireris  mcndacium,  ad  quod  episcopus  confugisse  perhibetur  perniciosum  sibi  neque 
puellae  profuturum,  quam  minus  dehonestassent  iuvenis  nobiJis  quam  amores  episcopi,  men- 
dacium  in  vpiscopo  eo  minus  tolerandum,  quo  magis  totius  ordinis  ecclesiastici  fama  eo 
laederetur.    His  Suyskeni10  argumentis  omnes  fere  qui  postea  hanc  vitani  examinaverunt 

25  assensi,  causam  martyrii  ab  Arbvone  allatam  minimv  admittendam  esse  statuerunt,  quae 
ratione  omni  penitus  carervt.  Pravterea  auctor  sibi  ipsi  minime  constat,  nam  vpiscopus 
in  conspcctu  Lantperhti  constitutus  mox  innocentiam  suam  aperte  profdetur,  se  socernm 
terrenum  non  habere  decJarans,  immo  tantum  abcst,  ut  culpam  alienam  susceperit,  ut 
contra  ad  svdvm  apostoJicam  appellaverit  n. 

30  Martyrium  sancti  una  cum  transJatione  Ratisbonam,  quam  urbem  amoenitatisvl  causa 

idem  anteposuisse  dicitur,  maximam  Jibri  partem  efficit  (c.  8 — 34j,  cJum  capita  priora 
(c.  1 — 1)  tota  eius  vita  reliqua  occupat.  Eum  Pictavis  et  natum  et  episcopum  institidum 
esseri  neque  Jinguam  nostram  novisse,  ita  ut  interpretis  Vitalis  presbyteri  inter  Baiuva- 
rios  indiguisset,  parum  verisimiJe  est.    Nomen  enim  eius  omnino  theutonicum  ad  lwminem 

35  referendum  vidvtur  vsse  origine  Gvrmanumli  neque  inter  v^riscopos  Pictavos  idem  repe- 
ritur15  nvquv  pvr  saeculum   VII.  iis  commode  inseri  potest. 

Thvotone 1(i  duce  Baiuvarios  regente  ad  convertendam  Avarorum  gvntvm  sanctus 
Ratisbonam  advenit,  vpiscopo  aJio  Pictavis  instituto11,  sed  bvJlo  inter  Baiuvarios  Avarosque 
exorto  a  progressu  prohibitus18  per  triennium19  apud  iJJos  consedit  et  idolorum  cuJtum  ex- 

40  stirpavit.  Baiuvarii  enim  neophyti  paganorum  ritum  magna  ex  parte  rvtinucrant.  Dux 
vero  christianae  fidei  admodum  deditus  advenae  non  solum  possessiones  conccssit,  sed 
etiam  pontificis  aut  abbatis  provinciae  iJJius  dignitatem  ci  obtuJit20.  Haimhrammus 
igitur  cpiscopis  Scotforum  more  vagantiJms  adnumerandus  vidvtur  esse,   monachis  sciJicvt 

1)  V.  Haimhrammi  c.  19.   24.         2)  Ita  ib.  c.  8.         3)  Ita  ib.  c.  10.         4)  Ib.  c.  8. 

45  5)  Cf.  Waitz,  'VG:  III,  2,  p.  154  3.        6)  Ib.  c.  9.        7)  Ib.  c.  12.        8)  Ib.  c.  13.        9)  Ib. 

c.  11.        10)  AA.  SS.  Sept.  VI,  p.  464.        11)  V.   Haimhrammi  c.  14.   15.        12)  Ib.  c.  31. 

13)  Ib.  c.  1.        14)  Ita  Sepp  p.  221.        15)  L.  DucJiesne,  'Fastes  fyiscopaiix'  II,  p.  84,  n.  2. 

16)  V.  Haimhrammi  c.  4.         17)  Ib.  c.  3.         18)  Ib.  c.  5.         19)  Ib.  c.  7.         20)  Ib.  c.  5. 

SS.  R.  Meroving.   IV.  58 


458       VITA  VEL  PASSIO  HAIMHKAMMI  EPISC.   ET  MART.   RATISBONENSIS. 

iJJis  ordine  episcopali  pracditis,  qui  iure  dioeccsano  neglecto  modo  hic  modo  illic  ponti- 
ficaJia  exercebant,  eumque  per  urbcs,  oppida,  vicos,  domos  discurrisse  Arbeo  testatus  est l. 
Thcotoni  duci  liberos  quos  dixi  idem  attribucns  Otam  et  Lantperhtum  in  exilio  defunctos, 
in  hoc  temporaJi  regionis  illius  domino  sanguinem  sancti  viri  adeo  vindicatum  esse 
asseruit,  ut  vel  nepotes  et  pronepotes  radicitus  exterminati  essent  neque  quisquam  eorum  5 
remansisset,  et  ubi  aedificia  ipsius  ceteris  eminentiora  quondam  fastigia  protulissent,  ibi 
urtica  et  pJatanus  postea  pullulassent 2. 

J)e  aevo  Theotonis  ducis  viri  docti  minime  inter  se  consentiunt.    Theoto  ille,  cuius 
idem    auctor  in   V.   Corbiniani   c.  10.   meminit,   item  gentem   nove   conversaw  rudemque 
adhuc  in  christianitatis  religione  regebat  neque   vero   solus,   sed  totam  provinciam   cum  io 
filiis   quadrifariam   divisam   tenebat,    e   quibus  Theodobertus,    Grimoaldns,    Theodoaldus, 
TassiJo    nominantur    neque   Lantperhtus.     Merita   eius    de   ecclesiis  Baiuvariorum    ritu 
romano  reformandis  nota  sunt,  sciJicet  ipsum  ad  sedem  apostolicam  a.  716.  se  contulisse3 
legatosque   a  papa  ad  Baiuvarios  missos  esse,   quibus  quod  superest  Capitulare*  datum 
est.    Ex  hoc  confirmatur  complures  tunc  duces  provinciae  praefuisse  eique  christiana  fide  15 
imbntae   neque   ecclesias   defuisse   neque  sacerdotes,   sed  defuisse  divisionem  dioecesanam 
atque  inter  ministros  ecclesiasticos  fuisse  canonice  non  ordinatos  neque  rectae  fidei  deditos, 
minime  toJerandos,  scilicet  Scottorum  sectae  assedas.    Conversionem  Baiuvariorum  Theo- 
tone  midto   antiquiorem   esse  vel  inde  intellegitur,    quod  in  actis  synodi   Aschaimensis 
a.  756. 5  ecclesiae  distinguuntur  temporibus  'priscortim  antecessorum'  Tassilonis   ducis  20 
fundatae   ab   iis,    quae   ipsius   temporibus   ortae  erant,   atque  inter  omnes  constat,   iam 
Columbani   discipulos   ea   de   causa  inter  Baiuvarios   laborasse*.     A    Theotone  iJlo   ad 
auctoris   aevum  vix  sexaginta   anni   Japsi    erant,    dum   ex  Haimhrammi  morte   ad  de- 
tectum  Jocum  Aschaimensem  innumera,  ut  monui,  annorum  spatia  numerantur.     Uterque 
igitur  Theoto,  scilicet  Haimhrammi  ef  Corbiniani  dux,  et  progenie  et  temporum  intervaJJo  25 
distinguendi   videntur   esse   et   certe   distincti   sunt  iam  inde  antiquitus.     ArnoJdus  enim 
Diotoni,   cui  fdii  in  regnum   non   successerant,   aJterum   opposuit  Theodonem,   qui  fiJios 
successores  in  regno  habuerat,  eundem,  quo  regnante  CorJnnianus  Frisingam  accessissct '. 
Cum  igitur   ne   de   duce   quidem   constet,   quo   sanctus  vixerit,  annus,   cui  a  scriptoribus 
vetustioribus  attributus  est,  intra  duo  saecuJa  fluctuat,  sciJicet  ex  a.  652. 8  ad  a.  706,  dum  30 
qui  novissimus  historiam  Bcduvariorum  cum  summa  rerum  peritia  Jmnoque   iudicio   con- 
scripsit  S.  Rieder^  usque  ad  a.  715/6.  progreditur. 

Licet  ea  quae  in  utriusque  sancti  Vita  Arbeo  tradiderit  ad  unum  eundemque  Theo- 
tonem  referri  vix  posse  persuasum  mihi  sit,  tamen  non  negem  re  vera  unum  soJum  huius 
nominis  ducem  Baiuvariis  praefuisse,  sicut  post  Blumbergeritm  l0  et  Budingerum11  recen-  35 
fiores  pJerique  statuerunt.  Sane  a  Theotone  iJlo  saec.  VIII.  in.  regnante  series  ducum  in 
Libro  confraternitatum  monasterii  S.  Petri  SaJisburgensis1'2  incipit  neque  tdtra  eum 
memoria  Baiuvariorum  excurrisse  videtur,  id  quae  ante  innumera  annorum  spatia  gesta 
esse  credehant  huius  ducis  nomini  ea  coniungerent. 

1)   V.  Haimhrammi  c.  7.  2)  Ib.  c.  28.  3)  Liber  pontif.  ed.  DncJiesne   I,  p.  398.  40 

4)   MG.  LL.  III,  p.  451.  5)   Ib.  p.  457.     Cf.  Ratzinger,    'Forschungen    zur  Bnyrischen 

Gescli.'  p.  406.  6)  V.  supra  p.  23.  7)    SS.  IV,  p.  549.         8)  Ita  inscriptio  saec.  XIV. 

(Sepp  p.  245  11.)    et    Series   episc.  Ratisbon.    saec.  XIV   (SS.  XIII,  p.  359; ;    a.  680.     Hago 
Ratisbon.  saec  XII.  ex.    (Bohmer,    Fontes   rer.    Germ.  III,  p.  A88J,    a.  706.    Auct.    Cremifan. 
saec.  XIV.  in.   (SS.  IX,  p.  551J.        9)  'Gesch.  Baierns'  I,  p.  96.        10)  Blumberger  in  'Jahr-  45 
biicJier  der  Literatur' ,  Vindobonae  (1836;  LXXIV,  p.  174.         11)  'SB.  der  pJiitos.-hist.  Classe 
der  Wiener  Akad,'  (18b7j  XXIII,  p.  375.  12)  Ed.  MG.  p.  26. 


VITA  VEL  PASSIO  HAIMHRAMMI  EPISC.   ET  MART.   BATISB0NEN8IS.      459 

Atque  etiam  inter  corpus  sancti  Ratisbonam  translatum  novutnque  sepulchrum  eura 
Gauibaidi  episcopi  (c.  a.  739  —  761  y  parafum  multorum  annorum  '  intervaUum  fuisse 
Arbe.o  statuit.  His  caerimoniis  gui  tunc  interfuerant  presbyteri  <  t  diacones  nonnuiti  eius 
aevo  adhuc  superstites  erant.     Miracula,   quae  extremam   libri  partem  (c.  36 — \1)  occu- 

&  pant ,  a/uctor  partim  ipse  oculis  viderat,  partim  fidelium  narratione  didicerat*  atque 
miraculis  inprimis  iis  quae  in  dioecesi  Frisingensi  contigerant,  scilicet  in  villa  Helfen- 
dorf  alibi,  ad  riiam  conscribendam  eum  commotum  esse  recte  coniectasse  mihi  videtu/r 
Bernardus  Sepp*.  Homines,  qui  virtutem  sancti  experti  erant,  in  dioecesi  Frisingensi 
habitabant   ipsius  Arbeonis*  temporibus   aut  Iosephi6   decessoris   (a.  747 — 704,/.     Ne  in 

10  hac  quidem  parte  scriptoris  veracis  laudes  auctor  ubique  meritus  <st.  Nam  ultimum 
miraculum  in  ecclesia  Helfendorfensi  patratum  iam  Suvskeno6  suspicionem  dedit,  cum 
per  annum  puellam  quandam  sine  alimento  permansisse  difficile  creditu  sit,  fidesque  debi- 
litatur  hominis  tanta  petulantia  sfrictos  veritatis  limites  transgressi.  Magis  probatur, 
quac   maximam    miraculorum  partem  (c.  37 — 43j  occupat,   artificis   cuiusdam   historia  a 

i5  latronibus  capti  ac  primo  genti  Francorum,  deinde  Thuringorum  venumdati.  Qui  in 
confinium  Porathanorum  aut  Saxonum  iam  iactatus  paganorum,  ut  erat  qperandi 
peritia  instructus,  cum  aedificiis  componendis,  tum  mdlendinis  gratiam  apad  dominum 
suum  sibi  concitiarit,  donec  novis  nuptiis  ad  fugam  coactus  est.  Fata  miseri  Arbeo  ita 
enarrans,  sicut  ab  ipso  ea  acceperat,  ad  tempora  illa  condicionesque  hominum  parum  certas, 

20  servorum  denique  sortem  ilhtstranda  materiam  pretiosam  contulit  neque  quicquam  in  hac 
Vita  repperi  iucundius  suaviusque  lectu. 

Opusculum  suum  Arbeo  tam  male  disposuit,  ut  postquam  mortem  sancti  c.  24.  enar- 
ravit,  ad  eam  c.  31.  iterum  redierit,  ut  sepulturam  adiungeret.  Formae  indigestae 
accedit  sermo  tumidus  atque  incultus  auctoris  et  theutonicae  et  romanae  linguae  rusticae 

25  periti 7.  Praeter  parvum  veritatis  amorem  alia  vitia  ipsum  deformant  haud  pauca,  scilicet 
animus  vehemens  atque  ferox,  saevitiae  libidinibusque  deditus.  Interim  ne  nimium  severe 
iudicetur,  obstat  aevum  barbarum  gratiasque  ei  habent  habebuntque  semper  Baiuvarii, 
qui  primus  inter  ipsos  litteras  coluerit.  Quae  de  vita  atque  passione  sancti  tradidit  ea 
maximam  partem  credi  nequeunt  neque  credita  sunt,   excogitata   aut  exaggerata   ad   loca 

30  Frisingensia  celebranda  Helfendorf  et  Aschheim.  Uterque  incidtus  aut  in  solitudinem 
redactus  erat  per  annos  innumeros  aut  multos  sanctusque  obtivioni  ibi  datus,  donec 
nivium  observabatur  modestia.  Ex  illo  tempore  martyrium  finisque  eius  rumore  populi 
ad  loca  illa  relata  sunt  cultumque  ecclesia  Helfendorfensis  sedente  Ermberto  episcopo 
(a.  739 — 747j  constructa  synodusque  Aschheimensis8  a.  756.  celebrata  tcstantur.     Longe 

35  igitur  ante  Arbeonem  loca  illa  memoriae  martyris  sacra  fuerant,  sed  conexum  moribus 
efferis  corruptisque  dictatum  ipse  invenit  neque  alius.  l)e  martyrio  Haimhrammi  ne- 
quaquam  dubitandum  est,  sed  inter  saniores  criticos'J  constat,  rem  se  longe  aliter  habuisse 
quam  Arbeo  eam  enarraverit. 

1)  V.  Httimhrammi  c.  35:  Post  rnultura  vero  temporibns  (A).        2)  Ib.  c.  31.  47.    Uterque 
40  locus  e  Gregorii  dialogis  depromptus  est.       3)  Ancrf.  Boll.  I.  I.  p.  243.       4)  V.  Haimhrammi  c.  36. 
5)  Ib.  c.  44.   45.         6)  AA.  SS.  Sept.  VI,  p.  485,   v.  u:   'Veraiw,  an  ope  daemonis  fieta  haec 
fuerit  tam  diuturna  puellae  inedia,  non  inquiro;  sed  qualiscumque  ea  fuerit,  negare  illam  nequeo 
ob  Aribonis  scriptoris  synchroni  auctoritatem' .  7)  Cf.  Siegmund  Riezler,  cArbeo's  Vita  Cor- 

biniani'  I.  I.  p.  223.     Vocabida   et    theutonica  et  romana  Arbeo  adhibuit;    cf.  c.  16.   scuria  = 
45  germ.   'scheuer' ,    c.   36.    testimonio  =    ital.  TesHmoniare' ,    gall.    'temoigner' .  8)    LL.    III, 

p.  458:    in    presente    villa    puplica    noncnpante    Asch^im.  9)  Rettberg  II,  p.  189 -sqq. ; 

Sepp  p.  219. 

58* 


460       VITA  VEL  PASSIO  HAIMHRAMMI  EPISC.   ET  MART.   RATISBONENSIS. 

In  Lege  Baiuvariorum  I,  10.  poenae  statutae  sunt  et  eius  qui  episcopum  occiderit 
ct  episcopi,  qui  cuJpam  susceperit,  atque  intima  reJatio  consensusque  neminem  fugiet,  quo 
titidus  ille  cum  martyrio  Haimhrammi  coniunctus  cst l.  Episcopi  homicida  auri  sohat 
tantum,  quantum  tunica  plumbea  ad  staturam  necati  facta  pondus  haJmerit;  episcopum 
vero  reum  accusator  occidere  non  audeat,  sed  ad  regem  vel  ducem  vel  plebem  eum  deferat,  5 
ct  si  convictus  fuerit,  secundum  canones  puniatur  aid  depositione  aut  exilio.  Inter  de- 
licta,  quorum  episcopus  damnandus  erat,  altero  loco  fornicatio  enumeratur  et  fortasse 
Haimhrammus  fornicationis  aut  reus  aid  snspectus  actione  nulla  praemissa  a  parte  laesa 
occisus  erat.     Lex  autem  Baiuvariorum  medio  saeculo  VIII.  litteris  mandata  est. 

Vitam  Haimhrammi  editurus  summo  gaudio  afficior,  quod  vituperationem  haud  io 
iniuste  contra  textus  editos  emissam  facile  removere  poteram.  Cum  enim  in  utraque 
recensione  et  antea  edita  et  ea  quae  cura  Bernardi  Sepp  ut  genuina  nuper  accessit 
sermonem  Arbeonis  rudem  viri  docti  aeque  desiderarent,  inter  schedas  nostras  codicem 
a  G.  Waitz  b.  m.  collatum  repperi,  qui  auctoris  soloecismos  quam  maxime  servans  primi- 
geniam  libri  formam  raris  exceptis  locis  continere  videbatur.  15 

A  \)  Codex  Parisiensis  n.  2990  A,  saec.  X,  formae  quadratae,  olim  collegii 
Soc.  Iesu  Claromontani,  deinde  Thuaneus,  Colbertinus  n.  6482,  Regius  C.  4344.  5.  5.  A, 
inter  complures  diversae  originis  fasciculos  fol.  46' — 78,  scilicet  in  quaternionibus  7 — 11 
olim  separatim  extantibus,  Vitam  vel  passionem  Haimhrammi2  continet  initio  mutilam, 
cum  foliis  cxcisis  textus  a  verbis  c.  3 :  contristatns  valde  incipiat  iterumque  hiet  a  20 
verbis:  antiquum  hostem  (c.  8)  ad :  magis  deberent  (c.  9).  Extrema  folia  duo  anti- 
phonae  vel  responsoria  de  Haimhrammo   occupant  in  appendice  edita. 

A2)  Codices  Audomarensis ,  cui  fere  dimidia  pars  deerat  a  verbis  c.28:  et 
sic  in  posteris  ad  c.  46 :  gloriae  in  illo,  et 

A3)  Fuldensis ,  olim  Georgii  Wicelii3,  deinde  collegii  Soc.  Iesu,  tum  facta  per-  25 
mutatione  in  Museum  Bollandianorum  Antverpiense  translatus  ibique  signatns  Q.  Ms.  6  A, 
saec.  IX.  vel  X,  formae  magnae, 

hodie  Jatent,  postquam  a  SuysJceno  in  AA.  SS.  adliibiti  sunt.  Cum  igitur  in  angustias 
adductus  essem,  ne  apparatu  egerem,  quo  decessor  meus  usus  erat,  ad  A.  PonceJet  S.  I. 
amicum  meum  litteras  dedi,  isque  ea  JiberaJitate,  qua  semper  studiorum  nostrorum  fautor  30 
existit,  apographon  codicis  FuJdensis  e  Mtiseo  BoJJandianorum  erutum  nobis  ol>tulit,  cui 
discrepantiae  Jectionum  et  Audomarensis  et  codicis  S.  Maximini  Treverici  (nolns  A  \a) 
manibus  aliis  iJlatae  erant.  Verborum  ordo  turbatus  in  Treverico  haud  raro  praeter- 
missus  est,  dum  in  A  2  vel  eiusmodi  diversitas  saepe  observatur. 

Aia)    Codex  bibliothecae   seminarii    Treverici  B.   n.  I,  11,    saec.  XIII,    oJim  35 
S.  Maximini,  Jegendarii  magni  tomus  Septembrem  mensem  continens. 

Aib)  Codex  Parisiensis  n.  5308,  saec.  XII,  oJim  Chesnii,  deinde  CoJberti 
(n.  18j,  tum  Regius  C.  3593,  foJ.  81 — 87',  praecedenti  admodum  cognatus  est.  Huius 
libri  apographon  a  Luca  Acherio  acceperat  Cointius,  unde  frustuJa  pendent  in  Anna- 
Jibus  eccJesiasticis  III,  p.  254  sqq.  pubJici  iuris  facta.  40 

A  b)  Codex  Parisiensi s  Jat.  n.  12612,  oJim  Corbeiensis,  deinde  Sangermanensis 
(n.  469,    deincJe   503^),    saec.  XIII,    foJ.  31' — 35'.    Passionem  Hamirammi  (!)    ad  verba 

1)  Cf.  Merkel,  LL.  III,  p.  228;   Biezler  I,   119.  2)    Catalogus  codd.  hagiogr.  bibl. 

Paris.  auct.  sociis  Bollandianis  I,  p.  227.         3)  Is  in  opere  quod  inscripsit:  'CJwrus  sanctorum 
omnium  Zwelff  Bilclier  Historien  Aller  Heiligen  Gottes',  Coloniae  1554,  X,  17,   p.  535  —  539,  45. 
Haimhrammi    passionem    enarrans    codicem    satis    antiquum    citavit    cEx    BibliotJieca    Fulden'. 
4)  Eadem   nota    codici  Bruxellensi  n.  9537,  .s.  XII,  erat ;    cf.   Catalog.  Bruxell.  I,  2,  p.  337. 


VITA  VEL  PA88IO  BAIMBRAMMI  EPISO.   ET  MART.   RATTSBONENSI8.      46] 
c.  19:  praeoccupare  faoiem  Domini  dum  videretur,  admodutn  interpolata  exhibei  atqut 

folio  exdso   locus  r.  2 — 5.   desidi ridnr  '. 

Ax)  Codex  Londiniensis  Musei  Britannici  Arundel.  n.  91,  saec.  XII,  fol.  13' 

— 16,  praescr.:  Incipit  passio  sancti  Avitramni  (sic)  episcopi,  X.  Kal.  Octobris,  inc.: 

5  Post  passionem  domini  nostri  [esu  Christi  longe  lateque  fragrando,  desinit  c.  24.    in 

ipsa  morte:  h)o  mortuo  ita  cunctos  pavor  invasit,  nt  vix  tanti  viri  corpus  in  plaustrum 

sullevare  auderent.     Passus   est   autem   sanctus  Avitramnus   decimo  Kal.  Octobris, 

regnante    doinino    nostro  Iesu  Christo,    cui    esl    honor  et  gloria  per  omnia  saecula 

saeculorum.     Anien.     Explicit   passio    sancti    Avitramni    episcopi.      Passionis  huius 

io  a/uctor  codicem  recensionis  A  eumque   fortasse   melioris2  notae  retractavit  atque  in  breve 

cocgit.  sermone  rustico  haud  raro  sublato : 

c  15.  quaerendi]  quaesiturus  Ax, 

ib.  euin  (scil.  consilium)]  Al.  2;   illud  A3.  4«;   id  Ax. 
Nomen  sancti   ita   depravatum  (Avitramnus),   sicut  in   hoc  libro  legitur,   in   apographa 
i6  quaedam   Usuardina  irrepsit8. 

B 1)    Codex  Wirziburgensis   Mp.   th.   q.  23,   saec.  IX.   in.,   formae   octavae, 

fol.  38,   totns  Haimhrammo  dicatus  praeter  Vitam   hymnos  m.  s.  XI.  exaratos  continet, 

qui  fol.  1.  ct  maximam  fol.  38.  partem  iam  occupant,  dum  fol.  37.  adhuc  vacat.    Folium 

33.  intcr  36.  ct  38.  transponas.     Textum  librarius  ipse  ad  exemplar  emendavit     Codici 

20  a  muribus  arroso  syllabae  atque  verba  singula  desunt. 

B2a)  Codex  Vaticanus  bibliothecae  Palatinae  n.  846,  sacc.  X,  fol.  2' — 9'. 
I>  2b)    Codex  Sangallensis  n.  556,   saec.  XI,  p.  4 — 50,    Vitam  continet,  quam 
eadem  manu  scripti  versm  hi  cxcipiunt : 

Quisque  legas  hominum,   mentem  tractando  revolve, 
25  Quid  sis,  quid  fueras  quidque  manere  queas. 

Hoc  opus  ad  vestrum  scripsi  devotus  honorem 
Nec  mihi  quid  melius  quam  pietatis  amor. 
B  2c)   Codcx  Einsidlensis  n.  261,   saec.  XI,  p.  1 — 78.  Vitam,  jt.  79.  orationes 
eadem  manu  exaratas  exhibet  has: 
bo  Omnipotens  sempiterne  Deus,  miserere  famulae  tuae  Wicburgae  et  dirige  eam 

secundum  tuam  clementiam  in  viam  salutis  aeternae,    ut,    te  donante,    tibi  placita 
cupiat  et  tota  virtute  perficiat.     Per  Dominum. 

Omnipotens   sempiterne  Deus,    misericordiam   tuam    suppliciter   exoramus,    ut 

famulam  tuam  Wicburgam  cum  omnibus  sibi  commissis  magnae  pietatis  tuae  pro- 

35  tectione    custodias    et    ab    omnibus    mundi    huius    periculis    sempiterna    provisione 

tuerisil,    utb   gratiae  tuae  munere    defensae    semper   caelestibus    iocundentur.      Per 

Dominum0. 

Wicburgam  librarii  munere  functam  esse  abbatissam  monasterii  S.  Bcncdicli  superioris 
('Obermiinster')  Matisbonensis,  post  a.  1029.  mortuam,  perspexit  B.  Sepp  '. 
*o  B  2d)  Codex  Bruxellensis  v.  428 — 42,   saec.  XV.   olim  monasterii  S.  Martini 

maioris  Coloniensis  "\  foil.  58' — 66'. 

B  Sa)    Codex   Monacensis    lat.    19162    (Teg.    1102)    e    compluribus   fascieulis 
compactus,  fol.  73 — 95.    V.  Haimhrammi  saec.  X.  scriptam  continet.     Textus  postea  ad 

a)    m.  al.  corr.  tuearis  c.  b)    in  litura  m.  al.  scr.  c.  c)    nostrum  Iesum  Christum   m.  al. 

45  add.  c,  sed  vide  supra. 

1)  Catalogus  codd.  hagiogr.  Paris.  auet.  Bollandianis  III,  p.  163.  2)  Cap.  1  5.  pa- 

tere]  A  1;  pati  Ax ;  facere  te  A  3.  4a  ;  om.  A  2.    V.  infra  />.  169.        3)  AA.  SS.  Sept.  17,  p.  471. 
4)  L.  I.  p.  212.         5)  Catalogus   codd.   hagiogr.   Bruxell.    auctoribus  Bollandianis  I,   />.  23»i. 


462      VITA  VEL  PASSIO  HAIMHRAMMI  EPISC.  ET  MART.  RATISBONENSIS. 

exemplar   quoddam   coltatus  sermoque   barbarus  passim  correctus  est,   librariis  aut  Jecto- 
ribus  pluribus  sibi  succedentibus.     Capita  initio  distincta  sunt. 

B  Sb)  Codex  Monacensis  n.  4618  (Bened.  118),  saec.  XII,  fol.  47 — 64',  mira- 
culum  ad  artificem  spectans  Thuringis  venumdafum  totum  praetermisit,  transiJiens  a  verbis 
c.  37  :  quod  a  quodam  ad  c.  44 :  (animo  redit),  quod.  In  subscriptione  auctor  libri  5 
Cyrinus  Ratisbonensi  civitati  ep-iscopus  attributus  est  temere:  Explicit  vita  vel  passio 
sanctissimi  martyris  Christi  Hemmerammi  episcopi,  (cu?  eras.)ixx$  festivitas  colitur 
X.  K.  Octobris.  Cyrinus  episcopus  Ratisbonae  civitatis  scripsit  passionem  sancti 
Hemmerammi  episcopi  et  martyris. 

B  4:)   Codex  Berolinensis  Ms.  theol.  lat.  Fol.  267,    saec.  XII,   olim  monasterii  io 
Springirsbacensis  (dioec.   Trevericae),  fol.  38 — 45'. 

Bh)  Codex  Monacensis  n.  9536  (Ob.-Alt.  36^,  saec.  XIII III,  fol.  109  — 
115',  textum  B  valde  retractatum  exhibet,  praescr.  m.  al.:  Passio  sancti  Emmerammi 
martyris  Christi,  inc. :  In  perpetuum  r.  d.  n.  I.  Chr.,  qui  precioso  sang.  suo 
mundum  r.  d.  est,  post  cuius  passionem  predicatione  apostolorum  longe  lateque  15 
mundus  fidei  rudimentis  inbutus  est,  —  — ■  Sed  ea  que  dictata  conscripsimus  ob 
reverentiam  patroni  nostri  beatissimi  martyris  Hemmerammi  pio  1.  d.  ipsumque 
supplici  devotaque  prece  exoramus,  ut  huius  materie  auctori  Cirino  subveniat  p. 
et  q.  s. 

Ex  tot  libris  unum  A  1  barbariem  Arbeonis  propriam  posteris  servasse,  comparato  20 
textu  V.  Corbiniani  genuino,  pro  certo  habetur,  recensensque  singidatim  quae  in  codice 
illo  confra  leges  grammaticas  peccata  sunt,  simiJitudines  alterius  Vitae  adnotavi,  ut 
auctoris  consuetudo  confirmaretur.  Neque  vero  omnes  qui  in  A  1  deprehenduntur  soloe- 
cismi  in  V.  Corbiniani  redeunt,  cuius  textus  in  tanta  codicum  penuria  adhuc  emendandus 
est,  iterumque  alterius  operis  codicem  omnibus  numeris  perfectum  minime  esse  vix  moneri  25 
necesse  est.  Attamen  subsidiis  novis  repertis  rudem  atque  perplexum  auctoris  sermonem 
adhuc  melius  intellegi  licet. 

decl.   1.    c.  34.   plagibus]  A  1 ;    plagis  A  3.   4a. 

[Cf.  V.  Corbiniani  c.  22.   plagis  meridianae  gen. ;    ib.   c.  13:   undibusj. 

decl.   2.    c.     4.   aridam  arvam]  11.   2;    arida  arva  rell.  A;    arva  sicca  B.  30 

c.  30.  suamque  fluentam]  A  1 ;  suam  fluenta  B  1  et  pr.  m.  B  3b ;  sua  fluenta  A  3.  4a. 
c.  39.  temporalis  voluptuosa  gaudia]  A\;    t.   vite  v.   g.  interpolando  B  cum  A  4a ; 
temporalia  v.  g.  A  3. 

[V.  Corb.    c.   16.    et   charta   a.   757.    ab  Arbeone   scripta,    Meichelbeck  I,   \, 
p.  35:   pratas,  iumentasj.  35 

decl.   3.    c.  35.   46.   quibus  honoris]  A  1    (abl.  pl.) ;    cuius  honoris  c.  35.  A  3.  4a  et  c.  46  B; 

q.   honoribus  c.  46.  A  3 ;    quo  honore  c.  35.  B. 
[Cf.  V.   Corb.  Praef.:  tot  fontisj. 
c.  13.  milex]  A\   et  V.   Corb.  c.  15;    miles  rett.  cum  B. 
c.  24.  30.  31.  moeniis]  c.  24.  A\.  2,   c.  30.  A\.  3,  c.  31.  A\  cum  V.  Corb.  c.  14.  40 

chartisque  ab  Arbeone  scriptis;  moenibus  c.  24.  A  3.  4a  cum  B,  c.  30.  A  4a  cum  B; 

septa  c.  31.  A3.  4a  cum  B. 
c.  30.   moeneis]  A\   et  V.   Corb.  c.  14.   19;  moenibus  B;  am(o)enis  muris  A'd.  A-a. 
c.  35.   extra  meneis  templi]  A  1  ;    extra  septa  t.  A  3.   4a;  extra  ecclesiam  B. 
c.  45.  intra  meniis  aditum]  A\;    intra  aditum  templi  A3.  A-a;    ecclesiam  B.         45 
c.     3.   44.  46.  parentorum]  A  1  ;   parentum  c.  3.  46.  rell.  cum  B;  parentes  c.  44.  B; 

propinquorum  c.  44.  A  3.  Aa. 


VITA  VEL  PASSIO  HAIMHKAMMI  EPISC.   ET  MAKT.    RAT3SB0NENSIS.      463 

decl.  3.   c.  44.  pecoras]  A  l ;    pecora  A  3.  4a  cum  B. 

[V.  Corb.  c.  22.  et  charta  a.  757.  ab  Arbeone  scripta  l.  I:  omnem  nten- 
siliam ;  charta  a.  754.  ab  eodem  scripta,  Meichelbeck  I,  \,  i>.  52:  omnem 
agminam/. 

5  c.     9.  sceluml  A  1  ,•    scelus  rell.  cum  B. 

r.  3*J  (bis).  scelo]  A  1 ;    scelere  /r//.  cum  B. 
c.  44.  senicis]  A  1  ;    senis  reK.  cum   />'. 
c.  12.   17.  sopolam  vel  sobulam]  A  1  ,•    sobolem  rell.  cum  B. 
[Cf.  V.  Gorb.  c.  10:  sobolis  dat.  plj. 
io  c.     6.   32.  telli|  .1  1;    telluris    c.   6.    .1  2    r/    c.   32.   .1  3.   4a    cm?«  5;    terr(a)e  c.   6. 

AB.  4a. 
coniug.    c.  40.  cernisset]  .4  1 ;    cerneret  .1  3.  4a  cmjm  B. 
c.  33.  cernissent]  ^4  1 ;    vidissent  A  3.  4a  cum  B. 
c.  14.   decernisset]   A  1  ;    comperit  rell.  A;    comperisset  B. 
15  [non  V.  Corb.;    cf.  c.  37:  decrevissetj. 

c.  23.  detulta]  ^.  1 ;    ablata  A  2.  3.  4«. 

/"Cy.  F.   Cbr*.  c.  35:  abstultumj. 
C.  43.  dividerat]   .4  1.   3;    divisit  ^4  4a;    dividebat  B. 
c.  15.   intulere]  A  1  (inf.);    inferre  re//.  A  cum  B. 
20  /"F.   Corb.  c.  3 :   retulensj. 

prostrare  v.  infra  p.  464,  24. 
c.  36.  quieverat]  .4  1  ;    quiverat  A  3.   4a ;    poterat  S. 

c.  37.  quievisset]  A  1   c«m  V.  Corb.   c.  37   [quievi  charta  a.  754.  a/>  Arbeone  scripta]; 
quivisset  ^4  3.   4«;    valeret  B. 
25  c.  38.  recedisset]  A  1  ;    recessisset  rell.  A  cum  B. 

[V.   Corb.  c.  9 :   concedisset ;    c.  7 :   decedissetj. 
C.  45.   sentisse]  ^4  1.   3;    sensisse  A4.a;    sentire  B. 

c.  36  (bis).  37.  vellisset]  A  1   cum  V.   Corb.  c.  23;    voluisset  A  3.  4a  ckm  .B. 
c.  35.  vellissent]  A  1  ;    voluissent  n7/. 
30  c.  31.  vellisse]  Al;    voluisse  .4  3.   4a  :    voluisset  Z?. 

act.  pro  pass.    c.  13,  nuncupantem]  4  1.  2  e/  ?7a  e/mw  B  c.  24;    nuncupatam  J.  4a  cum  B ; 

quae  nuncupatur  .4  3. 
c.  31.  nuncupantem]  .4  1;    nuncupante  i3;   nuncupata  A  4a ;  vocabulo  £. 
act.   pro    dep.     c.  33.   42.  commorabant]  A  1  ;  commorabantur  rell.  A;  conmanebant  c.  33.  B. 
35  c.  42.  contemplabat]  A  \  ;    contemplabatur  rell.  A;    contemplans  B. 

[Cf.  V.   Corb.  c.  10:   contemplassetj. 
c.  31.   frueretj  -fueret  A  1;    frueretur  rell.   A;    remuneraretur  B. 
c.  28.  gloriabat]  A  1  ;    gloriabatur  rell.  A ;    gloriabantur  B. 
c.  21.  gradere]  .4  1  ;    currere  rell.  cum  B. 
40  c.  27.   loquere   non   desisteret]  A  1;  loqueretur  rell.  A  ;  loquitur  B  cum  Vtdg. 

c.  40.  minaverat]  A;    minabatur  B. 

[Cf.  V.   Corb.  c.  10:   eonaverat/. 
C.  15.   patere]  .4  1;    facere  te  .4  3.  4a;    pati  B. 
c.  36.  revertere]   A  1  ;    reverti   relJ.  A  cum  B. 
45  c.  47.  veneramusj  A\;    veneramur  rell.  A;    desudavimus  B. 

c.  27.  verebant]  A  1  ;    verebantur  rell.  A  ;    timebant  B. 
[Cf.  V.  Corb.  c.  15:  verebatj. 
pass.  pro  act.   c.  17.  absciderentur]  A  1 ,-    absciderent  rell.  A;    amputarent   B. 
c.  12.  auderetur]  A\;    auderet  rell.  A;    praesumsisset  B. 


464      VITA  VEL  PASSIO  HAIMHRAMMI  EPISC.  ET  MART.  EATISB0NEN8IS. 

pass.   pro  act.    c.  2  1.  auderentur]  .4  1  cum  V.  Corb.  c.  7;    auderent  rell.  A  cum  B. 
c.  37.  carperetur]  A  1;    earperet  A3.  4«  cum  B. 
c.  18.  cessabatur]  A  1 ;    cessabat  rell.  A;    interrupit  B. 
c.  35.  construerentur]  A  1  ;    construerent  rell.  A  cum  B. 
c.  39.   cruciantur]  A\;    parturiunt  A'6.  Aa  cum  B.  5 

deberetur,   deberentur]  persaepe  A  1   cum  V.   Corb. 
c.  39.   deficitur]  A  1 ;    deficiunt  A  3.   4«  cum  B. 
c.  24.   deponerentur]  A  1 ;    deponerent  rell.   A  cum  B. 
c.  40.   detur]  A  1 ;    det  rell.   A  cum  B. 

[Cf.  V.   Corb.  c.  5 :   daretur,    c.  6 :   dabaturj.  io 

c.  34.   elegerentur]  A  1 ;    eligerent  A  3 ;    elegerunt  A  Aa  cum  B. 
c.  35.   46.  fulgeretur]  A  1 ;    fulgeret    rell.  A  et  c.  35.  B;    fulgeat    c.  46.  B. 
c.     4.  inf unditur]  ^4  1 ;    inf undit  rell.  A ;    infuderit  B. 
c.  12.  inmitteretur]  A  1 ;  inmitteret  ^4  2.   3;    mitteret  A  Aa ;  om.  B. 

[Cf.  V.   Corb.  c.  4 :   transmittebanturj.  15 

c.  32.   obtemperaretur]   A  1 ;    obtemperaret  reW.   ^4;    obtemperanti  5. 
c.  29.   parceretur]   J.  1 ;    parceret  re^.   J.  cwm.  B. 
c.  30.  pergerenturj  4  1;    pergerent  rell.  A  cum  B. 

ib.  peterentur]  A  1  ;    peterent  rell.  A ;    petituri  B. 
c.  32.   plueretur]  A  1 ;    plueret  A  3.   4a  cwm  5.  20 

c.  45.  presentarentur]  J.  1.   3;    presentarent  AA-a;    om.  B. 
c.  42.   prosperaretur]    A  1;    prosperum    pararet    A  3.   4a;     prosperum    pre- 

paret  B. 
c.  12.  prostraretur]  ^12;  prostaretur  Al;  prostraret  A  Aa ;  prostemeret  A  3 

cmjw  B  fat  prostrare  A  1   cum  B  c.  36/  25 

c.  41.  42.  staretur]  J.  1;    staret  ^.3.  4«  e^  c.  42.  B;    adstaret  c.  41.  B. 
c.  44.   sumeretur]  A  1 ;    sumeret  yl  3.   4«;    sumere  voluisset  5. 
i«/\    pro   gerund.    c.  12.   occasionem    egredere]    -41;    o.    egredi   A  2.    3;    occasionem    egre- 

diendi  A  4a  cwm  S. 

ut  pro  acc.  c.  inf.  aut  inf.    c.  5.  aiebat,  ut]  A  1 ;   petebat,  ut  A  2.  3.  x;  postulabat,  ut  JB.  30 

C.  19.  videtur,    ut  —  refrigeres]  A\.  2;  videtur  —  refrigerare 

rell.  A  cum  B. 
c.  38.   experimento  rei  fateor,  ut  —  debeas]  A  1 ;  exp.  cognosco, 

quod  —  debeas  A  3.  4a ;    didici   exp.    c.  acc.  c.    inf.  B. 

ut  ne  pro  ne  saepe  A  1   cum  V.   Corb.  35 

Nominibus   duobus   concurrentibns    utrumque   facit  genetivum,   neghcta   vi  praepo- 
sitiomvm: 

c.  11.   post  gloriae  remunerationis]  A\.   2;    p.   gloriam  r.   A  3.   4a  cum  B. 

c.  35.  in  tanti  viri  corporis  praesentiae]   A\;  in  t.  v.   c.  praesentia  rell.  A;  om.  B. 

[Cf.  V.   Corb.  c.     4 :   sub  sanctae  conversationis  regulae,  40 

c     7 :   ad  damnationis   ultime  —  suspensionis, 
c.  15:   cum  omni  humanitatis  reverentiaej, 

atque   adiectivum   eandem  atque  substantivum  in  exitu  habet  litteram,   licet  declinationes 
diversae  sint: 

c.  43.   speranti  viri]  A\;    s.  viro  rell.  A;    viro  seni   B.  45 

c.  45.  summi  p.   pontifici]  A\.   3  mm  V.  Corb.  c.  12;    om.  B. 

Denique  vocdbula  rariora,  poetica  aut  notione  aliena  adhibita,  depravata  aut  abundantia, 
q/tac  ad  auctorem  referenda  integra  plerumque  nidlus  servavit  nisi  A  \,  collegi  haec: 


VITA  VEL  PASSIO  HAIMHRAMMI  EPISC.  ET  MART.  RATI8BONEN8IS.       165 

c.    3.  Altemaniam]  V.  Gorb.  c  9  (Altimaniam  V.  Galli  vet,  cf.  supra  p.  281,  ll);  Alter- 

rnaniani  -4  1;    Germaniam    rell.    A    CUtn    />'■ 
c.  40.  es  inio  cordis  arcae]  A  1  ,•    arcae  om.  .1  .'5.    \n  cum   B. 
[Cf.  V.  Corb.  Praef. :  pectoris  arcemj. 
6      r.    3.  urbis  avid(a)e  iam  praedict(a)e]  .1  1;  u.  (civitatis  .1  1")  iam  dict(a)e  .1  2.  3.  ia; 
praedictae  urbis   />'. 
C.    12.    urbom    avidam]   A  B 

[avidus  notione  passiva  pro  'desideratus'  accipi  videtur]. 
c.    8.  calippe]  A  1   (i.  e.  chalybej ;    om.  rell.  A  cum  B. 
io  [Cf.  ckartam  a.  763.    ab  Arbeone  scriptam,   Meichelbeck   I,  2,  p.  31:    callippeum 

vasorumj. 
C.  24.   in  partibus  campestriae  distante]  A  1.  2;  in  partes  campestri  (campestres  A  4a) 

distantes  A  3.   4a;    in  loco  campestri  distantem    H. 
c.  18.   capside]  A  1  ;    truncato  corpore  rell.  A  cum  B. 
15       c-  10.    16.   cautela  clericorum]  AB.     [Cf.  V.   Corb.  c.  9:   cautellam  clericorumj. 

r.  17.  commassent]  A\   (i.  e.  compsissent ?) ;   absciderunt  rell.  A;  vulgari    quodam   risui 

debiles  reddiderunt  B. 
c.  25.  decrescat]  A  1 ;    excrescat  rell.  A  cum  B. 

c     4.   24.  decreverat]  A  1;  creverat  c.  4  rell.  A;  excreverat  c.  4.  B  et  c  24.  rell.  A;  ex- 
20  crevit  c.  24.  B. 

c.  32.   decreverant]  A;    crevissent  B. 
c.  25.   decrevisset]  A;    excrevisset  B. 

[decrescere  notione  contraria]. 
c.  36.   44.  in  nostris  diocenis]  A\;    in   nostra  diocesi  c.  36.   A  3.   4a   cum  B;    (in    om.) 
25  nostra  diocese  c.  44.  B ;    in  nostris  dio(e)cesibus  c.  44.  J.  3.   4a. 

[Diocena  =  paroecia.    Cf.  Synod.  Aschaim.  c.  6,  LL.  1X1,  ^.  458 :   De  deocenis, 
c.  14:   per  circuitu  diocenumj. 
c.     8.   21.   sui  evocationis]  -4.1;    su(a)e  vocationis  rell.  A  cum  B. 
[Cf.  V.   Corb.  c.  1 :   evocatione  languorisj. 
30       c.  10.  in  funere  conversa]  ^4  1;    in  luctum  c.  rell.  A  cum  B. 

c.     8.  gennicus]  A  1   (i.  e.  gymnicus) ;    adleta  vel  athleta  rell.  A  cum  B. 
c.  44.  gluttum]  A  1 ;    gustum  A  3.   4a  cum  B. 
c.  18.   (h)ymnificans  Deum]  -4  1;    h.   Deo  rell.  A;    haec  om.  B. 
c.  34.   hymnificabant  Deum]  ^4  1;    h.  Deo  rell.  A;    ymnum  Deo  canebant  B. 
35  [Cf.  V.   Corb.  c.  32 :   himnificabantur  DeumJ. 

c.  24.   pavor    inruit]   A\;    p.    invasit    rell.    A    cum  B,    sed   infra  c.   35.    codd.  omnes  A 

ct  B:  timor  inruit. 
c.  13.    14.    15.   22.   36.   42.   namque]   ^4  1;    autem  c.  13.    rell.  A    cum  B;    itaque    c.    14. 
15.   22.   42.   rell.  A  cum  B;    quoque  c.  36.  A3.   4a.   B. 
40  fnamque  notione  simili  in  V.   Corb.  c.  3.   10.    11.   30J. 

c.  34.  patibula]  A  1   (i.  e.  crucesj ;  vexilla  A  3.  4a  cuni  B. 
c.  35.  perculsione]  A  \  ;    terrore  perculsi  A  3.   4a  cum  B. 
c.  10.   39.  prolibus]  A\;    prole  rell. ;    om.  B. 
c.  38.  prolium]  ^4  1;    prolis  A  3.   4a;    filiorum  B. 
45       c.  12.  prospicuas]  A\   cum  rell. ;  perspicuans  A  2 ;    perspicuas  i?. 
c.  18.   prospicuus]  J.  1 ;    perspicuus  rell.  A  cum  B. 

-que  saepe  abundat  A  1   (cf.  SS.  rer.  Merov.  II,  p.  570^:   in  pronominibus   suusque, 
tuoque,  nostrisque,  praeterea  modisque,  noctumisque,   statimque,  tantaque. 
SS.  R.  Meroving.  IV.  59 


466      VITA  VEL  PASSIO  HAIMHRAMMI  EPISC.  ET  MART.  RATISBONENSIS. 

[Cf.  V.   Corb.  c.  18:  pro  talique  criminis  factum, 
c.  34:   ad  montisque  ipsius  laterej. 
r.  10.  satrapum]  V.  Corb.  c.  10;   satrabum  charta  a.  763.  ab  Arbeone  scripta  (Meichelbeck 

I,   2,  p.  'd\) ;    satratum  A\;    satrapis   rell.  A;    primoribus  B. 
c.  34.   satrapibus]   A  1   cum  V.   Corb.  c.  36 ;    satrapis  rell.  A  cum  B.  5 

c.  25.  ut  faciem  suam  —  veletur]  A  1 ;  ut  f.   s.  —  cooperiat  (cooperit  A  2)  A  2.  3.  Aa 

cum  B. 
c.  32.  ut  —  facies  caeli  velaretur]  A;    f.   c.   obtecta  videretur  B. 

ib.  ut  —  facies  telli  (telluris  A  3.   4a)  velaretur]  A;  f.   telluris  cooperta  videretur  B. 
c.  37.  vulgarica]    A  1   cum   V.  Bonifatii    GJaffe",    Bibl.  III,  p.  445J;    vulgari  A  3  cum  B;  io 
om.  A  4a. 

Arbeo  igitur  declinationes  inter  se  permutahat  neque  coniugationem  recte  formabat, 
praesens  ad  modum  perfecti  (intulere,  retulens,  prostrare),  perfectum  autem  ad  modum 
praesentis  (cernisset,  recedisset,  concedisset)  componcns,  denique,  ut  alia  praetermittam, 
activa  pro  deponentihus,  passiva  autem  pro  activis  accipiehat,  id  quod  auctorum  saec.  VIII,  15 
veluti  Libri  h.  Fr.  \  mos  usitatissimus  est.  Sermo  codicis  A  1  idem  est  qui  in  V.  Corbi- 
niani  deprehenditur  vocabulaque  nonnidla  rariora  aliis  illius  aevi  documentis  confirmantur, 
veluti  diocenis  actis  Synocli  Aschaimensis  a.  7567  vulgarica  V.  Bonifatii  auctore  WiUibaldo. 
In  reliquis  libris  et  A  et  B  soloecismi  pessimi  sublati  sunt  aut  eodem  modo,  veluti 
athleta  pro  g-ennicus,  cooperiat  pro  veletur,  aut  diverso,  sicut  A  3.  4a  quiverat,  qui-  20 
visset,  B  vero  poterat  et  valeret  exhibent  pro  formis  genuinis  quieverat  et  quievisset. 
Attamen  vestigia  barbariei  primigeniae  vel  in  his  lihris  adhuc  extant  atque  etiam  B  ea 
rara  servavit,  veJnti  suam  fluenta  B  1  et  pr.  m.  B  Sh  pro  suamque  fluentam  A\. 
Biscrepantibus  inter  se  A\  et  V.  Corhiniani,  id  quod  raro  fit,  sine  duhio  elocutio  har- 
hara  ad  auctorem  referenda  est  neque  emendata,  unde  quod  in  itto  legitur  decernisset,  25 
in  hac  vero  decrevisset,  Jiuic  quoque  textui  lihrariorum  doctrinani  non  omnino  pepercisse 
manifestum  est. 

Si  verum  est,  id  quod  modo  demonstrasse  mihi  rideor,  genuinum  Arbeonis  ser- 
monem  in  solo  codice  A  1  servatum  esse,  falsam  esse  oportet  opinionem  Bernardi  Sepp 
recensionis  B  patroni  editorisque  principis,  isque  propter  ipsam  hrevitatem  hanc  'authen-  30 
ticam'  existimans,  alteram  vero  A  propter  uhertatem  interpolatori  attrihuens  sine  duhio 
ignorabat  neque  hrevitate  neque  uhertate  unum  alterumve  prohari  posse,  cum  lihri  in 
formam  et  hreviorem  et  ampliorem  redigi  possint,  iidem  inde  antiqnitus  in  utramque  vero 
rcdacti  sint.  Atquc  Arbeonem  ipsnm  uberi  copiosaequc  rationi  dicendi  studuisse  inter 
omnes  constat  pompaeque  rhetoricae  qna  utramque  vitam  exornavit  male  respondet  pri-  35 
morum  elementorum  ignorantia  puerilis.  Dissentientibus  igitur  inter  se  utraque  recen- 
sione  A  et  B,  lectionem  coloris  poetici  aut  floridi  genuinam  esse  conici  licet;  praeterea 
quac  auctori  quaeve  interpolatori  tribuenda  essent  lectiones,  comparatis  aliis  eiusdem  auc- 
toris  locis  aut  quihus  usus  est  fontihus,  facile  diiudicari  poterat.  Itaque  ad  opinionem 
meam  prohandam  retractationis  specimina  in  recensione  B  reperta  cottegi  haec:  40 

c.     5.   si  ita  dedignaret]   A ;    Quodsi  —  resisteret  B. 
[Cf.  V.   Corb.  c.  1 6 :   amittere  non  dedignareturj. 

c.     1.  urbs  antiqua  sita  dinoscitur]  A;    Erat  —  urbs  quaedam  nobilis  B. 

c.  19.  cnm  —  esse  dinosceris]  A;    cum  —  esse  videaris  B. 

[Cf.  c.  1:   florere  dinosceretur  AB;    c.  15.   fundata  esse  dinoscitur  AB].  45 

c.  42.  transmisso  amnis  fluenta  (fluento  A  3.   4«)]   A;    transito  fluvio  B. 

c.  35.  sua  arte  conpositione  gypsi]  A;    suae  conpositionis  arte  ipsi  B. 

1)  SS.  rer.  Merov.  II,  p.  218. 


VITA  VEL  PASSIO  HAIMHRAMMI  EPISC.   ET  MART.   RATISB0NENSI8.       467 

c.  13.  diei   illius   (h)ymnif icabat   tertiam]    A;    certiae    diei    horae    officium    Domino 

hilari  mente   offerebat    /»'. 
c.  35.  Domini  caeli  hymnif  icahtes]  A ;    gratias   Domino  referentes  B. 
[Cf.  supra  p.  Hi.r),  /.  35J. 
5       c.    H.  diligentissima    impertiebat    secreta]    A;    secrete    cura    diligentissima    studuil 
reformare  B. 

/('/'.   c  7:   indigentibus   inpertiebat  ABJ. 
c.  14.  alta  voce  intulit]  A;    alta  voce  ait  B. 
ib.  intulit  verba]  .1;    verba  protuht   li. 
10  fCf.   c.  14:   hilari   vultu   intulit  AB;    c.  2<>:    mentionem   inferimus  AB; 

V.  Corb.  c.  30:   nefandum  intulit  sermonein/. 
c.  34.   Eodem  vero   momento]   A;    eodem  modo  B. 

c.  13.   propriam    animam    martyrio  Deo    propinare]   A;    a.   propriam  Deo    offerre    per 
martyrium  B. 
15  fCf.  V.   Corb.  c.  18:   animarum  a  viro  Dei  propinabantur  sacramentaj. 

c.  18.   psalmodiae  non  cessabatur]  A;    verba  orationis  non  interrupit  B. 

fCf.  V.   Corb.  c.  1:   psalmodiam   diligere;    c.  5:   psalmodiae  praeclarusj. 
Denique  Gregorii  Dialogi  plenius  exscripti  sunt  in  A  quam  in  B  his  locis: 


Grcg.  Dial.  I,  prol. 
20       didici,  dies,  ut  opinor, 
ante  quam  sermo  cessabit 


A  c.  31. 
didici,  dies,  ut  opinor, 
prius    cessat  quam   sermo 


B  c.  31. 
conperi,    —    dies   uti- 
que  prius  quam  sermo  ces- 
sabit 

[Cf.  V.   Corb.  c.  35:  dies,  ut  opinor,  prius  quam  sermo  cessavity. 
c.  7.  per  vicos]  A  cnm  Greg.  Dial.  I,  4;    om.  B  (habent  AB  c.  2). 
2B  Itaque  auctoris  verba  iri  rccensione  B  minus  accurate   redclita   esse  iam  imtci.   scilicet 
conperi  pro  didici,  utique  pro  ut  opinor,  dum  alia  ibi  oninino  desunt.    Etiam  initium 
c.  44.   in  B  totum   immutatum    est,   cui  praeterea   c.  29.   verba,   sibi   proponunt,    c.  36. 
praesentata,  pedibus  nostris,  c.  38.  recessit  desunt  ex  recensione  A  supplenda,  verbaque 
quae  c.  45.  ibi  leguntur  ex  cibi  refectione  minus  intellegenda  sunt,   cum  contrarium  et 
30  ratione  postuletur  et  scriptum  sit  in  A  (ex  cibi  recusatiouem),  ita  uf  potius  defectione 
expectares  loco  refectione. 

Inter  utramque  igitur  recensionem  id  differt,  quod  sermonem  Arbconis  proprium 
servavit  A,  totuni  immutavit  B,  qui  praeterea  vitam  in  concinniorem  formam  redigens, 
etiani  ea  praetermisit  quae  praetermittenda  non  crant.  Auctor  ille,  cui  emendandi  libri 
35  rustici  cura  commissa  erat,  vix  post  Ludowicum  Pium  regnantem  ad  opus  suum  aggressus 
est,  cum  codex  antiquissimus  saec.  IX.  in.  attribuendus  sit,  ideoque  et  ipse  in  litterarum 
studiis  haudquaquam  multum  profecerat.  Exemplar  vero  quod  habebat  X  ut  actate  emi- 
nebat,  ita  textus  praestantia  omnia  quae  ndbis  praesto  fuerunt  xupcrasse  videtur.  Itaque 
librarius  B  in  exscribendo  priorc  loco  Gregoriano  licet  bis  defecerit,  tamcn  veram  lec- 
40  tionem  cessabit  solus  servavit  immutatam  in  A,  eundemque  locum  idem  iterum  citans  in 
c.  2,  ubi  desideratur  in  A,  iterum  anteponendus  videtur  esse.  Eiusnwdi  loci  haud  ita 
mnlti  mihi  noti  sunt,  e.  gr.: 

c.     8.   decrevisset]   B  cum   Greg.  Dial.   I,  8;    voluisset  A. 

c.  27.   Sed  quidnam    de    sanctis  viris  dicendum  est]  B ;    Quid  enim  de  s.   v.   d.   est  A. 
45  fV.   Corb.  c.  5:   sed  quidnam  ex  eo  dicendum  estj. 

c.  38.   speciosam]  B  cum  Greg.  Dial.  I,  4;    pulcherrima  A, 
dnni  in  universum  maiorem  fidem  recensio  A  meretur,  atque  in  eo  ipso  c.  2,  in  quo  non 
parvum  inter  idramque  discrimen  vertitur,  Ucet  propter  Gregoriana  altera  laudanda  sit, 
tamen  ordo  rerum  sermoque  quaJem  A  exhibet  adeo  cum  V.  Corbiniani  convenit,  ut  vix 
5o  fieri  potuisset,  ut  certiorem  ducem  eligeremus:  -„* 


468       VITA  VEL  PASSIO  HAIMHRAMMI  EPISC.  ET  MART.   RATISBONENSIS. 


V.  Covbiniani  c.  5. 
honestatem  contemplabatur  vultui, 
formam  pusillam  —  eratque  vir  fa- 
c  u  n  d  issim  u  s  ,  humanitati  p  r  a  e  c  i  - 
puus,  conversatione  inter  omnes  prae- 
clarus,  corde  contravitia  ad  irascen- 
dum  velox,  —  psalmodiae  praeclarus. 


A,  c.  2. 
Erat  namque  procerus  statura,  de- 
corus  forma,  vultu  sincerus,  elemosi- 
narum  praecipuus,  ieiuniis,  castitate 
et  continentia  praeclarus,  sermone  5 
f  acundus,  ad  eradicanda  vitia  sagax  — , 
cuius  ex  ore  —  psalmodia  inquiete 
emanavit. 

Cum  vero  recensione  B   non  omnino  carere  possemus,    utraque   columnis  sibi   oppositis 
nobis  edenda  erat.  io 

Librarius  A  1  ut  erat  modicae  facultatis  socordiae  deditus  haud  pauca  peccavit, 
verbis  imperfecte  transcriptis  aut  aliter  depravatis  nonmdlisquc  omissis: 

c.     5.  iam]  eam  A  1. 

c.  23.  dubium]  dum  A  1. 

c.  24.  praetiosiore]   praetiore  .4  1.  is 

c.  27.  intempesta  noctis]  V.   Corb.  c.  24;    intempestate  noctis  A  1. 

c.  28.  cavere]  abere  A  1. 

c.  30.  res  mira]  res  in  irae  A  1. 

ib.  membrorum  sectionem]  mucrorum  rectione  A  1. 

ib.  christianitatis]   christianimitatis  A\.  20 

ib.  constructa  constat]  (constr.   om.)  constat  A  1. 

c.  36.  incesta]  incerta  A  1. 

c.  40.  minime]  mine  A  1    (cf.  c.  23J. 

Idem  vero  eadem  tarditate  atque  stultitia  prohibitus  est,   ne  pravitatem  sermonis  genuini 
animadverteret,   formas   exeniplaris  monstruosissimas  aequo   animo  quam   fdelissime  de-  25 
pingens,  quas  auctori  suo  restitutas  ad  hunc  fontem  supra  enumeravi. 

Beliqui  eiusdem  classis  libri  A2.  3.  4«.  b  ex  eodem  exemplari  pendent,  quod  cura 
librariorum  in  politiorem  formam  redactum,  immo  adhibiio  alterius  classis  codice  non- 
numquam  haud  leviter  immutatum  erat: 

c.     3.   ut  suumque    tellum    fita  scripsi ;    suum    quietellum  .4  \)    propagines    finitimorum  30 
(finitivorum  ^4  1)  pro  condiscensione  Aegypti  exutus  oblivione  traderetur  (i.  e.  tra- 
deretj}  A  \  ;  exire  de  terra  sua  et  de  domo  patris  sui  et  de  cognatione  sua  (et  de 
cogn.   sua  et  de  d.  p.   sni  A  2)  rell.  A;    exire  de  terra  et  de  cognatione  sua  nec 
non  et  de  domo  patris  sui  B.      Cf.   Gen.    12,   1. 

c.     5.  fecunditer  proles  cupare  (i.  e.  excubare)]  A  \  ;    praeesse  rell.  A  cum  B.  35 

c.  31.  ut  opinor]  A\   cum  Gregorio ;    utique  A  3.   4a  cum  B. 

ib.  remoto    (remota  ^.1)    aere]  A\    et   supra  c.   24.    omnes ;    etherium    cum  A  3.   4«; 

aethereum  caelum  B. 
ib.  sed  —  redeam  ad  ordine,    dum,  ut  diximus,    splendidior  luce]  A  1   (cf.  V.  Corb. 
c.  22 :    sed    ad   historiae    narrationis    redeamus    ordinej ;    sed    —    quid    inprimis  40 
gestum  sit,    breviter  pandam.     Nam  splendidior  ulla  presentis  vite  luce,  ut  iam 
diximus,  A  3.  4a  cum  B. 
ib.  plaustro  superponentes]  A  1   (in  plaustrum  sublevare  supra  c.  24) ;    feretro  in(m)- 
ponentes  A  3.   4«  cum  B. 

c.  47.   stilus    scribendi,     ut    estimo ,     non    sustinet]    A  1     (cf.    V.    Corb.    c.    39:    stilus  45 
scribendi    non    sustinet    modumj;     st.    scr.    (scribendi    A3;     scribentis    A  2.  4«) 
narrare  non  sufficeret  A  2.   3.   4«;    stilus    scribentis,   ut  estimo,    non   valet  enar- 
rare  B. 


VITA  VEL  PASSIO  HAIMHKAMMI   EPI8C.  ET  MAKT.   RATISBONENSIS.       40'.) 

Consentientibus  igitur  his  libris  cum  />'.  duae  causae  distinguendae  erant,  scilicet  condicio 
minus  perfecta  libri  .11  et  interpolationes  archetypi  aliorum  (  V)  ex  altera  classe  pen 
dentes,  quibus  solus  textus  rusticus  pessum  datus  est,  atque  ad  has  plerumque  consensus 
referendus  erat.  Haec  ita  se  habere  neque  contrariam  opinionem  admittendam  esse,  quasi 
6  ex  origine  communi  ille  ortus  esset,  ex  ipsa  praestantia  exemplaris  X,  proavi  codicum  />', 
concludi  licet,  quod  totam  classem  A  aliquotn.es  superans  haud  raro  lectionem  A  l  confir 
maverit,  dissentientibus  reliquis. 

Dolemus  hiatum,  quo  inde  a  c.  28.  magna  codicis  A  2  pars  periit.    ln  priore  vitae 
parte  omnes  libri  A  in  duas  partes  interdum  dividuntur,   ita   ut   unam  faciant  A  1.  2, 

io  alteram  A  3.  4u : 

c.     6.  epocle]   Al.   2;    om.  A3.   \a. 

c.  11.  ut  sacer  prosagine]  A  1  ;    ut  sacro  praesagio  12;    haec  om.  A3.   4n. 

c.  16.  praesulis]  A  1.   2;    om.  A'6.  4a  cum  B. 

ib.  turma]   .-11.   2;    turba  A  3.   4«  cum  B. 

16       c.  17.  abstracto  nare]   A\.   2;    amputatis  naribus  ^4  3.   4« ;    naribus  abstractis  B. 

c.  19.  inriguae   mentis   tuae]   A\.   2;    inriguae  menti  tuae  B;    haec  om.   A  3.   4«. 

c.  21.  poti]   A  1 ;    potus   A  2 ;    potum  B;    poculi  ^13.   4a. 

c.  25.  percommorantiurn]   A\.   2;    om.   A'3.   4a ;    commorantibus  B. 

Itaque  textus  A  1  confirmationem  optatissimam  per  librum  A  2  expertus  est,   qui  verba 
20  insolita  atque  insueta   saepe  cum  ipso  servaverit,  praetermissa  aut  imnmtata  in  reliquis. 
Fratres  vero   eius  A  3.  4a  ex  patre  communi   nati   et  ipsi   correctiones  peculiares  passi 
sunt,  eo  magis  a  via  recta  declinantes.     E  codicibus  A  4a.  b  sibi  adeo  propinquis : 

c.  1.  vocabulo]   om.  A  4«.  b, 
ib.  a]  vero  A  4a.  b, 

25  unus  sufftcere  videbatur ;  textus  enim  eorum  quam  maxime  expolitus  est,  adhibita  fortasse 
denuo  classi  B: 

c.  39.  temporalis  [vite  add.    \a  cum  B)  voluptuosa  gauclia. 

Brevior  deinde  passio  quam  Ax  exhibet  magis  cum  A2.  3   et  inprimis  A  2  afflnitate 
coniuncta  est  quam  cum  A  4 : 

30       c.  5.   aiebat,  ut]   A\;    petebat,  ut  A  2.   3.  x;    haec  om.  AAa;    postulabat,   ut  B. 
ib.  dedignaret]  A\;    dedignaretur  ^4  2.  x;    dignaretur  A  3.   4a. 
ib.  coenubiis]   omnibus  add.  A2.  x;    cunctis  add.  B. 

Ut  codices  A2.  3.  4   ex  exemplari  correcto   Y  pendent,   eoque   magis  A%  et  A^ 

correctorum  curam  sustinuerunt,   ita  stuclii  illius  primordia  quamvis  rarissima  in  arche- 

35  typo  eo  iam  adfuisse  videntur,   ex  quo  omnes  qui  supersunt  libri  pendent,   scilicet  in  Z : 

c.     3.   Altemaniam]  scripsi ;  Altermaniam  A  1   (sine  dubio  ger  superscr.  erat  Z) ;  Germaniam 

rell.  A  cum  B. 
c.  41.   quae    se   (pro  sibij    ibiclem    esse    videbatur]    q.   se  i.  habere    esse    v.   A  1   (habere 

fortasse  superscr.  erat  Z) ;  quae  ibiclem  (in  eodem  loco  B)  habere  v.   (potuit  A  4«) 
40  A  3.  4a  cum  B. 

Codices  alterius  classis  ita  bipartiti  sunt,  ut  reliquis  omnibus  unus  codex  B  4  saepe 
oppositus  sit: 

c.  1 .  pars]  B  4  cum  A ;    partes  rell.  B. 

c.  31.  illuc]  B  4  cum  A  1;    illic  rell.  B. 

45       c.  35.  sustentatus]   B  4  cum  A;    sustentus  rell.  B  (pr.  m.). 

c.  44.  pastoris]  B  4   (pr.  m.)  cum  A ;    pastoralis  rell. 


470      VITA   VEL  PA8SIO  HAIMHRAMMI  EPISC.  ET  MART.  RATISBONENSIS. 

Libri  B  1  et  B  2  eodem  hiatu  laborant  hoc  loco: 

c.   1.  fama]  BZa.b.  4  cum  A;    om.  rell., 
quibuscum  alias  etiam  B  4  deficit: 

c.    1 .   dinosceretur]  B  Sa.  /;  mm  A ;    nosceretur  rell. 
Itaque  libro  primario  B  1   ab  universitate  discedenti  auctoritas  nulla   attribuenda   erat  s 
veraque  lectio  etiam  in  reliquis  classibus  latere  poterat.     Emmtiatum  totum  (c.  2 :   Nam 
—  cessaret,)  in  codicibus  B2a.  b.  c.  d  desideratur,  e  quibus  B  2a.  b  eo  magis  inter  se  coniuncti 
sunt.     Necessitatis  denique  inter  B  Sa  et  BSb   intercedentis   testimpnium   sufficiat  hoc: 

c.  36.  prope  non  erat]   om.   Sa.  b. 

Variae  codicum  affmitates  primo  aspectu  explicantur  stemmate  hoc:  io 

z 


X 


A  1  Y B 


A2  «  B\  y  6  B± 


A3  t>  B^a     B<*b     B2c     B2d         B  3«     B  Sb 

AAa      ~A4A 

Codicem  optimum  A\  G.  Waitz  b.  m.  olim  contulit  una  cum  ea  parte  codieis  A  ib, 
quae  foliis  primis  deficientibits  illi  deest:  deinde  plagulas  prelo  subiectas  petentibus  nobis 
ad  eundem  officiosissime  emendavit  Henricus  Lebegue  v.  c.  Libri  B  2a.  B  Za  et  A  4o. 
B  Sb  cura  0.  Holder-Egger  et  W.  Levison  sociorum  collati  sunt,  dum  ea  quae  de  A  2.  3 
attuli  ex  schedis  Bollandianorum  deprompta  officiositati  A.  Poncelet  S.  I.  debeo,  quo  15 
intercedente  illas  mihi  commodatas  esse  supra  monui. 

Laurentius  Surius,  JDe  probatis  sanctorum  historiis,  Coloniae  1574,  tom.  V, 
p.  335 — 345,  s.  t.  'Vita  sancti  Heimerammi  vel  Emmerammi  Batisponensis  episcopi  et 
martyris,  ab  Cyrino  aeque  Batisponensi  episcopo  ante  multa  secula  conscripta'  textum 
omnino  retractatum  atque  castigatum  edidit.  Multa  enim  in  hoc  opusculo  Batisbonensis  20 
cuiusdam,  ut  opinabatur.  episcopi  corrigenda  repperit  eaque  quae  minus  assequebatur 
fortiter  expunxit:  'Stylum',  inquit,  'F.  Laurentius  Surius  passim  nonnihil  mutavit, 
paucis  omissis,  quae  depravate  seripta,  intelligi  non  potuere'. 

S.  SuysJcenus,   Acta  sanctorum,   Antverpiae  17 '57,  Sept.   tom.  VI,  p.  474 — 484, 
schedis  musei  BoHandianorum  usus  iisdem,   quae   nobis  praesto  fuerunt,    textum  ad  A  3  25 
recensuit    collatum    cum  A  2   et  A  4«.     Praeterea   alterum    exemplar    habebat  ex  codice 
S.  Germani  Pratensis  descriptum  (nobis  A  5),  quod  priorem  tantum  Vitae  partem  neque 
hanc  integram  continebat. 

B.  Sepp,  Analecta  Bollandiana,  Bruxellis  1889,  tom.  VIII,  p.  220 — 255,  adhibitis 
codicibus  B  1.  2c.  Sb,  textum  satis  accuratum  alterius  recensionis  princeps  publici  iuris  30 
fecit,  quam  'authentieam'  existimavit,  sermonem  mendosum  ab  auctore  A  correctum  esse 
opinatus.  Ignorans  enim  codicem  A  1  in  hanc  perversam  opinionem  facilius  adduci 
poterat  vir  de  interpretanda  hac  rita  bene  meritus.  Postea  in  codicem  B  Sa  aliosque 
inferioris  notae  libros  incidit  mendaque  nonnulla  levia  sustulit  (ib.  p.  356  sq.). 

Idem  auctor  eandem  vitam  eodem  anno  in  '  Verhandlungen  des  historischen  Vereines  35 
von  Oberpfalz   und  Begensbtirg' ,    Batisbonae  1889,    XLIII,  p.  177 — 210,    s.  t.  'Arbeo's 
Vita  S.  Emmerammi   in   ihrer  urspriinglichen  Fassung'  iteravit,   omissis   adnotationibus 
criticis  neque  praefatione  praemissa  nisi  modica. 

Meginfredus  magister   et  praepositus  Magdeburgensis  Arbeonis   librum,   scilicet 
recensionem  B1,  in  venustiorem  sermonem  a.  1030.  redegit2  iussu  Arnoldi  magistri  et  40 

1)  Legerat  enim  B  c.  28 :  infra  paucos  annos,  B  c.  34 :   Theodum.         2)  Cf.  G.  Waitz, 
SS.  IV,  p.  543. 


VITA  VEL  PASSIO  HAIMHRAMMI  EPISC.  ET  MART   RATISBONENSIS.       47  1 

praepositi  S.  Emmerammi,  cui  epistula  praevia  inscripta  est  (Ep.  inc:  Sanctorum  dicta, 
Prol.inc:  Militiam  Christi,  Vita  inc:  Est  in  Aquitaniae  partibusV-  Ts  hanc  curam 
prinw  ipse  susceperat,  nam  libris  paganis  repositis  <i<l  divinos  legendos  visiom  reiectus, 
patrum  ecclesiasticorum  operibus  delectatus,  Vitae  vero  Haimhra/mmi  sermone  plebeio 
5  offensus  est,  quem  Ubrariorum  incuriae  attribuere  maluit  quam  auctori:  Sed,  inquit, 
contrario  admodum  amaricabar,  in  gestis  videlicet  domesticis  clarissimi  patroni 
nostri  Emmerammi  unirtyris,  dudum  a  quodam,  qui  se  Cirinum,  id  est  Heredem, 
nominat,  Frisingensis  ecclesiae  episcopo,  ut  puto,  recte  scriptis,  ante  n<>s  autem 
maiorum    neglegentia    depravatis.      Cum     rerum    ncvarum    cupidus    librum    patroni 

10  rusticum  permissu  abbatis  emendandum  aggressus  esset,  fratrum  congregatio  antiquitatis 
studiosa  vehementer  obstitit:  haud  aequum,  inquit,  dictis  antiquitatis  quid  addi  vel 
minui,  maxime  cum  haec  peritiores  omiserint.  Propter  dissensionem  in  exilium  per- 
gere  ab  abbate  iussus  in  Saxoniam  profechis  est  Haimhrammum  suum  semper  secum 
portans,  ibique  Meginfredum  quem  dixi  amicum   sibi  concilians  stihtmque  eius  exerci- 

i5  tatum  agnoscens,  totum  onus  ipsius  kumeris  iniunxit.  Is  autem  intra  triennium  quod 
ille  exulavit  ad  finem  minime  pervenit,  ita  ut  hymnum  tantum  Arnoldus  domum  rediens 
secum  ferre  posset,  neque  libellum  expectatum  accepit  nisi  Conrado  imperante  (a.  1024 
— 1039^)  et  Burchardo  abbate  magistratum  ineunte  (a.  1030^),  licet  Heinrico  imperatore 
(f  1024J  inceptus  essct.    Paucae  schedulae,  quas  tunc  demum  ab  auctore  tardo  assiduitas 

20  eius  impetravit,  totum  Arbeonis  librum  minime  continebant  expolitum,  sed  altera  trans- 
latio  miraculaque  desiderabantur,  scilicet  extrema  pars  inde  a  c.  35.  Haec  ipsius  Arnoldi 
curis  relicta  libri  I.  de  Miraculis  beati  Emmerammi2  a.  1035/6.  conscripti  capita  quat- 
tuor  priora  iam  occupant,  quae  a  Gawibaldo  episcopo  et  translatione  altera  incipiunt, 
additis  nonnullis  de  ecclesiae  Bau-arieae  primordiis  scitu  dignis.    Auctor  recensionem  B 

25  et  ipse  secutus  videtur  esse,  sed  ex  locis  aliquot  fortasse  conici  licet  etiam  priorem  ei 
notam  fuisse.  Operi  suo  ' Epistolarem  apologiam  de  ratione  vel  veterum  inmutatione'  ad 
Burchardum  abbatem  praemisit,  unde  pendent  ea  quae  de  historia  novae  Haimhrammi 
vitae  supra  enarravi.  Ex  eadem  intellegitur  antiphonas'6  quoque  cum  respon- 
soriis  ab  eodem  compositas  esse,  cum  in  Pannoniam  profectus  apud  Anastasium  archi- 

30  episcopum  Strigoniensem  commoraretur,  cuius  iussu  monachi  clericique  eas  didicissent, 
abolito  'vetere  cantu',  quem,  inquit,  nostri  potius  cantant  ex  antiquitatis  usu  quam 
ullo  auctoritatis  ausu.  Antiphonae  et  responsoria  Arnoldi  iam  olim  publici  iuris  facta 
sunt^,  dum  cantus  vetus  adhuc  latet,  nisi  forte  is  est  quem  codex  A  1  confinet. 

Carmen   de   Haimhrammo,   quod  c   codice   Monaccnsi   lat.   n.   14436,    saec  XI, 
35  fortasse  autographo  poetae,  E.  Dutnmler5  edidit,   ante  martyrium  desinens  ideoque   sine 
dubio  non  completum  totum  ex  Arbeone  pendet. 

B.  Krusch. 

1)  Codices  Meginfredi per  manus  nostras  volitabant  hi:  Monacenses  n.  22243,  saec.  XII, 
et   n.  2610_,    saec.    XIII,    Lipsiensis  Bep.    II,    fol.    58,    saec.    XII,    St uttgartiensis , 
Biblia    fol.    n.   56,    saec.  XIII.    (absqtie   epishda   et  prologo).      Librum  edidit  Suyskenus,  AA. 
40  SS.,  I.  I.  p.  488 — 494,    solam   epistulam  G.  Waitz,    SS.  IV,  p.  548,    n.  5.  2)  G.  Waitz, 

SS.  IV,  p.  549  sqq.,  ea  quae  ex  Arbeone  deprompta  sunt  pleraque  praetermisit.  Supplevit  ea 
qui  editionem  Waitzianam  iteravit  Migne,  Patrologia  GXLI,  col.  995  sqq.  3)  Eartiin  in  prae- 
fatione   libri  II.  Arnoldus  iterum  meminit,    SS.  IV,  p.   556.  4)   Ed.  Suyskenus,    AA.  SS. 

I.  I.  p.  512.         5)  'N.  Arch.'   VII,  p.  605  sqq. 


472       VITA  VEL  PASSIO  HAIMHRAMMI  EPISC.  ET  MART.   RATISBONENSIS. 


A 
INCIPITa 

VITA    VEL   PASSIO    SANCTI 
HAIMHRAMMI  MARTYRIS. 

(lff).  In  nomine  Dei  summi.  In  per- 
petuoh-1  regnante  domino  nostro  Iesu 
Christo,  qui  sanguine  suo  servos  suos 
redimerek  dignatus  est,  cuius  post1  pas- 
sionem  longe  lateque  flagrando0  in  par- 
tibus  mundi  fama  percreveraf1- 2,  ita  ut 
Europae  non  modica  pars  insegniters 
sacrae*  christianitatis  indagine  florere 
dinosceretur  etv  occidentales  totw  angu- 
loruma,  Britanniae,  Hiberniae,  Galliae, 
Alamanniae,  Germaniae3  pars(l,  paulatim 
rairifico  modo  in  Dei  laude  constanter 
fulsissent.  Inter  quas  provincias  Gothia 4, 


B 

INCIPIT"  PRAEFATIO0  DE  VITA 

ET  PASSIONE  SANCTP1  IIEMME- 

RAMMIe   MARTYRISf. 

(le).    In  perpetuum  regnante  domino  5 
nostro  Iesu  Christo,    qui    sanguine   suo1 
pretioso    servos    suos   redimere    dignatus 
est,  cuius  postm  passionem"  longe  lateque 
flagrando  in  partibus  mundi  famap   per- 
creveraf,    ita    ut   Europae    non    modica  10 
pars  insigniter   sacrae    christianitatis  in- 
dagine  florere11   dinosceretur  et   tot  occi- 
dentalesx   Anglorumv  Britaniae2,  Hiber- 
niaeb,  Galliae,  Alamanniae0    Germaniae- 
que°  parsf  paulatim  mirifico  ordine  con-  15 
stanter  in  Dei  laudeg  fulsissent.    Inter'1 
quas  quoque1  provincias  Gotiak,  Hispania 


Cap.  1.     A  2.  3.  4«.  b.    B  1.  2a.  b.  c.  3a.  b.  4. 
Cap.  1.     a)  praescrlptionem   ad  subscriptionem  codicis  A  1  formavi,    cui  initium  ad  verba  Dei  fa- 
inulus  (p.  475,-0  deest;  I.  p.  s.  Heimerammi  (episcopi  et  add.  A\.a)  martyris  A\a.b;    Passio  s.  Hemme-  20 
rammi  episcopi  et  m.  A  3.     In  nomine   scribendo   consuetudinem   librarii  A  1  secutus  sum,    quocum   fere 
consentit   A  2    (Haimhrammus   vel   Haimrammus),    sed   Heimerammus   constanter  A  4«,    Hemmerammus 
constanter  A  3.         b)  De  vita  et  passione  sancti  Emmerammi  martyris  (praescriptio  litteris  fere  evanescen- 
tibus  incerta)  B2c;  praescr.  Incipit  passio  sancti  Hemmerammi  episcopi  B  Sb.         c)  ita  B  \;  libelli  add. 
B\.  2a.  b.  Sa.         d)  ita  J5  4;  beati  B  1.  2a.b.  Sa.         e)  ita  B2a.b.  3«;  Hymrammi  B4;   Emmerammi  25 
rell.  f )   ita  B  4 ;    cuius  (Eius  B  3a)  festa  (festum  B  2«.  b)  colitur  (celebratur  B  2a)  decimo  Kl.  Oct. 

add.  B  1.  2a.  b.  Sa.  g)  capita  non  distincta  sunt  in  codd.  h)  ita  A  2 ;  perpetuum  rell.  i)  om.  B\.  2b. 
k)  ita  AS  cum  B;  liberare  A  4«.  b.  1)  ante  A  4«.  m)  om.  B  4.  n)  fama  pr.  m.  postea  add.  B2c. 
o)  fraglando  A  ia.  p)  ita  B  3«.  b.  4  cum  A  ;    om. 

creb(rue  m.  al.  in  tttura)r&t  Ax\    pereraverat  A4b. 
signiter  A  4«.  b ;    insigniretur  Ax.  t)  om.  A  \a.  b. 

floreretur  pro  f.  d.  B  2b.  v)    ita   ut  pro  et  A  2. 

y)  Angelorum,  ras.  e  B  1.  z)  Brittaniae  5  4  (pr.  m.)  et  B  3b  e  corr.;   m.  rec.  corr.  Brittanniae  £4 

et  sic  B  2c.  Sa.  a)    ifa  recte  A  2  (cf.  infra  c.  19 :   aedificiorum    angulis ;    V.  Corbiniani  c.  4 :   in  qui- 

busdam    angulis^);    Anglorum   Britanni   (Brittanni   A  ib)    et   Hiberni   et    Galli   et  Alamanni    (Alemanni  35 
Aia.b)    et   G.   ^13.   Aa.b;    et    (pm.    o.    tot)    Brittannia,    Hibernia,    Gallia,    Alamannia,    Germania    Ax. 
b)  Hyb.  B  2c.         c)  Alomanniae  B  2c ;  Alamaniae  B  3,  corr. ;  Alemanniae  B  Sb.  4.         d)  ita  A2.  3.  x ; 
partes  A  ia.  b.  e)    que  superscr.,   nunc  evanuit  B  Sb.  f)   ita  B  4  cum  A ;   partes  rett.  g)  lau- 

dibus  B  4.  h)  c.  II.  incip.  B  Sa,  et  sic  deinceps  ad  octavum  capita  distincta  sunt.         i)  nimirum  B  2c. 

k)  ita  m.  al.,  Cotia  pr.  m.,  Scotia  tertia  m.  jB4;    Gottia  BSb.  40 


rell.  q)  ita  A  3.  4« ;    percrebuerat  A  2  ;    per- 

r)  perctreverat,  ras.  e  B  Sb.         s)  ita  AS;    in- 

u)  ita  BSa.b  cum  A;    f.  nosceretur  plerique; 

w)    toti  A  46.  x)   m.   rec.    in  litura  B  Sb. 


30 


1)   Iisdem    verbis    act<t    Synodi    Dingolvingensis   a.   772.    celebratae    incipmnt    (LL.    III, 
p.  A62);    v.  svpra  p.  456.  2)   V.   Corbiniani  c.  4:    Coepitque    longe    lateque    fama 

eius   crescere  —  —  in  tantum  eximia  illius  vitae  perflagrans  et  q.  s.  3)  Simili 

modo  Arbeo,   V.   Corbiniani  c.  9_,  Alamanniam,    quae   tunc  proprios  duces  habebat,    a  Germania, 
id  est  Francia   orientali,    quae  a  Rheno  incipit,    distinguit.     Sepp.     Cf.  epistulam  Gregorii  II.  45 
ad  Karolum  a.  722.  datam  (MG.  Ep.  III,   p.  2699 :    ad  praedicandum  plebibus  Germaniae 
gentis    ac    diversis    in    orientali  Reni   fluminis  parte  consistentibus.  4)   Gothia  aeque  ac 

Septimania  eam  Galliae  partem  designat,  quae  post  bellum  Vogladense  penes  Wisigothos  restiterat, 
atque  ufrumque  nomen  inde  ex  a.  711.  promiscue  adhibebatur ;  cf.  Longnon,  'Atlas  historique. 
Texte  explic.''  I,  p.  47.  50 


VITA  YTEL  PASSIO  IIAIMHRAMMI   EPI8C.   ET  MART.   RATISBONEN8I8.      473 


Septemania'1,  Spaniab,  Aquitania  cuin 
habitatoribus  suis  deponentes  idolatriam 
unicum  Dei  filiuin  colere  coeperunt.    In 

5  cuius  Aquitaniae  praedictae  partibus  Pic- 
tavis  vocabulo'1  urbs  antiqua  sita  dino- 
scitur,  ex  qua  ortus  est  puer  vocabulo 
Haimbramnms;  quik  a  puerili  aetate 
coepit  munduni  despicere  et  quasi  quis- 

10  quilias0  buius  mundi1'  gloriam  calcare'1, 
ad  sacrum  liberalium  litterarum  studium 
se  inforinare,  ita  dumtaxat,  ut,  superno 
iudice  inspirante,  ad  summum  prome- 
reretur  conscendere  pontificatus  bonorem. 


16 


(2).     Erat    namque    procerus   statura, 

20  decorus  forma,  vultuc  sincerus,  elemo- 
sinarum'1  praecipuus,  ieiuniise,  castitate 
et  continentia  praeclarus,  sermone  fa- 
cundus,  ad  eradicanda  vitia  sagax,  ad 
plantanda  et  adl   irriganda  subiectorum 

25  pectora  simplex,  cuius  ex  ore,  quasi 
lympbae  amnis  in  ima  convallium  pro- 
silientes,  psalmodia  inquiete  emanavit, 
usque  dum  cuncta  Davitica  ex  more 
finiret.    Subiectorum,  utn  diximus,  prae- 

30  cordiorum  arva  caelesti  yinbre  rigare 
insudabat,  ita  ut  pene  otium  ori  minime 

'  29>  concederet.     Pes l   erat  claudi  et  oculus 

O. 

7,6.  caeci,  recreator  pauperum,   genitor  orfa- 
,  25.  norumw,  defensor  viduarum,  gementium 

35 


B 

Bcilicet  et  Aquitaniac  <•  u m  habitatoribus 
sordes  idolorum  abicientesd  unicum  Deie 
filium  inhianter  colcrc  cocpcrnnt.  Erat 
enimf  ing  Aquitanie  provinciae  partibus 
urbs  quedam  nobilis  Pictavis  vocabulo, 
ex  qua  puer  nomine1  ortus  est  Hemme- 
rammus1 ;  qui  ab  ineunti1"  aetate  mundum 
despiciens,  quasi  quaedam  inmunda  et" 
profana,  caduca  praesentis  prosperitatis 
gaudia  refutarat1',  ad  sacrum  liberalium 
studium8  litterarum'  se  informans,  ita 
ut,  iudice  superno  dictante,  tandem11  ad 
summum  pontificatus  bonorem  conscen- 
dere  mereretur  v . 

(2).  Unde  et  quod  nobis  aa  relatorum 
fidelium  narratione  conpertum  est,  si- 
lentio  praeterire  dignum  non  esse  cen- 
semus.  Et  quidem  procerus1*  statura 
erat,  ita  ut  nec  longitudo  fastidium  neque 
deformitatis  *  brevitas  ridiculum  quoddam 
elicere  potuisset8,  forma  decorus,  vultu 
sincerrimus11,  pauperum  quoque  non  tar- 
dus  adiutor  viduarumque  etk  orfanorum 
per  omnia  nec  non  et1  gementium  con- 
solator,  ita  ut  qui  eius  se  praesentiae 
obtulerant  sine  cibo  verbi  Dei  aut  num- 
quani  vel  raro  abscedere1"  potuissent, 
et  que  fidelium  datione0  insuper  acce- 
perat1',  ex  humilitatis  nisuq  sibi  non 
reservans1',  indigentibus  exbiberet.  Nains 
ieiunio11  et  oratione  videlicet  et  conti- 
nentia  sermoneque  ita  erat  elucensv, 
ut   dies    ante   quain  sermo  inx  eius    laude  Cires-Dial- 

^  I,  prol. 

ab  ore  humano x  cessarety.  Sed  etz 
subditorum    pectoraa  fonteb   divinae  po- 


Capp.  1.  2.     A2.  3.  4o.  b.    B\.  2a.b.c.  3a.b.  4. 

Cap.  1.     a)  ita  A\a\    Septemani  A  4& ;    Septimania  A2.  x\    Cinomannia  ^4  3.         b)  ita  A2.  x\ 

Hispania  .4  3.  \b ;  Hyspania  A  \a.       c)  Equitania  B  2a.  b.       d)  proicientes  B  Sa.  b.       e)  f.  D.  B  2a.  b.  c. 
40  f)  autem  B  2c.  g)  om.  B  4.  h)  om.  A  4«.  b.  i)  o.  est  n.  B  2b ;    o.  est  om.  B  4 ;    n.  om.  B  3b. 

k)  Qui  vero  p.  .4  4«;    Hic  vero  p.  A4b.         1)  ita  B\.  2b.c.  32»;    Hemmeramus  B  3« ;    Hemramus  B  4. 

m)  ita  B\;  ineunte  B3a.b.         n)  p.  et  B2a.b;  et  fana  pr.  m.  B 4.         o)  quisquilia  ^13.         p)  mundi 

om.  AZ(?).         q)  ita  Ax\  et  add.  rell.         r)  refuta  : :  pr.  m.  B  4.        s)  studio  B  2b,  corr.         t)   m.  aJ. 

in  mg.  suppl.  B  2b.         u)  tantem  pr.  m.  B  4.         v)  meretur  B  4. 
45  Cap.   2.      a)   om.    B  4.  b)   st.  pr.  B  i.  c)   s.  v.    A  Ab.  d)   ita   A2;    elemosinis    reU. 

e)  et  add.  A  2.  f)  deformatis  B  1.  g)  potuissent  B  2a  (pn\  m.).  b.  h)  sincerimus  pr.  m.  B  3«. 

i)  ita  A2.  4a.  i;    om.  AS.         k)  m.  al.  superscr.  B  4.         1)  om.  B2a.b.         m)  abscidere  pr.  m.  B2b. 

n)  supra  add.  A  4a.  b.       o)  dictione  pr.  m.  B  4.        p)  arripuerat  B  4.       q)  nisus]  ibi  B  1.       r)  reserans 

B  2i,  corr. ;  sed  add.  B  3«.  b.        s)  Nam  —  cessaret  om.  B  2a.  b.  c.        t)  enim  add.  A  4«.  b.        u)  ieiuni: 
50  pr.  m.  B  4.  v)  eludens  5  1.  w)  ita  rell.  cum  B;    pupillorum  A&a.b.  x)  odi.  B  \.         y)  ces- 

sasset  5  4.        z)  om.  B2a.        a)  ra  m.  al  in  litura  Ji3a,        b)  m.  aJ.  mperscr,  B2b. 

SS.  R.  Meroving.  IV.  60 


474       VITA  VEL  PASSIO  HAIMHRAMMI  EPISC.  ET  MART.   RATISBONENSIS. 


consolator.  Dominicass  veroh  oves  pa- 
Greg.Diai.  scendas  eius  pectorek  tanta  inerat  cura, 
ut  per  urbes  Gallorum  et  o  p  p  i  d  a  l ,  per 
vicos  e t  fidelium  domos  huc  illucque 
discurrens,  praedicando  sapientibus  ar- 
chana  eructuans",  inbecillis0  lac  ema- 
nans1',  et  quod  ore  praedicabat'1,  exemplo 
confirmabat,  ita  ut  a  cunctis  diligeretur. 
Ad  eum  autem  confluebant  Gallorum 
regni  nobiles r ,  ignobiles  \  locupletes  et 
inopes,  quibus  pene  omnibus,  prout  ne- 
cessitas  compellebat,  habundanter  tri- 
buerev  non  recusabat.  Aliis  indumentum, 
aliis  alimentum,  aliis  verox  ornamenta, 
prout  indigebant,  hilarissimo  vultu  lar- 
gitus  est;  ante  omnia  autem  intrinsecus 
aedificare  omnes  insudabat. 


(3).  Dum  autem  vir  reverentissimusa 
Haimbrammus  episcopus  tot  vigoribus 
polleret,  pervenit  ad  eum  fama,  quod  in 
quibusdam  Europae  partibus  Pannoniensis 
plebs,  tote  Avarorum  2  regna,  excaecatis 


B 

tationis  inrigabat,  ita  ut  eta  a  praesen- 
tibus  ex  intimo  cordis  affectu  etb  ab- 
sentibus  non  mediocriter  ut  summus 
paterc  amaretur.  Cuique'1  moris  erat,  & 
ut  ymnos  Daviticos  numquam,  exceptis 
horis  corporeae  refectionise,  penef  laxa- 
ret  aut  naturae,  ut  ita  dicam,  somnum 
necessarium l  indulgeret.  Ad  pascendas 
etiam  summi  pastoris  oves  in  eius  pec-  io 
tore  tanta  cura  vigilabat"1,  ut  per 
omnes  pene  Gallorum  urbes  et  circum- 
positas  regiones  perque  vicos  ac  fidelium 
domos  huc  illucque  discurreret  et  quos 
poterat  adagnitionem  veri  luminis  15 
excitaret.  Semet  ipsum  praebens  exemplum, 
quod  lingua  praedicabat,  exemplo  con- 
firmabat,  et  ob  hoc  maxime  diligebaturs 
a  subiectis.  Confluebant*  interea"  ad 
ipsum  regni  Gallorum  nobiles  et  igno-  20 
biles,  locupletes  sivew  inopes,  quibus 
pene  omnibus  abunde,  prout  cuique  ne- 
cesse  erat,  tribuere  non  pigebat  alimentum 
aliisv,  quibusdam  vero  indumentum ;  ante 
omnia  autemy  intrinsecus  margaritarumz  25 
spiritaliuma  ornamentis  auditores  suosb 
ornare  curabat.  Erat  enim  per  omnia 
verus  Dei  cultor. 

(3).    Dum    autem   reverentissimus  vir 
Hemmerammusb  Deoc  dicatus  episcopus  30 
tot    vigoribus    polleret,    ex    quorundam 
sermoned  ad  eum  fama  perlata  est,  quod 
in   quibusdam    Europae1    partibus   plebs 


Capp.  2.  3.     A2.  3. 

Cap.  2.     a)   om.   B2c\ 
tibus  B  Sb.  c)   om.  B  2a. 

suppl.  B  4.         f)  poene  B  2a. 
i)  pr.   m.   superscr.   B  2c. 


4a.  b.    B  1.  2a.  b.  c.  3a.  b.  4. 

et   a   om.  B  4.  b)   de  m.  al.  add.   B  Sa ;    ab  add.  B  4 ;    et  a  presen-  35 

d)    Cuque  (?)  pr.  m.  B  4.  e)   refectionis  —  naturae   m.  al.  in  mg. 

g)  dominicarum  vero  ovium  ad  pascendam  A  2.         h)  autem  A  4«.  b. 

k)  pectori  A  4a.  b;  in  eius  p.  t.  i.  c.  A2;  t.  eius  pectore  i.  c.  AS. 
1)  et  add.  A  4a.  b.  m)  evigilabat  B  2c.  n)  ita  A  2 ;  eructans  rell.  0)  ita  A  2 ;  inbecillibus  rell. 
p)    ita   A  2 ;    emanaret   rell.  q)  predicaret   A  4a.  r)   et   add.    A  4i   cum   B ;    ignobilesque  A  2.  40 

s)  diligeb  : : : :  pr.  m.  B  4.         t)  Confluebat  B  3b ;   II.  in  mg.  B  1 ;    c.  V.  incip.  B  3a.         u)  interea  post 
ad  i.  r.  G.  B  2a.  v)  ministrare  A  4a.  w)  seu  B  2a.  b.  x)  autem  A  4a.  b.  y)  om.  B  2a.  b. 

z)  margaretarum  B2a.         a)  spiritualium  5  4;    intrinsecus  iterat  Bl.         b)  om.  B2c 

Cap.  3.    a)  ita  rell.  cum  B ;  prudentissimus  A  4a.  b.       b)  Hemrammus  B  4,  constanter.       c)  dedi- 
catus  m.  al.  corr.  Deo  d.  B  2b.        d)  sevmone  —  quibusdam  pr.  m.  in  sup.  mg  suppl.  B  2c.        e)  ita  A  2  ;  45 
tota  rell.         f)  sermone  corr.  Europe  .6  4. 

1)  V.  Gorbiniani  c.  4:    et  fidelium  ad  eum  fluere  turba  nobilium,    ignobilium. 
Gf.   Greg.  Dial.  III,  14.  2)  Cf.  Fredeg.  IV,  72:    Eo   anno   in   Abarorum   cognomento 

Chunorum  regnum  in  Pannia  surrexit  viaemens  intentio ;    Meginfredus  c.  4 :    Avares,  quos 
aliis  nominibus  Hunos  et  Ungros  appellamus.    Avari  in  sedes  Langobardorum  in  Noricum  50 
et  Pannoniam  successerant,  fines  Baioariorum  saepe  infestantes. 


VITA  VEL  PASSIO   ll.\  IMH  l;.\  M.MI    EPISC.    ET   \l\l:T.   RATISBONENSIS.       17.r, 

A  n 

oculis  a  veritatis  luce,  quae  est  Christus,  Panuoniensis,  lumine"  veritatis  obcecat 

maxime  ydolis  deserviret.    Unde  Dei  ta-  lucem  quae11  Christus  ea\  Ldolis  serviendo 

mulus   contristatusc    vulde'1,    intrinsecus  postponeret.    Unde  venerahilis  Dei  cultor 

6  dolore  taotus6,  intra  semet  ipsum  niedi-  Hemmerammus   episcopus    corde    oontri 

tare*     conatus    est,    ut    illuc    Christuni  status?,    intrinsecus    non    modicum  com- 

praedicare    deberetur.      Relicto1'    donio,  motus,  meditari  coepit,  ut  illuc1   veniens 

inmensis    substantiis,    tot    parentorumk  eorum    cordibus    fidei   semina  spargendo 

nobilium   turbas1    deserens,    in    sedem"1  Christum  inserere  studuisset.  Relictii  igi 

10  urbis  avide"-1  iam    praedicte  alium  con-  tur  doino inmensisque  substantiis  totque0 

stituens    episcopum,    imitans    exemplum  turbis  parentum,  praedictae  urbis1'  sedi'1 

patriarchae  Abrahae,    cui    per1'    divinain  aliuin  episcopum  statuit,  scilicet  Abrahae 

praecipitur  voeeni,  uts  suumque  tellum,  patriarchae    exeinplum    iinitans,    cui    di-  cf. Gen.is.i. 

propaginesfinitimorumprocondiscensione  vino  serinone  praecipitur  exire   de  terra 

i5  Aegypti  exutus  oblivione  traderetur,  ar-  et  de  cognatione  sua  nec  non  et  de  domo 

repto1     comitatu,     prout     ministraverat  patris  sui.    Deuique  idem  iam  pi*aedictus 

voluntas,    transmisso    ainne    Ligere,    per  intercessor  et  patronus,  coinitatu  secum 

partibus "    Galliarum    seminandov    fidei  adsumptow,    Ligerex   amne   transito,  per 

semina  carpebat  itery,  usque  dum  caput  quasdam    Galliarum     partes     spargendo 

20  Germaniae    penetraret2,     id    est    Renia  fidei1'  semina  iter  carpens,  Renic  fluentas 

fluenta.     His'1    iam    ammissis6    partibus,  id    est  capud  Germaniae,    penetravit,    et 

Altemaniam1    ingressuss;    qui    dum    lin-  ita  hoc  modo  partibus  sibih  ulterioribus 

guam    non    novisset,     per     interpretem  adpropinquat1.    Qui  dum  Germaniain  in- 

quendam  religiosuin  presbyterum  Vitalem  gressusk  linguam  non  novisset,  per  inter- 

25  nomine  in  aucmento  audientium1  eximia  pretem  quendam  religiosum  presbiterum 

divinitus  plantando"1  perrexit.  Vitalem  nomine  eximia  sacrae"  doctrinae 

verba  divinitus  plantando  perrexit. 

(4).    Erat  enim  iteril  illius  in  audien-  (4).    Erat  enimb   sermo   illius  audien- 

tiumc  pectore  quasi  ymber  temporaneus,  tium  pectoribus  utrt  imber  temporaneus, 

30  dum  verno    aridam0   arvam  suo  infundi-  dum  oportuno  tempore  arva   sicca  infu- 

tur1   rigore8'-2;    de  cuius    infusione  revi-  derit'1 ;  cuius  videlicet  infusione  segetum 

Capp.  3.  4.     A  1  (a  l.  4j.  2.  3.  4«.    B  1.  2a.  b.  c.  3«.  b.  4. 
Cap.  3.     a)  ne  m.  rec.  in  litura  B'Sa.         b)  qui  pr.(?)  m.  corr.  que  BSb.         c)  in  contristatus 

incipit  A\;  inde  non  collatus  A4b;  est  add.  A2.         d)  ita  A\  cum  B;  et  add.  rell.        e)  tractus  A  1. 
35  f)  ita  Al;    meditari  c(o)epit  illuc  venire,  ut  Chr.  ibi  pr.  deberet  A  3.  4«;    meditaretur   venire   Chr.  i  1  > i 

ut  pr.  deberet  A  2.         g)  ac  add.  B  4.         h)  ita  A  1 ;   Relicta  igitur  domo  et  i.  rell.         i)  ibidem  B  4. 

k)  ita  A  1 ;  parentum  rell.       \)  om.  A  1;  turbis  B.       m)  ita  A  1.  2;  sede  rell.       n)  ita  recte  A  1  (cf.  infra 

c.  42.  urbem  a  v  i  d  a  m) ;  u.  (civitatis  A  4«)  iam  dict(a)e  rell.       o)  que  m.  al.  in  litura  B  Sa.       p)  eras.  s 

B  2« ;  urbi  B  4.         q)  eras.  B  2a ;  sed  B  1 ;  pro  se  B  4.        r)  pr.  per  d.  v.  A  4a.        s)  ita  scripsi  (v.  infra : 
40  secundum  sui  q  u  e  domini  voluntatem  et  gen.  telli  c.  6.  32,) ;  ut  suum  quietellum,  p.  finitivorum  A  1 ;  exire 

de   terra   sua   et   de   domo   patris   sui   et   de   cognatione   sua  (et  de  cogn.  sua  et  de  d.  p.  sui  A  2)  pro 

ut   —  traderetur  rell.       t)  ita  A  1 ;  arreptoque  (A  2.  3^ ;  arrepto  itaque  A  4a.       u)  ita  A  1 ;  partes  rell. 

v)    spargendo  ^4  2  cum  B.  w)    adsumpta  B  1.  x)    ita  pr.  m.  U4;    Ligeri  rell.  y)  eras.  A\. 

z)  transiret  Aia.       a)  UaA\.Aa;  Rheni  rell.       b)  ita  B2a.b  cum  A;  s.  f.  rell.       c)  Rheni  B\.2a.b; 
45  Rhenis  B3b;    Hrheni(?)  pr.  m.  BSa.  d)  Hiis  semper  A£a.  e)  admissis  A4a.  f)   ita  scripsi 

(cf.  V.  Cwbiniani  c.9);  Altermaniam  A\;  Germaniam  rell.  cum  B.        g)   ita  A\.2;  est  add.  AS.  \a. 

h)  om.  B  4.  i)  appropinquant  pr.  m.  B2a;    adpropinqua(bat  m.  al.  in  litura)  B  2b ;    adpropinquavit 

B  Sa.  b.         k)  ingessus  pr.  m.  B  2b.         1)  audiendum  A  2.        m)  plantabo  A  2.         n)  sacra  B  2a. 

Cap.  4.     a)  ita  A\;    sermo  rell.  cum  B.  b)  autem  .6  4.         c)  audiendum  A  2.         d)  m.  al. 

50  suppl.  B  4.  e)  ita  A\.  2;    arida  arva  rell.  f)   ita  A\;    infundit  rell.  g)   ita  A\  (recte;    cf. 

infra  p.  478,  23,) ;    rore  rell.         h)  infunderit  B  Sa  (pr.  m.). 

1)  Avidus  notione  passiva  pro  desideratus  accipi  videtur.       2)  Rigor  ex  rigare  pendere 
videtur;  cf.  p.  478,23.  60* 


476       VITA  VEL  PASSIO  HAIMHRAMMI  EPISC.   ET  MART.  RATISBONENSIS. 

A  B 

viscunta     segeturn    radices     et    omnium  radices  gratulabunde  reviviscunt  et  om- 

graminum   viriscuntb  genera,   ita  ut  tel-  nia    graminum0     genera    virescunt    acd 

lus,    quasi   ex   somno  mortis  resurgense,  tellus,  quasi  ex  mortis  somno  resurgens, 

etf    suo    decore  in  pristino"   restauratur  suo    decore    in   pristinam'1    restauratur1  5 

amoenitate.    Dum  intentione  huius  solli-  amenitatem.      Dumquek    hac   intentione 

citudinis  perfecisset  iter,  uteorum1  post-  iter  perageret,  ut  praedictarum"1  provin- 

poneret  partes,  caepit  Germaniam  austri  ciarum  partes  postponeret,   coepit  austri 

ingredere11   ad    fiuenta  Danubii  amnem0  Germaniam    ingredi,    donec    veniret    ad 

in  partibus  Baiuvariorum1'.     Cuius  dum  amnis  Danubii  fluenta  inq   partibus  Ba-  10 

sequeret1'  fluentis,  ad  Radasponams  per-  wariorum1.     Cuius    dum    fluenta    seque- 

venit"    urbem,    quiv   ex   sectis   lapidibus  retur,  ad  Radasponam  w  urbem  pervenit, 

constructa,    in   metropolim    huius  gentis  que  sectis  constructa  lapidibus,  in  metro- 

inx  arce  decreveraty.    Quam  tunc  in  tem-  polim    arcem    huius    gentis    excreverat. 

pore  dux  gentis  Baiuvariorum  virz  alacer  Quam  eoa  tunc  tempore  dux  gentis  Ba-  15 

Theotob-1  regebat;  in  quam  urbemc  ve-  wariorum11    vir    alacer    Deotoe    regebat; 

nerabilis  episcopus   ingressus  est.     Dum  in  quam  paterf  venerabilis  episcopus  in- 

autems  praenotati  principis  praesentatus  gressus    est.      Dumque    praenotati   prin- 

fuisset11    obtutibus1,    suumque    secretum  cipisk  obtutibus  praesentatus  esset,  suum- 

ad   aditum1    oris    perducens,    Deo  opitu-  quem  secretum  ad  aditum  oris  perducens,  20 

lante,  partibus11  Pannoniae  ad  robustam  Deo    opitulante,   Pannoniae    partibus  ad 

gentem  Avarorum    se  iturum0   professus  gentem    Avarorum    iturum    sep    testatus 

est,  ibiq  se  aut  pro  Christum1'  crucifixum  est,    ibique   se  auts   pro  Christo  crucem 

pollicebat1  aut  illius  nutu"  vitam  finiri.  pati  velle  aut  illius  nutu  vitam  in  pace 

finire.  25 

(5).    Eoa  namque  tempore    inter  Hu-  (5).     Eodem     namque    tempore    inter 

norumb  et  gentem  Baiuvariorum  orta  est  gentem  Hunorum  et  Bawariorume  orta 
discordia,   ita   ut   a  vastantium  manibus      discordia  est,   ita  ut  circa  Anisamd    flu- 

Capp.  4.  5.     A  1.  2.  3.  4«.    B  1.  2a.  b.  c.  3a.  b.  4. 
Cap.  4.     a)  revivescunt  A  2.  b)  ita  A\;    virescunt  rell.  c)   gen.  gr.  B\.  d)  catellus  30 

pro  ac  t.  B  4.  e)  ita  rell.  cum  B ;  resurgetis  A\.  f)  ita  A  1.  2 ;  om.  rell.  g)  ita  A  1 ;  pristinam 
r.  (restauretur  A  4o)  am(o)enitatem  rell.  h)   pistrinam  pr.  m.  B3a.  i)   restauratus  pr.  m.  B2b; 

restaurantur  pr.  m.  B  36.         k)  III.  in  mg.  B  \;  c.  VIII.  incip.  B  3a.         1)  illorum  A  4a ;   illas  Germa- 
niae  postposuit  partes  Ax.         m)  praedictorum  B  3b,  pr.  m.  corr. ;    praedictas  B  4.         n)  ita  A\;    in- 
gredi  rell. ;  et  add.  A  3.  4«  (non  A  1.  2).       0)  ita  A  1 ;  amnis  rell.       p)  Bawar.  semper  A  2.  4« ;  advenit  35 
add.  A  4a.  x ;    veniret  add.  B.        q)  ita  B  4  cum  A  ;    in  om.  rell.         r)  ita  A  1 ;    sequeretur  fluenta  rell. 
s)  ita  A  1.  2  cum  B;    Radasbonam  .4  3;    Radaspanum  Ax.  t)  Baioariorum,  ut  infra,  B3b  et  varia 

Uctio  in  B  3a.  u)  ita  A\.  2.  x;    civitatem  p.  A  4a.         v)  ita  A\;    qu(a)e  rell.         w)  Radasbonam 

B  4,  ut  infra ;  Ra  : :  sponam  pr.  m.  B  3a ;  Ratisponam  B  3b  et  varia  lectio  in  B  3a  (item  infra).  x)  ita 
A\;  (in  om.)  arcem  rell.       y)  ita  A  1 ;  creverat  rell.  cum  Ax ;  excreverat  B.       z)  om.  A  2.       a)  et  B  1.  40 

b)  ita  semper  A  3.  4a  cum  V.  Corbiniani  c.  10;  Deoto  A  2  et  pr.  m.  A\;  m.  al.  in  mg.  corr.  Theudo  A  1. 

c)  civitatem  A  4a.  d)  Bawario  B  \.  e)  corr.  Dieoto  B2c;  m.  al,  corr.  Thieto  B2b;  De(o  m.  al. 
in  litura)to  B  3b.  f)  partem  B  1 ;  urbem  A.  g)  om.  A  4a.  h)  esset  A  4a  cum  B.  i)  op- 
tibus   A\.          k)   principes  pr.  m.  B2a.           1)   abditum  A2.           m)   que  om.    B 4.           n)    om.  A4a. 

0)  velle  add.  A  3.         p)  m.  al.  superscr.  B  2b.         q)  que  add.  A  4«  cum  B.         r)  ita  A  1 ;  Christo  pati  45 
pro  Chr.  cr.  rell.         s)  pro  Chr.  aut  cr.  B  2b,  corr. ;   aut  cr.  pro  Chr.  B  2a.         t)  ita  A  1 ;   pollicebatur 
A3.  x;    pollicetur  A2.  4a.         u)  eo  add.  A\  (cf.  n.&);    n.  vitam  in  pace  fhjre  rell.  cum  B. 

Cap.  5.     a)  om.  A  \  (cf.  n.  u);  Eodem  B.       b)  Humorum  pr.  m.  A  1.         c)  Bawariarum  pr.  m., 
Baioariorum  varia  lectio  B  3a.         d)  Anesum  B  3a  (pr.  m.).  b ;    Anisum  m.  al.  B  3«. 

l)  Theoto   dux  Baiuvariorum   utrum   idem  sit  qui  in  V.  Corbiniani  c.  10.  commemoratur  5» 
an  vetustior  quidam,  quaestionem  difficilem  supra  p.  458.  expendi. 


VITA  VEL  PA.SKIO  HAIMIIUAMMI   EPISC.  ET  MA.RT.   RATISBONENSIS.       177 


circa  anineni  Aniscm"-1  interiacentem '' 
depopulate  urbisb*  pene  deserte  esse  vide- 
baturc,  nt  saltus  bestiis  in  augmentum 
6  daretnr  intellegi,  quia,  hnmana  fragilitas 
huc  illuc*  transire"  diffidebat,  quia 
quamvis  iurandi  vinculo  adstrictus1  ali- 
quis  a  quodam  fuisset,  penitus  tamen 
niaius1  insidie  quam  ostensam '"  benigni- 

10  tatem  aestimaretur.  Tunc  praedictus 
Theoto1'  Baiuvariorum'1  gentis  dux,  se 
discordare  cum  Avaros1'  praenuntians, 
illuc  euin  ire  mininie  sinires  professus 
est;  sed  aiebatf,  ut  tantus  et  talis  Deo 

16  notus  episcopus  apud  se  et  suos  reman- 
sisset.  Postquam  vero  dulcia  illius  prae- 
dicamenta  gustaverat*,  sinendi  locumy 
egressionis  consentire  non  deberet,  sed 
largiendo   vultu   honesto    in    iam1'    prae- 

20  commemoratam  provinciam  pontifici  etc 
tam  excellentissimi  viric  possessiones 
concedere  deberet,  itae  ut  eorumf  pon- 
tifex  esse  debuisset,  et  si  ita  dedignarets, 
vel    pro    humilitatis    studio    abbas  huius 

25  provintiae  cenubiisk  normali  studio  fe- 
cunditer1  proles  cupare  2  nonm  recusaret. 

(6).     Sacer    Dei    famulus    se    in    hoc 
exisseb    a  Gallorumc    regno,    ut    gentes 


/>' 
vium  urbes  depopulatae  ac  loca  penitus 
essc  deserta  viderentur,  et  prae  multi- 
tudiue  ferarum  daretur  intellegi,  quia 
fragilitas  humanad  huc  illucvee  trane 
ire  diffidebat.  Nam  quamvish  iurandi 
vinculo  quis  ab  aliquo  fuissei  adstrictusk, 
magis  tamen  insidias  quam  ostensam  be- 
aignitatem  estimaret".  Tunc  praedictus 
Deoto0  dux  gentis  Bawariorum  discor- 
diam  se  habere  cum  Avaris  praenuntiat, 
et  ob  hoc  illuc  eum  ire  non  debere ;  sed 
maigis,  ut  talis  et  tantus  pater  apud  se 
suosque"  remaneret,  humili  prece  postu- 
labatv.  Postquamw  autem  dulcia  illius 
praedicationis  verba  gustaverat,  tam  dux 
quam  subiecta  plebs l  locum a  egres- 
sionis  beato  patrono  Hemmerammo  con- 
sentire  noluerunt,  sed  potius  anhelando 
sibi  eum  rectorem  constituere(I,  quatenus 
quod  adhuc  neophitorum  cordibus  in- 
herebat ,  per  pii  patris  doctrinam  ad 
purum  attentius1'  mundaretur.  Quodsi 
ad  hoc1  onus  suscipiendiTin  resisteret, 
vel  ob  humilitatis  studium  abbas  in  quo- 
libet  coenubio  cunctis  normali  usu  prae- 
esse  non  recusaret. 

(G).    Sacera  vero  Dei  famulus  in  hoc 
se  inquid  exisse  a  Gallorum   finibus,    ut 


30  Capp.  5.  6.     .4  1.  2.  3.  4a.    B\.  2a.b.c.  3a.b.  4. 

Cap.  5.     a)  Anissem  A  2.         b)  interiacentes  A  3.         b*)  ila  A\;    urbes  rell.         c)  ita  A\.  2; 

viderentur  A3.\a.        d)  humani  B  3b.       e)  corr.  illucque  B2c  et  sic  c.  21.  25.  codd.,  monente  P.  Get/er. 

f)  ita  A  1 ;    que  add.  A2.  4a ;    ve  add.  A  3.  B.  g)  om.  A  2.         h)  iuris  add.  B  4.  i)  al.  a  qu.  f. 

astrictus  A  4«.       k)  astrictus  B2a.3a;  asstrictus  B3b.       1)  magis  ^4  4«  cum  B.       m)  ita  Al.  2  cum  B 
85  (ubi  estimaret);    ostensa   (ostansa  A  4«)    benignitas   A  3.    4«.  n)    estima(bat   m.  al.    in   litura)   B2c. 

o)  Dieto  B2c\  m.  al.  superscr.  vel  Dieto  B3a.       p)  Theodo  h.  I.  A\;  Deoto  A2,  ut  supra.       q)  Baiov. 

h.l.Al.        r)  ita  A  1 ;  Avaris  rell.       s)  ita  A  1 ;  sinere  rell.       t)  ita  A  1 ;  petebat,  ut  A  2.  3.  x;  haec  o»i. 

A  \a ;  postulabat,    ut  B.         u)  que  m.  al.  in  litura  B  3a.         v)  postulavit  B  2«.  b.         w)  Postea  quam 

pr.  m.  B  4.         x)  gustavisset  Aia.         y)  et  add.  A\.         z)   ples  B  \.         a)  ita  B4  cnm  A\    e.  1.  rell. 
40  b)  in  eam  pr.  pr.  A\;    in  iam  (iam  in  A  ia)  memorata  provinc(t)ia  rell.  cum  Ax.         c)  ita  A\;    et  t. 

e.  v.  om.  rell.  cum  Ax.         d)  constituerat  B  4 ;  decreverunt  in  mg.  add.   11  3b.         e)  ita  A\.  2 ;  et  pro 

ita  ut  A  3.  4«.        f)  illorum  A  4«.        g)  ita  A  1 ;    dedignaretur  A  2.  x ;    dignaretur  A  3.  4a.        h)  ac- 

tentius  B\.  i)  adhuc  7i4,  corr.  k)  omnibus  add.  A2  cum  Ax ;    cunctis  add.  B.         1)  pr(a)eesse 

pro  f.  pr.  c.  A  2.  3.  4«.  x  cum  B.         m)  om.  A  4«. 
45  Cap.  6.     a)  ante  Sacer  crux  rubra  B  \.         b)  ita  A\.  2;   add.  ait  ^4  3.  4a,  inquid  B.         c)  ita 

scripsi  (Gallorum  regni  supra  c.  2);    Wandalorura  regno  A  1 ;    Gallorum  finibus  rell.  cum  B. 


1)  Enns  fl.     Cf.  Ann.  Einhardi  a.  791  :    ccistra    super    Anesum    posita    sunt,    nam  is 

fluvius    inter    Baioariorum  atque    Hunorum    terminos    medius     currens     certus    duorum 

regnorum  limes  habebatur.  2)  I.  e.  excubare  eadem  notione  adhihitum  atque  incuhare;  cf. 
50  Forcellini  s.  v.  excuhare. 


478       VITA   VEL  PASSIO  HAIMHRAMMl  EPISC.  ET  MART.  RATISBONENSIS. 


Hunorum,  quae  ignoranta  Deum  caeli, 
hoc  estb  Christum  crucifixum,  conver- 
tere  debuisset.  Dum  minime  explendi 
ceptum  iter  licere  sec  agnosceretd,  pro- 
spiciensf  ipsam  terram  optimam,  super- 
ficie  amoenam,  nemorosiss  locupletem, 
vino  copiosam,  ferro  superfluam,  auro  et 
argento  et  purporis1"1  habundantem, 
proceros  viros  et  robustos,  caritate  et 
humanitate  fundatos,  humum  fertilem 
et1'  segetum  habundantem,  iumentis  et 
gregum1'  omniumques,  ut  pene  super- 
ficies  telli*  coopertus"  essev  videbatur, 
melliw  et  apium  copia  epode x  • 2  habun- 
dansy,  piscium  multitudine  in  stagnis  et 
inz  amnisa  infusa,  prospicuissimis0  fon- 
tibus  et  rivolisc  inrigua,  sale,  prout  opus 
erat,  condita.  Urbsd,  ut  praediximus, 
JRadasponae  inexpugnabilis,  quadris  aedi- 
ficata  lapidibus,  turrium  3  exaltata  magni- 
tudine^,  puteis  habundans11.  Cuius  sep- 
tentrionalem  partem  Danubius  suo  rigore 
contra  ortum  suo  cursu  infunditur  fluenta. 
Regionis  montana  fructifera,  pascuis  de- 
dita,  herbis  habundantia l .  feris  saltus  et 
frutecta111  cervis,  alcis11,  bubulis0,  capreis, 
ibicump  et  omnium  bestiarum  atque  fe- 
rarum  generibus  ornata. 


B 

gentem  tepidam  Hunorum,  ignorantem 
Deum  caeli,  hoc  est  Christum  crucifixum, 
ad  fidem  convertere  voluisset.  Dum  enim 
ceptum  iter  agere  se  licenciam  none  ha- 
bere  posse  conspiceret,  duci  populoque  con- 
sensit11.  Videns  etiam  terram  bonam  ac1 
superficiae  amoenamk  nemoribusque1  locu- 
pletem  ac  bonis  omnibus  abundantem, 
viros  proceros n  et  robustos,  humanitate 
et  caritate  fundatos,  humum0  segetibus 
adopertam  q . 


in 


15 


Erat  enim  urbs  ipsa  Radaspona,  cuius 
iam  fecimus  mentionem,  in  expugnatione 
difficilis,  lapidibus  quadris  edificataf  et 
turrium1  magnitudine  sublimis  ac  puteis 
abundans.  Cuius  septemtrionalem  partem 
Danubius  contra  orientem  decurrens  pro- 
prio  rigorek  vallavit ;  sed  et  regio  eidem 
civitati  adiacens  fructifera. 


ao 


25 


Cap.  6.     A  1.  2.  .3.  ia.    B  1.  2a.  b.  c.  3a.  b.  4. 

Cap.  6.     a)  ignorarent  A  Aa.  b)    m.  al.  superscr.  Aia.  c)  sibi  A  4«.  d)  ita  A\.  2; 

add.  supplicanti  duci  consenlit  A  3.  4a,   duci  populoque  consensit  B.         e)  p.  non  h.  B  2c.         f)  etiam 
add.  A  2  cum  B.        g)  ita  A  1 ;  arboribus  add.  rell. ;  nemoribusque   B.        h)  consentit  B  2c.         i)  in  in 
litura  B  2c.         k)  amoeniam  B  1 .        1)  usque  iteratum,  sed  eras.  B  2b.        m)  purpura  A  4a.         n)  pro- 
ceres  B  1  et  pr.  m.  B2b.c.       o)  humanum  pr.  m.  B  4.       p)  ita  A\.  2;  (et  om.)  segetibus  rell.  cum  B.  3 
q)  adopertum  B  2c.  r)  ita  ^4  1.2;    gregibus  omnibus  A  3.  4a.  s)  ita  A  1.  2 ;    ita  add.  (A  3.  4a). 

t)   ita  A  1 ;    telluris  A  2  ;    terr(a)e   A  3.  4a.  u)    ita   A  1 ;    cooperta  rell.  v)   videretur   esse  A  4«- 

w)  ita  A\;  mellis  rell.  x)  ita  .41.2;  om.  A'6.  4a.  y)  ita  A\.\a\  abundat  A(2).  3.  z)  om.  A3. 
a)  ita  A  1 ;    amnibus  rell.  b)  ita  A  2 ;    prospicuissim  : :  s  A\\   prospicuis  A  3.  4».  c)   rivis  A  4a. 

d)    Ursb  A\;    Civitas  ^44a;    est   add.  A3.  4a,   om.   A  1.  2.  e)   ita  A2\    Radarspona  A  1 ;    Radas-  40 

bona  A  3 ;  Ratispona  A  4a.  f )  : : :  idificata  pr.  m.  B  2c  g)  multitudine  A  4«.  h)  per  add.  A  4a. 
i)  turum(?)  pr.  m.  B  4.  k)  rogore  B2a,  corr.  1)  ita  A\.  2;  habundans  et  f.  A  3.  4a.  m)  ita 
4  1.2;    fructeta  A  3 ;    fructecta  A  4«.  n)    ita   A  1 ;    om.   rell.  o)    bubalis   A  2.    4a.  p)   ibi- 

cibus  A  4a. 

l)  Hoc  adnotandum,  adeo  rem  caram  fuisse  purpuram,   ut   ad  significandas  res  pretiosas  45 
una  cum  auro  in  sermone  iungi  soleat.     Forc.  h.  v.         2)   Vocabulum   non   intellego.     Eposite 
pro    expositae   in  V.  Corbin.    c.   16.    legitur.  3)    Turres   duae   cum   moenibus  Regino   vel 

Castris  Beginis  in  tabula  Peutingerana  appictae  sunt ;  cf.  C.  I.  L.  III,  2,  p.  730;  supra 
p.  452. 


VITA   VKL  1»ASSI0  II A I M II \l A M MI    EPI8C.   ET  MART.   RATI8B0NENSIS.       179 


(7).  Sed  habitatores  eius11  neoffiti  eo 
namque1'  in  tenipore  idolatriain  radicitus 
ex  se  non  extirpaverunt,  quia'1  ut  patrea 

6  calicem  Christi  comniune  '  et  deinonioruin 
suisque'1  prolibns1  propinaveruntk.  Unde 
superno  inspiraniine  venerabilis  pontifex 
ea1  quae  prospexerat  idolatria  funditus 
eradicare111    decreverat,     et     cuin    huius 

10  terrae  rurem0  pectoris  inhabitantiuni  •' 
commendaverit ''  fidei  semina ,  ut  in 
augmentum '  frumentum  iam  doctrine 
consummatum"  conderet  horreisv,  in  no- 
vissimisx  gloriosam  in  loco  consequeretv 

15  mortem,  \rt  regio  in  qua  inorabatur  in 
campum  sufficeret  certaminis.  Haec  eoc 
meditante,  seque*  continuo  per  trien- 
nium  satagebat,  per  urbes  infra  praedicti 
principiss  fines,  per1  opida,  per  vicos  et 

20  fidelium  domos  discurrens,  instantissime 
curae  intentus,  aliis  fidei  sernina  plan- 
tabat  in  pectore,  aliis  vitia  sacacae '  ser- 
mone  radicitus  ex  corpore  abscedebatm. 
Contra  mites   humilis  apparuit,    conti'an 

25  potentes  erectus  leonis  fortitudinem  osten- 
debat,  et1'  quicquid,  excepto  singulari 
habitu,  a  fidelium  reciperat  manibus, 
cum  gratiarum  actione  indigentibus  in- 
pertiebat l . 

30  (8).  Dum  haec  diutius  ageretura,  etb 
poene  omnibus  huius  terrae  latibulis  doc- 
trina  illius  perlustrare  videretur,  vir  sanc- 
tissimus    per   spiritum    providens0   finem 


(7).    Sed   habitatores    aeophiti  eo  ad- 

hnc    tempore    idolatriam''     funditus   a    86 

iiiiniine    reppulerunt,    quiae    ut    patn 
daemonibusg  aefanda  sacrificia   propina 
bant.      Unde    superno    spiramine    vene 
randus  Dei  cultor  eas  quaa  viderat  pro- 
fanationes  funditus  eradicare  decreverai 
et  cumn  huius  terrae  viris  fidei  semina 
spargendo    commendaret,     egit ,    ut    in 
augmento1'  frumentum8    doctrine   recon- 
deret  in  cordibus  subiectorum  et  in  no- 
\  Lssimis  gloriosamw  mortem  consequeretur 
passionis,    ac    regio    in    qua    morabatur 
sufficeretz  incampuma  certaminis.  Haecb 
eo    iugiterd    meditantee,    per  ti*iennium 
satagebat    infra    praedicti   principis   ter- 
minos,     per    urbes     quoque    et     fidelium  Greg-pial- 
domos    discurrere    ac  instanti    cura  aliis'1 
in  pectore  fidei  semina  plantare;  sed  et 
vitia    a    cordibus    plurimorum    radicitus 
amputabat.      Contra    enimk    mites1    hu- 
milis  apparens,    contra   potentes   erectus 
leonis  fortitudinem  ostendebat,  nam  quic- 
quid    a°    fidelium     manibus    perceperat, 
cum(1    gratiarum    actione1'    indigentibus 
vultu  hilari  impertiebats. 


(8).  Cumque  haec  diutius  ageret,  et 
pene  omnes  doctrine  illius  salutaria  verba 
perlustrarent,  vir  sanctissimus  finem  vite 
per  spiritum  sibi  adpropinquantem  videns, 


Capp.  7.  8.     A  1.  2.  3.  4a.    B  1.  2a.  b.  c.  3a.  b.  4. 

35  Cap.  7.     a)  illius  A  4a.       b)  ita  A  2  (cf.  c.  9) ;  nam  A  1 ;  om.  A  3.  4a.       c)  idolatrium  pr.  m.  corr. 

idolatriam  B  1.  d)  qui  autem  p.  A2.  e)  ita  B2a.b.c.  4;  qui  rell.  f)  ita  Al;  commune  A2; 
communem  A  3.  4a.  g)  domonibus  B  1.  h)  que  om.  A  4a.  i)  ita  A  1 ;  filiis  rell.  k)  propin- 
naverunt  A  1 ;  propinabant  rell.  cum  B.  I)  ita  .4  1.2;  eam  quam  p.  i(y)dolatriam  A  3.  4a.  m)  radi- 
care  Al.  n)  in  add.  B  4.  o)  ita  .4  1.2;  rure  pectori  A±a;  rudibus  pectoribus  A3.  p)  in  abun- 
40  dantium  A  2.  q)  ita  A  1.  2 ;  eommendaret  A  3.  4a  cum  B.  r)  agmento  B  2c,  corr.  s)  d.  fr.  B  2a.  b. 
t)  ita  A\.  2;    augmento  A3.  4a.  u)  consumatum  A\.  v)  atque  ut  add.  A3.  w)  gloriam(?) 

pr.  m.  B  4.         x)  que  add.  A  4a.         y)  ita  A  1 ;    consequeretur  rell.         z)  sufficit  B  4,  corr.         a)  cap- 
b)  crux  rubra  in  mg.  B  1.        c)  (eo  om.)  meditans  A  4a. 
f)  ita  A  1 ;    om.  rell.         g)  principes  A  4a.  h)  om. 

1)  mitis  humiles  pr.  m.  B  2a.       m)  ita  A  1 ;  abscid.  rell. 
q)  m.  al.  superscr.  B  2b.         r)  actiones  pr.  m.  B  2b. 
m.  al.  corr.  inpendebat  B  2b.         t)  inpertiebatur  A  3. 

Cap.  8.     a)  ita  A  1 ;  agerentur  rell.         b)  ut  A  1.         c)  previdens  A  4a. 


pum  B  1. 
B  3a.  b,  corr. 
45  k)  eras.  B  1. 
p)  ut  A3. 


d)  igitur  B  1.        e)  mediante 

B  4.  i)  ita  A  1 ;    sagaci  rell. 

n)  cotra  A  4«.       o)  eras.  B  3a. 

s)  impendebat  B  2a  ;    intendebat 


1)  Idem  locus  e  Gregorio  depromptus  supra  c.  2,  p.  474.  legitur. 


480       VITA  VEL  PAS8IO  HAIMHRAMMI  EPISC.   ET  MART.  RATISBONENSIK. 


Greg.Diai.  suae:l   vitae  adpropinquantemb,  utc  eum 

1)8. 

omnipotens  Deus  a  vinculo  laboris  suid 
solvens  sibis  sociare  et  perenni  gaudio 
remunerare11  voluisset,  qui1  intrepidus 
expectabatk,  ut  robustus  gennicus1-1  in 
certaminis  campo 2,  clippeo  calippe  *"■ 3  in- 
visibile0  munitus,  suip  evocationis  ac 
remunerationis r  diem ;  et  nihilominus 
certiss  temporibus  die  noctuque  in  anti- 
quumv  hostem  orationis  mucrone"  ex- 
tenso  brachio  iaculari  non  cessabat. 
Coepit  namque  licentiam  a  cunctis  inha- 
bitantibus  poposcerea,  ut  orationis  studio 
adb  Romam  irec  licentiam  ei  concedere 
deberent.  Erat  enime  conversabilis f 
suprag  modum  tam  cum  feminis  quam 
cum  viris,  quorum  sollertem  in  pectoris 
venis  conditam11  gerebat1  curam;  quibus, 
ut  praevaluit,  singillatim  irrigabat  pec- 
tora.  Et  ubi  communis  non  sufficeret m 
illata,  diligentissima0  impertiebat1'  se- 
creta,  ut  poene  nullus  pertransisset,  in 
cuius  corde'1  vel  scintillam  non  sereret1- 
divinam. 

(9).  Eo  namque  tempore  praedictus 
etb  inluster0  dux  praenotatae  gentis  ha- 
bebat  filiam  vocabuloe  Otaf,  que  suos 
libidine  atque  suadente  diabolo  a  cuius- 


B 

quo  eum  omnipotens  Deus  a  vinculo  la- 
boris  solvens  sibi  sociaree  ac  gaudiof 
perenni  remunerari  decrevisset,  intre- 
pidus,  veluti  robustus  athleta  in  certa-  & 
minis  campo,  munitus  clippeo  invisibili, 
suae  vocationis  diem  expectabat" ;  et 
nihilominus  die  noctuque  in  antiquumq 
hostem  mucronem  orationis  extenso  bra- 
chio  iaculari1  non  cessabat.  Interea11  io 
vero  coepit  licentiam  tam  a  duce  quam 
a  populo  postulare,  ut  orationis  et  pie- 
tatisx  gratia  adv  liminaz  beatorum  apo- 
stolorum  Petri  et  Pauli  Eomam  ire  per- 
mitteretur'1.  Erat  enim  conversabilis  15 
ultra  modum  tam  cum  viris  quam  cum 
feminis,  quorum4,  prout  valuit,  pectora 
singillatim  inrigabat.  Et  ubi  communiter 
nonsufficeret,  secrete  cura  diligentissimak 
studuit  ref ormare,  ut  pene [  nullum  prae-  20 
teriret,  in  cuius  pectore  vel11  scintillam 
non  insereret  divinam. 


25 


(9).  Eo  namquea  tempore  praedictus 
et  inlusterd  dux  praenotate  gentis  ha- 
bebat  filiam  nomine11  Otam1,  quae,  ini- 
mico  suadente,  propriak  libidine  succum- 


Capp.  8.  9.     Al  (ad  l.  U).  2.  3.  4«.    B\.  2a.b.c.  3a.b.  4. 


30 


Cap.  8.     a)  ita  A  1.  2;  vit(a)e  su(a)e  ^4  3.  4a.         b)  ad  |  pinquantem  A\.         c)  ita  A\.  2;   quo 
A  3.  4«  cum  B.  d)  sui  s.  om.  A\;    solvens  B.  e)  sociari  B3b.         f)  g.  (e  corr.  sociare?,)  per- 

euni:  B  4.         g)  eum  add.  A  (2).  3.         h)  rcmunerari  A  3.  i)  quasi  A  4a.  k)  (exp.  hic  om.,  sed 

v.  n.  r)  et  rob.  A  4«.  1)  ita  A  1 ;    adleta  vel  athleta  rell.  cum  B.  m)  ita  A  1 ;    om.  rell.  cum  B. 

n)  expectebat  B2a.        o)  ita  A\;  invisibili  rell. ;  i.  m.  ante  in  c.  A2.         p)  ita  A\;   su(a)e  vocationis  35 
rell.  cum  B.        q)  anquum  pr.  m.  B  4.        r)  exspectabat  h.  I.  add.  A  3.  4a,  post  diem  A  2.        s)  t.  c.  A  4«. 
t)  iacu : :  lari,  ras.  la  B  4.        u)  Iterea  B  1.         v)  antiquum  —  c.  9.  magis  deberent  desunt,  folio  deper- 
dito,  A\.  w)   ita   rell.;    mucroncm    A  4ffl.  x)   vel   ab    omni  add.  B'Sb;  post   pietatis   duo  verba 

erasa  BSa.         y)  a  corr.  ad  B3a.         z)  lumina  pr.  m.  B  4.         a)  ita  A2;    deposcere  A  3.  4a;    postu- 
lare  B.        b)  ita  A  2 ;  om.  A  3.  4a.        c)  ire  lic.  versu  exeunte  om.  A  4a.        d)  permittitur  pr.  m.  B  3b.  40 
e)  ei  A  4a.       1')  ita  A  3 ;  converbalis  A  2 ;  conservabilis  A  4a.        g)  (s.  om.)  modus  A  ia.        h)  om.  A  3. 
i)  ita  codd. ;   regebat  Suysk.  k)  diligentissime  B  2a.  b.  1)  om.  B  3a.  b.  m)    ita  rell.  cum  B ; 

suffitiebat  A  4a.         n)  om.  B  2b.         o)    ita  codd.  cum  B ;   diligentissime  Suysk.         p)  ita  A  4a ;    imper- 
tiebatur  rell.         q)  om.  A  2.         r)  ita  A  2  ;    seminaret  A3.  4a ;    insereret  B. 

Cap.  9.     a)  t.  n.  B3b,  corr.         b)  ita  rell.  cum  B;    om.  Aka.         c)  illustris  A  4a.  d)  illu-  45 

stris  B  4.  e)    ita  A  (2).  3   (cf.  supra  p.  473, 1) ;    nomine   A  4a   cum  B. 

Otam  Ala.  g)  ita  A2;  om.  rell.;  propria  1.  B.  h)  vocabulo  B3a. 

Otam  corr.  Utam  B3b  (6tam).         k)  propri(a)e  libidini  B3a.b.  4. 


f)    ita  A  2 ;    Otam  A  3 ; 
i)   (0  e.  corr.  )tam  B  3a  ; 


l)  I.  e.  gymnicus.         2)  Greg.  Dial.  II,  3 :  certaminis  campum  quaesivit.         3)  I.  e. 
chalybe.  4)  A  addit:  sollertem  in  pectoris  venis  conditam  gerebat  curam,  quibus. 


50 


VITA    VKL   PASSIO  HAIMIIKAMMI   EPISC.   ET  MART.    RATISBONKNSIS.      481 


dain  iudicis  filio  auncupante8  Sigibaldob 
fuisset'  devicta,  ita  uts'  in  utero  conci 
peret.     Coeperunt   utrique  inter1   semet 

5  ipsos  congemiscere l ,  dum  iam1"  minime 
stnprum  abscondere  potuerunt".  Facto0 
invicem  consilio,  ad<l  sanctissiini  viri 
Haimhrammi '  episcopi  pedibus  '  provo- 
luti  sunt,  seu  in  stupro  deprehensos  essev 

10  insinuant,  etw  nullo  modo  cruciatusx 
evadere  possent,  nisi  illius  pietatis  in- 
spiramine  supernus  iudex  lapsis  porre- 
xisset  manum.  Plus  eniin,  ut  peccan- 
tium  mos  estil,  praesentes  penas  pertime- 

15  scebant0  quam  perpetuos'1  cruciatus  ani- 
marum.  Coepit  itaque  sanctissimus  *  vir 
geinentium  condolere  sermonibus,  com- 
missum  tamen  peccatum  acriter  incre- 
pando    arguens'1,    animae    damnationem 

20  pertimescere  magis  deberent1  insinuans111 
quam  temporalem0  corporum  suppli- 
cia.  Penitentiae  modum  his q  indi- 
cans1",  pietatiss  manum  non  subtrahens, 
quibus*   silentio  indicans,   ut  super  eum 

25  commissum11  scelum  mittere  deberenturv, 
ut  facilius  evaderent  cruciatosx.  Prae- 
sciebat  venerandus  pontifex,  uty,  si  hocz 
in  publicuma  everteretb  crimenc,  nullod 
modo    his    veniam  a  patre    puelle   impe- 


/»* 
bens0  a'1  cuiusdam  Ludicis6  filio  auncu- 
pato  8igibaldoh  devicta  concoepit.  ('<><•- 
perunt  itaque  Lnvicem1'  dolentes  geinere, 
duni  iain  stuprum  abscondere  minime 
potueruntp,  et  consilio  inito,  ad  beati 
Dei  martyris  Eemmerammi1  vestigia8 
provoluti,  in  stupro  se  esse  deprehensos 
insinuant,  ac  nullo  modo  cruciatus  pos 
senty  evadere1",  nisi  spiramine  illius  pie 
tatis  iudex  supernus  lapsis  brachium 
porrexisset.  Nam,  ut  moris  est  peccan- 
tium,  plus  poenas  praesentes  pertime- 
scebant1*  quam  perpetuos  cruciatus  ani- 
marum.  Coepit  itaque  sanctissimns6 
vir  gementium  condolere  sermonibus, 
commissum  tamen  peccatum  arguens, 
damnationemque"  animae  pertimescere 
insinuat1  magis  quamk  temporalia  corpo- 
ralis11  poenae  supplicia.  Modum  tamen 
poenitentiae  indicavit1',  pietatis  manum 
non  subtrahens,  sed  sub  silentio  iussit, 
ut  commissum  scelus  super  eum  in- 
mitterent,  quo  diros  facilius  evaderent 
cruciatus.  Sciebat  enim  idem  venerandusw 
pater,  quia,  si  hoc  scelus  evolveretur  in 
publicum,   nullo  modo  se  a  patre  puelle 


30 


Cap.  9.     A  1  (a  l.  20).  2.  3.  4a.    B  1.  2a.  b.  c.  3a.  b.  4. 

Cap.  9.     a)  nuncupato  A  \a  cum  B.         b)  Sigebaldo  A  4a.  c)  bis  scr.  B  2c.         d)  ad  B  2<\ 

e)  f.  i.  B  1 ;    f.  om.  B2c.  f)    ita  A2;    est  rell.  g)    ut    in    versu  c.rennte  om.  Aia.  h)    Sigi- 

paldo  B\.  i)    intra  A\a.  k)    inter    se    dol.    B2a.b.  1)    Et    add.  A\a.  m)    m.  i.  ^14«. 

n)  potuissent  A  4a.         o)  autem  add.  A'S.         p)  ita  B2c.  4;    potuerint  B  1.  2a.b.  34;    potuerant  B  3a. 

35  q)  om.  AAa.  r)  ita  B2a.  3b;  Emmerammi  plerique.  s)  vegia  B  3b,  corr.  t)  Heimeramni  /(.  /. 
A  4a.  u)  ita  A  2 ;  que  add.  A  3.  4a.  v)  ita  A  2  cum  B ;  om.  A  3.  4a.  w)  ita  A2;  et  —  posse  A  3 ; 
ut  —  potuissent   A  4« ;    ac    —   possent   B.  x)    ita   A  2.  4a   cum    B ;    cruciatum    A  3.  y)    posset 

eadem   m.    corr.   possent    7^3a;    posse    B4  et  e  corr.  B2a.c.  z)    om.  B  \.  a)    ita   rell.    cum    />'; 

esset  A  4a.  b)    pertimescebat    B  2c   (corr.).  3b  (corr.) ;   (per  m«s.)timescebant   e   corr.    B  3a ;    perti- 

40  mescent  pr.  m.  B  4.  c)  ita  rell.  cum  B;    pertimescunt  .14».  d)  ita  rcll.  cum  B;    perpetue  A2. 

e)  v.  s.  B2a.b.  f)   vir  s.  A  ia.  g)   que  om.  B  4.  h)  om.  Aia.  i)  insinuant  pr.  »i.  B:\h. 

k)  per(?)  add.,  sed  eras.  B2b.  1)  ita  A2;  debere  A  3.  4a.  m)  in  insinuans  redit  A  1.  n)  cor- 
porulis  pr.  m.  B  2c ;    corporos  corr.  corporalis  B  3«.  o)  ita  A  1 ;    temporalia  rell.  cum  B.  p)  ita 

B  4  et  m.  al.  e  corr.  B2b.c\  iudicavit  rell.         q)  hiis  A  4a,  saepe.         r)  ita  A\;  indicavit  rell.  cum  B. 

45  s)  que  add.  A\a.  t)  ita  A\;  (q.  om.)  sub  (om.  A  2)  silentio  eis  praecepit  (illis  iussit^!4a),  ut  rell.\ 
sed  sub  sil.  iussit,  ut  B.  u)  ita  A  1 ;    comm.  scelus  (sc.  c.  A  4a)  rell.         v)   ita  A  1 ;  deberent  reU. 

w)  verabilis  corr.  venerabilis  B  2c.  x)  ita  A  1 ;  cruciatus  rell.  y)  om.  A  4a  (sed  cf.  n.  c) ;  quia  H. 
z)    homo   A3.  a)   puplicum   A  1,   corr.;    (c   expunct. )\mhicum   A\a.  b)    ita   A\.  2;    eveniret 

^4  3.  4a ;    evolveretur  B.         c)  quia  add.  A  4«.         d)  nullum  m.  A  1. 


50  1)  B:  ad  - 

SS.  R.  Meroving.    IV. 


vestigia. 


61 


482       VITA    VEE   1'ASSIO    HAIMHRAMMI   EPISC.   ET  MART.   RATISBONENSIS. 


trare  potuisset'1.  Tunc  se  criminis  alieni 
reum  fieri  optulit,  ut  ab  his  flagellum 
quam1    pertimescebant  everteret«. 

(10).  Accepta'1  a  principe  licentia, 
salutatis  ab  cunctis,  tam  a  duce  quam 
prolibus0  et  satrapum'1  terraee,  egres- 
sionis1  illius  tota»  civitas  in  funere'1  con- 
versa  est,  tam  egeni  quam  locupletes l , 
ne  tantik  pontificis  orbati  permanerent1. 
In  cuius  comitatu11  clericorum  cautela 
adsecuta  est.  Erat  enim  vir  sanctissimus 
prophetiae  spiritu  plenus  * ;  ut  legentibus 
occasionem  subtraham,  prophetiam11  illius 
inter  multas  unamv  innotesco. 

(11).  Cum  veroa  exb  urbe  exiret  virc 
venerandus,  quendam  relegiosum  presbi- 
terume  nomine  Wolfleicum1  ad  se  accer- 
serat1;  prophetiae  spiritu  secretum  in- 
dicans,  ait:  'Adtende,  dilectissime1  mim 
frater,  ut°  ne  cui,  me  vivente,  dixeris  *. 
Cum  r  enim  diversis  cruciatibus s  ex 
cuiusdam  crimine1  vitam11  finisse  au- 
dierisv,  tunc  daturw  intellegi,  ut  omni- 
bus  in  sacris  constitutis  ordinibus  denun- 
tiare  debeasy,  ut  ne  eorum  quis  ignavie2 


B 

hisb  veniam  impetrare  potuissec.  Tunc 
se(1  alieno  criminie  obvium  tulit,  ut  ab 
eis   flagellum    averteret,    quod  timebant. 

(10).    Igitur,    accepta  licentia  a  prin-  5 
cipe  et  salutatis  tam  duce  quam  primo- 
ribus  terrae,    profectus    est.     Egrediente 
autem  illo  urbem,  omnes  in  luctum  con- 
versi   sunt,    tam    egeni  quam  locupletes, 
ac,    ne   tanti111   patris   umquam    absentia  10 
orbarentur0,  optabant1'.     In  cuius  comi- 
tatu  cautela'1   est1'  adsecutas  clericorum. 
Erat    enim    vir    iste    prophetiae    spiritu 
pollens,  et  ut  legentibus  occasionem  sub- 
trahamw,    prophetiam    eius   inter  multas  15 
alias  unam  innotesco. 

(11).  Cum  enim  ab  urbe  sepe  iam 
dicta  venerabilis  pater  exiret,  quendam'1 
religiosum  presbiterum*  Wolflaichum'1 
praecepit  arcessirik,  et  secretum  prophe-  20 
tiae  spiritu  indicans,  ait:  'Adtende,  mi11', 
inquit,  'dilecte  frater,  nep,  queq  ab  ore 
meo  perceperis.  cuiquam  me  superstite 
innotueris.  Sed  cum  diversis  me  crucia- 
tibusx  cuiusdam  crimine  vitam  finire  25 
audieris,  omnibus  in  sacro  ordine  subli- 
matisa   denunties,    ne   quis   eorum  huius 


Capp.  9—11.     .4  1.  2.  3.  4«.    B  1.  2a.  b.  c.  Sa.b.  4. 

Cap.  9.     a)  potuisse  A  3.       b)hinc5  3a.        c)  potuisset  4.       d)  se  alieno  eadem  m.  superscr.  B  Sa. 
e)  ini  in  litura  B  3«.         f)  ita  A  1 ;    quod  rell.         g)  ita  A 1 ;    averteret  rell.  cum  B.  30 

Cap.  10.     a)  add.  igitur  A  2,    itaque  A  4a.  b)  ita  A  1 ;    om.  rell.  c)  ita  A  1 ;    prole  rell. 

d)   ita  scripsi;    satratum  4  1;    satrapis  rell.  e)  ita  41;    (statim  add.  A±a)    profectus  est  add.  rell. 

eum  B.       f)  ita  A  1 ;  In  egressione  autem  illius  rell. ;  Egrediente  autem  illo  urbem  B.       g)  tot  c.  A  1 ; 
c.  tota  4  4«.  h)  ita  4  1;    luctum  rell.  cum  B.  i)  add.  et  .43,   eo  Aia.  k)  ita  A  1.  2  (ubi 

praesentia  post  pontif.  add.);    tanto  pontifice  A  3.  4a.  1)  optabant  add.  A2  cum  B.  m)  p.  tanta  35 

(corr.  tanti^)  B  2c.  n)  etiam  add.  A  4a.  o)  orbaretur  B  1,   co-rr.  pr.  m.  p)  obtabat  corr.  obta- 

bant  B  2c.  q)  caterva  est  in  litura  B  Sb.  r)  in  litura  B  3«.         s)  secuta  B  Sa.         t)  ita  .4  1.  2 ; 

et  add.  AS.  4«  cum  B.         u)  prosapiam  A  1.         v)  veram  Aka.         w)  subtrahens  B2a.b. 

Cap.  11.     a)  ita  4  1;    enim  rell.  cum  B.  b)  ab  4  4«  cum  B.  0)  exiretur  pro  e.  vir  4  3. 

d)  quondam  pr.  m.  B2c.  e)   om.  4  3.  f)   ita  4  1;    Wolflecum  4  3;    Wolfletum  4.4«;    Wulfre-  10 

cuum  A  2 ;    Wolflaichum    B.  g)   in   litura    B  3«.  4.  h)    Wolflai(cum  e  corr.)  postea  delet.  B  Sa ; 

Wolflaicum,  m.  al.  delet.  i  BSb;    Volflaicum  B 4.         i)  ita  4  2;    accesserat  4.1;  accersierat  4  3.4«;  et 
add.  A  4a  cum  B.  k)  accersiri  B  2c.  3«.  b.  4.  1)  dilectisseme  4  4a,  corr.  m)  ita  4  1.2;  om. 

4  3.  4a.  n)   mihi,  pr.  m.  exp.  hi  B  1.  o)    ita  4  1.  2;    et  4  3.  4«.  p)    in   mg.   suppl.  BSa; 

nec  B  4.        q)  que  in  litura  B  Sa.        r)  Etenim  cum  d.  4  4a.        s)  cruciatus  4  4«.        t)  cremine  4  4a.  45 
u)  me  ante  vitam  add.  A  2,  p>ost  v.  A  S.  4a.         v)  cognoveris  4  3.         w)  detur  4  2.  4a ;   manifesta  pro 
t.  d.  i.,  ut  4  3.         x)  pro  superscr.  BSa\    ex  add.  4.  y)  ita  4  1.  2;    studeas  4  4a;    d.  d.  om.  4  3. 

z)  signa  vite  4  4a.         a)  sublimitatis  B  2c ;    sublimatus  B  Sb  et  pr.  m.  B  4. 


1)  B:  innotueris. 


VITA  VEL  PASSIO  HAIMHRAMMI  EPISC.   ET  MART.   RATISBONENSIS.       483 


delinquata,  ut  huius  criminis  noxium 
me  iudicet  et  quasi  imitando  huius  rei 
exemploc  exd  suo  labetur0  statu,  quia 
5  docentium  reprehensionem  radicitus  ex- 
tirpare  depromimus'1:  et  quamvis  crimine 
innoxius  absistatk,  tamen  exemplis  sec- 
tantium  atque  detrahentium  in  peccato 
animas  fovet,  cum  se  a  pravorum  exem- 

10  plis  minime  abscondit'.  Sicque  prophetie"1 
spiritam  eum  habuisse  nimirum  constat, 
ut  relegiosus  et  praenotatus1'  presbiter'1 
post  gloriae1'  remunerationis  beati  ponti- 
ficis   ad  cunctis*    quos  reppereri1  potuit 

15  in  sacris  positis11  ordinibus,  utv  sacer 
prosagine1  secretum  se  revelassex  testatus 
est,    eta    huius    esset   innoxius  crimine1'. 


20 

(12).  Venerabilis  Dei  episcopus,  ut  polli- 
citus  est,  apostolorum  sea  liminaa*  simulat 
quaerendic ;  inconscius'1  tamen  non  fuerat 
finem1  rei  quod»  accederat.  Carpendo11 
25  iter  quem1  praedixerat  dierum  trium 
cursum"1  expleverat"  ;  ad  locum  dilectum 2 
cum°  pervenerat1',  occansionem'1  egre- 
dere1  contulerat11.  Erat  namque  in  loco 
fons 3,    qui    prospicuas    emanabat    aquas, 


/; 

criminis  me  noxium  iudicare  conetur,  e1 

quasi    imitando    meae    pravitatis1'    exeva 

plum    ex    proprii    ordinis   statu  valeant' 

deviare,  quia  docentium8  reprehensionem 

radicitus  ■      eradicare     depromimus :     e1 

quamvis   crimine    (jiiis  absistat  innoxius. 

exemplo  tamen  sectantium  vel  detrahen- 

tium  in  peccato   animas  fovet,    cum    se ' 

a    pravorum    operibus    non    abscondit"  . 

Sicque0     eum     prophetiae     epiritum     ha-    Gre&.M. 
^  L      L  L  Dlal.  III,  8. 

buisse  nimirum  constat,  quia  venerabilis 
praenotatus  presbyter  post  passionis  et 
remunerationis  eius  gloriam  cunctis  sacr<> 
ordiniw  dedicatis,  ut  iussus  fuerat,  diln- 
cidarey  temptavit,  et  quia  idem'/-  martyr 
et  venerandusc  pater  Hemmerammus'1 
ab  huiuscemodi  esset  opere  alienus, 
cunctis  ex  intimo  cordis  amore  pro- 
ferebat. 

(12).  Igitur  venerabilis  Dei  episcopus, 
ut  pollicitus  est,  apostolorum  limina  se1' 
quaerere  simulat,  sed  tamene  non  in- 
scius,  quod '  circa  finem  accideratk  vitae. 
Expleverat  itaque  cursum  dierum  trium, 
donec  ad  locum  dilectum  pervenit,  ubi 
et  suis1'  occasionem  egrediendis  contu- 
lerat.  Erat  namque  in  loco  eodem  fons, 
qui  perspicuasw  aquas  emanabat ,  ubi   vic-  tb.ii.i. 


3t)  Capp.  11.  12.     Al.  2.  3.  4«.    B\.  2a.  b.  c.  Sa.b.  4. 

Cap.  11.     a)  ita  A  1 ;  dehquata,  om.  ut  A2;  delinquat  nec  A  3 ;  derelinquat  nec  A  4«.       b)  par- 

vitatis  J51.  2b  (pr.  m.).  3b.         c)  ita  A\;  exempla  rell. ;  exemplum  B.        d)   et  A  2.         e)  ita  A\.  2; 

labatur  A  3.  4«.  f)  valeat  B  2a.         g)  ita  rell.  cum  A ;    delinquentium  B  3«.  b.         h)  debemus  A  3. 

i)  radicitur  B\.  k)  obsistat  Aia.  1)  se  superscr.,  a  om.  B  4.  m)  ita  rell.  cum  B;    om.  A  \. 

35  n)   absondit  B  \.         o)  sique  B  4,  corr.         p)  prenominatus  A  4a.         q)  prebiter  A\.         r)   ita  A\.  2; 

gloriam  A  3.  4«.         s)  ita  A  1 ;  cunctos  rell.         t)  ita  A  1 ;   reperire  rell.         u)  ita  .4  1.2;   ord.  positis 

(positos  A  4a)  A  3.  4a.  v)  ita  A\;    ut  sacro  praesagio  A  2 ;    haec  om.  A  3.  4a.  w)  ordine  B  3a ; 

ordini:,  ras.  s  BSb.       x)  malim  revelasset.       y)  deluc.  BSa.b.       z)  hidem  pr.  m.  B2c.       a)  ita  A  1.  2; 

ut   A  3.  4a.  1))    ita  A  1 ;    criminis   rell.  c)    venerabilis  B  2c.  3«    (ubi  bilis   in  litura).  d)  ita 

40  B  2a.  Sb ;    Hemmeramus  B  2c ;    Emmerammus  plerique. 

Cap.  12.    a)  se  om.  A  4«.       a')  ita  A  3,  post  simulat  A  4a,  post  quaerendi  A2;  om.  A  1  (sed  v.  c.  \b); 

habet  post  apostolorum  B.        b)  sequere  (cm-r.  sequi>  sim.  B 4.  c)  ita  A\.  2;    qu(a)erenda  ^13.  4«. 

d)  ita  A  1 ;    inscius  reU.  cum  B.         e)  etiam  B  Sa.         f )  ita  A  \.  2;   finis  A  3 ;   versu  exeunte  om.  A  ia. 

g)  ita  A\;    qu(a)e  acciderat  rell.  h)  ita  A\;    Carpendi  (Carpenti  A2)  itineris  rell.  i)   ita  J5  4 

45  cum  A;  quid  rell.       k)   ita  B 4  cum  A;  acciderit  rell.       1)  quod  A  4«.       m)  ita  rell.  cum  B;  om.  A\. 

n)  ita  A\;    et  add.  rell. ;    donec  add.  B.  o)  om.  A  4a.  p)  perveniret  A  2.  q)  ita  A  1 ;    que 

add.  A  4a.  r)  sui  et  superscr.  voti  B  Sa.  s)   (promere  in  Ntura)ndi  et  m.  al.  add.  Deus  ei  B  3«. 

t)  ita  A\;    egredi  A  2.  3 ;    egrediendi  A  4a.  u)   ita  rell.  cum  B;    non   tulerat  A  4a.  v)    perspi- 

cuans  A  2.         w)  spicuas  B  1. 


5o  l)    Prosago   pro   praesagium    accipitur, 

3)  Fons  dictus  Emmerammsbrunnl.     Sepp. 


2)    Scilicet    ad    villam    Helphindorf.      Sepp. 


Gl* 


484       VITA  VEL  PASSIO  HAIMHRAMMI  EPISC.   ET  MART.   RATISBONENSIS. 


A 

ubi  victoriae  in  agonea  quam  optabat 
certaminis  elegeratc  campum.  Se'1  cuius- 
dam  rei  quasi  expectandi"  simulat11,  ut 
discipulorum  mirarenturk  agmina,  cuius 
rei1  pontifici"' cura  inesset  pectore".  Fac- 
tum°*  est  autem,  dum1'  praenotati  ducis 
filia  in  stupro  aperte  reprehensa  fuisset, 
ita"  ut  patris  praesentaretur  obtutibus, 
et  coram  adstantibus  inquisita,  quis  haecv 
nefandam  auderetur  committere  senten- 
tiam,  uty  tanti  viri  sobolem7'  praesump- 
sisset  cummistioneb  sotiari:  ilia  namque 
exterrita  et  nimio  pavore  perculsa.  epi- 
scopi  se  commiscione  hoc  contegissee  pro- 
fessa  est.  Pater  vero,  temporaliss  glorie 
indomitus,  in  vehementissimam  exarsit 
iram,  itak  a  suis  vix  contentus1,  ut  pro- 
prias  in  eam1"  non  inmitteretur"  manus 
et   suam1'    ense    prostraretur'1   sopolam1'. 


(13).  Dum  hoc  perficere  nona  posse 
se  cerneret,  tunc'1  privavite  eam  sub- 
stantiis  rebusque  omnibusf,  in  exiliie 
damnationem  in  Ausoniam111  direxit,  in 
qua  damnatione0  praedicta  iam  femina 
usque  ad  mortis  permansit  diem.  Erat 
nanique1'     ei     germanus    nomine     Lant- 


B 

toriae  in  agone  quam1'  optabat  campum 
certaminis  elegite.  Seque  cuiusdam  reif 
expectando '  simulat,  ita  ut  agmen  disci- 
pulorum  miraretur,  cuius  rei1  cura  ponti-  5 
ficis  pectus  oneraret.  Factum  est  autern0, 
dum  praenotati  ducis'1  filia  in  stupro 
aperte1'  reprehensas  fuisset,  itaut*  patris 
obtutui  praesentaretur,  et  coram  adstan- 
tibus  inquisita,  quis  tam  nefandamv'  10 
huiuscemodi  rem  in  tanti  viri  sobolex 
inlicite  agere  praesumsisset  et  eam  coitu:i 
iniquo  violaret:  terrore  nimioe  perculsa, 
prae  pavore  vix  spiritum'1  ex  imo  resu- 
mens,  episcopi  beati  Hemmerammif  com-  15 
mixtione  gravidam11  se  fuisse  fatebatur 
et  obpressam ' .  Unde  hac  responsione 
pater,  temporali  gloria  elatus,  in  iram 
vehementer  exarsit,  ita  ut  subito  ac°  vi 
exiliens,  sobolem  enses  proprio  proster-  20 
neret,  nisi  virorum  adsistentium  manu 
puella  raperetur*   ad  vitam. 

(13).  Tuncb  quoque  privansc  eam 
substantia  rebusque  omnibus,  in  Auso- 
niamh  exilii1  damnationemk  tempore1  25 
perpetuo  religavit11,  atque  in  hac  dam- 
natione  mulier  usque  ad  mortem  per- 
mansit.  Erat  autem  illi  germanus  Lande- 
pertus'1   nomine,    qui  dum  sororis    suae1' 


Capp.  12.  13.     A\.  2.  3.  4«.    B\.  2a.b.c.  Sa.b.  4.  30 

Cap.  12.     a)    agonem    quem    .4  4«.  b)    quem   B  4   et    m.    al.    BSb.  c)    camp.    el.    Aic 

d)    Sed  A  4«.  e)   git  periit  B  1 ;    eligit  pr.   m.  B  2c.  f)    m.  al.  add.   cura  B  2c,    eventum  B  3a, 

finem  B  36.  g)  exspectande  A  4«.  h)  ita  rell.  cum  B  et  pr.  m.  A  1.  i)  exspectar(e  in  litura) 

BSa-    expectando    —   rei   om.    B 4.  k)   ita   A\;    miraretur   agmen   rell.   cum  B.  1)   om.   A±a. 

m)  ita  A\;  pontificis  rell.         11)  pectori  Aia.         o)  om.  B  \.         o*)  fatum  A\.        p)  ita  A\  cum  B;  35 
ut  A  (2).  3;  cum  A±a.       q)  dulcis,  ras.  1  B  1.       r)  (a  m.  al.  in  litura)peTte  B2b.       s)  deprehensa  B  ±. 
t)  versu  ex.  om.  B  \.  u)  ita  A  1.  2  cum  B;    et  pro  ita  ut  ^13.  4«.  v)  ita  A\;    hanc  n.  auderet 

rell.  w)  nefendam  B  2c,  corr.  x)  sobolem  B  Sa.  y)  aut  A  &a.  z)  soboli  A  4a.  a)  c.  i. 

eras.  B2b;    c.    inquo  p>:  m.  B  4.  b)   ita  A  1 ;    commixtione   rell.  c)   illa   add.   B  3«.  d)   in 

litura  BSa.         e)  pertulisse  A±a.         f)  ita  B2a.b.c.  Sa.b;   Emm.  B  \.  ±.         g)   ita  A\.  2;  temporali  40 
gloria  rell.  cum  B.       h)  gaudam  pr.  m.  B  Sa.       i)  et  offensam  pr.  m.,  et  oppressam  m.  al.  in  mg.  B  2b. 
k)  ita  A  1 ;  atque  ita  A  2  ;  ita  ut  A  3.  4a  cum  B.       1)  ita  A  1 ;  retentus  rell.       m)  eas  et  add.  manus  A  ±a. 
n)  ita  A  1 ;    inmitteret  A2.  3 ;    mitteret  A  4«.  o)  ac  vi  eras.  B  2b.  p)  suo  A  2.  q)  ita  A  2 ; 

prostaretur  A\;  prostraret  A±a;  prosterneret  A  3  cum  B.         r)  ita  A\;  sobolem  rell.         s)  om.  BSa. 
t)  raparetur  B2c.  45 

Cap.  13.  a)  se  c.  n.  posse  ^14a.  b)  Tunt  B\.  c)  privatus  pr.  m.  B2c.  d)  ita  A\;  tum 
^12;  om.  AS.  4«.  e)  privatam  subst.  A\a.  f)  et  add.  AS.  g)  exsulii  ..13.  h)  Ausaniam  B\. 
i)  exilians  (?)  pr.  m.  B  Sa  ;  exilio  B  Sb.  k)  damnatione  B  Sa.  1)  p.  t.  B2c;  (t.  om.)  perpetua  B  4. 
m)    Aussoniam  A\.  n)    relegavit  BSa.b.  o)   pred.    dampn.  fem.  iam   u.  ^4  4«.  p)    ita  A\; 

autem  rell.  cum  B.         q)  Landebertus  n.  B2c.  4;  Lantpertus  n.  BSb;  n.  Landebertus  (Landibertus  B2a)  50 
B  2«.  b.         r)  om.  B  2c. 


VITA   VEL   !'.\ss[0  HAIMHRA.MMI   EPISC.   ET  MAUT.   RATISBONENSIS.       185 


perbtus",  qui  duin  suaeb  sororis  cerneret 
confusionem,  nimio  furore  repletus.  ad 
suae1'  condamnationem,  arrepto  comitatu, 

5  prout  posset  suae'  anime  explere  nequi- 
tiam,  velucissiiuo1'  ourso  per  callem  post 
venerabilem  Dei  famulum  intrepidus1 
iter  explicare  conatus  est,  usque  dum 
pervenisset  ad  villam  nuncupantem"  Hel- 

10  phindorf ',  in  quam1'  caelesti  sede  beatus 
episcopus'1  propriam  animam  martyrio 
Deo  propiuare  decreverat.  Stans  vero 
milexs  Cbristi  ense  praecinctus  in  certa- 
minis  campo,  corde  intrepidus,  diei  illius 

16  y mnificabat  tertiam 2 ;  in  qua  domo  clip- 
peus  parieti  infixus  erat,  super  quem 
suspensis  patrocineisx- :!,  accensev  lucerne, 
studiosissimam  cum  suis  fundens7'  ora- 
tionem. 

20  (14).  Audientes:l  autem  in  cboro  Deo 
devotissimi  episcopi  currentium  impetum 
et  sonitum'1  equorum  inmensum  et  clip- 
peorum  commotionem,  unde1  unus  ex 
bis '    de  cboro  prosiliens  ad    aditum    do- 

k  mui1,  dum1"  proterva  mente  cum  clip- 
peis  et  astis  infra  septa0  domui1'  intrare 
multitudinem  cerneret,  magistri  auribus 
in  conspectu  condiscipulorum  alta  voce 
intulit  *.    Sanctus  namque *  Dei  episcopus 

30  bilari   vultu    eorum"   corda    confirmando 


/; 

confusionem  cerneret,  aimio  f urore  com 
motus,  ad  condemnationem  sui0,  comi- 
tatu  qod  modico  assumpto6,  cursu  relo- 
cissimo  post  venerabilem  Dei  martyrem8 
perrexit  intrepidus.  Et  venit  ad  villam 
quandani k  nuncupatam  Eelphindorf1, 
in  qua  vir  Dci  beatusm  episcopus  Hem- 
merammus0  animam  propriam  D<-o  of- 
ferre  per  martyrium  decreverat.  Stabat 
autem  miles  Christi  fidei  ense  praecinc- 
tus,  corde  intrepidus,  ac  tertiae1'  diei 
borae  officium  Dominot  bilari  mente 
offerebat;  ubi  et  clypeus  parieti  ad- 
berebat,  in  quo  sanctorum  patrocinia" 
suspensav  dependebant,  et  lucernaew  ac- 
censae  hinc  et  inde,  ubi  cum  suis  ad 
Deum  puro  corde  sedulam  fudit  ora- 
tionem. 

(1-4).  Audientesb  autem  discipuli  de- 
votic  Deo  episcopi  impetum  et  sonitum 
equoruminmensum  scutorumque0  commo- 
tionem,  undes  unus  de  choro  prosilivit'1, 
atque  ad  hostium  domus  accurrensk, 
dum  intrare"  multitudinem  cerneret, 
magistri  auribus'1  alta1'  voce  ait,  quia: 
'Veniunt,  uts  te  quantotius  conpreben- 
dant'.  Sanctus  itaque  Dei  martyr  eorum 
corda  roborans,  bilari  vultu  ita  intulit, 
dicens:  'Hi  qui  veniunt  non  ad  condemp- 


Capp.  13.  14.     A  1.  2.  3.  4«.    B  1.  2«.  b.  c.  3«.  b.  4. 

Cap.  13.     a)  Lantbertus  A  (2).  3;  Lambertus  Aia.       b)  suceessoris  pro  s.  s.  A2.       c)  o»i.  B  4. 

d)  ita  A\;  suam  condamnationem  (condempn.  A  4«)  rell. ;  condemnat.  sui  B.  e)  assumptio  li  1, 
corr.       f)  (s.  om.)  animi  implere  A  4a.       g)  virum  pr.  m.,  martyrem  m.  al.  superscr.  B  Sb.       h)   ita  A  1; 

35  veloc.  cursu  rell.  i)  intrepitus  .4  1.  k)  quendam  pr.  m.  B2c.  1)    Helpindorf  B2a.b;    Helfi- 

dors  B  4.  m)  om.  B  4.  n)  ita  Al.  2;  nuncupatam  A  4a ;  quae  nuncupatur  A  3.  0)  ep.  Emiu. 
B\.  4;  Emm.  ep.  BSb.  p)  ita  Al;  qua  rell.  q)  epis  Al,  ut  infra.  r)  tert(c)ia  d.  hora  BBa.b. 
s)  ita  recte  Al  (cf.  V.  Corbiniani  c.  \b);  miles  rell.  t)  Deo  B2c.  u)  patrocia  />' 1.  v)  suspensas 
pr.  m.  B2c.  w)  lunae  B2b,  corr.  x)  ita  A\;    patrociniis  rell.  y)   ita  rell.  cum  B;    accen^;t 

40  lucerna  A  ia.         z)  ita  A  1 ;    fundebat  ad  Dominum  o.  (o.  ad  D.  A  2)  rell. 

Cap.  14.     a)  Audientem  A  3.       b)  Audiens  pr.  m.  B  4.       c)  devot:  pr.  m.  B  4.        d)  sonitus  A  2. 

e)  (et  pr.  m.  supersor.)  scutorum:,  ras.  que(V)  B  \.  f)  ita  A\  cum  B;  o»>.  A2;  cucurrit  pro  unde 
-4  3.  4a.  g)  ita  B  4  cum  A;  et  add.  rell.  h)  prosiluit  B  2c.  4.  i)  iis  A2.  k)  currens  corr. 
occurrens   B  4.         1)  ita  A\;   domus  rell.         m)   Tum  Aia.         n)  intrasse  B2a.b.         o)  claustri  a</*/., 

15  sed  delet.  A\u.         p)  ita  A\;   domus  rell.  q)  aribus  B\.  r)  m.  al.  in  /itura  B2b;   v.  a.  HSb. 

s)  in  te  pr.  m.  B  2c.         t)  ita  A  1 ;    itaque  rell.  cutn  B.         u)  illorum  A  4«. 


1)  Kleirihelfendorf  (B.-A.  Rosenheim) ,  villa  iuxta  viam  publicam  sita.  2)  Scil.  horam. 
3)  I.  e.  sanctorum  reliquiis.  Suysk.  4)  B  addit:  quia:  'Veniunt,  ut  te  quantotius  con- 
prehendant'. 


486       VITA  VEL  PASSIO   HAIMHRAMMI  EPISC.   ET  MART.   RATISBOXENSIS. 


A 
intulit,  dicens 1 :  'Hii  qui  venerunt  non 
nostrae  contemnationis1'  rei,  sed  perc 
hosd  remunerare0  oportet'.  Cuin  autem 
praedictus  puellae  germanus  fraterf  ve- 
nerabilem  ibi  adesse  episcopuin  decer- 
nisseth,  prosiliens1  ex  equo  quo  sedebat, 
—  erat  namque  in  medio  vestibulok  petra 
posita,  sicut  mos  est  in  equum  ascenden- 
tium,  —  super  quam  exiliens,  stans1'  virga 
suffultus,  episcopum  ad'1  se  deduci  prae- 
ciperat s .  Dum  autem  deductum f ,  tem- 
poralis"  gloriae  elatus,  ex  occasione  in- 
tulit  verba,  dicens:  'Aiev,  episcopew  et 
gener'2  noster-v !'  Ipse  autem  Deumz 
testem  invocans,  sea  terrenis  actibus 
socerum  non  babere  protestatusc   est. 

(15).  Cum  baec  praedictusa  princeps 
audire  contempsisset  et  multis  iniurio- 
sissimisb  et  contumeliis  in  conspectu  ad- 
stantium  verbise  in  faciem  illius  iacularet 
et  inproperiis  sine  numero,  quibus  bono- 
ribus  tot  tempora  honorifice  sub  ducif 
dictione  vitam'1  deduceret,  ut  tantam 
contumeliam  intulere1  pontifex  non  de- 
buissetk,  ut  tanti  viri  et1  talisque  summi 
principis  filiam  libidinosus  in  exemplum 
malorum0  usque  ad  partum  deduceret, 
caepit  namque1'  sanctissimus  vir  Dei 
episcopus  hilari  vultu,  modestis  et  paci- 
facis  verbis  excusationem  inferre,  dicens: 


B 
nationem  nostram  veniunt,   sed   ut  pera 
eos  aeternae    gloriae  participes  esse  me- 
reamur     et     remunerationem      percipere 
sempiternam'.      Cum    autem    praedictus  5 
puelle    germanus    nomine    Landepertus*1 
venerabilem    virum     adesse    conperisset, 
prosilivit1     ex    equo1"    quo    sedebat,     et 
supra "     petram    quae    erat0     in    medio 
domus  vestibulo  posita  stans,   virga  suf-  w 
fultus,    episcopum    ad    se    dedueir    prae- 
cepit.     Qui  cum  adductus  esset,    tempo- 
rali  gloria   elatus,    haec   verba   quasi   ex 
occasione   protulitx :    'Ave',    inquid,    'epi- 
scope    et    gener    noster!'       Ipse    autem  15 
testemb  Deum  invocans,  se  socerum  ter- 
renum  non  habere  testatur. 

(15).    Cum  autem  praedictus  princeps 
haec  audire  contempsisset    et   multis  in- 
iuriosis0  et  contumeliae  verbisd  in  auditu  20 
circumstantium    in    faciem    tanti    patris 
iaculari    non   timeret,    addens    obprobria 
sine   numero,    quog  honore   tot  tempora 
tam    honorifice    sub   dicione  ducis  vitam 
deduceret,  nec  tantam  contumeliam  pon-  86 
tif ex  quilibet in  inferre11  deberet,  ut  tanti 
viri  talisque  principis  filiam  libidine  suc- 
census  usque  ad  partum  deduceret,  coepit 
itaque0-  sanctissimusDei  Hemmerammus r 
episcopus  vultu  hilari,  modestis3  et  paci-  30 
ficis  verbis  excusationem  inf erre,  dicens : 


Capp.  14.  15.     A  1.  2.  3.  \a.    B  1.  2a.  b.  c.  3a.  b.  4. 

Cap.  14.     a)   pro  B2a.  b)    ita  -4  1;    contemptionis   rei   A2;    condem(p)nationis   ve  4  3.  4«. 

O  omnes  add.  AAa.         d)  nos  pro  hos  A2;    me  h.  I.  add.  A£a,  post  r.  A3.         e)  ita  Al;    remune- 
rari  re.ll.         f)  om.  A3.  4a.         g)  Landebertus  B  2b.  4;    Landibertus  B2a;    Land:bertus  B3a;    Lant-  35 
pertus  B  3b.       h)  ita  A  1 ;  comperit  rell. ;  conperisset  B.       i)  prosilivit  A  4«  cum  B.       k)  vestibuli  A  2. 
1)  prosiliit  B2c.  4;  prosiluit  B  3«.       m)  quo  pr.  m.corr.  equo  B2c.       n)  super  terram  £4.       o)  est(?) 
pr.  m.  B2b.  p)  que  add.  A2.  q)  ita  A  1.  2  cum  B;    ad  se  duci  .4  3;    adduci  A  ±a.  r)  ita 

B  1.  3a.b  cum  A;  duci  B2a.b.c.  4.        s)  ita  A\.  2;  pr(a)ecepit  A3.  4a  cum  B.        t)  adductus  fuisset 
A  4«  ;  adductus  esset  B ;  ad  se  videret  add.  A  3.       u)  ita  A  1 ;  temporali  gloria  rell.  cum  B.       v)  ita  A  1 ;  40 
Age  A  3.  4« ;  Vae  A  2 ;  Ave  B.       w)  episcopus  A  4«.        x)  dicens  add.  B  2c  cum  A.       y)  nostrae  A  2. 
z)  Dominum  .4  2.         a)  et  A2.         b)  om.  B  4.         c)  ita  .4  1;    testatus  est  rell. ;    testatur  B. 

Cap.  15.     a)  princ.  pred.  A  4a.         b)  ita  Al.  2;  iniuriis  4.3.  4«;    iniuriosis  B.         c)  iniuriosus 
B3b,   corr.  d)    urbis  pr.    m.    £4.  e)   verba   A  (2).  3.  f)   ita  41;    ducis  rell.  g)  quod 

e  corr.  B  3a.       h)  sub  add.  A  2 ;  duceret  v.  A  4«.       i)  ita  A  1 ;  inferre  rell.  cum  B.       k)  et  add.  A  4«.  45 
1)  ita  4.1;  om.  rell.       m)  ita  B2c.  4;  qulibet  Bl;    cuilibet  re/l.       n)  inferse  B  1.       0)  multorum  ^43. 
p)  ita  .4  1 ;    om.  A  3 ;    itaque  A  2.  \a  cum  B.  q)  om.  B  4.  r)  Emm.  B  1 ;    Hemrannus  h.  I.  B  4. 

s)  modesti(s  m.  al.  in  litura)   B  2b. 


l)    Cf.    Greg.    M.  Dial.  I,   10:    ac    post   intulit,    dicens. 
Ducange  h.  r. 


2)  Sororis  maritus ;   cf. 


50 


VITA  VEL  PASSIO  HAIMHKAMMl    EPISC.   ET  MAKT.   RATI8BONENSIS.       187 


'Ad  Bomam  me  iturum  promisi',  limina 
supplex  quaerendi1*  apostolorum  principis 
Petri,  cuius  ecclesiac*  euangelica  auctori- 

6  tate  fundata  esse  dinoscitur,  cuius  sub 
mundi  thalamo  censorem  adesse  dubium 
non  est,  qui  Deo  augtori"  Petri1'  successit 
in  honorein,  apostolicus  vir  et  sanctis- 
simusk,  tenet  primatum,  in  sacris  consti- 

10  tutus  ordinibus.  Mitte  quemvis  pruden- 
tem  mecum  pariter,  ut  depraesentetur"1 
inn  conspectu  tanti  pontificis0  hac  de 
req  sententia1',  et  ibi  normaliter8  diiu- 
dicer,  ne  huius  reus   appaream  criminis. 

15  Ex  caritatis  causaew  tibi  consilium  do, 
—  sed  scio  te  eumx  non  recepisse  — , 
non  quod  cruciatos7,  tuos  pertimescam, 
sed  tuae  damnationis"  magis  condoleo, 
quia   animae    detrimentum    paterec    iam 

20  dubium  tuaed  non  est'. 

(16).  Contuinaxquea  tjrannus  veritatis 
verbis  colla  subponere  dispexit",  quic 
veri     luminis    caecatus    mente ,     clausis 

25  oculis  cordis,  arrepto  baculo,  cui  sufful- 
tus  incumberet'1,  infigere1  ink  pectore 
tanti  etn  talis  Dei  episcopi  non  metuens, 
et  statim  adsequentibus'1  praecepit,  ut 
in   eum  manus  iniecerent8.     Clericorum 

30  illius  cum  haec  cerneretv  cautela,  pavore 
inmenso  exterriti,  per  latebras  domorum 
velaminey    se    subposuerunt,     imitantes, 


B 
'Ad:1  Romam  me  iturum  promisi,  limina 
beati   Petri    apostoli    quaerenda0,    cuius 
anctoritate     eatholica    fundata    ecclesia 

esse'1  dinoscitur,  cuius  sub  niiunli  tha- 
Lamo  censorem6  adesse  dubium  '  non  est, 
qui  Deo  auctore1  Petro  successit  in  ho- 
norem,  apostolicus  et  sanctissimus  vir, 
tenet  primatum,  in  sacris  ordinibus  con- 
stitutus1.  Mitte  igitur  mecum  pariter 
quemlibet  de  tuis  prudentem,  ut  de- 
praesentetur1'  in  conspectu  tanti  ponti- 
ficis1  de  hac  re"  sententia,  et  ibi  nor- 
maliter  diiudicer,  ne  reus  criininisv  huius 
appaream.  Igitur  ex  caritatis  causa  tibi 
consilium  do,  —  sed  scioy  te  illud  non 
esse  recepturum,  —  non  quod  cruciatusa 
tuos  pertimescam,  sed  magis  tuae  dam- 
nationi  condolens,  quia  animam  tuam  in 
futuro  detrimentum  pati  iam  dubium 
non  est'. 

(16).  Contumax  vero  tyrannus  verbo 
veritatis  colla  subponere  dispexit,  mente 
cecatus'1,  arrepto0  baculo  infigere  inf 
pectus  tanti  et  talis  Deis'  episcopi  non 
metuens ' ,  secutoribus  praecepit,  utm  in 
eum  nefandas0  manus  iniecerent".  Cleri- 
corum  namque  cautela1'  cum  hec  cer- 
neret,  inmenso1  pavore  turbati",  per 
latebras  domorum  ubiquew  se  velamini 
tradiderunt,  imitantes,  quod  veridicax 
prophetae8  voce  est  nuntiatum,  dicentis: 


Capp.  15.  16.     A  1.  2.  3.  4«.    li  1.  2«.  h.  c.  3«.  b.  4. 

Cap.  15.     a)  om.  B2c.3a.b.       b)  ita  A2  (cf.  supra  c.  \2);  qu(a)erenda  rell.       c)  querendo  B 4. 
35  c*)  ecclesiae  A  1.       d)  om.  B\.       e)  censuram  B\.      f)  dum  B  1.       g)  ita  A  1 ;  auctori  A  4«  ;  auctore  A  (2).  3. 

h)  Petro  B.       i)  actore  B\.        k)  et  add.  A  3.        1)  constitutum   H2a.  b  (pr.  m.).       m)  presentetur  A  4«. 

n)  om.  A2.        o)  pontifici  A2.        p)  desentetur  .8  4,    corr.       q)  et  tali  add.  A4a.       r)  et  ibi  sententia 

add.  A  4a.        s)  ita  rell.  cum  B ;  mortaliter  dciud.  A  1.       t)  m.  al.  suppl.  B  4.       u)  de  hac  huius  rei  B  3«.  b. 

v)  h.  cr.  B  2«.  b.         w)   ita  A  1 ;    causa  rell.  x)  ita  A  1.  2 ;    illud  (id  Ax)  non  recipere  A  3.  4a.  x  ; 

40  illud  non  esse  recepturum   I>.         y)  scitote  B  1 ;    cito  te  pr.  m.  corr.  scio  te  B  2c.  z)  ita  A  1 ;    cru- 

ciatus  rell.         a)  cruciatos  pr.  m.  B2c         b)  ita  -41.  2;    dam(p)nationi  A  3.  4«.         c)  ita  Al;    facere 

te  iam  AS.  4<z;    haec  om.  A2;    pati  Ax.  B.         d)  ita  A\\    tu(a)e  post  animae  rell.  cum  Ax. 

Cap.  16.     a)  ita  A  1;    Contumax  vero  rell.  cum  B.  b)  ita  A\;    desp.  rell.  c)  ita  scripsi; 

cuberi   A  1 ;    et   veri  A2;    haec  om.    A3.  4«.  d)   cecatur  li\.  e)    que   add.   B  4.  f)   m.  al. 

45  superscr.  B2b.        g)  m.  al.  suppl.  B  4.        h)  ita  -4  1.2;  incumbebat  ^13.  4«.         i)   ita  A  (2).  3  cum  B; 


infiere  A  1 ;    infirmo  A  4«. 


k)    ita  A\.  2   cum  B;   om.  A'&.  4a. 


1)  ita  rell.  cum  A;  metuentis 
B\.2b  (pr.m.).  m)  ut  in  eum  om.  B2a.  n)  ac  t.  dicta  D.  .4  4«.  o)  nefantas  (V)  pr.  m.  corr.  ne- 
fandas  B 2c.  p)  ita  B 2«  et  pr.  m.  B 2c.  Sb  cum  A ;    inicei"ent  rell.  q)    ita  A\;    se  adseq.  A  2 ; 

sequentibus  ^13.  ±a.        r)  m.  al.  corr.  catcrva  B3a.b.       s)  ita  A  1;  in(i)icerent  rell.       t)  inmense  B\. 
50  u)  turbat(a  m.  al.  in  litura)  B2b.       v)  videret  Aia.       w)  ubi  eras.,  que  om.  B2c.        x)  iuridica  B  \. 
y)   ita  A  2 ;    velanime  A  1 ;    velamini  A  3.  ia.         z)  pr.  om.  B  4 ;    v.  est  pr.  B  2c. 


488       VITA  VEL  PASSIO   HAIMHKAMMI  EPISC.   ET  MART.   RATISBONENSIS. 


quod  de  veritate  iain  olim  prophetae3, 
Matth.26,81.  vaticinio  intulerat:  Pcrcvtiam ,  inquid, 
pastorem,  et  dispergentw  oves  gregis.  Mi- 
litum  vero  praesulisc  non  modica  turmad 
asrriter0  iniecentes1  manus  in  sanctum 
Dei  episcopum,  ut  furentis  temporalis 
domini  animum  mitigare  potuissent.  Ex 
imperio  principis  expoliatum  clamide  et 
stolae111,  in  ospiti11  sui  scuriam0-1,  ubi 
grana  condere*  videbantur1,  deductus 
est.  Scale  superpositus,  funibus  alliga- 
tusy,  inter  spatia2  membrorum  absci- 
sionec,  ut  potuit,  maximas  Christod  fun- 
debat  preces,  dicens :  'Domine  Iesu  Christe, 
qui  manus  in  cruce1  misisti^,  de  tuo 
sanguine  meh  redemisti,  tibi  maximas 
ref ero  gratias,  qui ]  me  de  tot  regionibus 
ad  hunc  locum  deducere  dignatus  esk  et 
huius  innoxium  criminis  tui°  amoris 
disponis  fundere1*   sanguinem'. 

(17).  Eo  namque  orante,  quinque 
electi  sunt,  qui  eius  membra  sectionibusb 
absciderenturd.  Quorum  duo  tremefacti, 
pallida  facie  ex  archana1  cordis  praetu- 
lerunt'1  verba,  dicentes:  'Domine  Iesu 
cf.Ezech.  Christe,     huius    sanguinemk     manibus1 


3,18. 


B 
Percute*,  inquid,  pastorem,  et  dispergt mtur 
ovcs    gregis.      Militum    vero    turba    non 
modica  acriter  funestas  manus  in  sanctum 
Dei   episcopum,    ut    furentis    temporalis  5 
domini     animum     mitigare"     potuissent, 
iniecerunt'1.      Imperio     vero     supradicti 
principis   clamide    expoliatum '    et   stola, 
in    hospitii   sui   scuriamk,    ubi    condere1 
grana1'  videbantur,  adductus'1  est.  Scale1'  10 
superpositum"  funibus  alligaruntv,  inter- 
quew     membrorum    incisionem,     proutx 
potuit,  preces  maximas!l  Dominob  ex  in- 
timoc    corde    intulit2,    dicens:    'Domine 
Iesu  Christe,    qui    innocentes    manus   in  15 
cruce    tetendisti    meque    tuo     sanguine 
redemisti,  tibi  gratias  referre  non  cesso, 
quia   per  tot   locorum   spatia   ad  locum 
hunc1    perducere111    dignatus    es11    et   in- 
noxium    sanguinem    tuo    amore   fundere  20 
voluisti'. 

(17).  Orante  autema  beato  Hemme- 
rammoc,  quinque  prae  ceteris  electi  sunt, 
qui  membra  ipsiusc  subtilibus  sectionibus 
amputarent».  Quorum  duo  pallida  facie  25 
pavef acti ' ,  ex  archano  cordis  huiusmodi 
verba111  protulerunt11 :  'Domine',  inquiunt, 


Capp.  16.  17.     .4  1.  2.  3.  4«.    B\.  2a,b.c.  Sa.b.  4. 

Cap.  16.     a)  tta  A\  cum  B;  propheta  rell.         b)  Percutiam  A  cwm  Vulg.  (sed  cf.  Zach.  13,  1); 
dicentis  dicentis  (m.  al.  corr.  percute>  iam  inquid  B  4.       c)  ita  A  1.  2  ;  om.  A  3.  4«  cum  B.       d)  ita  A  1.  2 ;  30 
turba  A  3.  4a  cum  B.       e)  om.  A  3.       f)  ita  A  1 ;  iniicientes  A  2  ;  iniecerunt  A  3  cum  B ;  inferebant  A  4«. 
g)   mitigarent,    om.    p.    B  2«.  b.  h)   inicerent  m.  al.  corr.   iniecerent   B  4.  i)   expoliatus   B  3«.  4. 

k)  ita  Bl.  Sa.b;    hospitio   sui   scuriam  pr.  m.    £4;    h.    s.    (hospiciis   suis  B2a  et  pr.  m.  B2b)  curiam 
B  2«.  b.  c.         I)  comdere  pr.  m,  B  4.         m)  ita  A  1 ;    stola  rell.        n)  ita  A  1 ;  hospitii  sui  A  2  cum  B ; 
hospitis  sui  rell.         0)  ita  Al.  2  cum  B;  scuria  ^4  3;  curiam  A  4a.        p)  om.  B2c.        q)  inductus  B  4.  35 
r)  scala  B2c,         s)  condi  A  3.         t)  videbatur  -4  1.         u)  suppositum  pr.  m.  B  3a.         v)  runt  m.  al.  in 
litura    B3a;    alligaverunt  B 1.  w)    Qui    inter   BSa.b.  x)   u  pr.   m.    superscr.    B 1.  y)    qui 

add.  AS.       z)  et  add.  A3.  4«.        a)  a  add.  B\.       b)  Deo  B3b.        c)  ita  A\.  2;  abscisionem  A  3.  4a. 
d)  om.  Aia.         e)  i.  c.  bis  scr.,  sed  corr.  J5  4.         f)  ita  A\.  2;  crucem  A  3.  4a.         g)  et  add.  A3.  4a; 
genus  humanum  add.  A2.       h)  om.  A2  (cf.  n.  g) ;    r.  me  A  4«.        i)  ita  A\.  2;    quia  ^4  3.  4«  cum  B.  40 
k)  est  _4  4a,  corr.         1)  me  add.  B 4.         m)  ducere  B2c.         n)  est  pr.  m.  B2c.  3b.         0)  ita  A\.  2; 
tuo  amore  A  3.  4a  cum  B.         p)  s.  f.  A  4a. 

Cap.  17.     a)    (a.  om.)  sancto  B3b.  b)    om.  A&a.  c)    ita  B3b;    Hemrammo  pr.  m.  B2a, 

Emm.  rell.  d)  ita  A  1 ;    absciderent  rell.  e)   m.  al.  in  litura  B  3a ;    illius  B  2b.  f)  ita  A  1 ; 

archano  rell.  cum  B.         g)  post  a.  vocabulum  eras.  B3a.  h)  ita  A\.  2;    proferunt  A  3.  4a;    protu-  45 

lerunt  B.         i)  tabefacti  B  2a.  b.         k)  ita  A\;    de  add.  rell.  cum  B.         1)  n.  m.  A  4a.         m)  m.  al. 
superscr.  B  2b.         n)  proferunt  pr.  m.  B  3b. 


1)  I.  e.  granarium  (Lex  Baiuiv.  II,  4,  ed.  MG.  LL.  III,  p.  283;  Formulae  Sangall. 
c.  2,  ecl.  Zeumer  p.  380J,  Germ.  csciura' ,  'scheuer'.  —  Hodie  ecclesia  minor  vici  Kleinhelfendorf 
dicta  ' MartercapeUe'  locum  martyrii  indicat.    Sepp.  2)  A:  fundebat,  et  sic  infra  c.  40.  42. 


50 


VITA  VEL  PASSIO  HAIMHRAMMI   EPI8C.   ET  MAKT.   RATI8BONEN8I8.       189 


nostris  non  requiras.  Tu  enim  scisa,  non 
nostra1'  sponte,  sed  imperio  coacti0  nos 
hoc  agere,  quod  acturi  erinius''.  Sanc- 
b  tissimus  vero  Dei  fanmlus,  eorum1'  ut 
vidit  corda,  dicens1  :  'Domine,  retribue 
illis  secundum  corda*1  illorum'.  Reliqui 
autem  qui  aderaut  carnificum  tres  im- 
pietatem  cordis    aperto   testiinonio  eruc- 

10  tuant0,  dicentes:  'Cur  non  crudeliter 
manus  in  eum  inmittere1'  debeinus,  qui 
inpudenter  libidinis  sui'1  fomite  ser  tanti 
viri  sobulam1  manus  iniecit,  ita  ut"  in 
exemplum    longe    lateque    doceatur    in x 

15  feminis  iniectis z  manibus?'  Statirn'1 
digitorum  summitates  cominassent0- J 
membratim ;  deinde,  ut  furentis  viri  ur- 
guerats  itnperium,  oculos  ab  imo  capite 
radicitus    eruerunt;     deinde,    abstracto1 

20  nare,  utrosque"1  aures,  ut  crudelissimi 
viri  et  puellae  fratri0  mitigarent  animum, 
truncarunt r . 


25 


B 

'Iesu  Christe,  ne  requiras  sanguinem 
huius'1  de  manibus  nostris.  Tu  enime, 
Domine  oinnium*,  nosti,  quia  non  sponte, 
sed  imperio  coacti  facimus,  quod  eriraus 

acturi'.  Sanctus  igitur  famulus  Dei,  ut 
vidit  voluntatem  eoruin  :  'Domine1',  ait, 
'retribue111  illis  secundum  corda  illorum'. 
Reliqui  vero  tres  carnificuiii",  qui  prae- 
sentes  aderant,  impietatem  cordis  aperto 
testimonio  eructabant ,  dicentes :  'Cur 
non  manus  in  euni  crudeliters  mittere 
debemus,  quiv  inpudenter"',  libidinis  suae 
fomite  succensus,  in  sobolemy  tanti  viri 
manus  iniecit,  ita  ut  in  exemplo  longe1' 
lateque  doceatur'1,  quia  manus  feminise 
luxoria  iniectae '  procul  dubio  debeant 
amputari?'  Unde  et  summitates'1  digi- 
torum  quasi  vulgari  quodamk  risui1  de- 
biles  reddiderunt;  deinde,  utn  sevientis 
viri  imperium  urgiierat1',  oculos'1  radi- 
citus  ab  imos  capitis  eruerunt,  et  naribus 
abstractis1,  utrasque11  pariter  aures,  ut 
crudelissimi  viri  animum  insatiabiliter 
sanguinemv  pii  patris  sitientem  aliquan- 
tulum  mitigarentw,  absciderunt. 


c)  ita  A\.  2; 

g)    omnia  B  2a. 

i)  ita  A  1 ;    dixit 


Cap.  17.     Al.  2.  3.  4a.    B\.  2a.b.c.  3a.b.  4. 

Cap.  17.     a)    quod  add.  Aia.  b)    nostra:,   ras.  s  A  1 ;    om.  rell.  eum  B. 

coactos  A  3.   4a.  d)   hi : :   pr.   m.    B  4.  e)    D.  e.  B  2c.  f)    sumus  A  4«. 

30  h)  ita  A\.  2;    (e.  om.)  ut  audivit  (c.  om.)  A3.  4a;    ut  vidit  voluntatem  eorum  B. 

rell.       k)  ita  rell.  cum  B ;  cor  A  1.        1)  ait  Domini  (corr.  Domine^)  B2c.       m)   i  e  corr.  BSa.       n)  tres 

carnifices  B  2b ;  carnific  tres  B  4.        o)  ita  A\.2\  eructuabant  ^4  3.  4a;  eructabant  B.       p)  mittere  A  ia. 

i\)  ita  A  1 ;  suae  rell.         r)  ita  A\\    in  rell.  cum  B.         s)  in  eum  iterat.,  sed  eras.  B  2b.        t)  ita  A  1 ; 

sobolem  rell.  cum  B.  u)  et  A  3.  v)  quia  B  3«.  w)  inprudenter  B2c,  corr.  x)  ita  A\.  2; 

35  om.  A3.  4a   cum  B.  y)    sobolem  ::,   ras.  us  B\.  z)  ita  A\.  2;    i.  m.    et  add.   illicite  (iniectas 

illicite  manus  A  4a)  amputare  debere  rell. ;    procul  dubio    debeant  amputari  add.  B.         a)  ita  A\\    St. 

om.  A2.  4a;    Et  st.  ^4.3.         b)  ge  m.  al.  in  litura  B  3a.         c)  ita  A\;   (c.  o»i.)  m.  (membrorum  A  4a) 

absciderunt.    D.  rell. ;    quasi   vulgari   quodam   risui   debiles   reddiderunt  B.  d)  deceatur  pr.  m.  B  4. 

e)  femin(is  m.  al.  in  litura)  B3a;    feminis   luxuria   (corr.  e  luxurie>  m.  al.  corr.  femine  luxuriose  B3b. 
40  f)  in(iectae  m.  al.  in  litura)  B3a;  iniecit  B2b,  corr.         g)  urgebat  A  4a.         h)  summitantes  B2ct  corr. 

i)  ita  A  \.  2;    naribus  abstractis  B;    amputatis  naribus  A  3.  4a.  k)  quo  :  : :  dam,  tres  litt.  ras.  B3a. 

1)   risu  B  4:  et  e  corr.  B3a.  m)    ita  A\.  2;    utrasque    A3.  4a.  n)    m.  al.   in   mg.   suppl.    B2c. 

o)  ita  A  1 ;  fratris  rell.        p)  urguebatpr.  m.  corr.  urguerat  B  1;  urguerat  m.  al.  in  mg.  corr.  urgebat  B  4. 

q)   oculus  pr.  m.  B  3b.  r)   ita  A  3 ;    truncaverunt  A  2 ;    truncabant   A  4a ;    om.  A  1 ;    absciderunt  B. 

45  s)  o  pr.  m.  superscr.  B  \.        t)   astractis  B  \.        u)  utraque  B2c,  corr.        v)  sanguine  B2c.        w)  miti- 

garet  B  2c,  corr. 


1)    Comare    idem    quod    comere  significat ,     scilicet    adornare    (cf.   Forcellini  ed.   de    Vit 
VI,  551),    atque    digiti   unguibus   secandis   adornantur,    ita   ut   verbum  h.  I.  ironice   dictum  sit, 
consentiente   altero    biographo:    summitates    digitorum    quasi    vulgari    quodam    risui  debiles 
50  reddiderunt. 

SS.  R.  Meroving.    IV.  62 


490       VITA  VEL  PASSIO  HAIMHRAMMl  EPISC.  ET  MART.   RATISBONENSIS. 


(1K).  Inter  tot  cruciatosa  sanctus  Dei 
martyr,  quasi  prospicuus1'  fons1  manandic 
studiume  suum  non  cessari  intermittit,  ita 
ymnificans  Deum'1  psalmodiae1  non  cessa- 
batur"1.  Factus  namque  est  in  agone  ex 
superna  virtute  robustus,  ut  adstantibus0 
nec  gemitus  aures  commovissetq,  sed  2  hi- 
lari  vultu,  sinceras  menteDeo,  ut  diximus, 
indesineiiter  fundens"  preces.  Tunc  nec 
poenis  torquentium  videbaturw  sufficere, 
pedes  utrosque  cum  palmisy,  prius  eva- 
cuatis  articulis,  abscidentes,  tanti  alti- 
throni z  Dei  martyris  genitalia  inpu- 
denter  abstrahere  veriti  nona  sunt,  cuius 
quamvis  modica  vox  in  Dei  perseverans 
laudibus,  nihilominus  anelabat  Daviticum 
carmen'1.  Cume  tot  poenis  adflictus1, 
membrorum  conpagine  solutum  prospe- 
xissentk,  solius1  linguae  invidentes  mi- 
nisterium",  cuius  ori  ferrum0  inponentes, 
ex  palato  beati ''  Dei  martyris  trucida- 
bants ;     relicto  *      capside"-3,     evacuatis 


B 

(18).    Interea  vero  sanctus  Dei  Hem- 
merammus1'  episcopus,  tot  cruciatibus  con- 
sumptusf,    quasi  perspicuusK  fons  verba 
orationis    non    interrupitk,    sed    quanto1    i 
citius"  obitum  adesse  credidit,  tanto  for- 
tius  pure  orationi  incumbebat1'.    Factus- 
que   estr    in    agone    ex   virtute    superna 
robustus,     ut    adstantes1     nec    gemitum 
quidem v    eius    aure    percepissent ,    sed,  10 
quasi    agnus    ad   victimam    deportatusx, 
omnia   inlata   patienter   sustinebat    hila- 
rique  vultu  et  sincera  mente,  ut  diximus, 
Domino   indesinenter    gratias    referebat. 
Tunc  tortoribus  necb  hoc  sufficiebat,  sed  15 
etc    utrosque    pedes    cum    palmis    absci- 
dentes,  evacuatis  prius  articulis,  Dei  mar- 
tyriss     genitalia     inpudenter     abscidere 
veritih    non    sunt,    cuius1    vox    quamvis 
modica  in  laude"1  divina  perdurans,  nullo  20 
modo     a    Davitico1'     carmine0*     cessavit. 
Nam  cum  tot  poenis  adflictum  et  mem- 
brorum  conpaginev   solutum  cernerentw, 
Kngue  officio  invidentes,    ori   sancti  viri 
ferrum  apponebantx  et  linguam  ex  palato  25 
f unditus  abstulerunt ;  relictoque  truncato 


Cap.  18.     A\.  2.  3.  4«.    B  \.  2a.b.c.  3a.  b.  4. 

Cap.  18.     a)  ita  A\;    cruciatus  rell.  b)  ita  A\;    perspicuus  rell.  cum  B.  c)  ita  A\.  2; 

manando  A  3.  4a.  d)  Emm.  B  1.  (2«).  e)  studiosum  non  cessati  intermittit  A  1 ;  cursum  suum  non 
intermittit    rell.;     cf.    infra    c.   19:    vivendi    studium.  f)    ita    B  \.    2a;    consumptis    B2c.    Sa.b    et  30 

pr.  m.  B  2b.  g)  conspicuus  B  2c.  h)  ita  A  1  recte  (cf.  V.  Corbiniani  c.  32 :  himnificabautur  Deum,) ; 
Deo  rell.  i)  ita  A\;  psalmodio  A2;  psalmodia  ^4  3;  a  psalmodia  A  4«.  k)  (in  pr.  m.  superscr.)- 
terrupit  B\.  1)  quando  B\.  m)  ita  A\;  cessabat  rell.  n)  m.  al.  superscr.,  eraso  vocabulo,  B3a. 
0)  ita  A\;    asstantibus  ei  nec  A  2 ;    a(s)stantium  ei  nec  A  3.  4a;    adstantes   nec  B.  p)   incumj  bat 

pr.  m.  B  4.       q)  commovissent  A  4«.       r)  om.  B  2c ;  m.  al.  suppl.  B  4.       s)  ita  A\.  2 ;  que  add.  A  3.  4a  ;  35 
et  sincera  B.       t)  stantes  m.  aJ.  in  Jitura  B  3«.       u)  ita  A  1 ;  1'undebat  reJJ.        v)  e.  q.  B  2c.       w)  hoc 
add.  A  2.       x)  deportatur  B  2a.       y)  psalmis  A  4«.       z)  ita  reJl. ;  alti  Deo  throni  A  1 ;  Dei  B.       a)  no  A  1. 
b)  ne  B\.         c)  om.  B2c.  4.         d)  ita  A\;   psallere  add.  reJl.         e)  ita  A  1.  2  cum  B;    Cumque  eum 
p(o)enis  A3.  4a.  f)    ita  A\.  2;    afflictum   A  3.  4a.  g)   martyres  pr.  m.    B2a.  h)    verita(?) 

pr.  m.  B2c.         i)  vero  add.  B  \.         k)  ita  A\.  3;    perspexissent  A2.  4a ;   cernerent  B.         1)  ita  A  1 ;  40 
om.   reJJ.    cum    B.  m)   lege    B  2b.  n)    ita  A  2 ;    misterium,    cuius  A  1 ;    ministerio    eius  A  3.  4« ; 

officio  B.  0)    fersum  A  1.  p)    Davidico  B  3a.  q)    cess.    carm.    B  2c.  r)   Dei  m.  b.  A  4o. 

s)  ita  A\.  2;    abscidebant  .4  3.  4«;    abstulerunt  B.  t)  que  add.  ^4(2).  3.  u)  ita  A\;    truncato 

corpore  pro  c.  reJl.  cum  B.  v)  compage  B  4.  w)  cernerint  pr.  m.  corr.  cernerent  B  1.  x)  oppo- 
nebat  corr.  opponebant  B  2c.  45 


1)  Supra  c.  2:  cuius  ex  ore,  quasi  lymphae  amnis  in  ima  convallium  prosilientes, 
psalmodia  inquiete  emanavit;  V.  Corbiniani  c.  6:  coepitque  divinum  ex  ore  illius 
emanare  verbis  et  mellifluam  in  audientium  effundere  praedicationem  auribus  instar 
vivi  fontis.  2)  B  addit:  quasi  agnus  ad  victimam  deportatus,   omnia  inlata  patienter 

sustinebat.  3)  I.  e.  capsa.  50 


VITA   VEL   PA88IO  HAIMHRAMMI    KlMsr.    KT  MART.   RATI8B0NENSIS.      T.U 


membris,  abierunt.  Remansit  autem*  in 
certaminis  oampo  cruore0  involutus  victor 
triumphi'1   exultans. 

5 

(l(.t).  His  iibcuntibus,  ad  venerabilem 
Dei  martyreni  ex  latebris  et  frutectis 
et  aedificiorum  angulis  clericorum  coors 
illius'1   cum  vicinis    mulieribus  ade   eum 

10  adunate*  sunt.  Sanctus  Dei  et  gloriosus 
martyr  adstantibus  sibimet  ad  refoci- 
landum1'  aquam  poscebat.  Tunc  rele- 
giosus  suus  presbyter  et  interpres,  cuius 
superius1    mentionemk    fecimus,    nomine 

15  Vitalis,  ex  magistri  cruciatibus  dolore1 
redactus1"  fiebili",  dicens:  'Quidnam  re- 
focilari0  vis1',  evaciiatus'1  truncusque  cum 
tot  ornamentis  membrorum  esse  dino- 
sceris?    Meliuss   namque',  ut  mihi  vide- 

20  turv,moriw  te  adoptax,  quam  tantis  contu- 
meliis  adflictus  vivendi  studium2  cona- 
beris1*'.  Tunc  Dei  martyr,  ut  vidit  sub- 
iecti  suid  animum  terrenis  actibus  magis 
pudicum'-',  quam  expedisset,  collectu8'  spi- 

85  ritu'1,  abscisse1  linguae  verba,  ut  potuit, 
explicaverat,  dicens :  'Numquid  inriguae l 
mentis  tuae  ad  memoriam  redit,  sepe 
me  dixisse,  utm  quispiam  ad  mortem 
festinare  minime  debere,    sed    magis  op- 

30  tando  differre,  ut  potest"  piis  intercessio- 
nibus  faciem  praeoccupare0   Domini,    ut 


11 
corpore,    evacuatis1"    menbris,    abierunt. 
Unde    venerabilis    Dei    sacerdos    cruore 
involutus''  iu  certaminis  campo  remansii 
victor  triumphalis  exultans. 

(1!)).  His  autem8  abeuntibus,  ad  ve 
nerabilem*  virumu  Dei  ex  latebris  et 
frutectis  atquec  angulis  clerici  cum  vi 
cinis  mulieribus  adunati  sunt.  Sanctus 
vero"  Dei  niartyr  cum  adstantes  sibi  sen- 
tiret.  aquani"  ad  se  refocilandum  po- 
poscit.  Tunc  religiosus  presbyter  et  inter- 
pres,  de1  quo  supra  meminimus,  nomine 
Vitalis,  ex  magistri  cruciatibus  dolore 
commotus,  flebili  voce  ait:  'Quidnam, 
miror,  refocilari  velis,  cum  tot  membris 
evacuatus  esse  videaris?  Annon1'  melius 
tibi  est,  ut  video,  te  iam  mori  adoptes, 
quain  tot  contumeliis  adflictus"  vivendi 
spatium  haberey  coneris?'  Vir  autem  Do- 
minia,  ut  cognovit  subditi  sibi1'  animum 
terrenis  actibus  magis  pudicum,  quam 
expedissete,  collecto1  spiritu,  verba,  ut 
potuit,  proferebat,  dicens :  'Numquid  in- 
riguae  menti  tuae  ad  memoriamk  redit, 
me  saepe  dixisse,  quempiam  minime  ad 
mortem  festinare  debere,  sed  magis  op- 
tando  differre,  ut  possit  piis  interventio- 
nibus    praeoccupare    faciem    Domini,    ut 


Capp.  18.  19.     A  1.  2.  3.  4«.    B  1.  2«.  b.  c. 


3a.b.  4. 
li  36. 


c)    sanguine  A  4«. 


d)    ita  A  1 ; 


Cap.  18.     a)   er^o  A  4a.  b)   evacuatos  pr.  m. 

triumphalis  rell.  cum  B.         e)  involtu:  pr.  m.  B  2c. 

35  Cap.  19.     a)  om.  B2c.       b)  um  e  corr.  m.  al.  BSa.       c)  postea  in  mg.  suppl.  B Sa.      <L  itaAl] 

om.  rell.  e)    ita   Al.    2;    ad    eum    om.    A  3.  4".  ()   ita  A\;    adunati  /•('//.  g)  sibi  udd.,  sed 

delet.  B  4.       h)  rep.  corr.  rcf.  Al;  refocill.  rell. ;  pectus  add.  A±a.       i)  de  —  nomine  om.  B2c.       k)  f. 

m.  i4«.  1)  dolere  A  3.  m)  ita  A\\    coactus  rell.;    commotus  B.  n)  ita  Al;  flebilitcr  dixit 

(ei  add.  A2)  rell.;    flebili    voce    ait  B.  o)    ita  h.  I.  codd.  \>)    ita  A\.  S\    velis  ^12.  4a    cum  B. 

40  q)  ita  scripsi;    e.   tunc   usque    cum  t.  o.  deesse  d.  A  1;    cum  evacuatus   tot    omamentis   (tormentis  vl  3) 

membrorum  esse  dinosceris  rell. ;    cum  tot  membris  evacuatus    esse  videaris  B.  r)  An  non  ne  B  1 ; 

Nonne  B 4.         s)  Namque  melius  .14«.         t)  ita  A\;    est  add.  rell.  cnm  B.         u)  adrlictos  B2b,  corr. 

v)  quod  add.  A  2.       \v)  mortem  pro  mori  te  A  4«.       x)  ita  A  1 ;  adoptes  reU.  cum  Ii.       y)  hebere  B  1 ; 

habere:  B2b.  z)  spatium  B.  a)  m.  al.  superscr.  B2b.         b)  om.  B2c.         c)  ita  A\;    st.  habere 

45  coneris  (destinares  A  Aa)  rell.        d)  famuli  add.  A  2.        e)  ita  B  4  cum  A  et  m.  al.  B  3a ;  expetisset  rell. 

f)  c.  sp.  om.  B  2c.        g)  ita  A  1 ;  collecto  rell.         li)  se  add.,  sed  delet.  A  4a.        i)  ita  A  1 ;  abscis(a)e  rell. 

k)    non  add.  B  4.  1)    ita  A\.  2;    i.  menti  tuae  B ;    haec  om.  A  3.  4a.  m)    ita  A  \.  2;    (ut  om.) 

quempiam  A  3.  4a.         n)  ita  A  1 ;    possit  rell.         o)  D.  pr.  B  2. 


1)  Supra  c.  3.         2)   Intellegitur:  putidum. 


62* 


\w£ 


< 


492       VITA  VEL  PASSIO  HAIMHRAMMI  EPISC.   ET  MART.   RATISBONENSIS. 


B 

detur  spatmm  infirrnis  poenitentiae,  ac 
utb  poeniteatc,  quae  humana  fragilitas 
perpetravit?  An  pigritiae  tuae  grave 
videtur0  cruentatum  pectus  refrigerare?  5 
Sed  ecce !  nunc  temporalem  poenam  die- 
busk  tuis  praepono1,  ita  ut  quocumque"1 
die  aliquod"  potionis  genus  tuo  ori  pro- 
pinaveris,  a  pristino  sensu  alienus  effi- 
ciaris,  non  ut  damnum  cuilibet  inferas,  10 
sed  potiusq  permaneas  omnir  exemplum 
inoboedienti'. 

(20).  Factumque  est  ita,  ut  viri  Dei 
sermo  usque  ad  vitaea  terminum  inb 
veritate  permaneret.  Nam  praedictus  Vi-  15 
talis  sacerdos  in  urbe  eadem*1,  qua  corpus 
martyris  Christi  fuerat  cum  ingenti 
gaudio  deportatum,  diebus  multis  vixerat 
posth  magistri  obitum,  martyris  videlicet 
Hemmerammi1.  Qui  quamdiu  ieiunabat,  20 
peritia  sententiae  suae  viventibus  cir- 
cumpositis  eximia  praebebat1  exempla, 
ita  ut  nullus  pene  dies  praeteriret,  quo 
non  in"  conspectu  summi  iudicis  mis- 
sarum  sollemnia  vel  psalmodiam1'  caele-  25 
braret  et  insuper*  magistri  vestigia  in- 
dagando  huius  vitae  arduum  callem 
sitiebat.  Quam  ob  rem  eum  culmina 
regni  dubium  non  est  ascendisse,  quia 
orationi  et  elymosinis  erat  intentus.  30 
Quod  ergo  viribus  non  potuit  adimplerey, 
voluntate2  tamen  indigentibus  ministra- 
vita :  vigiliis,  caritate  et  hospitalitateb 
non  mediocriter  insignis. 

Capp.  19.  20.     A  1.  2.  3.  4«.    B  1.  2a.  b.  c.  3a.  b.  4.  35 

Cap.  19.  a)  infimis  Al.  b)  om.  B  4.  c)  corr.  poeniteant  B2b,  et  sic  B  4.  d)  ita  A\.  2; 
(ut  om.)  c.  refrigerare  p.  rell. ;  (ut  om.)  cruentatum  p.  refrigerare  B.  e)  videretur  B  1 ;  videt:  m.  al. 
corr.  videtur  B2c  f)  ita  A  1.  2  cum  B;  temporali  A3.  4a.  g)  ita  A2.  4«;  reponam  A\;  pro- 
ponam  A  3 ;  propono  B.  h)  ita  A  1 ;  om.  rell.  i)  ita  A  1 ;  aliquod  rell.  cum  B.  k)  d.  t.  om.  B  2c. 
1)    ita  B  2a.  b ;    propono    rell.  m)    quodcumque,    om.    die  B  4.  n)    aliquot  B  2a.  0)   ita  A  1 ;  40 

effic(t)iaris  rell.         p)  versu  ex.  om.  A4&.         q)  perm.  potius  B2a.b.        r)  e.  o.  B  4. 

Cap.  20.  a)  t.  v.  B  2b.  b)  in  v.  om.  B  2c.  c)  ita  A  1 ;  quoniam  A  2 ;  Nam  A  3.  4a  cum  B. 
d)  om.  B  2c.  e)  ita  A  1 ;  deductum  rell.  f )  peritie  A  4a,  corr.  g)  que  om.  A  4«.  b.)  post  — 
Hemmerammi  om.  B2c         i)  Emm.  codd.  k)  praeteritisset  A\.         1)  pbeat  B\.         m)  puto  A\. 

n)    in  c.  s.  i.  om.  B 2c.  o)    ardua   h.    seculi   calle  A  4a;    h.  vitae  arduum  c.  B.  p)   spalmodiam  45 

B  2c.  4.        q)  ita  A  1 ;  eum  add.  rell.       r)  ita  A  1  ;  culmina  A  2  cum  B;  culmen  A  3.  4a.       s)  ita  A  1.  2; 
ascendisse  A  3.  4a  cum  B.  t)  super  eadem  m.  corr.  insuper  B  3a.  u)  est  A  2.  v)  ita  A  1.  2 ; 

viribus  A  3.  4a  cum  B.         w)  imple  A  1.         x)  ita  A  1 ;  orationibus  rell.         y)  d  pr.  m.  superscr.  B  1. 
z)  voluntatem  (?)  pr.  m.  B2c.         a)  ministrabat(?)  corr.  ministravit  B  \.         b)  hospitatem  B  \. 


detur  spatium  infirmisa  ad  penitendum, 
que  perpetraverat  infirmitas  humana? 
An  pigritiae  tuae  grave  videtur,  ut(1 
cruentum  refrigeres  pectus?  Sed  nunc 
temporalemf  vitae  tuae  praeponam*  tibih 
poenam,  ut  quocumque  die  aliquid1  po- 
tandi  genus  ori  tuo  propinaveris,  a  pri- 
stino  sensu  alienus  efficeris0  :  non  dam- 
num  alicui  inferas,  sed  inoboedientibus 
inp   exeinplum  permaneas'. 

(20).  Sicque  factum  est,  ut  sermo 
sancti  viri  et  Dei  martyris  in  veritate 
permansisset,  quode  praedictus  presbyter 
Vitalis  in  ea  civitate  \  qua  corpus  Christi 
martyris  fuerat  deductuse,  diu  et  dies 
multos  post  magistri  obitum  vixerat,  et 
quamdiu  ieiunabat,  peritiaf  suaeque^ 
sententiae  eximiae  viventibus  praebebat 
exemplum,  ut  poene  nullus  praeterissetk 
dies,  in  quo  missarum  soilemnia  cum  psal- 
modia  hynmificando  non  conplesset  lau- 
dem,  ut  puta"1  indagando  vestigia  ma- 
gistri  in  arduam0  huius  evi  callem  insu- 
dando ;  utq  poli  culmine1"  scandisses  du- 
bium  non  est,  quia  elimosynarum  erat11 
studiosus;  et  quod  viresv  implerew  non 
potuit,  voluntatem  tamen  indigentibus 
non  abstraxit:  orationisx  et  vigiliis  non 
mediocriter  intentus,  caritate  et  hospi- 
talitate  insignis. 


l)  Scil.  Ratisbovae.     Sepp. 


50 


VITA  VEL  PAS8I0   HAIMIIkWMMI    EPISC.   ET  MAKT.   RATISB0NENSI8.       198 

A  B 

(21).  Sed  tamen,  ut  diximus,  magistri*  (21).    Sed  tamen,  ut1'  diximus,  verba 

verba   usque   ad  obituiu  suuiu  eouplesse  magistri     nsque     ad     obitum     conplesse 

certuui    est.     Cuinc  ad    perfecto   ieiunio  certuin  est.  Cumigitur,  perfecto6  Leiunio, 

f>  certis   temporibus   sui*    corporis  alimen-  certis  temporibus  corporis  alimenta  perci 

tume,  cuiuscumque  poti1'  genus  in'   ore  peretk,   cuiuscumque   generis    potum  bi- 

percipisset1,  statimque1"  pristino  alienatus  beret,  pristino  subito  alienatus  sensu  et 

sensu,  a  spirituinniundo"  correptus0,  com-  inmundo  spiritu   correptus,    coinmutata1' 

mutata  facie,  voceq  et  stridoribus  inmensis  facie,    voce    et    nimiis    stridoribus    huc 

io  huc  illucque  discurrens,  per  plateasorbisr,  illucque  discurrens,  per  orbis  plateas  et 

per  terrarum  foragines8,  per  disruptam*  voraginem   terrae    perque11  abrupta  loca 

petrarum,    per    monumenta    mortuorum,  petrarum     et    monumentaT     mortuorum 

per     diversa     spatia    locorum      nefandis  verbis  nefandis  turpibusque  perstrepebat, 

verbis    et    turpisw    perstripebatx    sermo-  et   tamen  damnum   neminiy   ulloz    modo 

io  nibusa,    et   tamen   nemini  inferens  dam-  ingerens.     Unde    et    eum    aliquoties    per 

num.    Aliquotiens  euni"   per  altitudine0  altitudinem  turrium  currere  contigit,  sed 

turrium    gradere ll    contigit,    ete    praeci-  corporis  sui  praecipicium  minime   pertu- 

pitium  sui  corporis  minime  pertulit,  us-  lisse,    usque   dum    hoc   modo    suae  voca- 

que    dum    sui  '      evocationis    conplesset  tionis  diem  complevit. 

so  diem. 

(22).    His  namquea   transactis,   incole  (22).    His    itaque    transactis,    quidam 

huius    loci,    collectis    abscisis    sacri  mar-  incole   loci    humanitate    coacti,    collecta 

tyris  meinbris,  inb   quodamc   arbore  vul-  beati  martyris  menbra  in  arbore  quadamd 

gari   locutione    spine0    albe x  condentesf  vulgari    locutione    spina    alba   condentes 

25  abierunt.    Erat  namque  a  multis  medicis  abierunt.     Erat    autem   multis    medicis^ 

devulgatum'1,  ut  cuiuslibet  abscisa  mem-  per  loca  divulgatum,    ut,    menbra  cuius- 

bra  et  sub  humo  proiecta1,    utk   huius1  libet  abscisa  et  humo"1  proiecta",  huius 

truncus  a°   nullius2   medicis1'   arte    sani-  truncus'1    arte    medici    nullius    sanitatis 

tatis  recuperationem  consequeretur.    Sed  recuperationem  consequeretur.     Sed  hoc 

:w  haec1'  fidelibus  in  exemplum8  trahendum  fidelibus   trahendum   in   exemplum    non 

Capp.  21.  22.     Al.  2.  3.  4«.    B\.  2a.b.c.  Sa.b.  4. 
Cap.  21.     a)  sui  add.  A\a.       b)  ut  d.  om.  B2c.       c)  ita  A\;  Nam  cum  .14a;  Oum  igitur  B. 
d)  ita  A\.  2;    om.    AS.  4a.  e)    p.   i.   om.  B  4.  f)    ita  A\.  2;    in   mensis   pro  s.  c.  Aia;    haec 

om.  A  3.  g)  ita  A  1 ;    sumeret  (et  add.  A  2)  add.  rell.  h)   ita  A  1 ;    potus  A  2 ;    poculi  A  3.  4a  ; 

35  potum  B.        i)  ita  A\.  2;  om.  AS.  4a.       k)  i  e  corr.  BSa.        1)  ita  A\;  percep.  rell.        m)   ita  A\; 
que  om.  rell.  n)  ita  A\.  2;    est  add.  AS.  4a.  o)   ita  rell.  cum  B;    ere[)tus  A\.  p)  commu- 

tatu    B  \.  q)    ita    A\.  2    cum    B;     om.    AS.  4a ;     et    om.    A  \.  r)    ita    A\;     urbis   plerique; 

civitatis   A  4«.  s)    ita    A\;    vorag.    rell.  t)    ita   A\;    disrupta    pet.    loca,    per    rell. ;    abrupta 

loca  pet.  B.         u)  que  m.  rec.  in  litura  BSa.         v)  momenta  B3a,  corr.         w)  ita  A\;   turpibus  rell. 

40  x)  perstriebat  corr.  perstripebat  A\;    perstrepebat  rell.  y)  memiui  pr.  m.  B-lb.  z)  nullo  jB2a. 

a)  ita  A\.  2;    om.  A  3.  4a  cum  B.  b)    om.  A2.  c)    ita  A\;    altitudinem  rell.  d)    ita  A\; 

currere  rell.  cum  Ji.         e)  ut  A2.         f)  ita  A\,  ut  supra ;    su(a)e  vocat.  rell.  cum  B. 

Cap.  22.     a)    ita  A\;    itaque   rell.  cum  B.  b)   ita  A\;    et  sub  pro  in  A2.  c)    ita  A\ 

quadam  rell.         d)  quodam  (?)   B2c,  corr.         e)  ita  A\;  spina  alba  rell. ;  vocatur  add.  A2.         f)  con 

45  dentes  ante  v.  1.  spina  alba  A  2.  g)  medicicis  B  \.  h)  ita  A  1 ;  divulgatum  A  2  cum  B ;  vulgatum  A  3.  4a 
i)  huiuscemodi  arboris  add.  A  2.  k)  ita  A\.  2;  om.  A3.  4a  cum  B.  1)  b.  arboris  tr.  et  add.  susci 
peret  Aka.  m)  humi  B  4.  n)  proiect(a  e  corr.)  BSa.  o)  ita  A  1.  2;  om.  AS.  4a.  p)  ita  A  1.  2 
medici  .4  3.  4a.        q)  trunco   B  3a.        r)  ita  A\;  hoc  rell.       s)  exemplum.    Trahendum  interpungit  A\ 

1)    Sjrlva   alba   in   nuptiarum   fatibus  auspicatissima  fuisse  traditur ;    cf.  Forcellini  h.  I. 
50  2)  I.  c.  sine  medici  ullius  arte. 


494       VITA  VEL   1'ASSTO  HAIMHKAMMI   EPISC.   ET  MAKT.    RATISKONEXSIS. 


ef.Ps.54, 23.  noii  est,  sed  magis  propbeticum  imitarea 
testimonium,  ut  iactet  curam  suam  in 
Deum,  et  ipse  eum  enutrietc. 

(23).  Eadem  namque  die,  non  loi>  o 
intermisso  spatio,  duo  ignoti  atque  pu!- 
cherrimi  viri.  equitantes  per  puplicam1" 
callem,  a  quibusdam  arantibus0  in  agro 
de  sacris  sancti  martyris  membris  in- 
quirentes,  dum  diutius  circitarentc,  in- 
notuerunt,  quod  ing  quendam  arborom 
summissi11  essent1.  Cunctis  agri  culturisk 
videntibus,  ad  eum l  locum  se ln  decli- 
nantes,  et  amplius  ab  his  visi  non  sunt, 
ut1'  tanti  huius  rei  testes  sunt,  quanti 
habitatores  huius  loci  existunt.  Et'1  qui1" 
ammiratione  perculsis  de  his*  incognitis 
viris  et  de  disparitione11  eorum,  pergentes 
ad  arborem,  sed  ea  quae  posuerunt  sancti 
martyris  membrax  minime  invenerunt. 
Greg.Diai.  jjes  namqUe  mira  et  nostris  temporibus 
valde  stupenda1,  quia  adhuc"  incognita 
humanaea  permanet  intirmitati,  a  quibus 
sublata  vel  ubi  deportata  fuissent.  Sed 
quid  ex  his  quae  praediximus  membris 
sentiendumf  sit,  ignoro,  nisi  per  divinam 
dispensationem  hoc  fuisset  datum8,  in- 
tellegi,  quibus  fuisset  dignus  sanctus11 
martyr  meritis ' ,  cum  cruenta  et  secta 
ab1  se,  adhuc  eo  vivente,  membra,  per 
cognitionem  divinam  ab  eo  loco  assumpta" , 
sub  gloriae1'  honoris  condisseq  dubium 
non  est,  etr  tamen,  ut  diximus,  hominibus 


Ji 

est,  sed  potius  testimonium  imitari  pro- 
phete,  ut  quis  iactet1'  curam  suam  in 
Deum,  et  ipse  eum  enutriet. 

(23).    Die  namque  eodem,   non  longo  6 
interiacente8    spatio,    duo   ignoti  et  pul- 
cherrimi  viri,  per  callem  publicum  equi- 
tantes,    quosdam'1    aratores    de    menbris 
beati  martyris  inquirebant.    Cum   autem 
diutius    per*    eadem  loca  circuirent,    in-  io 
notuerunt  cultores,   quod  in  arbore  qua- 
dam    reposita   fuissent.      Et,    videntibus 
illis,  ad  locuin  eundem  declinaverunt  et 
ab  his  ultra  visi   non11   sunt.     Unde  et° 
huius  rei  testes  sunt  tanti,  quanti  ferme  15 
eiusdem    loci  habitatores   existunt.     Qui 
hac    ammiratione    conpulsi,    id    est   viris 
incognitis    eorumque    disparitionev,     ad 
arborem  venerunt,  sed  ea  quae  posuerunt" 
martyris  Dei  menbra  minime  reppererunt.  20 
Res     mira    et    valde y     nostris     temporibus 
stupenda,    quia  adhuc  incognitum  huma- 
naeb  infirmitatec  manet,  a  quibus  sublata 
vel(1  ubi  essent  deportata6.    Sed  quid  ex 
his  membris  sentiendum  sit,  ignoro,  nisi  25 
per  divinam  dispensationem  detur  intel- 
legi,  quibus  Dei  martyr  meritis  dignus  exi- 
steret,    cuius   cruenta  adhuc  membra  ab 
eodem  loco  sublatak,  sub  gloria  honoris 
condita"1    non    dubitamus    in    terris,    et  30 
tamen,  ut  diximus,  hominibus0  incognitum 


Capp.  22.  23.     A  1.  2.  3.  4«.    B  1.  2a.  b.  c.  Sa.  b.  4. 
Cap.  22.     a)  ita  A\;    imitari  rell.         b)  iacet  B  3«  (pr.  m.).b.         c)  enutriat  .4(2).  3.  35 

Cap.  23.     a)  extr.  e  m.  al.  in  litura  BSa.       b)  itapr.  m.  A\;  publicam  A  (2).  3;  publicum  4  4« 
cum  B.         c)   orantibus  ^4  3.         d)  quodam  B  1.  e)  sciscitarentur  4  3;    circuirent  B.         f)  om.  B  i. 

g)  in  quandam  A'S.  4«;  sub  quadam  A2.       h)  ita  Al\  summissa  rell. ;  reposita  B.       i)  qui  add.  A3. 
k)  ita  A  1 ;    cultoribus    rell.  1)    1.    eum  A  4«.  m)    ita  Al;    (se  om.)   declinavcrunt  rell.  cum  B. 

n)  postea  superscr.  BSa.  0)    om.  B2c.  p)    ita  Al.  2;    om.  A3.  4«;    Unde  B.  q)    ita  A\;  40 

om.  rell.        r)  Qua  miseratione  AAa.        s)  ita  rell.;  perculsis  A  1.         t)  ita  A\.  2;  eis  ^4  3;  illis  Aia. 
u)  desperatione  illorum  ^4  4«.  v)  dispartione  B  \.  2c  (pr.  m.) ;    disparatione  B2a.  w)  posuerant 

ibi  minime  B 4.  x)  ita  rell.  cum  B;    conamine  pro  m.  m.  A\.  y)  m.  al.  superscr.  B2b;    valde 

et  B  2a.  z)  i.  a.  A  2.  a)  p.  h.  fragilitati  A  4«.  b)  humani  pr.  m.  B  2c.  c)  pr.  m.  corr. 

infirmitati  B  \,  et  sic  rell.       d)  aut  ubi  m.  al.  in  litura  B2b.       e)  deportata  B\.       f)  sciendum  AAa.  45 
g)  ita  rell. ;  fuisset  datur  A\;  detur  B.       h)  Dei  pro  s.  A  4«  cum  B.       i)  laudibus  4  4«.       k)  b  pr.m. 
superscr.  B  \.         1)  a  A  4«.         m)  m.  al.  add.  esse  B2b.  3a.        n)  asumpta  A\;  sumpta  4  3.         0)  ut 
di :  :  :  :  re  add.,  sed  eras.  B2b.        p)  ita  4  1;  gloria  rell.        q)  ita  A\;  condidisse  rell.        r)  Sed  A  4a. 


1)  Eadem  verba  leguntur  in  V.  Corbiniani  c.  2. 


VITA   VEL   PASSIO   IIAIMIIIJAMMI   EPISC.   ET   MART.    BATISBONENSIS.       195 


A 
incognita    permanent.     Sed1   idcirco   ea 
membra  a  veritatis  tramite0  deviassent0 
existimo,    et'1   per  suos  ;ictose   capite  in- 

5  visibili,  qui  est  Christus,  subminisfrantes, 
remotis  propriis  voluptatibus ' ,  pauperibus 
praebentes  famulatum,  intrepide  pro 
Christum8  contumeliis  affectih,  ut  eorum 
spes   et  caput,    quae'    erat  Christus,    ad 

10  aedificationem  viventiuin  neck  sperantia 
in  se  tnembra,  ui  digna  erant,  providisset 
sub  honore;  et  propterea  ab  incognitis 
detulta1  viris  in  capitis™1'2  cognitione, 
id  est  divinitatis,   condere  non  mediocri 

16  gloriae"  dubium0  non  est.  Res  auteni 
habitantibus  innotuit  membrorum,  ita 
ut  eis r  in  stuporem  verteretur,  et  quamvis 
parum,  tamen  apertis  oculis  eius  agno- 
scentes*   sanctitatem. 

20  (24).  Tunc  viri  qui  eranta  beatutn  et 
Deob  devotissimuin  episcopum  Haim- 
rammum  et  gloriae  martyrii  triumphum 
ex  certaminis  campo,  id  est  ex  area,  quae 
tunc  frumenti6   praetiosiore f   margaretis 

25  purg-ati'1  tritici,  id  est  cruore,  consparsa1 
deiacebat,  ponentes  subin1  plaustro,  ar- 
repto"  tramite,  reducentes,  distinantes" 
certatim  ad  villam  publicam  nuncupan- 
tem  r  Aschaim  ',  distantem s  miliario  fere * 


B 


est.     Seda 


res  mira  habitatoribus p  eisdem q  de 
membris  innotuit  beati  martyris,  ii;i  ut 
in  stuporem  non  parvum  verterentur. 
quia,  quamvis  parum,  apertis  tamen  oculis 
cordis  eius '    sanctitatem   cognovere. 

(24).  Et  quidem  viri  qui  eum  eo  erant 
beatum  Dei  devotissimum  martyrem 
Hemmerammum0  episcopum  et  gloria 
martyrii  triumphum  ex  certaminis ll 
campo,  id  est  area»-3  pretiosiore  fru- 
mento  vel  margaritisk,  in  plaustrum  po- 
nentes,  ad  villam  Ascheim  publice"1  nun- 
eupantem1',  tramite  arrepto,  perduxerunt, 
distante'1    miliario   fere   duodecimo,    ubi 


30  Capp.  23.  24.     A  1.  2.  3.  4«.    B  1.  2a.  b.  c.  3«.  b.  4. 

Cap.  23.     a)  tamen  add.  B2a.b.       b)  non  add.  A2.       c)  ita  Al\  deviasse  rell.       d)  ita  rell.; 
ut  ^4  4«.  e)    ita   A\;     actus    capiti    rell.  f)   voluptats(?)    A  2.  g)    ita    Al;     Ohristo    rell. 

h)  affitiantur,  dum  illorum  spes  Aia.         i)  ita  A  1;    qui  erat  .4(2).  3;    qui  est  .4  4«.  k)  ita  scripsi 

(nec    =  >ie  —  quidem);  ne  codd.  plerique;  om.  AAa.         1)  ita  A  1;  ablata  viris  A  3.  4«;  viris  ablata  ^4  2. 
35  m)    cap.  cognitionein  AS;    cogn.  cap.  Aia.         n)  ita  A  1  (cf.    supra   p.  494,  s>);    gloria  rell.         o)  ita 
rell.    (cf.    supra   p.  4!)4,  z~>) ;    dum    Al.  p)   habitoribus    corr.   habitat.    #3«.  q)    eiusdem    B  Sb. 

r)  illis  vert.  in  timorem  A  \<t.         s)  ita  Al;    cognoscentes  A  (2).  3;    cognoscebant  A  4« ;   coguovere  B. 
t)  s.  eius  B  2a. 

Cap.  24.  a)  ita  A  1;  cum  eo  h.  1.  add.  rell.,  ante  erant  B.  b)  om.  A-ia.  c)  ita  B2b; 
40  Emmerammum  Bl.  3b;    Emmpramum  B2c.  d)  ex  :  :  certaminis,  rus.  er  B2c.         e)  frumento  A  \a. 

f)  praetiore  ^4  1;    pretiosiori  A  2.  g)  (a.  om.)   preciosiorem  B  4.  h)  purgata  A  '■'>.  i)  ita  Al; 

conspersa  iacebat  rell.        k)  margarit(is  m.  al.  in  litura)  B  3a.        1)  ita  A\;  in  rell.       m)   publici   B  3b. 

n)  ita  Al;   recto  tramite  ^12;    a.  tr.  om.  A3.  4a;  habet  B.         o)  ita  A  1.  2 ;    om.  A3.  4a.         p)  nun- 

cupatam  (e  corr.  nunpatam  B  3<i)  B2a.  3a.  4;  nuncupata  B  3b.  q)  distantem  B3a.  4.  r)  nuncu- 
45  patam  A  4a.         s)  distante  A  (2).  3.         t)  om.  A  4«. 


1)    Locum    insequentem    ad    l.   15.    dubium   non    est    praetermisit   B.  2)    Gapitis 

invisibilis,  qui  est  Christus.  3)  Textum  in  B  male  contractum  ita  restitue  ad  A:  area,  quae 
tunc  frumento  praetiosiore  margaretis  purgati  tritici,  id  est  cruore,  consparsa  deiacebat. 
4)  Aschheim  (B.-A.  MilvchenJ. 


49G       VITA  VEL  PASSIO  HAIMHRAMMI   EPISC.   ET  MART.    RATISBONENSIS. 


A 
duodecimo,  ubi  ecclesia  beati  Petri  apo- 
stoli  moeniisa  constructa  esse  videbatur, 
ut  tautum  virum  et  Dei  martyrem  illuc 
deducere  deberenturb,  ne  utc  in  eorum 
vilia(l  aedifitia  vitalem  finirete  flatum  ; 
quia  quamvis  in  eorum  oculis  prius  non 
tantum  dispectus11,  sed  etiam  nece1  sub- 
missus  fuisset,  tunc  in  magnam,  ut  dignus 
erat,  venerationem  decreveratk.  Sed  et 
mulieres  ex  vicinis  locis  cum  ducentibus ' 
viris  pietatis  viscera0  commote,  girantesp 
plaustrum  ob  veneratione*1  martyris*1* 
Christi  in  comitatu  secutae  sunt.  Cum 
autem  pervenissent1  in  partibus11  cam- 
pestriae,  distante  a  praedicto  loco,  ubi 
tendere  videbantur,  miliario  tertio 2,  tuncw 
venerandus  Dei  martyr  vociy,  ut  potuit, 
quamvis  incondite  beiulare  coeperat,  in- 
nuens,  quod  ora  remunerationisb  in  cae- 
lestibus  eius  eum  locum  praeterire  non 
debereture.  Unus  ex  his  qui  erant f 
inspiratione     divina    ceteris    quasi    sub- 


10 


B 

ecclesia  beati  Petri  apostoli  moenibus 
constructa  esse  videbatur l,  ne  in  vilibus 
eorum  edificiis  praesentem  vitam  efflaret; 
quia  quamvis  in  eorum  prius  oculis  non  5 
tantum  dispectus*,  sed  etiam  neceg  sub- 
ditus  esset,  in  magnam,  ut  dignum  erat, 
excrevit  venerationem.  Sed  et  mulieres 
ex  vicinis  locis  cum  viris  ducentis  viscere 
pietatis  adtactae,  girantes  plaustrum  ob 
venerationem™  martyris  in  comitatu"  se- 
quutae  sunt.  Et  cum  pervenissent  in 
loco1'  campestri,  distantem8  a  loco  prae- 
dicto  miliario  tertio,  ubi  tendere  vide- 
bantur,  venerabilis  Dei  martyr  qua  po-  15 
tuit  voce  coepitv  heiulare,  innuens,  quod 
eius  remunerationisx  hora  veniret,  qua 
ab  angelis  adz  caelum  sublevari  mere- 
retur.  Unus  enim  ex  his;l  qui  cum  eo 
comitabantur     quasi     divinac     iussioned  20 


Cap.  24.     A  1.  2.  3.  4«.    B  1.  2«.  b.  c.  3a.  b.  4. 

Cap.  24.     a)  ita  A\.  2;  moenibus  A3.  \a.        b)  ita  A\\  deberent  rell.        c)  ita  A\;  om.  rell.  25 
d)    ita  A  1 ;    vilibus   aedificiis  rell.,   sed   aedif.  —  oculis  om.  A  Aa.  e)   veniret  A  3.  f)  m.  al.  in 

litura  B  2b ;    desp.  B  3a.  b.         g)  neci  B  3«.         h)  ita  A  1 ;    desp.  rell.         i)  ita  A  1  cum  B ;   neci  rell. 
k)   ita  recte  A\    (cf.  supra  p.iQ5);    excreverat  rell. ;    excrevit  B.  1)   ita  A\.  2;    duceiitis  A3.  4«. 

m)  veneraonem  B  1.  n)  martyris  incolomitat  secutae  B  4.         o)  ita  A  1.  2 ;    viscere  A  3.  4a  cum  B. 

p)  uirantes  A\.         q)  ita  A  1 ;   venerationem  rell.         q*)  martyres  A  1,  corr.         r)  loca  c.  B  1 ;   locum  30 
campestrem   B  3«.         s)  distante  B  2c.  4.         t)  pervenisset  A  2.         u)  ita  A  1.  2 ;    in  partes  campestri 
(ita  A  3 ;  campestres  A  Aa)  distantes  A3.  4«;  in  loco  campestri  distantem  B.       v)  m.  al.  in  mg.  suppl.  B  2c. 
w)    ita  A\.  2;    om.  A'3.  4«  cum  B.  x)    h.  r.  B2a.b.  y)   ita  A\;    voce  rell.  z)    in  B2a.b. 

a)  illis  B  2c.         b)  ita  A\;    r.  su(a)e  in  c.  (om.  eius^)  rell. ;    eius  r.  hora  B.         c)  m.  al.  superscr.  B  3b. 
d)   visione  B  4.  e)   ita  A  1 ;    deberet  rell.  f)    ita   A  1    (v.  supra  p.  495,  20) ;    cum   eo   add.  rell. ;  35 

cum  eo  comitabantur  B. 


1)  A  addit:  ut  tantum  virum  et  Dei  martyrem  illuc  dedncere  deberentur.  2)  Loco 

qui  rustice  vocatur  Gruoba,  quo  sanctus  Emmerammus  spiritum  ad  caelos  misit  V  iugera 
episcopo  Ratisbonensi  ab  advocato  Frisingensis  ecclesiae  permutatione  facta  c.  a.  1020.  tradita 
sunt  (Meichelbeck  I,  2,  p.  492j.  De  situ  viri  docti  minime  conveniunt,  cwm  alii  (Sepp  p.  238j  40 
de  Grueb  prope  Aschheim,  alii  (Meichelbeck  I,  \,  p.  233;  Riezler,  'Ueber  den  Ort,  100  Em- 
meram  iiberfallen  wurde',  'Forsch.  z.  Deutsch.  Gesch.'  XVIII,  528)  de  Grub  prope  Gross- 
Helfendorf  cogitaverint,  qui  sane  locus  cum  Arbeonis  narratione  nullo  modo  conciliari  potest. 
Tradunt  autem  martyrem  extremum  spiritum  effudisse  ibi,  ubi  sacellum  dicium  Emmerammskapelle 
in  campo  conspicitur,  loco  scilicet  a  villa  Aschheim  haud  multum  distante  medio  inter  vicos  45 
Feldkirchen  et  Haimstetten.  De  ea  quae  antea  ibidem  stabat  capella  in  antiquissima  matricula 
Frisingensi  a.  1315.  ita  relatum  est:  Miinster,  capella  per  se  absque  sepultura;  spectabat 
autem  ea  ad  abbatem  S.  Emmerammi ;  cf.  Janner  l.   J.  I,  p.  50. 


VITA    VKL  J'ASSIO  HAIMJIKAMMl  EPISC.   ET  MART.   RATISBONENSIS.      497 


Lectis  imperans,  ut  euni  de  plaustro  quo 

iacebat  deponerentur* ;    qui'1   subito  de- 

poneutes,  in  amoeno  gramine  submiserunt 

5  in  campestriae6   desertae  planitiae.    Sic- 

que  factuin  est,  cum  sancta  illa  anima  de 
corpore  exiret,  ut  ,  cunctis  qui  ad- 
erant  videutibu.s,  quasi  ininense  lampadis 
lux  ex  ore  sancti  viri  processisset  in  alta 

10  tramitis,  remoto  aere,  ink  celestibus  pe- 
netraret,  ita  ut  ingressiones"  sue  splendor0 
faciem ''  praesentium  fulminaret.  Eo'1 
iani  eniisso  spiritu,  cunctis1'  pavor  in- 
ruit8,  ita1  tremore  perculsi,  ut  vix  tanti 

io  viri  corpus  in  plaustrum  sublevare  aude- 
rentur11. 

(25).  Sed  huius  loci  miraculum,  ut 
mihi    videtur,    silentio    tradendum    non 

20  est.  Erat  namque  incultus  per  spatia 
annorum  innumera  et  quasi  oblivione'1 
traditus,  quod  taleni  ex  sed  Deoc  pro- 
pinasset  animam.  Sed f  cunctis  incolis8' 
per  girum  praeclaruit  in  signum,  quia,  ut 

25  mos  est  Germaniae,  ut  faciem  suain  in- 
mense"1  nivium  effusione  veletur11  per 
totuni  gemalem1'  tempus,  ita  ut  in  cu- 
bitis1'  altitudines  decrescat1,  sed11  eo 
loco  minime  permansit,  utw  quis  praeter- 

30  euntium  quamvis  parumx  permansisset, 
eta  in  vernalisb  decore  et  amoenitate 
totum  permansit  annum.  Sicque  factum 
est,    quasi'1    ut    locus    excusationem    in- 


B 

caeteris  imperabat,  ut  de  plaustro  Dei 
martyrem  ad  terram'  deponerent;  qui 
obtemperantes  roci  raonitorisd,  eum  in 
amoeno1  gramine  condigno*  honore, 
siniul  et  gloria  statuerunt  in  campestri 
planitiae'.  Sicque  factum  est,  ut  cum 
sancta  anima  illa  de  corpore  exiret, 
cunctis  qui  aderanl  videntibus,  quasi  lus 
magna1  Lampadis  es  ore  Bancti™  viri  pro- 
cessisset  et  alta  caelorum,  aere  diviso, 
penetraret.  ita  ut  iu  egressione  animae 
splendor  ingens  praesentium  faciem  ful- 
minando  deterreret.  Egrediente  autem 
spiritu,  tantus  pavor  eunctos  invasit,  ut 
vix  timore  perterritiv  corpus  adiacens  in 
plaustrumw  auderent  elevare. 

(25).  Sed  miraculum  buius  loci,  ut 
video,  silentio  praeterire  non  debemus. 
Erat  enim  incultus  per  multa  annorum 
spatia  et  quasi  traditus0  oblivioni,  quod'' 
talem  ex  se  Deo  animam  propinaret. 
Sed  cunctis  loci  incolis  per  circuitum  in 
signum  praeclaruit,  quia'1,  ut1  moris  est 
Germaniae,  ut  faciemk  suam  inmensa1 
nivium  effusione  cooperiat0  per  totuni 
hiemale  tempus,  ita  ut  in  cubiti'1  altitu- 
dinev  excrescat,  sed  eo  loco  minime 
permansit,  ut  quis  praetereuntium  quam- 
vis  parum  remaneret,  utv  ita  vernali7' 
decore  et  amoenitate  annum  perstetif 
integrum.  Sicque  factum  est,  ut  locus 
excusationem    habens    imbrium    ac    tur- 


Di.  i. 


Capp.  24.  25.     A\.  2.  3.  4o.    51.  2a.b.c.  3«.  b.  4. 
35  Cap.  24.     a)  ita  A\;  deponerent  rell.       b)  quasi  A  2.       c)  terrani  dcpone  m.  al.  in  litura  B  3ffl. 

d)  monitores  pr.  m.  corr.  monitoris  B  1.       e)  ita  A\;  campestri  (camjjestria  A  2)  deserte  (deserta  A  \a  ) 

planitie  rell.         f)  amoenio  B  1.         g)  cum  digno  B2c  4.         h)  ita  A\.  2;   om.  rell.         i)   ita  BSa.b 

cum  A;    vocabulitm  periit  B\\    planiciae  B2a.         k)    ita  A\;    (in  om.)    celestia  reU.         1)    magne  B  4. 

m)  v.  s.  B  4.         n)  ita  A\;  ingressionis  A2\  egressionis  ^13.  4« ;  egressione  B.         o)  iia  rell.  cum  B; 
40  om.  A\.        p)  facies  A  2.       q)  Et  A  4o.       r)  ita  A\;  cunctos  rell.       s)  ita  recte  A\;  (cf.  infra  c.  35: 

omnibus  timor  inruitj;  invasit  rell.  cum  Ax  et  B.         t)  ita  A  1.  2;  et  ita  sunt  tr.  (timore  A  4«)  p.  A  3.  \u  ; 

ut  vix  timore  perterriti  B.         u)  ita  A  1 ;  auderent  rell.         v)  ti  m.  rec.  in  l/tura  B  2b.         p)  plastrum  B  1. 
Cap.  25.     a)  ita  A\\    oblivioni  rell.         b)  o.  t.  B 4.  c)  et  B2c.         d)  ex  e  A\.         e)  Do- 

mino  Aia.         f)  tamen  add.  A\.a.         g)  ita  A\.2\  c.  in  locis-4  3;  in  c.  locis^4  4o;  c.  loci  incolis  B. 
45  b)  qui(a  m.  al.  in  litura)  B  2b.         i)  eras.  B  3«.        k)  facies  sua  pr.  m.  B  2>a.        1)  ensa  nivium  m.  al. 

in  litura  B  3o.  m)    ita  A  1 ;   immensa   rell.  n)   ita  recte  A  1  (cf.  infra  c.  32 :    facies  caeli  vela- 

retur,);    cooperiat   -4  3.  4o   cum  B;    cooperit  A2.  o)    cooperiatur   i?3o.  p)    corr.  iemalem  A  1 ; 

hiemale  rell.         q)  cubitu  pr.  m.  £4.         r)  ita  A\\  cubiti  rell.         s)  ita  A\.  2;  altitudinem  A  3.  Aa. 

t)  ita  recte  A  1;  excrescat  rell.  cum  B.       u)  om.  A\a.       v)  ita  B  3a  cum  A\  altitudinem  rel/.        w)  ut  — 
50  permansisset  om.  A\a.         x)   ita  AS\  pa :  :  rum  p.,  ras.  u  A  1 ;  parumper  mansisset  ^12;  parum  rema- 

neret  B.        y)  et  B2c  4.        z)  d.  v.  J5  3o.        a)  sed  ^4  4«.        b)  ita  A\.2;  vernali  AB.  4o.         c)  ita 

B  \.  2o  et  pr.  m.  B2b.c.  3b\    perstitit  reJl.  (iti  eras.  BSa).         d)   ita  A  1;    om.  rell. 

SS.  R.  Meroving.    IV.  63 


498       VITA  VEL  PASSIO  HAIMHRAMMI  EPISC.   ET  MART.  RATISBONENSIS. 


ferret,  ut:i  imbrium  atque  procellarum 
turbine"  et  elimentorum  dicione'1  sub- 
icere1  non  debuisset,  qui  angeloruni" 
spirituumk  suae1  praesentiae  in  tanti 
Dei  martyris  anime  egressionis"1  fuisset 
consecratus0.  Erat  enim1'  secus  locum 
quadruvius*1,  ita  ut  a  multis  praetereun- 
tibus  huc1"  illucque  in  miraculum  decre- 
visset;  et  dum  subtilius  as  nonnullis  per- 
commorantiumv  in  circuitu  fuisset  scisci- 
tatum  tamx  ammirabile  signum,  statim- 
quez  per  quadruvium  liis  qui  tunc  ad- 
erant  ad  memoriam  rediit,  quod  in  eo 
sancti  Christi0  martyris  Haimhrammid 
anima  exuta  huius  exilii  nexibuse  alta 
poli  penetrasset.  Tunc  commorantes  in 
circuitu  suae  collectionis *  ecclesiam 
eidemh  martyri  in  honore  in  eodem  loco 
construxerunt,  in  qua  non  mediocriter 
innumera  ex  merito  martyrisk  clarescunt 
signa. 

(26).  Dnra  huius  loci  mentionem  in- 
ferimus,  mira  mirandis  succedunt,  quod 
ad  memoriam  rediita,  unde  longe  su- 
perius 2  ex  sancti  viri  sententiam  b  praetu- 
lissee  me  comperio,  de  carnificum  verbis, 
quod  silere  minime  licere  me  suspicio8". 
Quorum  duo  dignas  Deo  fundentes 
praeces,  ut  superna  provideri1  hoc  digna- 
retur  pietas,   quod  non  propriok  sponte, 


B 

binib  procellarum  et  elementorurn  dicioni 
subiaceree    non  deberet,    qui    angelorum 
sanctorum    praesentiam'1    in    tanti    Dei1 
viri  egressione  fuerat  consecratus.    Erat  5 
enim  secus  locum  hunc  quadruvius11,  ita 
ut  a  multis  praetereuntibus  huc  illucque 
in  miraculum    excrevisset;    et    dum  sub- 
tiliter    a    nonnullis    commorantibus    per 
circumquaque l    loca    sciscitatum"    esset  10 
tam  ammirabile  signum,  statimquew  per 
quadruvium     his    qui    tuncy    praesentes 
aderant  redit  ad  memoriam,  quod  ibidem 
sanctia    Hemmerammib    martyris    carne 
exuta  anima  alta  caeli  penetraret.    Tunc  15 
in  circuitu  conmanentesf  eidem  martyri 
ecclesiam  in  locog"  eodem  construxerunt, 
in    quo    non    mediocriter   innumera  mar- 
tyris  merito1    signa  clarescunt. 

20 


(26).  Dum  huius  loci  mentionem  in- 
ferimus,  mira  mirandis  succedunt,  quia 
ad  memoriam  redit,  unde  longe  superius  25 
ex  sanctic  viri  sententia'1  me  retulisse 
conperio,  de  verbis  iinpiorum*  carnificum, 
quod  silentio  praetereundum  non  est. 
Quorum  duo h  digne  Deo  preces  fun- 
dentes,  ut  divina  clementia  intueri  digna-  30 
retur,  eo  quod  imperio  coacti  tanto  Dei1 


Capp.  25.  26.     A  1.  2.  3.  4a.    B  1.  2a.  b.  c.  3a.  b.  4. 

Cap.  25.     a)  ita  A\.  2;  om.  A3.  ia.         b)  ita  B\.  2c.  4  (pr.  m.);  turbinis  B  2  b.  3b.         c)  ita 
A\.  2;    turbini  A  3.  4a.  d)    ita  A\;    ditioni  rett.  e)    ditioni  non   (pr.  m.  superscr.)  subiaceret. 

Qui  B2a.b.       f)  ita  A\.2;  subici  A  4« ;  subiacere  A  3.       g)  angelicorum  A  3.       h)  pr(a)esentia  B  2a.  4.  35 
i)  v.  D.  5  4.       k)  que  sanctorum  add.  Aia.       1)  malim  sanctae  (scae).    ■    m)  ita  A  1.  2;  egressioni  ^4  3; 
egressione  Aia.  n)  quadruivius  corr.  quadruvium  B2c,  et  sic  B 4.  0)  ita  rell.  cum  B\  praesen- 

tatus  A  1.         p)   autem  A  4«.         q)   ita  A\.  2;    quadruvium  Aia;    quadrivium  A3.         r)   h.  illucque 
om.  A  3.  s)   ante  nullis   A  4«.  t)    per  circumque  B  1 ;    per  circumquaeque  B  2b ;    circ.  per  B  4. 

u)  suscitatum  B2a.  v)  ita  A\.  2;    om.  A3.  4a;    commorantibus  B.  w)  que  om.  B  4.         x)  tam  40 

a.  s.  statimque  om.  A^a,  versu  exeunte.  y)  nunc  B  4.  z)   ita  A\.  2;    que  om.  A3.  a)  sancti 

post  martyris  B  4.         b)   ita  BSa.b;    Emm.  rell.         c)  om.  A\a.         d)  Haimhrami  h.  I.  A\.         e)  iia 
A3.  4«;    exilii  (om.  n.)  A\\    nexilibus  pro  e.  n.  A  2.         f)   manentes  in  litura  B3a.  g)  co  pr.  m. 

superscr.  B  \.         h)  ita  A\;   eidem  martyri,  om.  in  h.  B;    eiusdem  martyris  nomine  dicatam  pro  e.  m. 
in  h.  rett.         i)  to  m.  al.  in  litura  B3a.         k)  matyris  A\.  ib 

Cap.  26.     a)  redit  A  2.        b)   ita  A\;  sententia  rell.        c)  sancti:,  ras.  s(?)  51.        d)  sententi(a 
m.  al.  in  litura)  B3a.  e)  protulisse  A±a.  f)    imp  : :  iorum  B2b.  g)    ita  A\;    suspicor  rell. 

h)  Deo  duo  dignc  B  2a.  b.         i)  hoc  providere  A  4a.         k)  ita  A  1 ;  om.  rell.         1)  Deo  B  2a. 


1)  I.  q.  collatio  et  requiritur  ablativus  'sua  collatione.  2)  Supra  c.  17. 


VITA  VEL  PASSIO  HAIMHKAMMI  EPISO.  ET  MART.   RATI8BONENSI8.      499 

A  B 

sed  imperio   coacti  tantum*  et  Dei  epi-  viro    suis     manitms     poenam     inferrent. 

scopuin  suis  manibus  poenam  inferendib  Undc  suppliciter    postulabant,    nt    linius 

mittere  debuissent,    ut  huius  sanguinem  sangninemc     ab'1    se    in    die    iudicii    re- 

5  ab    bis    in    die    iudicii    non     deberetur0  quiri '     non    deberet.     Dumque    vir    Dei, 

requerere.     EtB'  dum  vir  Dei,  eorum  ut  eorum  corda  considerans,    Dominum  de- 

vidit   corda,    de   bis   in   semet  ipso  con-  precatus  est,    dicens:    LDomine,    retribne 

pescuit11,  dicens:  'Domine,  retribue  eis1  eisk    secundum    fidem    illornm1',    sicqne 

secundum    fidem   illorum' ;    sicque  perac-  factum  est,  ut,n  per  beati  martyris   ora- 

10  tum11  est,  ut°   bii  in  pacis  tranquillitate  tioneui  in  pacis  tranquillitate  vita  disces- 

suae  evocationis1'   expectarent  diem.  sissent'1. 

(27).  Reliqui  vero  tres  extorquentiuma,  (27).    Reliqui  vero  tres  iniqui  tortores, 

ut  praediximus,  qui  suae  crudelitatis  in  ut   iam    diximus",    qui    suae  crudelitatis 

eum    contumaciter   manus    inponebant",  manus  ferociter  in  virum  Dei  inieceruntd, 

i5  zelo    diabolico    succensi,    inproperantia0  et  zelo  demonum  succensi1 ,  contumeliosa 

et  contumeliosa  verba  in  faciem  ei  mit-  verba    in    faciem>r    dare    non    timebant, 

tere  non  pertimescebant'1 :  in  eorum  dam-  quibus  et  accio  nequissiina  non  sufficeret, 

natione    miseris     actio     nequissima    non  nisi  ad  augmentum1    nequitiae    adk  adi- 

sufficeret,  nisi  in  augmentum  nequitiam1  tum  oris  verba  inproperando  perducerent, 

20  cordis    ad    aditum    oris l    inproperando ni  unde    sententia    probatur    veritatis,   quia 

perducerent,  unde  veritatis  probatur  sen-  ex    abundantia*    cordis    os    loqnitur.      De  Mattu.  12,34. 

tentia,    ut    ex   cordis    abundantia    os    lo-  quibus  infra0   septem  dierum  spatia  per- 

quere  non  desisteret1'.     De  quibus  infra  actum  est,  quod  unusquisque  eorum  spi- 

spatia    septem    dierum  peractum   est,    ut  rituq    traderetur   inmundo,    et    tam    diu 

25  unusquisque    eorum    inmundo  prostratus  vexati  et1'   ad    boc   usque  perducti  sunt, 

essets  spiritui1,  et  tam  diu  vexati  et  us-  ut   intempesta11    noctis    unusquisque   im- 

que  ad  boc  perducti,  ut  intempestav  noc-  petu  inmundiw  spiritus  prosilientesx,  per 

tis2ady  aditum  aedifitiorum  unusquisque  devia,  ut  digni  erant,  ad  deserta  confu- 

in  impetu  spiritui2  inmundi  prosilientes,  g,erunta     et    per    montium    cacumina   et 

30  relicto  tramite,  ut  erant  digni,  ad  deserta 
confugientes",   per  cacumina  montium6, 

Capp.  26.  27.     A\.  2.  3.  ia.    B 1.  2a.  b.  e.  Sa.b.  4. 

Cap.  26.  a)  ita  A  1 ;  tanto  Dei  episcopo  rell.  b)  ita  A  1 ;  inferrent.  Unde  suppliciter  postu- 
labant    (festinabant   A  2)    pro    verbis    inferendi    mittere   debuissent   rell.   cum    B.  c)    sanguinis   B  4. 

35  d)  a  B  2e.  e)  ita  A  1 ;    deberet  retl.  f)  Dominus  non  requireret.     Tunc  ergo  pro  verbis  r.  non  d. 

Dumque  m.  al.  in  litura  B  3a.  g)  ita  Al;  duinque  AA  cum  B;  Cumque  ^4  4«.  h)  conpescui  A  1 ; 
pro  liis  Dominum  deprecatus  est  pro  verbis  de  bis  in  s.  i.  c.  refl.;  Dominum  deprecatus  est  B. 
i)  illis  A\a.  k)  ei  pr.  m.  B*2c;  illis  B2a.b.  1)  eorum  (om.  Sicque,)  H  4.  m)  et  B\.  n)  ita 
A\  (cf.  infra  l.2±);    factum   rell.   cum  B   (cf.  supra  p.  497, 6).  o)   per   orationem    sancti   martyris 

40  add.  A  2.         p)  ita  A  1 ;    vocationis  rell.         q)  decessissent  B  1  (siss  periit).  2a.  36. 

Cap.  27.     a)    ita  A\\    torquentium  rell.;    carnificum  add.  A2.  b)    dictum    est,    qui  B2a.b. 

c)  et  add.  A  4a.  d)  eiecerunt  B  4.  e)  iproperantia  A  1.  f)  suscensi  B  2a.  g)  facienda  re: 

B  2b,  corr.         h)  timebant,    ut  in  illorum  A  4«.  i)  agm.  pr.  m.  B  4.         k)  ad  aditu  moris  B  1 ;    ab 

aditu  oris  B  3«.  b.        1)  ita  A\;  nequitiae  A  3  cum  B;  nequitie  et  add.  malitiam  ^4  4«.        m)  <>»i.  .14«. 

45  n)  bundantia  B  1.  o)  om.  B\.  p)  ita  A  1 ;  loqueretur  rell. ;  loquitur  B  cum  Vulg.  q)  spiiitui  B  3a.  b. 
r)   om.  B3a.b.  s)    esse  A  \.  t)  ita  A\;    spiritu  rell.  u)  intempesta  : :  (ras.  te?^  nocte  B  4. 

v)  ita  B  cum  V.  Corb.  c.  24;  in  tempestate  n.  A  1 ;  intempestae  11.  et  add.  silentio  rell.  w)  sp.  i.  B  4. 
x)  prosilentes  B  4,  corr.  y)  ad  o»i.  reil.;  ad  aditum  et  aedif.  A  1.  z)  ita  A  1;  inm,  spiritus  A\a\  spi- 
ritus  i.  rell.         a)   confugierunt  B  3a   (pr.    m.).b]    confugerent    B2c.  4   et   m.  al.  B2b.  b)  ita  A\\ 

50  confugiunt  et  per  rell. ;    confugerunt  et  per  B.         c)  ita  A\.  2;    ac  add.  AS.  ia. 

1)  B  acldit:  verba.  2)   Greg.  Dial.  II,  35:   intempesta  noctis  hora. 

63* 


500      VITA  VEL  PASSIO   HAIMHRAMMI  EPI8C.  ET  MAKT.  RATISBONENSIS. 

A  B 

per  ima  eta  convalliuin,  per  loca  inhabi-  iina    convallium    perqueb     inaccessibilia 

tabilia   et   humanic   fragilitati  incognita  loca  discurrunt'1,    et   ulterius   nec   mise- 

discurrentes0,    ita  ut  infirmorum1    cada-  rorum    cadavera    ullo     loco     paruerunt. 

vera    nullo"     comparuisse    comprobatur.  Quidnam    de    his    sentiendum11    est,    nisi  5 

Quidnam    de    his   aliud    sentiendum   est,  superno1  aequitatisk  iudicio1,  qui  effera"1 

nisi  superno    aequitatis   iudicio,    qui  im-  mente   in  tanto"   Dei   sacerdote    explere 

pietatis    eorum    animo    ferocissimo    tam  nequitiam  cordis  non  timebant,   alienati 

loquendo    quam    perficiendo    in    tantum  sensu  pristino,  montes,  deserta  silvasque 

sacerdotem    eorum    cordis   nequitiam  ex-  conparatione     ferarum     adpeterent    et"  10 

plere  non  verebant1',  ut  in  clamnationem'1  proprio   sel"    iaculo    deiecerents,    qui  in- 

eorum  mens  feris  comparare*  deberetur,  iusto  iudicio  Dei  martyrem  iudicarunt"  ? 

ut  propriov  mente  alienatiw  eorumx  cor-  Sed  quidnam    de   sanctis  viris  dicendum 

poribus    ipsi    sibiy    damnum    inferrent?  est,  nisi  apostolica  illa  praeclara,  senten- 

Quid  *    enim    de    sanctis   viris   dicendum  tia,  qua  dicit z  :  An  nescitis,  quia*  tcmplum  15 

est,  nisi  apostolicum  illumb  testimonium,  Dei    estis    et    Spiritus    sanctus    habitat    in 

1. Cor.3,16.  quie   ait:   An   nescitis,   quia   templum  Dei  vobisA?   Unde  recte  subiungitur,  ut  huius 

estis   et   Spiritus   sanctus  hdbitet  in  vobis?  Deie   templi f  violatores  ab  inhabitatore^ 

ib.  v.  17.  Unde   recteh    subiungitur,    ut   violatores  ad  praecipitium  raperentur x  ■ 2. 

huius  templi  a  Deo  disperderenturk.  20 

(28).    De  qua  dispersione  comprobatur  (28).    Unde  et  hac  dispersione  adpro- 

de  eorunr1  temporali  domno  Lantper-  batur  deb  suo  domino  temporali  Lande- 
thoc,  ut  nihilominus  disperderetur ;  quam  pei'tod,  qui  nihilominus  damnationis 
ut  suae  damnationis0  inf  exilio  vitam  fini-  exilio  vitam  finivit;  quia  rectum  et 
ret,  etg  sic  in  posteris'1  pro  et  nepotibus  iustum  liquido1  constat,  qui  tantum  25 
eius  tanti  viri  vindicaretur  sanguis,  ut  etk  lumen  temerario  ordine  nisus l  est m  effu- 
radicitus  hos  exterminaret,  ita  ut  eorum  gare,  eternae  damnationis  teuebras  in 
quis  non  remaneret3.     Et    ubi  tam  emi-      futuro    pateretur11,    et   in    succedentem0 

postremo  progeniem1'  tanti  viri  sanguisq 
redundaret,    ita  ut  ex  omni  inmensa  in-  30 

Capp.  27.  28.     Al.  2  (ad  I.  2h).  3.  4«.    B\.  2a.b.c.  3a.b.  4. 
Cap.  27.     a)  ita  Al;  om.  rell.         b)  e  corr.  B  3a.         c)  ita  Al;   human(a)e  rell.         d)  discur- 
rerent  B  4.  e)  discurrerent  A  2 ;    discurrunt  B.  f)   ita  A  1 ;    miserorum  rell.  cum  B.  g)  nullo 

comparuisse    comprobator   (cf.    infra    l.  21 :    comprobatur)  ^4  1 ;    nusquam   ulterius   comparuisse   proba- 
rentur  rell. ;  ulterius  nec  —  ullo  loco  paruerunt  B.        h)  sciendum  B  4.        i)  supernae  B  3«.        k)  actum  35 
est  add.  B  4.         1)  iudicium  B  3a ;  ut  add.  B  4.         m)  in  litura  B  3a.         n)  tanti  pr.  m.  B  4.         o)  in 
littira  B3a.  p)  ita  Al;    verebantur  rell.  q)  damnatione  A2.  r)  om.  54.  s)  deiecerunt 

pr.  m.  corr.  deicerent  B  1,  et  ita  B  3b.         t)  ita  rell.;  comparari  deberet  A  4«.         u)  iudicaverunt  B  1 ; 
<ruciaverunt  5  4.  v)    ita  Al;    propria  rell.  w)    ita  rcll.  cum  B;  om.  Al.  x)  illorum  ^4  4«. 

y)  ita  A  1 ;    ipsi  (ipsis  A  4«),  om.  sibi  rell.  z)  dicitur  B  3a.  a)   qui  pr.  m.  B  4.  b)  ita  Al;  .to 

illud  rell.  c)  ita  A  1 ;    quo  rell.  d)    et  add.  B  2c.  e)    t.  D.  B  2«.  f)    v.  t.  corr.  t.  v.  B  4. 

g)  eius  add.  B3a.        h)   versu  exeunte  om.  A\a.         i)  reparentur  B  4.         k)  dispergerentur  A  4a. 

Cap.  28.     a)    e.   tempore  Al;    t.  e.  A  4«.  b)   quod   eorum  in  litura,   acciderit  m.  s.  X/XI. 

add.  B  3«.  c)   Lantberto  A  3  ;    Lamperto  A  4«.  d)    ita   B  1 ;    Lantperto  B  3b ;    Landeberto  rell. 

e)  dominationis  A  2.  f)  ita  Al;    in  exilium  A3;    (in  om.)  exilio  A.  2.  ia  cum  B.  g)  ea  quae  se-  45 

quuntur  usque  ad  c.  46.  desunt  A2.         h)  ita  A  1 ;  in  posteram  progeniem  eius  ^4  3.  4a;  in  succedentem 
postremo   progeniem  B.  i)    liquo  B-la.  k)    ita   A3.  4«;    om.    Al.  1)    in   mg.   suppl.    B3a. 

m)  est  extinguere  in  litura  B3a;    est   effugere  pr.  m.  B  4.  n)    etur  in  litura  B  3a.  0)  succen- 

dentem  B  3b.         p)  propaginem  B  2a.  b.         q)  sanguinis  B  2«. 


1)  B:  Sed  quidnam  de  et  q.  s.  2)  A:  a  Deo  disperderentur ;   cf.    1.   Cor.   3,   17: 

disperdet  illum  Deus.  3)    Aliter   Meginfredus    $22:    Qui  vero    superesse   poterant  vel 


50 


VITA   VEL  PAS8I0  IIAIMHi;  Wl.Ml   KlMsc.   ET  MART.   RATISBONENSIS.      501 


e  nentia  eius'1  edificia  caeteris  praemi- 
nebant1,  in  quibus  .suae  confusionis"  s>do- 
riabat1,  modo  orticaU-'-'  et  platanus1  ex- 
pansis  foliis  propagantur ;  et  qui  vene- 
nosam    suam    iram    inhabitatore0   templi 

10  perficere  non  metuit,  suaque1'  aedificia  ve- 
nenatis  serpentium  generibua  relinqueret 
invitus,  ita  ut  sint  in  sibilum :!  et  in 
exemplum  viventibus.  Quamvisw  dicen- 
tium  verba  sileant,  tamen  praetereuntesx 

15  loca  praedicant,  quia  suae  contempla- 
tionis  viatoruin1'  aliquotiens  suspiria  ex- 
premunt,  propter  hoc  ut  et  ipsi  caverec 
debeantd,  ne  in  sanctis  Dei  sacerdoti- 
bus    incaute0    committant f ,    uts    et    il- 

20  lorum  hereditas'1,  evacuata  posteritate, 
sicut  et  contemplata  loca  testificanturk, 
eradicetur"1  et"  in  talpium5  obscura"  habi- 
tatione  convertatur,  et  coacervatus r  umus 
in  testimonium  permaneat  viventibus. 

m  (29).  Cavenda  namque  est  ira  iusto- 
rum6,    ne    et   ipsum    ad11   iracundia    pro- 


B 

fantum*  procreatione  nullua  superstee 
existeret  intra  paucoa  quaai0  annos1,  qui 
regnum  paternum  ausciperec  a  Domino 
mereretur.  At  vero  ubi1'  inmensa  eiua 
edificia  cunctis1'  eminebant,  quibus  ad 
horam  in  confusione  "'  gloriabatur11,  ur- 
ticae  videlicet  et  virgulta  necnon  et  pla- 
tanus  exorta  foliis1'  expansis  propagatur'1 ; 
et  qui  iram  suam  venenoaam  in  '  templum 
Dei,  Hemmeramniuni s  scilicet  martyrem, 
non '  metuit"  erudeli  edicto  infunderev, 
sua  terrena  edificia  recto  Dei  iudicio 
relinquerety  invitus,  itaz  ut  praetereunti11 
viatori  sint  in  obprobrium  et  exemplum. 
Et  quamvis  dicentium  verba  sileant, 
praetereuntibus  loca  eadem  denotant, 
quia  aliquoties  exprimunt  suspiria  via- 
torum,  ut  caveant,  ne  aliquid  ullo  modo 
mali  in  Dei  servis1  sacerdotibusque  com- 
mittant,  ne  et1  eorum  hereditas,  extincta 
posteritate1',  in  solitudinem  relinquatur'1, 
et  humus  coacervata8  viventibus  testi- 
monium   maneat  in  eternum. 

(29).    Cavenda  est  ergo  ira  iuatorum, 
ne    et   ipsum    etiam   quis  ad  iracundiam 


Capp.  28.  29.     A\.  3.  4«.  B  1.  2a.  b.  c.  Mi.b.  4. 

Cap.  28.     a)   infantium  B2a.  4.  b)    om.  BSa.  4.  c)    om.  B  4.  d)  ita  A\;    eius  om. 

A'3.  4«.         e)  superscr.  B2b.         f)   preminebat  A\.         g)    decore  add.  A\a.         h)    cuncti  seminabant 

30  B  2a.  b  (pr.  m.).  i)  ita  A  1 ;  gloriabatur  rell.  k)  ita  A  1 ;  urtica  rell.  1)  platenus  pr.  m.  A  4«. 
m)  confusionem  B  Sa.  n)  ita  i>4;  gloriabantur  rell.  o)  ita  scripsi  (ef.  infra  c.  29^;  inhabitatores 
t.  A  1 ;  inhabitatorem  t.  et  add.  Dei  A  3.  4«.  p)  exp.  f.  B  2«.  b.  q)  propajrantur  B  3« ;  propaga  :  tur 
(ras.,  ut  videtur,  n)   corr.    propagantur  B  Sb.  r)  ita  A\;    que  om.  rell.  s)    ita   B2b;    Emm.  rell. 

t)  non  m.  om.  B  4.  u)  timuit  B2a.  v)  infudere  B\;  infuderat  B  4.  w)  ita  A\;    Et  q.  rell. 

35  cum  B.  x)  ita  A  1  ;  praetereuntibus  ^4  3.  4a  cum  B.  y)  relinquere  corr.  relinqueret  B3a;  relinq  B'.M>. 
z)   ita  om.  B  4.  a)   praeeunti  B  3b.  b)    ita  A  1.  3   cum    B;    viatoribus    ^14«.  c)   abere   A\. 

d)  possint  Aia.  e)  ita  A\;    aliquid  add.  rell.  cum   B.  f)  comitant  A\.  g)   ut  ad  A\\  ne  et 

AS.  4«  cum  B.  h)  om.  A4.cc.  i)  sacerdotibus  servisque  B2a.b.  k)  ita  A'3.  4«;  om.  A  \.  1)  et 
oui.  B2c;  neque  m.  al.  corr.  ne  et  B  4.  m)  ita  A  3  (e  corr.  eradicentur; ;  redi :  gantur,  ras.  fortasse 

40  a  /11;  reducatur  Aia;  in  solitudinem  relinquatur  B.  n)  om.  A  \.  o)  ita  A\;  obscuram  habita- 
tionem  rell.  p)  posteritati  B3a.  q)  relinquetur  B2a.b.  r)  ita  A\;    coacervata  reU.  cum   B. 

s)  exacerbata  (?)  eras.,  ead.  m.  superscr.  vel  coacervata  B  3«. 

Cap.  29.     a)  ita  A  1  cutu   li;    (ad  om.)  iracundia  ^13;    in  iracundiam  .4  4«. 

adhuc  supersunt,  eadem  infelicitatis  forma  miseram  testantur  prosapiam  et  calamitosam 
45  brevitatem  imbecillis  vitae   suspiriis   debent  potius  quam  usibus.     Quocum  consentit  Arnoldus, 

De  miraculis  h.  Emmeraiumi  I,   11,  miseram  Lantjurti.  stirpem  post  trecentos  annos    adhuc  vi- 

guisse  censens.  1)  Haec  in  A  desiderantur.  2)  B  addit:  videlicet  et  virgulta  necnon. 

3)  B:  obprobrium.  4)  A:  inhabitatore  templi.  5)  I.  c.   talparum.     Suysk.  6)   Cf. 

Greg.  Dial.  1,  9 :  Et  cum  ad  iracundiam  vir  sanctus  trahitur,  quis  alius  ad  irascendum 
oo  nisi   eiusdem  templi  inhabitator  excitatur?    Metuenda  ergo  tanto  est  ira  iustorum,   et  >/.  s. 


502       VITA  VEL  PASSIO  HAIMHKAMMI  EPISC.   ET  MART.  RATISBONENSIS. 


cf.Rom.8,11.  vocenta,  qui  inhabitator  eorum1'  corpo- 
ribus  existit.  De  quibus  per  semet  ipsam 
luc.  10,  i6.  veritas  dicit:  Qui  vos  odit6,1,  me  odit  et 
reliqua.  Ensem  enim  invisibileme*  non 
vident'1*,  et  tamen  inulti1  non  perma- 
nent;  quia  unusquisque  iustorum  invisi- 
bili  gladio  praecinctus  est  sagacissimo™ 
sermone  Dei,  qui  ultionem  infert  in11  bis, 
qui  non  sibi  proponunt  ipsum  veritatis 
spiritum  in  Deum,  sed  eius  templum  ic- 
tibus  distruunt,  et  ubi  manus  nocendi  non 
inmittunt,  detractationis*1  veneficiasecreto 
seminare  non  metuunt.  Sicque  Spiritum 
sanctum,  inbabitatore11  templi,  ad  iracun- 
diam  provocant,  non  conperientesv,  quod 
scriptum  est3:  Nam  qui  ittum  non  hdbet 
placatum,  numquam  evadit  iratum.  Quidnam 
de  bis  dicendum  est,  ut  non  defecissent4, 
qui  tam  sanctum  interimeruntx  virum, 
dum  tot  in  locoy  commorantium,  ubi 
venerabilis  Dei  episcopus  triumpbans 
victor  extitit?  Qui  quamvis  in  quantitate 
consensissent  in  necema  eius,  ut  bis  Deus 
non  parceretur1'  in  praesenti  evo,  sed 
sic  dissipati  sunt  de  eodem  loco,  ut 
eorum  quis  non  remaneretur'1.  Distructa 
edificia,  certaminis  campus  in  solitudine 
per»   annos  permansit  multos. 

(30).  Sed  res  miraa  etb  ad  multorum  edi- 
ficatione0-5  praeclarab   contigit.    Coepit'1 


B 

provocet,  qui  borumc  corporum  existit 
babitator.  De  quibus  perd  semet  ipsam 
veritas  dicit:  Qai  vos  odit,  me  odit.  Ensem 
ergof  visibilem  non  ostendunt^,  et  inulti'1  5 
tamen  nonk  permanent;  quia1  unus- 
quisque  iustorum  gladio  invisibili  prae- 
cinctus  est  sagacissimi  sermonis  Dei,  qui 
bis  ultionem  infert,  qui  non2  ipsum  veri- 
tatis  spiritum,  sed  eiusdem0  templum  10 
ictibus  destruere  non  cessant,  et  ubi 
nocituras11  manus  non  inmittunt,  detrac- 
tionis  veneficia1"  secreto  seminare  non 
metuunts.  Sicque  sanctum*  Spiritum, 
templi  inhabitatorem,  ad  iracundiam  in-  15 
citant,  nolentes  attendere,  quod  scriptum 
est :  Nam  qui  illum  non  habet  placatum w, 
numquam  evadit  iratum.  Quidnam  dicen- 
dum  est  de  his,  cur  non  deficerent,  qui 
tam  sanctum  virum  tamque  praeclarum  20 
morte,  ut  ita  dicam,  iniqua  peremerunt, 
dum  tot7-  in  loco  commorantium,  ubi 
Dei  venerabilis  cultor  et  lucerna  trium- 
phans  victor  extitit?  Qui  quamvis  parum 
in  nece  consenserint,  cum  his  Deus  nonc  25 
parceret  in  praesenti,  sed  ita  sunt  dissi- 
pati,  ut  nullus  eorum  in  eodem  locoe 
remaneret.  Distructa1  edificia,  certa- 
minis  campus  in  solitudine  multos  annos 
permansit.  30 

(30).     Sed    mira    res    contigit    et    ad 
multorum      aedificationem      praeclarae. 


Cap.  20.  30.     A  1.  3.  \a.    B  1.  2«.  b.  c.  3a.  b.  4. 
Caj).  29.     a)  provocet  A  4a.         b)  illorum  corporum  Aia.  c)  orum  B\.         d)  v.  per  semet 

ipsumU4.  e)  audit,  me  audit  A  4«.  e*)  visibilem  B.  t)om.B3b.  g)  ostendit  B2a.  h)multi.B2a,  35 
(in  m.  al.  in  litura)\ilti  B  2b.  h*)  ita  A\;  ostendunt  rell.  cum  B.  i)  multiJ.1.  4a.  k)  superscr.  B  Sb. 
1)  quod  B  4.  m)  ita  A  1 ;  sagacissimi  sermonis  rell.  n)  ita  A  1 ;  om.  rell.  cum  B.  o)  eisdem  B  26, 
corr.  p)  nociturnas  B  1,  corr.  q)  itaA\;  detractionis  rell,  cum  B.  r)  venifitia  corr.  venei.B2b; 
feneficia  B  3b.  s)  metunt  corr.  metuunt  B  3«.  b.  t)  Sp.  s.  B  Sb.  u)  ita  A  1 ;  inhabitatorem  rell. 
v)  ita  A\;  attendentes  rell.;  nolentes  attendere  B.  w)  la  in  Jitura  B\.  x)  ita  A\;  interem.  rell.  40 
y)  illo  add.  A  \a.  z)  :  :  tot  B2c;  tot  fuerint  in  B 4.  a)  ita  A  1 ;  eius  necem  A  4a ;  nece  e.  A  3. 
b)  ita  A\;  parceret  rell.  c)  in  pr.  non  parc.  B2a.b.  d)  ita  pr.  m.  A\;  remaneret  rell.  e)  locum 
corr.  loco  B  3a.       f)  Distructa  aedif.  BSa.b;  Destructis  aedi(f)ficiis  B2c.  4.       g)  perm.  per  a.  m.  .4  4«. 

Cap.  30.     a)  res  in  ira  A\.         h)  om.  A\.a.         c)  ita  A\;  (a)edificationem  rell.         d)  ita  A  1 ; 
namque  add.  re.ll.  cum  B.         e)  prcclaret  B2a.  45 

l)  Luc.  10,  16:   Qui  vos  audit,  me  audit,  et  qui  vos  spernit,  me  spernit.  2)  Adclas 

ex  A:  sibi  proponunt.  3)  Scilicet  in  epistula  a patribus  synodi  Aschaimensis  a.  756.  ad  Tassi- 
lonem  ducem  scripta  (LL.  III,  p.  457J .-  Propterea  time  Deum  et  custodi  vias  eius,  nam  qui 
illum  non  habet  placatum,  numquam  evadit  iratum.  4)  I.  e.  qui  non  inhibuissent  eos  qui 
sanctum  interemerwit.        5)  Cf.  Greg.  Dial.  II,  7:  ad  multorum  aedificationem  profutura.  50 


VITA  VEL  PASSIO  HAIMHRAMMI  EPISC.   ET  MART.   RATISBONENSIS.      503 


humus  suae  amoenitatis  crescere,  ubi 
beatns  episcopus  membrorumb  sectionem 
passus     fuerat'1,     ut    in    cubitis6-2    alti- 


f.  :; 


HIVIUII) 


5  tudinem    se    coacervaret    et  a 
infusione    atque    gemali '     Boliditate    se 

defenderet,  ut  palam  daretur  intellegi, 
quibus  dignus  fuisset  meritis  martvr, 
dum    elimentak    suae    virtutis    in  '     eum 

10  non  praevalerunt"  locum ;  sed  in  sua  us- 
que  ad  tempus  permansit  iucunditate. 
Dum  autem  nonnullis  res  innotuisset,  vit 
longe  lateque  commorantes  ad  videndum 
amoenissimum    locum  5    pergerentur1    et 

15  ibi  sancta8  religione  christianitatis '  in 
bonore  beati  martiris  Deo  funderent 
praeces,  res  tandemv  cunctis  innotuit"'; 
undecumque  confidentery  peterentur/j, 
exauditos'1  se    cernebant.     Tunc  quidem 

20  cbristiani l!,  inito  consilio ,  in  eodem 
loco  ecclesiam  in  honorem0  ipsius  mar- 
tyris  Cbristi  moeniis8'  construxerunt,  ubi 
perenniterh  innumera  cornscant  miracula. 
Est    autem    ibi'     perspicuissimusk    fons, 

25  qui  distat  a  praedicta  ecclesia,  quantum 
quis  lapidem  propria  eicere  praevalebit m 


/; 

Coepit    namque    humus1    crescere*,    nbi 
beatus  episcopus  Hemmerammus0   mem 
brorum    sectionem    fueral    perpessus,    ul 
in   cubiti    se   altitudine8  coacervans,    ah 

niinia  se  nivis  Lnfusione  ac  hiemali  ri- 
gore4  defenderet,  ut  palam  intellegi  da- 
retur,  quibus  meritis  di^nus  esset  martyr 
in  caelis,  cui  caelestia  elementa™  famu- 

labantur"  in  terris,  cum  adversus  eundem 
locum  nibil  praevalerent.  Kes  autem 
cum1'  per  <>'iruni  noniiullis'1  innotuisset, 
et  longe  ac  prope  commorantes  ad  aine- 
num  locum  intuendum  sitienter  perge- 
rent,  ut  ritu  cbristiano  in  bonore  beati 
Hemmerammi"  martyris  puram  Deo  ora- 
tionem  ibidem  x  funderent,  iterum  est 
denotatuma,  uth  quicumquee  aliquid 
petituri  corde  et  fide  pura  convenerint, 
procul  dubio  impetrarent.  Quidam  vero, 
inito  consilio,  cbristiani  in  locof  eodem 
in  bonore  martyris  Dei  basilicain  moeni- 
bus  construxerunt,  ubi  perenniter  innu- 
mera  miracula1  coruscant.  Est  autem 
in  loco  eodem  perspicuus  fons,  qui  distat 
ab    ecclesia    praedicta ,    quantum    iactus 


Cap.  30.     A\.  3.  \a.    B\.  2a.b.c.  3a.b.  4. 

Cap.  30.     a)    cre(scere  m.  al.  in  litura)  B2c.  b)   Ita  rell.  cum  B;    mucrorum    rectione  A  1 ; 

cf.  supra  c.  23:  secta  ab  se  membra.  c)  ita  B2b;  Emm.  rell.  d)  ita  add.  A3,  et  ita  supra  c.  25. 
30  e)  ita  A\;    cubiti  rell.  f)  ita  rell.  cum  B;    om.  A\.  %)  altitudiuem  BSa.b.  h)  anima  se  n. 

B2b  (pr.  m.).  4;    animas  n.  B2a.  i)  ita  A\;    hiemali  rell.  k)   tum  add.  AAa.  I)  meum  pro 

in  eum  A\.  m)  alimenta  pr.  m.  B2b.  n)  ita  A\;  pr(a)evaluerunt  rell.         o)  famulentur  B2a; 

famularetur   pr.    m.    corr.    famularentur    B  2h.  p)    per    g.    cum    B  4.  q)    nonnullus  pr.  m.  B  2c. 

r)  ita  A\;    pergerent  rell.  s)  sanctum  A\.  t)  xpi  animitatis  A\.  u)  ita  B2b;    Emm.  rell. 

35  v)  om.  A  \.        \v)  ita  A  1 ;  add.  qui  A'3,    ut  A-\a.        x)   infunderent  ibidem  B2a.b.       y)  ita  rell.;  con- 

fitenter  A  1.        z)  ita  A\;  peterent  rell.        a)  enotatum  B2a.b.         b)  superscr.  B2b.        c)  que  pr.  m. 

suppl.  B\.  d)  exauditores  A\.  e)  ita  A\;    honore  rell.  cum  B.  f)  co  pr.  m.  superscr.  B  \. 

g)  menibus  A  4a.         h)  itaAS  eum  B;  perhenniter  A  4a ;  perennium  A  1;  non  mediocriter  supra  c.  25. 

i)  ita  A\;  in  eodem  loco  rell.;  in  loco  eodem  B.  k)  ita  A\;  perspicuus  rell.  cum  B.  1)  mirabilia 
40  B  3«.  b.         m)  ita  A  1 ;    prevalet  A  3.  4a. 

1)  A  addit :    suae    amoenitatis.  2)  Ita    supra  c.  25;    sed  ibi    nives   adeo    crescebant. 

3)  -B  addit:    nirnia.  4)  A:    soliditate.  5)  B  addit:    sitienter.  (i)  Ecclesiam  sancti 

Emmerammi  in  villa  Helphindorf  sedente  Ermberto  ejnscopo  Frisingensi  (a.  739 — 747^  con- 
struxit    Ortlaip,  postqtiam    ab   incolts    locum    eum    iusto   pretio    comparavit,    'ubi    beatus  Christi 

45  martyr  Heimrammus  campum  elegerat  certaminis' ',  anno  aufem  772.  ecclesiae  Frisingensi  epi- 
scopoque  Arbeom,  huius  scilicet  libri  auctori,  ipsam  monachus  Isnensis  factus  tradidit :  cf. 
chartam  apucl  Meichelbeck,  Hist.  Frising.  I,  2,  p.  43.  Villa  cum  silva  et  venatione  atque  curHs 
regia  inibi  sita  monasterio  S.  Haimhrammi  ab  Ottone  I.  rege  dono  datae  sunt :  cf.  MG.  Dipl. 
ed.  Sickel,  I,  p.  115.  207.     Miracula  autem,   quibus  locus  olim  claruisse  fertur,    vix  differunt 

50  ab  Aschheimensibus,  de  guibus  supra  c.  25.  agitur. 


504       VITA  VEL   PASSIO  HAIMHRAMMI  EPISC.  ET  MART.  RATISBONENSIS. 


mauu,  sed  suamque;l  fiuentam  secus  ef- 
fundit  ecclesiam.  Humus  vero c  hinc 
indeque  exaltatis  depremitur0  ripis,  ut 
prolixius  fundendi  cursus '  spatium  non 
siniretk,  sed  infra  deprimentia1  ripa 
relaxato  sino",  ita  ut°  lacum  '  efficiat 
pulcherrimum.  Cuius  in  septentrione1' 
plage  moeneis1'  ins  martyris  laudem  con- 
structas  constat  ecclesia,  ubi  innumeri 
caeci  recipiunt  visum  et  claudi  gressum, 
mutorum"  namque  linguae  vincula  inv 
gloriam  et  laudem  Dei  martyris  dis- 
ruptez   solutionem**1   declarant. 

(31).  Sed  sia  de  his  locis  et  eorumb 
miraculis1'  ordinaliterd  disponere  debe- 
muse,  quanta  iam  ibi  coruscasse  per 
Dei  dispensatione l  in  beati  Haymhrammi 
Greg.Diai.  martyris  Christi  gloriam  miracula,  quaes 
ocnlis  propriis  vidi  sive1  fideli u m 
narratione1  didici ,  dies ,  utm  opinor, 
prius  cessat"  quam  sermo.  Sed  ne  fasti- 
dium  legentibus  gignem1',  de  sacri  mar- 
tyris  corpore  redeam'1  ad  ordine,  dum, 
ut  diximus 4,  splendidior  luce  sancti  viri 
anima,    cunctis    qui    aderant   videntibus, 


B 

est,  lapide1'  manu  emisso,  sed  secus  eccle- 
siam  suarn'1  fluenta  diffundit.  Humus 
verof  hinc  indeques  ripis1'  deprimitur 
exaltatis,  ut  prolixius  fundendi  cursus  5 
sui  spatium  non  haberet,  sed  infra  ripa"' 
deprimente  sinu  laxato,  ita  ut  lacum 
efficiat  pulcherrimum'1.  Cuius  septem- 
trionali  parte  in  laude  martyris  moenibus 
constructa  constat*  ecclesia,  ubi  innu-  10 
meri  caeci  et  claudi  visum  recipiunt  et 
gressumw,  mutorumquex  linguaey  gloriam 
et  laudem  Deo  resolutae  declarant. 

(31).     Sed    si    de    his   locis   et    eorum  15 
miraculis  ordinabiliter  disponere  debemus, 
quanta   miracula   ibi   coruscare    per  Dei 
dispensationem      vel     fideli  u  m      n  a  r  r  a  - 
t i 0 n e  h    conperi2  a u t  p r o p r i i s  o c u  1  i s 
vidi,    diesk   utique3  prius  quam  sermo  20 
cessabit.     Sed    ne    legentibus11    fastidium 
gignam,  de  sacri  martyris  corpore,   quid 
inprimis    sit    gestum,    breviter    pandam. 
Nam    splendidior1'    ulla   praesentis   vitae 
luce,    ut  diximus,    sancti  viri  anima,    vi-  25 
dentibus    cunctis    qui    aderant,    vinculo 


Capp.  30.  31.     A  1.  3.  4a.    B  1.  2a.  b.  c.  3«.  b.  4. 


Cap.  30.     a) 
fluenta  diffundit  B. 
emissi  m.  B  3a. 
e)  ita  A  1 ;  deprim. 


ita   recte   A\;    sua   fluenta   secus   fundit  ^43.  4«;    suam   (ita    B 1   et  pr.  m.  B3b) 
b)    lapide    m.    emissi  Bi;    lapidis    m.    emissi    (ita  m.  al.  B2c)  B2b.c;    lapidis 
c)  autem  A\a.  d)  iia  B  1  et  pr.  m.  B3b;    sua  rell.  B;    suamque  fluentam  ^4.1.  30 

rell.       f)   e  pr.  m.  supcrscr.  B  1.       g)  eras.  B3a;  que  om.  B2c.  4.       h)  d.  r.  B2c. 
i)  c.  om.  A  3  ;    cursuspatium  A  1.  k)    ita  A  1 ;    sineret  rell.  1)    ita  A  1 ;    deprimente   ripa  A  4« ; 

deprimentem  ripam  A  3 ;    ripa  deprimente  B.         m)  ripam  deprimentem  B  4.         n)  ita  A  1 ;    simi  rell. 
0)   in  add.  A\    (cf.   infra  n.s).  p)   ita  Al;    septemtrionis   plaga  A  3 ;    septentrionis,   om.    p.  ^14«. 

q)    in   add.    B 4.         r)   ita   recte   A\    <cf.    V.  Corb.   c.  14.    19,);    moenibus  B;    am(o)enis   muris  pro  m.  35 
A3.ia.        s)  ita  rell.  cum  B;  om.  Al.        t)  vocabulo  deleto,  m.  al.  superscr.  fuerat  B  3a.         u)  ita  A\ 
cum  B;    Multorum  A  3.  4a.        v)  ita  A  1  (v.  infra  l.  18);  om.  A3  cum  B;  in  gl.  o»i.  Aia.        w)  egres- 
sura  fi 2a.  x)  multurumque  B  1.         y)   u  pr.  m.  superscr.  B\.  z)  dirupte  A4a.  a)  ita  A\; 

et  solute  rell. ;    resolutae  B. 

b)  m.  illorum  A  4«.        c)  si  add.  A  3.        d)  ordinabiliter  A  ±a  cum  B.  40 
f)  ita  A\;  dispensationem  rell.       g)  (quae  om.)  pr.  o.  A  4a.       h)  narra- 


Cap.  31.      a)  et  A\a. 
e)  quia  si  refero  add.  A  Aa. 


tionem  B  4 
u.  d.  B\. 


i)  ita  A  3.  4a;  vel  B  cum  Greg.;  Audivi  a  pro  sive  A  1.       k)  prius  u.  q.  d.  pr.  m.  corr.  p.  q. 
1)  et  add.  A  1. 


m)  ita  recte  A  1  cum  Gregorio  M. ;  utique  pro  ut  0.  A  3.  4«  cum  B. 
n)  Sed  neglegentibus  B  \  et  pr.  m.  B2b.  3b;  negentibus  corr.  ne  leg.  B3a.  0)  cessabit  B  cum  Greg. 
p)  ita  A  1 ;    gignam  rell.  q)  ita  recte  A  1  (cf.  V.  Corb.  c.  22 :    sed  ad  historiae  narrationis  redeamus  45 

ordine);   quid  inprimis  gestum  sit,   breviter  pandam.     Nam  splendidior   ulla  presentis  vite  luce,  ut  iam 
diximus,  s.  v.  a.  A  3.  ia  cum  B.         r)  splendior  pr.  m.  B  4. 


1)  Est  potius  stagnum  teste  Sepp. 
gorio:  ut  opinor.  4)  Supra  c.  24. 


2)  A  cum  Gregorio:   didici.  3)  A  1  cum  Gre- 


VITA  VKL  PASSIO  HAIMHRAMMI  EPISC.   ET  MART.    RATIKBONENSIS.       505 


resoluta  corporali  vinculoa,  remoto1'  aere, 
penetraret  caelum,  ut  perennein'1  frueret 
gaudium,  quem  meruerat.     Hii  qui  ade- 

5  rant  cum  timore  magno  et  reverentia 
sacrum '  sancti  viri  corpus  plaustro8 
superponentes,  iter'1  ceptum  expleverunt 
ad  ecclesiam  beati  Petri  apostoli  in  villa 
publica  Ascbaim1  nuncupantemk  sitam1, 

10  infra  cuius  lnoeniis"1  bonorifice  cum"  ha- 
bitantibus  bumo  subponentes  et  regressi 
sunt.  Sedeo0  minime  velle  resurrectionis 
expectare  ibi  diem,  quia,  ut  longe  su- 
perius  l  memoriam  fecimus,  quod r  ei  ad 

15  urbem  Kadasponam  cumplacuisset  amoe- 
nitas,  ut  illuc11  remunerationis  postv  evi 
ruinamx  expectaret  diemy,  cadaver  illuc 
se  deferre  vellisse  dubium  non  est. 

(32).  Sed  res  mira,  ut  aer  eius  ob- 
20  temperaretura  voluntati,  qui  commotus 
a  parte  occidentalib  plage  flantec  fa- 
bunioc  inpetu  fortitudinis  suae,  ita  ut 
nubium  densitates  facies  caeli  velaretur. 
Et  pluvia  inundabat  super  terram  cumh 
25  discurrentia  fulgura,  ut  per1  XL  diebus 
incessanter  plueretur1.  Tam  diurnam 
infusione  ymbrium  torrentes  in  amnes 
decreverant1',  repletis'1  albeis  procedentes 


j; 

resoluta  corporali,  aetbereumc  caelum 
penetravit,  ut  perenni  gaudio  remunera- 
retur.  Hic  vero  qui  aderant  cum  timore 
magno  et  reverentia  feretro  corpns  viri 
inponentes,  ad  ecclesiam  beati  Petri  apo- 
stoli  in  villa  publica  Ascbeim  vocabulo 
pervenerunt,  infra  cuius  septa  bonore 
digno,  adiunctis  eisdem  habitatoribus, 
sepelientes  regressi  sunt.  Sed  beato  viro 
ibidem  minime  volente  diem  resurrec- 
tionis  expectare,  quia1',  ut  superius  me- 
minimus,  quod  ei  urbis  Radaspone'1  con- 
placeret  amoenitas,  ita  ut  post 8  evi 
ruinam  remunerandus  illuc1  resuscitari 
voluisset,  quod  nequaquam  eum  dubiumw 
est  inpetrasse. 

(32).  Sed  res  mira  contigit  in  aere 
voluntati  eius  studiose  obtemperanti. 
Qui  commotus'1  ab  occidentali  parte,  fa- 
bonio*  vento  flante,  impetu  fortitudinis 
suae  pluviam  inmensam  descendere  fa- 
ciebat,  sicque  ut  poenitus  densitate  nu- 
bium  facies  caeli  obtectak  videretur,  et 
fulgora11  discurrentia  borrore0  continuo, 
ita  ut  XL  diebus  plueret  incessanter,  et 
diurna1"  imbrium  infusiones  torrentes  in 


Capp.  31.  32.     A\.  3.  4a.    B\.  2a.b.c.  Sa.b.  4. 

30  Cap>.  31.     a)  ita  rell.  cum  B;    vincula  A\.  b)  ita  supra  c.  24;    remota  aere  ^41;    etherium 

cum  pro  r.  a.  rell. ;  aethereum  caelum  penetravit  B.        c)   (a)etherium  BSa.b;  etaereum  5  4.        d)  ita 

A\  (sed  fueret^;    per(h)enni   frueretur   gaudio,    quod  A  3.  4«.  e)  Hii  B2b.  f)  scm  |  viri  AAa. 

g)  ita  A  1  (cf.  supra  c.  24 :  in  plaustrum  sublevare) ;  feretro  in(m)ponentes  A  3.  4a  cum  B.       h)  c.  i.  A  4a. 

i)  ita  A  3.  4a ;  Archaim  A  1 ;  Ascheim  B.       k)  ita  A  1 ;  nuncupante  A  3  ;  nuncupata  A  4a.       1)  ita  A  1; 
35  pervenerunt  add.  A  3.  4«  cum  B.         m)  ita  A  1 ;  septa  A  3.  4a  cum  B.         n)  ita  A  1 ;  adiunctis  vicinis 

loci  illius  habitatoribus,   sepelientes  regr.  AS.  4a;    adiunctis   eisdem   habitatoribus,   sepelientes  regr.  B. 

o)  ita  recte  A\;    eo  nomine  vel  ^4  3a;    liquet  eum  m.  voluisse  A  ia;    beato   viro  ibidem  m.  volente  B. 

p)   qui   aut   B  \.  q)    Radasbone  B  4;    Ratisbonae  BSb.  r)  ita  A\;    quod    ei  urbis  Radasbonae 

cumpl.  (conplaceret  B)  a.  A  3  cum  B ;    quod   de  Ratispone  cum  ei  placuisset  A  4a.  s)  post : : ,  ras. 

40  ca  B  2b.  t)   ita  B  4   cum  A  1 ;    illic  rell.  u)    ita  A  1    cum  B  4 ;    om.  A  3.  4a.  v)   om.  A  4a. 

w)  imp.  d.  est  B  2c.        x)  eviri  ruinam  A  1.        y)  om.  A  1 ;  exspectans  diem,  corpus  suum  illuc  d.  (de- 

ferri  A  ia)  voluisse  A  3.  "4a. 

Cap.  32.     a)  ita  A\;  obtemperaret  rell.       b)  ita  A\;  occidentalis  plag(a)e  A  3.  4a ;  ab  occiden- 

tali  partc  B.  c)  ita  A  1  cum  B ;    om.  A  3.  4a.  d)  cummotus  B  3b.  e)  ita  A  1 ;    fabonio  A  3 ; 

45  favonio  A  ia.        f)  favono  corr.  favonio  B  3b.        g)  tensitate  A  1.        h)  ita  A  1 ;  et  pro  cum  A  3.  4a  cum  B. 

i)  ita  A  1 ;  (per  om.)  quadraginta  diebus  A  3.  4a  cum  B.         k)  obdecta  B  'Sb.         1)  ita  A  1 ;   plueret  et 

tam  A  3.  4a.         m)  ita  A  1  cum  B ;    diuturna  A  3.  4a.         n)  fulgura  B  2a.  Sa.  b.         o)  hortate  (?)  corr. 

horta  B  4.        p)  ita  A  1 ;  ut  add.  AS.  4a ;  et  add.  B.        q)  ita  A  1 ;  r.  alveis  A  3 ;  repleti  ab  hiis  A  ia. 

r)  diuturna  in  litura  B  2b.         s)   effusione  B  2b. 


50  l)  Supra  c.  6. 

SS.  R.  Meroving.    IV. 


64 


506       VITA  VEL  PASSIO  HAIMHRAMMI  EPISC.  ET  MART.   RATISBONENKIS. 


per  planitias a  campestrium ,  ita  ut b 
facies  telli'1  velaretur;  et  nisi  tanti  viri 
et  Dei  martyres c  ad  urbem  duxissent 
corpusf,  elimentas  aquarum  ruinam  pro- 
vincie  minarentur.     Tunc  nonnullis1  per 


B 

amnes  crevissent0,  et  repletis  alveis,  fa- 
cies    telluris  cooperta  videretur;    et  nisi 
corpus    tanti    viri    et    Dei    martjris    ad 
urbem    quantotius'1    ducerent,    aquarum  5 
elimentak  ruinam  provinciae  minarentur. 


Dei  dispensationem  revelatum  fuerat  per      Tunc  nonnullis  per  visionem  noctu  reve- 


nocturnas  visiones,  qui1,1  eas  in  palam 
deduxerunt.  Collecta"1  cohors  cum  prin- 
cipe  et  sacerdotibus,  inito  consilio,  con- 
venientes,  per  quosdam0  fideles  tanti 
viri  corpus  quo  iacebat  ex  humo  tollentes 
et  deducentes  ad  amnem  Isuramp-2, 
poppi1'  inponentes,  accensis  caereis,  flu- 
minis1  fluenta  discensione11  secuti  sunt 
usque  ad  Danubium3  amnemw.  Cuiusx 
contraz  ortum  fluentibus  tanta  prosperi- 
tate  iter  celerrimea  totb  spatium  navigio 


latum  est  et  praeceptum,  ut  iuxta  volun- 
tatem  martyris  sub  festinatione"  ad  ur- 
bem  eius  sacrum  corpus  deducere  cer-  10 
tarent.  Igitur  cohors,  inito  consilio,  cum 
principe  et  sacerdotibus  convenientes, 
tanti  viriq  corpus  tulerunt  ex  loco  quo 
iacuerat  humatum,  deducentess  ad  Isu- 
ramv  fluvium,  et  navi  inpositum,  cereis  15 
accensis,  fluentav  per  discensionem  se- 
cuti  ad  Danubium  usque  venerunt. 
Quibus  contra  ortumc  amnis'1    euntibus, 


perrexerunt,    quasi   extenso   velo   fuisset      tanta    prosperitas    navic     successit,     ut 


in  prosperitate  ventorum  peractum. 


(33).  Sed  res  miraa  et  valde  ab  fide- 
lium  contemplatione'1  honorifice  tra- 
dendas' :  inter  tot  ventorum  flabra 
et  procellarum,  fluctuosa  et  promiscuah 
inundantia  aquarum ' ,  supernorum  infu- 
sione m  imbrium  et  subternorum11  intu- 
miscentium  amnium0  undarum,  ut  ex  his 


20 


nautae  mirarentur,  et  tantum  iter  cae- 
leri  navigio  perrexerunt,  acsi  extensof 
velo   perageretur  prosperitate  ventorum. 

(33).    Sed  mira  resc  et  valde  fidelium 
contemplationec    honorificae1    in    exem- 
plum  trahenda !    Nam  inter  tot  ventorum  25 
flamina  et  fluctus  procellarum  ac  desuper 
imbrium    infusionemk    lampades1    tanta 


Capp.  32.  33.     A\.  3.  4«.    B\.  2a.  b.  c.  3a.  b.  4.  30 

Cap.  32.  a)  ita  A\;  plana  campestria  A  3.  4a.  b)  penitus  add.  A  3.  4».  c)  : :  crevisset  corr. 
crevissent  B2c.  d)  ita  A\;  telluris  A  3.  4a  cum  B.  e)  ita  A\;  martyris  rell.  f)  ita  A3.  4a 
cum  B;    om.  A\.  g)  elimentum  A\.  h)  quantoties  B2b.  i)  ita  A\  cum  B;    fidelibus  viris 

add.  A  3.  ia.  k)  ita  pr.  m.  B2b;  elem.  rell.  1)  ita  A  1 ;  ut  corpus  sancti  viri  in  adiutorium  eorum  ad 
civitatem  deducerent  A  3.  4«.  m)  igitur  add.  A  3.  4a.  n)  festatione  B  2a.-         0)  tant  add.,  scd  35 

delet.  A  4«.  p)  ita  A  1  cum  B ;  Isaram  A  3 ;  Ysaram  A  4«.  q)  :  :  viri,  ras.  ti  (?)  B  2c.  r)  ita  A  1 ; 
puppi  rell.  s)  dedutes  pr.  m.  B  2c.  t)  amnis  A  ia.  u)  ita  A  1 ;  desc.  rell.  v)  Is :  ram  m.  al. 
corr.  Isaram  B  2b ;    Ys  :  ram  m.  al.  corr.  Ysaram  B  3a,  et  sic  B  3b ;    Iseram  B  4.  w)   fluvium  A  4«. 

x)  Cui  —  fluenti  A4a.  y)  et  add.  B  4.  z)  intra  A  3.  a)  cellerime  A\.  b)  ita  A\;  per  tot 
spatia  A  3.  ia.  c)  hortum  B  3b  et  pr.  m.  B  2b.  3a.  d)  ammis  B  2a.  e)  nautis  B  4.  f)  ex-  40 

tento  B4. 

Cap.  33.     a)  mira  fit  valdeque  Aia.  b)  ita  A\;    om.  A3.  4a.  c)  om.  B 4.  d)  corr. 

contemplationi  A  4a,   et  sic  A  3.  e)   pr.  m.  corr.  contemplationi  B  \,   et  sic  rell.  f)  honori :  fico, 

ras.  s  (?)  B  4.       g)  ita  A  1 ;  Nam  add.  A  3.  ia  cum  B.       h)  promiscuam  inundationem  A  ia.       i)  ita  A  1 ; 
et  add..  A  3.  ia.        k)  effusionem  B  2b.        1)  des  m.  al.  suppl.  B  2c.        m)  infusionem  A  ia.         n)  sub-  45 
ternarum  intumesc.  A  ia.         o)  annium  A  \  ;    amnes  A  4a. 

1)  B:  ut  iuxta  voluntatem  martyris  sub  festinatione  ad  urbem  eius  sacrum  corpus 
deducere  certarent.  2)    Scilicet    ad  portum  Isarae  prope   Oberfohring,    qui   vicus  Monachio 

septentrionem  versus  3  m.  p.    abest.     Sepp.  3)    Isara  paulo   infra    oppidum  Deggendorf  in 

Danuhium  influit.     Sepp.  50 


VITA  VEL  PASSIO  HAIMHRAMMI  EPIS( '.   ET  MART.   RATI8B0NENSIS.      507 


lampadibua  non  extinguerentur  lamina, 
sed  tanta  securitate  quietissimam  in  altum 
flamnie0   direxerunt  atiem,    acsi  in  cubi- 

5  culo  tranquillissimo  sine  commotione  aeris 
stetissent.  Hii  vero,  qui  secus  amniumd 
fluentisf  commorabant,  dum  tantum  in 
lampadibus  inextinctisk  martyris  cernis- 
sent1  lneritura,  suoque'11  percutientes  pec- 

10  tore,  in  facies  proprias0  procedentes1', 
Deum  caeli  adoraverunt. 

(34).  Cum  autem  pervenissent  viri 
cum  corpore  beati  Dei  martyris  ad  civi- 

15  tatem  quo  tendebant  et  ibi,  ut  erant 
docti,  salubrem  elegerentur0  portum,  in(1 
obviam  bis  factus  est3  princeps  terrae 
cum  satrapibusff  et  sacerdotibus,  defe- 
rentes    patibula'1   cum   turabulis1.     Erat 

20  enim  innumerabilis1  cum  viris  et  mulie- 
ribus  promiscuus  vulgus,  quae"  exaltata 
voce  bymnificabant  Deum1'-4;  ex  quorum 
vocibus  tam  prae  gaudio  quam  timore, 
uts     tellus    tremeret,     esse    videbatur*. 

25  Tunc  collecto  corpore  per  manus  sacer- 
dotum  in  beati  Georgii  ■'  ecclesiam  de- 
ferentes,  etv  ibi,  ut  erat  dignusw,  subx 
bumo  in  bonore  sepelierunt.  Eodem 
vero    momento    caelus0   tantam   reddidit 


B 

claritate  iugi  lumine  ardebant,  ocsi  in 
loco1  tranquillissimo  stetissent  a,  ut  - 
aperte  claresceretc,  quo  lumine  bonora- 
retur  in  caelis,  cui  nec  ad  modicum  lumen 
contigit  in  terris  defuisse  '-.  Quidam  vero'  , 
qui  secusK  fluenta  amnium1',  Isurae' 
videlicet  et  Danubii,  conmanebant,  cura 
vidissent  tanti  Dei"  martyris  merituin 
in  lampadibus  non  extinctis,  pectora'1 
percutientes  in  faciemque  prostrati,  Deurn 
caeli  adoraverunt. 

(34).  Cum  autem  pervenissenta  viri 
ductores  beati  martyris  ad  urbem  quo 
tendebant0,  ut  erant  docti,  portum  sa- 
lubrem  elegerunt.  Factuse  est  enim  ob- 
viam  Deoto f  princeps  terre  cum  satrapis 
necnon  et  multitudo  non  modica  cleri- 
corum,  adiectok  populo  vulgari;  sacer- 
dotes  vero  vexilla  cum  turibulis111  defere- 
bant0.  Erat  quoque  proraiscui  sexus 
vulgus'1  innumerabile,  qui  voce  consona 
ymnura  Deo  canebant1',  qui  talem  eis 
patronum  destinavit ;  quorum  clamore 
tam  prae  timore  quam  gaudio  tremere 
tellus"  et  ipsa  videbatur.  Sumpto  itaque 
corpore  per  manus  venerandorumv  sacer- 
dotum  in  ecclesiam2  beati  Georgiia  mar- 
tyris0  deferentes,  ut  erat  dignumd,  summo 
bonore  sepelierunt.    Igitur  eodem  modo (J 


30  Capp.  33.  34.     A  1.  3.  4«.    B  1.  2a.  b.  c.  3a.  b.  4. 

Cap.  33.     a)  stetisset  corr.  stetissent  B  1.  2c.  b)   flamine  -4  4«.  c)    clarescer(et  m.  al.  in 

litura)  B2b.  d)  animum  A  1.  e)  horum  add.  B2c.  f)  ita  -4  1;    fluenta  commorabantur  rell. 

g)  s.  fl.  a.  in  litura  B 3a.       h)  animum  B  2a  cum  A  1.       i)  v.  Isurae  B2a;  v.  Is(a  m.  al.  in  litura)r&%  B2b; 
(Ysa  in  litura)rae  v.  J3  3a;  Hysurae  v.  B3b;  Isarae  v.  B  4.       k)  ita  A3.  4«;  om.  Al;  non  extinctis  B. 
35  1)   ita  A  1 ;    vidissent   A  3.  4«   cum  B.  m)   ita   A  1 ;    sua   perc.    pectora  A3.  4a;    pectora    perc.    B. 

n)  in  rasura  maiore  B2c        o)  ita  Al;  om.  -4  3.4«  cum  B.        p)  ita  A\;  procid.  rell.       q)  pecto  B  1. 

Cap.  34.     a)  pervidissent  jjr.  m.  B3b;    venissent  B  4.  b)  tendebat  B  2c,  corr.         c)  ita  A  1 ; 

eligerent  A  3  ;    elegerunt  A  4«  cum  B.  d)   ita  A  1 :    om.  A  3.  4«.  e)   Factum  B  2a.  f)  corr. 

Dieoto  B  2c.  g)  ita  A  1 ;  satrapis  rell.  h)  ita  A  1 ;  v  e  x  i  1 1  a  A3.  \a  cum  B.  i)  ita  A  1  ;  thuri- 
40  bulis  A  3.  4a.  k)  adlecto  B  4.  1)  ita  A  1 ;    innumerabile  —  promiscuum  A  3.  4a.  m)  turibus 

jir.  m.  B  4.         n)  ita  A  1 ;  qui  rell.        o)  deferebat  B  2c,  corr.        p)  ita  A  1 ;  Deo  rell.        q)  i.  v.  B  4. 

r)  dicebant  B  4.       s)  ita  Al;  (ut  om.)  t.  tremere  (esse  om.)  A  3.  4a.       t)  videretur  A  3.       u)  om.  B  2a. 

v)  ita  A  1 ;  om.  rell.         w)  ita  A  1 ;    dignum  rell.         x)  ita  A  1 ;    cum  summo  honore  A  3.  4« ;   summo 

honore  B.  y)  verandorum  pr.  m.  B  2c.  z)  ecclesia  B  4.  a)  Georii  pr.  m.  B  3a.  b)  ita  A  1 ; 
45  c(a)elum  rell.         c)    martyr  :  is  B2c.         d)   dignum  ante  erat  pr.  m.  suppl.  B2c. 


1)  A:  cubiculo.  2)  A  omisit :  ut  —  defuisse.  3)  Deoto  addit  B.  4)  B  addit: 
qui  talem  eis  patronum  destinavit.  5)  Ecclesia  beati  Georgii  martyris  extra  muros  castri 
Romani  (hodie  'untere  Stadt')  ad  africum  sita  erat.     Sepp.  6)  A  recte:  momento. 

64* 


IV,  2 


508       VITA  VEL  PASSIO  HAIMHRAMMI  EPISC.  ET  MART.  RATISBONENSIS. 

A  B 

serenitatem,  ut  nubsa  in  nullis  compare-  caelumb  tantae    serenitatis   erat,    ut  inc 

retur'1   plagibus0.  nullis  locis  nubes  ulla  appareret. 

(35).    Post  rnultuma  vero  temporibus  (35).    Post  multa  tempora  visum  erat 

Greg.piai.  sacerdotibus   visum  fuerat,    ut    de    loco  sacerdotibus,    ut    corpus   illud   in   locum  5 

corpus  sancti  Dei  martyris  mutare  debe-  alium  transferreb   debuissent,    adductis- 

renturc,  adductis  cimentariis'1,  qui  sua  quec   cementariis,  qui  suae  conpositionis 

arte  conpositione  gypsi  sepulchrumf  cum  arte   ipsis-1    sepulchrum    cum    marmore 

marmore  construerentur1'.     Cum   autem,  construerent ' .     Cumk    ergo    structuram, 

ut    erant    docti,    structura1    perfecissent,  ut  erant  docti,  perfecissent1",  eiecto  extra  10 

eiecto     populo     extra     meneis"     templi,  ecclesiam  populo,   ostium  sacerdotes  qui 

ostium    ecclesiae    sacerdotes    qui    erant0  intro p     erant     seris     munierunt.      Erat 

seriscl  munierunt.    Erat  autem  ordinator  autem    ordinator   eiusdem1"    loci   venera- 

rei  infra  ecclesiam  venerabiliss  Dei  cultor  bilis    Dei   cultor   Gawibaldus    episcopus, 

Gawibaldus f  episcopus 2,  qui  in  his  diebus  qui  his  diebus  pontificatum  urbis  supra-  15 

urbis"  Radaspone  regebat    pontificatum,  dictae  cum  honore  regebat,  cum  presby- 

cum    presbiteris    et    diaconibus,    quorum  teris  et  diaconibus,  quorum  adhucv  super- 

adhucw  supersunt.    Cuin  autem  humum  sunt.    Cumque  a  sepulchrox  humumy  re- 

removissent    ex z     sepulchroa,     —    erat  movissent,  erat  inmensus  lapis  desuperb 

enimcinmense  magnitudinis  lapis  superpo-  constitutus,  quem  cum  timore  et  silentiod  20 

situs,  quem  cum  timore  et  psallentio0  mo-  amoverunt,    et   stabantf    hinc    et  s   inde 

vere  vellissent11,  stabant1  hincque  et  inde  per   g'irum.      Remoto    autem    eo  a  parte 

per  girum,  —  eok  iam  remotu1  ex  dextro  dextera111  in  levam  quasi  mensura  palmi 
in11  levoque0   quasi  mensuraep  palmis  et 

Capp.  34.  35.     A\.  3.  ia.    B  1.  2a.b.c.  3a.  b.  4.  25 

Cap.  34.     a)  nubes  .4  4«.  b)  m.  al.  superscr.  5  4.  c)  om.  B2c.         d)  compararetur  A  1 ; 

appareret  rell.  cum  B.         e)  ita  A  1 ;    plagis  rell. 

Cap.  35.     a)    ita    A\;    multa    v.    tempora   rell.  b)    trasferre    B 1 ;    transferre:,    ras.    t    £4. 

c)  ita  A  1 ;    deberent  rell.  d)  ita  A  1 ;  cem.  rell.  e)  :  adductisque  B  1 ;    que  om.  B  2a.  f)  ita 

A3.  4«  cum  B;    om.  A\.  g)  ipse  B  3&,  corr.  h)   ita  .4.1;    construerent  rell.  i)   ita  B2c  4  30 

cum  A;    constituerent  rell.         k)  (cum  aptam  in  Utura)  str.  B3a;    ergo  om.  £4.  1)  ita  A\;    struc- 

turam  rell.         m)  perfecisset  pr.  m.  B  2c.         n)  ita  A  1 ;  septa  A  3.  4a ;  extra  ecclesiam  B.         o)  ade- 
rant  Aia.  p)  introierant  B2a.  q)  serris  A  \.  r)   eisdem  B  \.  s)  om.  Aia.  t)  ita  A3; 

Gavibaldus  A  1 ;    Gabaldus   m.  al.  corr.  Gaubaldus  A  4«.  u)    civitatis  Ratispone  A  4a.  v)  m.  al. 

add.  aliqui  B  2b,    multi  B  2ct    quidam  B  3a ;    quidam    ante    adhuc  add.  B  3b.  4.  w)  ita  A  1  cum  B ;  35 

alii  add.  A  3 ;  multi  add.  A  4a.  x)  sepulchrum  pr.  m.  B  3a.  y)  humo  pr.  m.  B  3b.  z)  ita  A  1 ; 
om.  A  3.  4a  ;    a  B.  a)  monumento  A  4«.  b)  asuper  B  2a.  c)  om.  A  3.  d)  psallentio  B  2c 

cum  A.  e)  silentio  A  4a  cum  B.  f)  stabat  pr.  m.  B  2b.  g)  om.  B  3a.  h)  ita  A  1 ;    voluis- 

sent  rell.  i)  ita  A  1 ;    stabant  hinc  inde  A  3 ;    stabantque  hinc  et  inde  A  4a.  k)  vero  add.  A  4a. 

1)  ita  A  1;  remoto  rell.        m)  dextra  B3b.  4  et  m.  al.  B3a.        n)  ita  A  1  cum  B;  om.  rell.        o)  latere  *o 
add.  A  4a.         p)  ita  A  1 ;   mensura  palmi  et  semis  rell.  cum  B. 

l)  A  recte:    gypsi.  2)    Gaivibaldus   episcopus   Ratisbonensis,    qui  post  Wicterpum   in 

versibus  'De  ordine  conprovincialium  pontipZcimtJ  saec.  IX.  med.  compositis  ita  celebratur 
(SS.  XIII,  p.  352;.- 

Post  alius  Cawipaldus  qui  nomine  dictus,  45 

e  tribus  episcopis  erat,  quos  in  provincia  Baioariorum  a  Bonifatio  ordinatos  esse  ex  epistula 
Gregorii  III.  a.  739.  data  colligitur  (MG.  Ep.  III,  p.  293J),  dum  ex  a.  732.  regiminis  eius 
annos  scriptores  posteriores  auspicantur  (e.  gr.  SS.  XIII,  p.  47.  359/  Eiusdem  Willibaldus 
Bonifatii  biographus  his  verbis  meminit  (Jaffe,  Bibliotheca  III,  p.  Ah7) :  tertius  Goibald  (al. 
Gaibald/  qui  aecclesie  civitatis  Reginae  pastorale  excubitoris  subiit  magisterium.  50 


VITA  VEL  PASSIO   HAIMHKAMMI  EPISC.  ET  MAKT.  RATI8BONENSIS.       509 


semi,    tunc   omnibus*    timor    inruit,    ita 
nt  manus  omninm  ex°  lapide  laberentur, 

ex  cuius  perculsione'1,  resolntis  viribus, 
5  retrorsum  ceciderunt.  Sed  tantum  unus 
ex  bis  qui  erant8  ad  dextris,  solidatis 
manibus,  in  '  lapide  superposito  pectore, 
permansit.  Sed  res  niira  et  in  Dei  btude 
eximie  veneranda!   Lapis  tante1  ponderis 

10  inmensitate  gravatus,  aere  suffultns, 
tamdiu  sustentatus  est  abm  uno,  quousque 
qui  erant  pavidi  exterritique  vires  reci- 
perentur0  et  currentesp  manus  inmisis- 
sent.     Nam    si   boc  martyris  merita  non 

15  sustenuissent' ,  quid  aliud  fieri  potuisset", 
nisi  ut  ossa  subposita  in  monumentow 
comminuerentur?  Hoc  vero  aliter  tantaex 
pavoris  inruisse  estimandum  non  est, 
nisiutiny  tanti  viri  corporis  praesentiae7' 

20  bis  signis**8  monstraretur  in  terris, 
quibus1'  honoris  eius  anima  f'ulg'ereturc 
in  caelis.  T\mc  tanta  celeritate  et  se- 
curitate  lapidem  removerunt,  acsi  mi- 
nime   in  se  gravitatis  pondus   babuisset. 

25  Sublato8'  corpore,  Domini"  caeli  bymni- 
ficantes,  in  locum  quem  construxerant 
posuerunt.  Tunc  imperantes  principibus 
regionuin l ,  collectis  artificibus  innumeris, 
ex    auro    et    argento    sancti   martyris  se- 

30  pulcbro1'    superpositam 4    fabricati    sunt, 


et  semis,  timor  super  omnes  inruit,  ita1' 
ut  prae  pavore  omnium  adstantium  manus 
ae  Lapide  laberentur,  ex  quo  terrore  per 
culsi,  viribus1  dissoluti,  retrorsum  ceci- 
derunt.  Unus  autem  ex  ipsis  qui  a1' 
dextris  stabant,  pectus  lapidi  subponensk, 
permansit  inperterritus  l, 


et  tamdiu  lapis  ille  ab  uno  sustentatus" 
est,  quousque  ceteri  vires  reciperent  et 
succurrendo'1  manus  inmisissent r .  Nam 
si  liuncs  merita  martyris  non  sustinerent, 
quid  aliud2,  nisi  etiam  ossa  monumentoT 
posita  poenitus  comminueret?  Sed  pa- 
vorem  bunc  inmensum  idcirco  omnipotens 
Deus,  ut  reor,  sacro  corpori  adstantibus 
incussit,  ut  aperte  monstraretur  in  signis, 
quo  eius  anima  bonore  fulgeret  in  caelis. 
Tunc'1  tanta  caeleritate  lapidem  et  se- 
curitate  removerunt,  acsi  in  se  gravitatis 
aliquod  minime  pondus0  babuisset.  Et 
sublatof  Dei  martyris  corpore,  gratias 
Domino  referentes,  in  locum  alium  quem 
construcxerant  !  posuerunt.  His  ita 
gestis,  principesk,  collectis  artificibus  in- 
numeris,  ex  aurom  et  argento  Dei  viri 
beati n  Hemmerammi0  martyris  sepul- 
cbrum    adornare    fabricatura    coeperunt, 


Cap.  35.     A\.  3.  \a.    Bl.  2a.b.c.  Sa.b.  \. 

Cap.  35.     a)    ita   A\    (cf.    supra   c.  24:    cunctis   pavor   inruit^);    super   omnes   ^4  3.   4«   cum   B. 

b)  om.  B2c.         c)  ita  A\\    om.  rell.;    a  B.         d)  ita  -4  1;    ex  c.  terrore  perculsi  A  3.  4«;  ex  quo  ter- 

rore  perculsi  B.         e)  pr.  m.  superscr.  B  2c.         f)  que  add.  B  4  et  m.  al.  B  Sa.  g)  ita  A  1 ;  aderant 

35  a  d.  A  3.  4« ;    a  dextris  stabant  B.  h)   ad  B  2a.         i)  ila  A\;    (in  om.)   1.  (lapidi  A  \a)  sub(p)posito 

-4  3.  \a;    pectus  lapidi  subponens  li.  k)  subposuit  pr.  m.  B  Sb.  1)   ita  -4  1;    tanti  rell.         m)  ita 

rell.  cum  B;    ab  uno  om.  -11.         n)  ila  B\  cum  A  et  m.  al.  B2b.c.  Sa;  sustentus  rell.         o)  ita  A\; 

reciperent  rell.         p)  ita  A  1 ;  succurrentes  -4  3.  \a ;   succurrendo  B.         q)  do  in  litura  B  3a.         r)  in- 

misisset  B  1,   corr.  s)    m.  h.  B  4.  t)  corr.  sustenuisset  A  1 ;    sustinuissent  rell.  u)  potuissent 

40  ^4  4«,  corr.       v)  corr.  monumenta  B  4,  et  sic  B  \.       w)  ita  A  1.  \a  cum  B\  momento  ^13.       x)  ita  A\; 

tanti   pavoris  A  3 ;    tanto   pavore   (corr.    pavori^)  A  \a.        y)    om.  A  \a.         z)  ita  A  1 ;    pr(a)esentia  rell. 

a)  ita  AS.  \a;  s.  om.Al;  in  signis  B.       b)  ita  recte  A\  (pro  quibus  honorilius^ ;  cuius  honoris  A  3.  \a ; 

quo  honore  B.       c)  ita  A  1;  fulgeret  rell.       d)   Tanta  tunc  B  \.       e)  om.  BSa.       f)  sublat:  pr.  m.  B  \. 

g)  itaque  add.  A  3.  4«.  h)  ita  A  1 ;  Domino  rell. :  Deum  c.  18.  34.  i)  conspexerant  B  Sb.  k)  prin- 
45  ceps  B2a.       1)  ut  add.  -4  3.  \a.       m)  arg.  et  auro  B2a.       n)  om.  B  \.       o)  ita  B2b.  Sb;  Emm.  rell. 

p)  ita  A  1 ;    sepulcrum  (monumentum  A  \a)  superpositum  A  3.  \a. 


1)  A  addit :  Sed  res  mira  et  in  Dei  laude  eximie  veneranda !  Lapis  tante  ponderis 
immensitate  gravatus,  aere  suffultus.  2)  A  nddit:  fieri  potuisset.  3)  B  addit:  aperte. 
4)  Superficiem ,  nisi  fallor;    sepulchrum  adornare  fabricatura  coeperunt  B. 


510       VITA  VEL  PASSIO  HAIMHRAMMI  EPISC.   ET  MART.  RATISBONENSIS. 


ita  ut  in  ea!l  ^emmarum  cum  marga- 
retisc  conpositionis  rutilent'1  atque  sculp- 
turae  varietates8  fulgescunt'1  genera, 
sicut  praesens  dies  probatk. 

(3G).  Nostris  namquea  temporibus 
cuiusclam  rustici  coniux b ,  infirmitate 
superveniente ,  praesentem0  oculorum 
lumen  amisit ;  quam  vir  suus  ob  ceci- 
tates  dispexit  et  contra  summi  Dei  prae- 
cepto1  aliak  sibi  in  matrimonio  sotiavit. 
Dum  nos1  res  innotuisset,  quia  sub 
pastoralis0  curae  in  nostrisp  diocenis1 
utreque01  fuissent,  hisr  arguere  adulte- 
rium*  studui,  perpetrata11  incesta  minime 
tacui,  paenitentiam  de  commisso  scelow 
indicavi.  Sed  eam  ex  habitaculo  proicere 
minime  valui,  quia  utrasquev  in  prae- 
dicti  viri  domo  commorabantz;  seda  sua- 
dente  diabolo,  quamvis  non  palam,  tamen 
de  incestab  coniugem  adulteria  pedem 
peccanti0  offitio  minime  retraxit.  Sed  dum 
ipsa  adultera  quadam  die  ad  beati  Dei 
Sept.22.  martyris  festivitatem  vellissetd  accedere, 
aliis  in  comitatu  illuc  pergentibus  sociata 
est.  Dum  autem  pervenissenth  ad  locum 
qui    dicitur    Vivarius 2    iuxta    civitatem, 


B 

ita  ut  in  eab  gemmarum  compositiones 
rutilente  acf  sculpturarum  varietates, 
sicut  haec  dies1  probat,  omnimodo  ful- 
gescant.  5 

(36).  Nostris  quoque  temporibus  cuius- 
damc  rustici  coniux'1,  infirmitate  super- 
veniente,  praesens  oculorum  lumen  ami- 
sit ;  quam  vir  suus  ob  cecitatem  dispexit f 
et  contra  Dei  praeceptah  in  matrimo-  10 
nium  sibi  aliam  sociavit.  Dum  autem 
nobis  res  innotuissetm,  quia  pastoralis" 
cure  in  nostra  diocesi  utrique  essent,  de 
adulterio  increpavi  et  poenitentiams  de 
scelere  commisso  indicaviv.  Sed  de  eodem  15 
habitaculo  iniquam  mulierem  non  potui 
ullo  interdictux  eicere,  et  hoc  modo 
utreque  simul  in  domo  viri  praedicti 
commorabantur. 

20 

Cum  autem  quadam  die  mulier  adultera  ad 
beati  Dei  martyris  festivitatem  accedere 
voluisset  et  aliis  illuce  euntibus  essetf  so- 
ciata,  cum  venisset  ad  locum  qui  ab  incolisg  25 
loci    Vivarius1     appellatur     templumque 


Capp.  35.  36.     A  1.  3.  4«.    B  1.  2a.  b.  c.  3«.  b.  4. 

Cap.  35.  a)  ita  A\.  3;  eo  A&a.  b)  eo  B2c.  c)  * ta  A  1 ;  margaritis  con(m)positiones  rell. 
d)  rutulent  A\.  e)  rutilant  corr.  rutilaent  B2c.  f)  ita  B2b.c.  3b;  ac  sculpturam  5  4;  (ac  periit) 
sculptarum  B  1 ;  (scul  in  litura) pturarumque  B  3«.  g)  varietatis  A  4a.  h)  fulgescant  A  3.  i)  om.  B  4. 
k)  comprobat  A  4«. 

Cap.  36.  a)  ita  A  1 ;  quoque  A  3.  4a  cum  B.  b)  coniunx  A  4a.  c)  cuidam  B  1.  d)  con- 
iunx  B  3a.         e)  ita  A  1 ;    praesens  rell.  f)  dixpexit  pr.  m.  corr.  dispexit  B  1.  g)  ita  A  1 ;    ceci- 

tatem  A  3.  4«.  h)   praeceptum   B  4,   corr. ;    praecepto    A.  i)   ita   A  1 ;    praeceptum   A  3 ;    man- 

datum  A4:a.  k)  ita  A\;  aliam  rell.  ])  ita  A\;  nobis  res  A3;  res  nobis  A  4«.  m)  innotuissent  (?) 
pr.  m.  B  4.  n)  ita  U4;    pastoralis  cura  jrferique;    pastorales  cura  B2a;    pastorali  (m.  al.  add.  mh) 

cura  B  3«  ;  sub  pastoralis  curae  A.  o)  ita  A  1 ;  pastoralis  cura  A  3 ;  pastorali  cura  A  4a.  p)  ita  A  1 ; 
nostra  diocesi  A  3.  4a.  q)  ita  A  1 ;  utrique  rell.  r)  ita  A  1 ;  hos  rell.  s)  poenitentia  pr.  m-  B  2b. 
t)  ita  A  1 ;    adulterii  A  4« ;    om.  A  3  (?) ;  de  adulterio  B.  u)   perpetrata  incerta  -41;    de  perpetrato 

incesto  (incestu  A  3)  A  3.  4«.         v)  indixi  B  4.  w)  ita  A  1 ;    scelere  rell.,  ut  infra.         x)  interdicto 

pr.  m.  corr.  interdictu  B  1.  4.  y)  ita  A  1 ;  utreque  rell.  z)  ita  A  1 ;  commorabantur  rell.  a)  ita  A  1 ; 
om.  rell.  b)  incerta  coniugem  a.  A  1 ;  inceste  coniugis  adulterio  A  3.  4a.  c)  ita  A  1 ;  peccantis  A  3.  4«. 
d)  ita  A  1 ;    voluisset  A  3.  4a.  e)  illic  B  2c ;   om.  B  2a.  f)  e&  (i.  e.  eei)  B  1.  g)    colis  eadem 

m.  corr.  incolis  B  3a.         h)   venissent  A  3.         i)  Ivuarius  B  3b ;    Vivariis  pr.  m.  B  4. 


30 

35 


U) 


45 


1)  Ita  pro  dioecesi  acta  synocl.  Ascheim. ;  v.  swpra  p.  465.  2)  Iuxta  fontem  Vivarium  a 
parte  meridiana  S.  Emmerammi  iugera  266  sita  erant,  quae  monasterio  Carolus  M.  a.  794, 
die  22.  Febr.  dono  dedit  (Ried  l.  1.  I,  p.  8;  Monumenta  Boica  XXVIII,  n.  2 ;  cf.  Miihlbacher, 
Reg.  n.  321 2J. 


VITA  VEL  PA8SI0  HAIMHRAMMI  EPISC.  ET  MART.   RATTSBONENSIS.      511 


B 


distantea    a    beati    martyris    ecclesia    in 

spatio    passuum    fereb    CC,    duni    oculis 

intueretur'1   forinsecus  teniplum,    statim- 
6  que'   in  commisso   scelo  reprehensa  est. 

Coepit  infelicitate'1   sua  tremere,    conpa- 

ginas1     membrorum    dissolvere,    se"1    in 

sua    miseria    terrae    prostrare",    ita    ut 

erecta    in    plantis    dum    fuisset,    pedem 
10  ad  carpendum  iter  movere r   minime  po- 

tuisset;    dum    vero    revertere"    vellisset, 

statim     omnes    conpagines     membrorum 

solidarenturx.      Dumy    in    liis    angustiis 

desudaretb,  cuidam  sacerdoti  supervenisse 
15  contigit ;    et    dum    acta   illius    subtiliter 

inquisisset,    suae    adulterinae    miseriaed 

hoc  contigisse  professa  est.    Cui  vir  Dei 

monitionem  inpendit,  ut  ad  nos  reverte- 

retur.      Quae    reversa   dum    fuisset,    in1 
20  nostris    obtutibus    praeseutata ,     pedibus 

nostris    cum1    lacrimis    provoluta   est    et 

suae    miseriae    coram  adstantibus111    con- 

fessionem    alta    voce    dedit    et   protinus 

adiunxit,  in  boc  se"  veniam  apud  Deum 
25  praevaleret    impetrare,    ut    amplius    sub 

uno  aedificiorum  tegimineq   cum    eodem 

viro  non  maneret1',  a  quo  adulterina  con- 

miscione8    fuerat   sociata.      Dum    autem 

monitionis3  nostrae  atque  increpatioues" 
30  acciperet   formam    et    de    perpetratis  se- 

cundum  iudicium  nostrum  paenitentiam 

egisset,  tanta  securitate  adx   beati  Deiy 

Cap.  36.     A  1.  8.  4o.    B  1.  2a.  b.  c.  3«.  6.  4. 
Cap.  36.     a)  ita  A  1 ;  distantem  A  3.  4«.        b)   ita  A  1 ;  om.  A  3.  \a  ;  ferme  B.        c)  intrinsecus 
35  pr.  m.  B 4.  d)  f.  i.  A  ±a.  e)  commissio  B2a.  f)  que  om.  A4.a.  g)  c  :  elere  pr.  m.  B2b; 

scelerae  B  3b.        h)  ita  A  1 ;  infelicitatem  rell.        i)   et  —  dissolvi  om.  B  3a.        k)  compagibus  B  8b.  4. 

1)  ita  A  1  ;    compagines  A  3.  4«.         m)  sed  A  1.         n)  ita  A  1  cum  B ;    prosternere  rell.         o)  prostare 

B2a;    prosternere  B2c.  4.  p)  Et  erecta  in  litura  B3a.  q)  om.  B\.  r)  ita  A3.  4«  cum  B; 

om.  A  1.        s)  potuissent  corr.  potuisset  B2b;  potu(erat  m.  al.  in  Utura)  B3a;  potuit  5  4.         t)  om.  B2c. 
40  u)  itaAl;  reverti  voluisset  rell.       v)  voluissent  corr.  voluisset  B2b.       \v)  conpag(in  in  litura)es  B3a; 

conpages  B  3b.  x)   ita  A  1 ;    solidabantur  A  3  ;   consolidabantur  A  4« ;   solvebantur  B.  y)    autem 

add.  A  3.  4«.         z)  cum  B  2c.         a)  desudasset  pr.  m.  B  3b.         b)  sudaret  A  4a.         c)  subvenisse  B  4. 

d)  coram  astantibus  add.  A  ia  (cf.  infra  l.  22>.        e)  adulerine  pr.  m.  B  2c.       f)  m.  al.  add.  peste  B  2c, 

causa  B  3a.        g)  contingisse  B  2c.        h)  autem  add.  B  3b.        i)  ita  A\;  et  ^4  3.  4a.         k)  obtutu  B  2c. 
45  1)  pr.  est  c.  1.  A  4a.  m)  omnibus  pro  a.  A  4a.  n)  ita  Al;    si  Suysk.  e  coni. ;    se  —  praevalere 

(p.  om.  A  4a)  A  3.  4a ;   se  —   promereri  B.         o)  i  e  corr.  B  3«.         p)  permaneret  B  4.        q)  ita  A  1 ; 

tegmine  A  3.  4a.        r)  remaneret,  cui  ad.  A  4n.       s)  ita  A  1 ;  commixtione  A  3.  4a.       t)  susciperet  B  2a.  b. 

u)  ita  A  1 ;    increpationis  A  3.  4«.  v)    nostrum  —  processit  ac  in  litura  B  3a.  w)  Emmerammi 

add.  B2c.         x)  a  A  1.         y)  om.  Aia. 


forinsecus  °     intueretur    passibus    ferme 
ducentis  ab  urbe,  in  commisso6   est  sce- 
lere e    deprehensa.     Cepit   etiam    infelix 
tremere   et1    conpaginibusk    membrorum 
dissolvi  seque  in   sua   miseria  terre  pro- 
strare",  et1'1  erecta  dum  fuisset  in  plau- 
tis,    ad    iter    carpendum    pedem'1     nullo 
modo    movere   potuisset8 ;    dum   autem ' 
reverti   voluissetv,    omnes   statim1    rnem- 
brorum  conpaginesw   solvebantur.     Nam 
dumz  in  bis  angustiis  desudareta,  contigit 
quendam  supervenisse0   sacerdotem ;    qui 
dum  acta  eius  subtiliter  inquisisset,  adul- 
terinae6    miseriaef   hoc   sibi    conti<nsses 
professa   est.     Cuih   vir  Dei   monitionem 
impendit,    ut    ad    nos    citius   reverti    de- 
buisset.       Quae     dum     fuisset    obtutuik 
nostro 2    cum    lacrimis    provoluta,    coram 
adstantibus     purain     confessionem     alta 
voce  dedit    et  protinus  admnxit,  iu   hoc 
se  veniam  corarn  summo  iudice  Deo  pro- 
mereri0,  ut  ulterius  sub  edificio  uno  cum 
ipso    viro   non  maneret1',    cuius  commix- 
tione  inlicite  fuerat  violata.    Cum  autem 
increpationis    et    ammonitionis    formam 
a  nobis  suscepisset1    et  iuxta  praeceptum 
nostrumv  de  commisso  penitentiam  egis- 
set,    tanta   ad  beati  martyrisw  ecclesiam 


50  1)  A:  ita  ut. 

et  ammonitionis. 


2)  Adde  ex  A:  praesentata,  pedibus  nostris.         3)  B:  inerepationis 


512       VITA   VEL  PASSIO  HAIMHRAMMI  EPISC.   ET  MART.   RATISBONENSIS. 


martyris  ecclesiam  processit,  acsi  um- 
quamb  membrorum  dolorec  non  pertu- 
lisset'1.  Hoc  enim,  ut  testimonioe- \  in 
exemplum  superna  pietas  tradidissef,  ut 
palam  daretur  intellegi,  quibus  distan- 
tiis  a  reguo  Dei  alienentur  adulteri,  dum 
suorum  electorum  ecclesiis k  ingredere 
non  possunt.  Sed  dum1  buius  mulieris 
revolvero  sententiam,  veritatis  ad  me- 
moriam  reducitur  sermo,  ut  °  sacer0* 
in  sua  vaticinatione  electorum  men- 
is.55, 6.  tibus  discribitur'1 :  Quaerite  Bominimi. 
dum  inveniri  potest;  invocate  eum,  dum 
ib.v.7.  prope  est;  unde  recte  subiungitur:  Relin- 
quat^  iniquus  viam  suam.  Quomodo  enim 
quis  Dominum  invenireu  potest,  nisi  tra- 
mitem  relinqueretv  iniquitatis?  Hic  enim 
cf.Ps. ii8,  non     videbiturw,    et    prope    est;    illucx 

150  sq.  * 

autem  videbitur,  et  prope  non  est.  Sicut 
et  baecy  mulier,  dum  beati  Dei  martyris 
ecclesiam  in  sua  coinquinatione  videret, 
prope  non  erat,  quia  adpropinquare  non 
quieveratb;  dum  autem  prolixius  ad  con- 
fitendum  recessisset,  prope  erat,  quia  de 
perpetratis c  • 2  paenitentiam  agebat. 

(37).  Mira  mirandis  succedunt!  A 
quodam  religioso  et  prudente  viro  audire 
me  contigitc.  Agebat'1  enim,  ute  quadam 
dies  ad  beati  Dei  martyris  ecclesiam  pro 
suisque1  delictis  ad  intercedendum  vel- 
lissetk  accedere,  contigit  ei,  ut  iter  solus 


B 

securitate  processit,   acsi  numquama   do- 
lorem  membrorum  pertulisset.    Hoc  ergo 
pietas    superna    tradidit    in    exemplum, 
ut    aperte   daretur   intellegi,    quibus    di-  5 
stantiis   alienentur^  adulteri'1   a  regno', 
dum     suorum    electorum    ecclesias    non 
possunt  ingredi.    Sed  dum  mulieris  huius 
revolvero1"  sententiam,  ad  memoriam  redit 
sermo  propheticus,  qui  in  suo  vaticinio"  10 
mentibus1'  ita  scribit  electorum,  dicens: 
Querite  Bominum,  dum  inveniri  potest;  in- 
vocate   eum,    dum  prope  est;   unde   recter 
subiungitur:  Berelinquat  impiusviam  suam. 
Quomodo    enim   quis  Deum   poterits   in-  15 
venire,    nisi    tramitem    reliquerit    iniqui- 
tatis  ?    Hic  enim  non  videbitur,  et  prope 
est;     illic    autem    videbitur,     et    prope 
non    erit.     Sicut    et    haec   mulier,    dum 
beati  martyris  ecclesiam  in  sua  coinqui-  20 
natione   videret,    prope7'   non    erat,    quia 
adpropiare    non    j>oterat;     dum     autem 
prolixius    ad    confitendum a     secessisset, 
prope  fuit,  quia  paenitentiam  de  peccatis 
agebat.  25 

(37).  Unde  silentio  praetereunduma 
non  est,  quodb  a  quodam  religioso  et 
prudenti  viro  me f  contigit  audisse.  Aiebat 
enim,  quia'1  quadam  die  ad  beati  mar-  30 
tyris  ecclesiam  pro  suis  delictis  minuendis 
accedere  voluisset;  sed  contigit  ei,  dum 


Capp.  36.  37.     A  1.  3.  4«.    B  1.  2a.  b.  c.  3«.  b  (ad  l.  2S).  4. 

Cap.  36.     a)   unquam  corr.  nunquam  B  4 ;  umquam  —  non  A\.         b)  ita  -41;   numquam,    om. 
non  -4  3.  4a  cum  B.         c)  ita  A\;  dolorem  rell.         d)  pretulisset  A\.         e)  ita  A\;    estimo  AS.  4a;  35 
ut  t.  om.  B.  f)  ita  A  1 ;    tradidisset  A  3 ;    tradidit  A  4a   cum  B.  g)   alienantur  B  4.  h)  a  r. 

adult.  B  2c.  i)  Dei  add.  B  4  et  m.  al.  B  3b;    m.  al.  add.  superno  B  3«.  k)  ita  A  1 ;    ecclesias  in- 

gredi  A  3.  4a.  1)  ita  A  1  cum   B ;    h.  m.    dum   (cum  A  ia)  revolvo  s.  A  3.  4a.  m)  revolvo  B  4. 

n)  vaticio  B  \.       o)  ita  -4  1;  om.  A  3.  4a.       0*)  ita  A  1 ;  quem  add.  rell. ;  qui  add.  B.       p)  mentis  B  4. 
q)  ita  A  1 ;  describit  A  3.  4a.         r)  oih.  £1;  U.  r.  8,  m.  coaeva  in  mg.  suppl.  B  2b.        s)  potuit  pr.  m.  40 
corr.  poterit  B  1.         t)  ita  -4  1.3  (Itala  ed.  Sabatier  II,  p.  614 :    Relinquat   impius  vias  suas  et  vir  ini- 
quus  cogitationes  suas^;    Derelinquat  impius  A  A,a  cum  B  et  Vulg.  u)    ita  -4  3.  4a  cum  B;    om.  A\. 

v)  ita  A  1 ;    reliquerit  A  3  cum  B ;    dereliquerit  A  4a.         w)  videtur  A  4a.         x)  ita  A  1 ;    illic  A  3.  4a. 
y)    m.  hec  A  4a.  z)  pr.    non   erat    om.  B  3a.  b   (versu  ex.) ;   m.  al.  suppl.  pater  B  3a.  a)  confid. 

pr.  m.  corr.  confit.  B  1.         b)  ita  A  1 ;    quiverat  A  3.  4a.         c)  criminibus  add.  A  4a. 

Cap.  37.     a)  pretereundo  B  \.        b)  quod  —  c.  44:  revolvero,  animo  redit  om.  B  3b.        c)  quod 
dico  add.  A  \a.  d)   ita  A  1 ;    Aiebat  rell.  e)   ita  A  1.  3 ;    quod  A  4a ;    quia  B.  f)  om.  B  2a. 

g)  dum  add.  A  4a.       h)  m.  al.  in  litura  B  4.       i)  ita  A  1;  que  om.  A  3.  4a.       k)  ita  A  1 ;  voluisset  A  3.  4a. 


45 


1)  Ital.  ' testimoniare' ,  gall.   'Umoigne/.  2)  B:  peccatis. 


VITA  VEL  PASSIO  HAIMHUAMMI  EPI8C.   ET  MART.    RATISBONENSIS.      513 


carperetura.  Durn  autem  pervenisset  in 
solitudinein  ,  quae  mutata  vulgarioa0,1 
locutione  Feronifaidus'1' -'  appellatur,   in- 

5  cidit  in  latrones,  qui  eum  expoliaverunt, 
vinctisque  nianibus,  concatinato''  ore,  ut 
verba  exprimere"  non  quievisset1',  extra 
terminuin  eicientes,  eiun  genti  Francorum 
venundati  sunt.    Quidam  ex  his  qui  eum 

10  pretio  redimerat"  in  partibus  aquilonis 
Duringorum1'  genti'1  cuidam  eumr  ve- 
nundavit  in  coniacente  confinio  Poratlia- 
norurn'1,3  gentiv,  quae  ignorantw  Deum. 
Et    dumx     praedictus     senex    gentilium 

15  idolorumque  cultoribus  proximatuma  cer- 
neret,  caepit  viribus,  ut  praevaluit,  tem- 
porali  domino  suo  praesentib  atque  ab- 
senti  dignum0  praebere  famulatum.  Erat 
enim   operandi   peritiae0    instructus,    ita 

20  ut  molendinam  f  non  mediocriterK'  domino 
suo  proficisse '  operaretur,  et  aedificiorum 
conpositionis l  mirifico  conposuit"1  modum. 
Huius  rei11  invenit  gratiam  in  conspectu 
patris  familiae0. 


B 

solus  iter  carperet1'  et  venissel  in  soli- 
tudinein  quandam,  que  locutione  vulgari 
Feronifaidus  appellatur,  iu  latrones  iu- 
cidisse.  Qui  expoliatum  illum  <-t  ma- 
nibus  vinctum,  concatinato  ore,  utf  verba 
edere  non  valeret,  extra  terminum  genti1 
Francorum  venundant.  Quidam1'  vero 
qui  eum1  exinde  redimerat"1  genti  Du- 
ringorum"  partibus  aquilonis  tradidit  in 
confinio  Parahtanorum  8  gentis,  quae 
ignorant1  Deum.  Cuinque  se  praedictus 
senex  gentilium  idolorumque  cultoribus 
proximumv  cerneret,  coepit  viribus2,  ut 
potuit,  domino  suo  temporali  tam  prae- 
senti  quam  absenti  dignum  omnino  prae- 
bere  famulatum.  Erat  enim  operandi 
peritia  instructus,  ita  ut  molendinam'1 
doinino  suo  perfecisset  edificiorumque 
miro  modo  conpositiones,  et  ob  lioc'1  in 
conspectu  eius  gratiam  invenitk. 


cf.  Gen. 
39,4. 


25  Cap.  37.     A\.  3.  4«.    B\.  2a.b.c.  3a.  4. 

Cap.    37.      a)    ita   A\;     carperet   A  3.    4«.  b)    caperet   B  4.  c)    ita   A\;    vulgari   A  3 

cum  B ;    v.  om.  A  4a.  d)  Feroius  fundus  vocatur  A  \a.  e)  cum  catenato  A  4a.  f)  eadem  m. 

superscr.  B  3a.  g)  exprime  A  ia.  h)  ita  A  1 ;    quivisset  A  3.  4«.  i)  gentis  B  4.  k)  Qua- 

dam  B  2a.  1)    exinde  eum  B  2a.  b.  m)    redimeret  B  2c.  n)    ita  A  1 ;    redemerat  A  3  ;    rede- 

30  merant   A  4«.  o)   Turingorum    B  4.  p)    ita   A  1    cum   B ;    Thur.    A  3.   4«.  q)    ita  A  1.  4« ; 

gentis  A3.  r)  ita  A\\  om.  A3.  4a.  s)  Parachtanorum  B2a.b;  Parahtinorum  B  2c.  t)  ita  B2a.b 
cum  A ;  ignorat  rell.  u)  ita  A  1 ;  Porahtanorum  A  3 ;  Parathanorum  A  4a ;  Parahtanorum  B.  v)  ita 
A\.  4a;  gentis  A3.  w)  ita  A\.  3;  ignorat  A4a.  x)  se  add.  A3.  4a  cum  B.  y)  esse  add.  B2a. 
z)  ut  v.  B2a.b.         a)  esse  add.  A3.  4a.  b)  ita  A3.  4a  cum  B\    praesentiae  A\.         c)  ita  A3.  4« 

35  cum  B;  om.  A\.  d)  molendinum  B  4  et  m.  al.  B3a.  e)  ita  A\;  peritia  A  3.  \a.  f)  ita  A3 
cum  B ;  molentinam  A  1 ;  molendinum  A  4a.  g)  ita  A  1 ;  non  mediocrem  A  3  ;  non  mediocre  post 
d.  suo  A  ia.         h)   modo  iterat.,   scd   delet.  B  2b.  i)  ita  A  1    (cf.  infra  p.  516, 12 :    proficisse   se  cer- 

nisset^) ;    operando   perfecisset  A  3.  4« ;    perfecisset   B.  k)    venit  corr.    invenit  B  3a.  1)  ita  A  1 ; 

conpositiones  B ;  munitiones  A  3.  4«.         m)  ita  A  1 ;  composuisset  modo  A  3.  4a.         n)  ita  A  1 ;    occa- 

40  sione  add.  A  3.  4a ;    ob  hoc  B.         o)  ita  A  1 ;    patrisfamilias  A  3.  4a. 

l)  Willibaldas,  V.  Bovifatii  (ed.  Jaffe,  Bibliotheca  III,  p.  44 5j  de  Gregorio  II.  scripsit: 
qui    et   vulgarica  Romanorum   lingua    dicitur    iunior.  2)   Vocabulum    Germanicum   ita 

interpretatur  Amoldus,  De  Miraculis  beati  Emmerammi  I,  3  (SS.  IV,  p.  5509  '  Verroniwaida, 
quod  sermo  Latinus  exprimit  Longinqua  pascua,  compositiuit  scilicet  ex  'verro'   =  longinquus 

45  et  'weida'  =  pascua.  3)    Saxonorum    genti    infra    tegitur.     De   Bructeris    ad   inferiorem 

Lupiam  fl.  sedentibus  cogitavit  Zeuss,  'Die  Deutschen  und  die  Nachbarstamme'  p.  352,  qui  Borthari 
a  Gregorio  III.  papa  (MG.  Ep.  III,  p.  29L)  appellantur  nomenque  dederunt  pago  Borahtrae,  atque 
Boructuaros  una  cum  Saxonibus  recensuit  Beda,  Hist.  eccl.  V,  9.  Quod  si  recte  coniectatum 
est,  Arbeo  erraverit  oportet,  nam  illi  Saxonum  finitimi  erant  neque  Thuriiigorum.    Multo  minus 

50  Scppii  coniecturam  probem  ad  pagum  Bardengowe  oppidumque  Bardoiriek  Porathanos  referentis. 
SS.  R.  Meroving.    IV.  65 


514       VITA  VEL  PASSIO  HAIMHRAMMI  EPISC.  ET  MART.   RATISBONENSIS. 


A 

(38).  Et  dum  hoc  continuo  per  trien- 
nium,  ut  potuit,  implevisset  et  tamen 
nihilominus  a  Dei  cultura,  ieiuniisb  et 
orationibus  non  recedisset'1,  contigit,  ut 
quidarn  deff  conservis  suis  moreretur, 
qui,  relicta  atque1  viduata  coniuge  iuven- 
Greg. Diai.  cula  atque  secundum  huius g  carnis  pu- 
tridinem 1  pulcherrima0,  sine  prolium1* 
procreatione  recessif.  Cuir  seni  tem- 
poralis  dominus  suus  praecepit,  ut  eam 
sibi  in  matrimonio  sotiaret  et  domui  cum 
substantiis  frueretur.  Religiosus  autem 
senex  contrariorespondit,  dicens:  'Uxorem 
in  cognatione  mea  reliqui,  dum  pro  pec- 
catis  meis  innumeris  captusv  fuissem  etw 
ex  eadem  regione  exterminatus,  ut  huiusx 
traderer  locis ;  sed,  ea  vivente,  quomodo 
aliam  in  matrimonio  ducam?'  Unde 
suusquea  dominus  sagacissimis  atque 
asperrimis  sermonibus  subiunxitc,  dicens: 
cf.2.  Reg.  'gi  eam  non  acciperis0,  haec3  addat  mihi 

Oj  oO,  t 

Dominus  et  haec f  ■ 3  f aciat,  si  non  tra- 
didero  te  genti  Saxonorum*,  quaeh  tot 
idolorum  cultoresk  existunt.  Scio  enim, 
si  uxorem1  apud  me  recipere111  recusas11, 
experimento  rei1*  fateor,  ut  commorare 
miniine  debeas,  sed  fugireq  magis  adop- 
tas,  et  ego  ex  tuoquae r  pretio  fraudatus 
f  rustra s   remaneam  * ' . 


B 

(38).  Cumque  hoc  continuo  per  trien- 
nium,  prout  poterata,  ex  pura  voluntate 
ministraret  et  tamen  a  Deic  cultura  et 
orationee  minime  recessisset  * ',  accidit,  5 
uth  quidain  de  conservis  eius  moreretur, 
quik,  relicta1  vidua  iuvencula  secundum 
huius  carnis '"  putredinem  speciosa  m  n , 
sine  procreatione  filiorum 2.  Quam  tem- 
poralis  dominus  huiuss  seni  in  matri-  10 
monium  volebat  sociare,  ut  domo  et  om- 
nibus  defuncti  substantiis  frueretur.  Sed 
senex  idem  obtemperare  huic  facto  no- 
lens,  respondit,  dicens:  'Uxorem  in  co- 
gnatione1  mea  reliqui,  cum  pro"  innu-  15 
meris  meis  captivitati  huic  traderer  pec- 
catis  et  eo  modo  hisy  locis  devenirem; 
nunc  igitur,  ea  vivente,  quomodo  aliam 
in  matrimonio  ducamz?'  Unde  dominus 
eius  asperrimish  sermonibus  adiunxit,  di-  20 
cens:  'Haec  mihi  faciat  Dominus  et  haecd 
addat!  Nisi  illam  inmatrimoniosumpseris, 
genti  te  Saxonum  tradam,  quae  tot  ido- 
lorum  cultibus  dedita1  est,  quia  novi  et 
didici  experimento,  si  accipere  mulierem  25 
hic  rennueris,  nullo0  modo  te  mecum 
velle  commorari,  sed  magis  fugere,  ut 
de  pretio  tuo  remaneam  omnimodo  frau- 
datus'. 

30 


Cap.  38.     Al.  3.  \a.    B  1.  2a.  b.  c.  3«.  4. 

Cap.  38.     a)   potuerat  B  2c.         b)   ita  Al.  4«;    c,    ut   invenisset   o.    A  3.  c)   c.    D.    B2a.b. 

d)  ita  A  1 ;  recessisset  rell.        e)  operatione  B  2c.        f)  recepisset  B  2b,  corr. ;  inveni  pr.  m.  corr.  reces- 


sisset  B  4. 


g)    om.  A  ia. 


h)   de   c.   suis  ut  q.    moriretur  B  2c.  i)    om.  A  3. 


k)   om.  B  4. 


35 


1)    vincu  add.  B2c  m)    carnem   B  1.  (2b).  n)   speciosa  B2c.  3a.  4.  o)    que    cum  add.  A\a 

p)  ita  A\;    prolis  A  3.  \a;    filiorum  B.  q)  ita  Al;    decessisset  A  3.  4«.  r)  Eidem  temp.  AAa. 

s)  huius  (?)  corr.  huic  B  2c,  et  sic  B2a.  4;  om.,  sed  m.  al.  add.  eius  B3a.       t)  na  m.  al.  in  litura  B  3«. 
u)  superscr.  B  3«.  v)  non  add.  A  1.  w)  et  om.  A  4a ;    ex  om.  A  3.  x)  ita  A  1.  3  (pro  his  et 

his  locis  B);  huius  terre  traderetur  locis  ^4  4«.       y)  has  B  1 ;  huius  A  1.  3.       z)  ducam  —  matrimonio 
m.  coaeva  in  inf.  mg.  suppl.  B2b;  matri|nio  JS2c.        a)  ita  A\\  que  om.  A3.  \a,       b)  asperrimus  B  1,  40 
corr.       c)  subiuxit  A  \a.       d)  ita  B  2a.  b  cum  A ;  om.  rell.       e)  itaA\;  acceperis  rell.       f)  om.  A3.  \a. 
g)  ita  A\\  Saxonum  ^4  3.  \a.       h)  qui  A\a.       i)  tradita  B2a.b.       k)  ita  A\.  \a;  cultor  existit  A  3. 
1)    apud   me   u.  A  \a.  m)    ita   A  1 ;     accipere   A  3.   4«   cum   B.  n)   ita   A\\    et   add.   A  3.  \a. 

o)  (n  m.  al.  in  liturd)xx\\o  B  3a.       p)  ita  A  1 ;  exp.  cognosco,  quod  apud  me  c.  (commorari  A  \a)  A  3.  \a. 
q)  ita  A  1 ;    fugere  rell.  r)  ita  A  1 ;    quae  om.  A  3.  \a.  s)  vacuus  J  \a.  t)    ita  A  1 ;    rema-  45 

nebo  A  3.  \a. 


1)   V.   Corbiniani  c. 
2)  Adde  recessit  ex  A. 


18:    quae    secundum    huius    carnis  putridinem  videbatur  decora. 

3)   Scilicet  adversa. 


VITA  VEL  PASSIO   1 1 A I M  H  I;  \  M  M  I    KTISC.  ET  MART.   BATISBONEN8IS.      515 


(39).  Duin11  diurnis  sermonibus  in1' 
invicem  luctarentur  et  haec1'  senex  prae- 
dictus  cerneret'1,  quod  imperium  domini 

5  sui  prohiberee  non  posset,  nisi  ae  pro 
hibendo  tamqnam  ipsef  captivaretur '  in 
gentem  ignorantem  Deum,  quoruni  vitam, 
ut  innotuit  ex  vicinitateni'1,  tamquam 
praecipitium   mortis  pertiiniscebat1,    ne- 

io  cessitate  conpulsus,  sibi  eam  sotiare  se- 
cundum  suique  domini  voluntateni  con- 
fessus  est.  Ille  autem,  adprehensamk 
praedicte  mulieris  dexterani  manum, 
circumvoluto  pallio,  ut  mos  -  nuptiarum 

15  conpellit,  coram  adstantibus  conservis, 
coniuge  et  prolibus0  hilari  vultu  tra- 
didit  eam'1  illi  in  matrimonium;  quia 
propter  peritiani  artis  illius  dilexerat 
eum  nimis.     Tunc    religiosus  senex  cum 

20  sua  recepta  sotia  ad l  illius  babitaculum, 
ubi"  eam  sibi  in  matrimonio  sotiare  de- 
bueratv,  reversusw  est.  Quaex  cum 
cubiculum"  intrassenty  et  alimentum  se- 
cundum    nuptiarum z    consuetudine   rece- 

25  pissent,  in  lectum  quarn'1  ipsa  paraverat 
ingressi  sunt.  Cui  religiosus  senex  mo- 
nita,  ut  potuit,  inpendere  studuitc:  'Pro- 
vide'1  namquec,  karissima  soror,  ne  vif 
huius  commiscionis  delictums  supernum 

30  et  summum  offendamus  artificem  rerum; 
quia  temporalis11  voluptuosa  gaudia  in 
paucis  deficitur1    diebus   et  ventura  ani- 


B 

(39).  Cum  autem  diuturnis  sermonibus 
invicem  tali  sermone  Luctarentur  et  senex 

pracdictus  cerneret  non  possc  se  con* 
temnere    imperium  domini    sui,   quin    in 

gentcni  ignorantem  Deum  traderctur, 
quoruni"  vitam  quasi  lnorteni  pcrt  iinuit, 
oecessitate  coactus,  sibi  eam  sociare  con- 
fitetur.  Quod  audiens  vir,  adprcbensam 
mulieris  manum  circumvolvit  pallio  et, 
ut  moris  est  nuptiarum,  coram  adstanti- 
bus  sene1  in  matrimonio  concedit,  ut 
aberet111;  dilexit  enim  illum"  ob  peri- 
tiam  artis.  Religiosus  autem  senex, 
muliere  recepta,  perrexit  ad  habitaculum, 
quo  in  matrimonio  sibi1'  mulierem  so- 
ciaret.  Ac  dum  cubiculum  intrantes  et1' 
alimenta  iuxta  consuetudinem  nuptiarum 
percepissent,  lectum  queni*  ipsa  para- 
verat  ingressi  sunt.  Cui  senex :  Traevide', 
inquid,  'carissima  filia,  ne  hac  thalami 
commixtione  summum  artificem  offen- 
damus  et  supernum ;  quia  temporalis 
vitae  gaudia  paucis  diebus  deficiunt  eta 


Cap.  39.     A  1.  3.  \a.    B  1.  2a.  b.  c.  3a.  4. 

Caj).  39.     a)  ita  A\;  Cum  autem  diutumis  A  3.  \a  cum  B.       b)  in  inv.  om.  A\a.       c)  ita  A  1 ; 

35  om.  AS.  \a  cum  B.  d)  videret  ^14«.  e)  ita  Al;  contem(p)nere  AS.  ia  cum  B.  f)  om.  A  \<t. 
g)  quarum  B4.  h)  ita  Al;    vicinitate  rell.         i)  ita  A\;    pertimesc.   rell.         k)  ita  A\;  ad(p)pre- 

hensa  —   dextera    (dextra    A\a)    manu   AS.  \a.  1)   ita   B2b  (pr.  m.).  c;     seni    Bl.  2a.  3«   (sed   i 

e  corr.).  4.  m)  ita  B  4 ;    abiret  rell. ;    haberet  coni.  P.  Gei/er.         n)  eum  B  2c.        o)  ita  A  1 ;    prole 

.4  3.  \a.  p)    concedit   corr.    sibi   B \.  q)    ita   Al;    om.   A3.    \a.  r)   eras.    B2c;    om.    B \. 

40  s)  quod   B  2c.  t)  om.  A  \a.  u)   ubi  —  cubiculum  om.  A  \a ;    alio  atramento  marg.  adscripta  A  3. 

v)  deberet  A  3.  w)  ita  A  1 ;  perrexit  A  3.  \a  cum  B.  x)  ita  A  1 ;  cumque  A  3.  y)  intrasset  A  \a. 
z)  n.  consuetudinem  A  3 ;  consuetudinem  n.  A  \a  cum  B.  a)  et  —  parturiunt  om.  B  4.  b)  quem  A  3. 
c)  dicens  add.  A  3.  \a.  d)   ita  A  1 ;    Previde  A  3.  \a  cum  B.  e)    inquit  j>ro  n.  A  3.  4«  cum  B. 

f)  ne  vi  h.  commixtionis  A  3 ;    ne  in  commixtione  A  \a.         g)  hae  dilectum  A  \a.         h)  ita  A  1 ;   tem- 

45  poralis  et  add.  vite  A\a  cum  B;    temporalia  .4  3.         i)  ita  A\;    defic(t)iunt  .4  3.  \a. 


1)  Notione   activa  pro   captivaret.  2)   Pari   modo  presbyter  christianus  manus  spon- 

sorum  stola  circumvolvit.  Sepp.  —  Morem  tradendi  Arbeo  ipse  in  charta  a.  754.  ita  descripsit 
(Meichelbeck  I,  \,  p.  h2) :  involuto  palleo  ipsam  epistulam  super  altare  posita  tradidit 
in  manus  supradicti  venerabilis  Ioseph  episcopi. 

65* 


516       VITA  VEL  PASSIO  HAIMHRAMMI  EPISC.  ET  MART.  RATISBONENSIS. 


A 
marum  detrimenta  sinea  fine  crucianturb. 
Fruere'1  nunc  artificii  mei  in  diliciis 
lucraf;  tantum  lioc  sustentas,  ut  ne  me 
copulationis  iugo1,  vivente  coniuge1, 
praecipites  in  animae1    interitum'. 

(40).  Illa  autema  carnalisb  voluptatibus 
sustentatac,  secundum'1  monitionem  sui 
sotii  mininie  consentite ;  sed  verba,  quamf 
prudenter  ei  inpendere  debuerat,  suoqueh 
domino  devulgare k  minaverat.  Cum 
haec"1  vir  venerandus  senex  minime11  pro- 
ficissep  se  cernissetq,  suequer  sotiae 
asperrima"  et  voluptuosa  desideria  blandis 
sermonibus  linuitx,  dicens:  'Providendum 
cf.  Tob.8,5.  namque2  esta,  karissima  soror,  ne  gen- 
tiliumd  more  christianise  sotiare  expedit 
copulis,-  sed  magis  per  triduum  abstinere 
oportet  et  Deumg  lacrimis  deprecare11, 
ut  detur1  germen  iustum  in  coniunc- 
tione;  quia  mulier  non  propter  libidinem 
accipienda  est,  sed  propter  sobolumk 
procreatione  socianda1'.  Haec  cum  audis- 
set1,  dispexit111,  faciem  suam  avertit11  ad 
parietem,  sub  tegmine  thori  a  viro  se° 
religioso  suffulsit1"  tristiss  ;  sopore  sub- 
pressa1   obdormivit.    Ille  autem  cum  la- 

Capp.  39.  40.     A\.  3.  4«.    B\.  2a.b.c.  3a.  4. 
Cap.  39.     a)  s.  f.  om.  A&a.  b)  ita  A\\    parturiunt  ^4  3.  4a  cum  B.  c)  um  e  corr.  B  3«. 

d)    itaque   add.  A3   cum   B;    namque   add.    AAa.  e)    autem  pro  itaque  B2a.b.  f)    lucro  AAa.  30 

g)  ita  A  1 ;  hoc  mi(c)hi  concede  A  3.  4« ;  hoc  mihi  indulge  B.  h)  indulge  —  huius  in  inferiore  mg. 
suppl.  B3a.  i)  ita  A3.  4«  cum  B;  om.  Al.  k)  om.  B2a.b.  1)  mee  add.  A±a;  in  i.  animae 
meae  A  3.         m)  m.  al.  superscr.  B2b;   suppl.  £4. 

Cap.  40.     a)  ita  A3.  4«  cuin  B;  vita  pro  autem  A\.       b)  ita  A  1 ;  carnalibus  A3.  4a.       c)  suis 
intenta  pro  s.  A  4«.         d)  ita  A  1 ;    om.  A  3.  4«  ;  monitionis  A  4a.         e)  consensit  A  4«.         f)  ita  A  1 ;  35 
qu(a)e  A  3.  4«.  g)  impendere  B  1.         h)  ita  A  1 ;  que  om.  A  3.  4a.         i)  acerrimis  B  2c.        k)  di- 

vulg.  A  4«.  1)  div.  B2a.c.  3«.  m)  ita  A\  (infra  p.  521,15:  haec,);  in  his,  om.  vir  A  3.  4a  cum  B. 
n)  mine  A\.  0)  m.  al.  suppl.  B  4;  vir  B2c.  p)  proficisci  ^4  1  (cf.  supra  p.  513,21,).  q)  ita  A\; 
cerneret  A  3.  4a  cum  B.  r)  ita  A  1 ;  que  om,  A  3.  4a.  s)  sociam  su(a  m.  al.  in  litura)  B  3a.  t)  lasciv  | 
et  voluptuos(e  in  litura)  B  1 ;    lasciviam  (corr.  lascivam,)  et  voluptuosam  B  3a.  u)  ita  A  1 ;    lascivia  40 

.4  3  cum  B;  lasciva  A  4a.  v)  om.  B3a.  w)  sermonis  B  \.  x)  ita  A\\  lenivit  ^4  3.  4a;  linivit  B. 
y)  n.  est  i.  B  4.  z)  ita  A  1 ;    nobis  pro  namque  A  3.  4a  cum  B.  a)  inquit  add.  A  3.  4a  cum  B. 

b)  filia  B  2c.  c)  ritum  B  4.  d)  m.  g.  A  4a.  e)  ita  A  1 ;  christianas  nuptias  sociamus  (sotiemus 
A  4a),    sed  ^4  3.  4a ;    nuptiis  christianis  sociemur  B.  f)   abstinemus  B  2c.  g)    cum  add.  A  3.  4a. 

h)  ita  A  1 ;    deprecari  rell.  i)  ita  A  1 ;    det  rell.         k)  ita  A\;    p.  sobolis  procreationem  (om.  soc J  45 

^4  3.    4a ;    pro    sobolis    procreatione    est    assumenda   B.  1)   ita   A  1 ;    mulier   add.   A  3.   4a   cum   B. 

m)  ita  A\;  desp.  et  add.  eum  et  ^4  3,  illum  et  AAa.  11)  ita  A\;  convertit  ^43.  4a;  convertens  B. 
o)  v.  se  A  3.  4«.  p)  domivit  pr.  m.  B  4 ;  obdormivit  B  2c.  q)  ex  i.  c.  p.  ind.  cum  1.  B  4.  r)  ita  A  1 ; 
avertens  A  3-  4a.         s)  sicque  add.  A  3.  4a.         t)  depressa  A  4«. 


B 

animarum0    detrimenta   sine    fine    partu- 
riunt.    Nunc  itaquee  fruere  artificio  meo 
in  deliciis  et  hoc  tantum  mihi  indulge'1, 
ne  me  iugok  copulationis  huius,  coniuge  5 
vivente,  praecipites  inm  interitum'. 

(40).  Illa  autem  carnali  voluptate 
devicta,  viri  sui  petitionem  minime  audi- 
vit;  sed  quae  prudenter  ei  impenderatg 
minabatur  suo  domino  verbis  asperis1  10 
devulgare l .  Cumque  se  venerandus  se- 
nex°  in  his  minime  proficere  cerneret, 
sociaes  suae  lascivia*  et  voluptuosa  de- 
sideriav  blandis  sermonibus"'  ita  linivit, 
dicens:  'Videndum',  inquidy,  'nobis  est,  15 
carissima  sororb,  ne  gentilium  rituc  nup- 
tiis  christianis  sociemur,  sed  potius  per 
triduum  abstineamusf  Dominumque  de- 
precemur,  ut  det  nobis  germen  iustum 
in  coniunctione ;  quia  mulier  non  pro  20 
libidine,  sed  pro  sobolis  procreatione  est 
assumenda'.  Haec  autem  mulier  cum 
audisset,  dispexit,  et  faciem  ad  parietem 
convertens 2,  tristis  obpressa  sopore  dor- 
mivit1'.      Ille    autem    cum'1    lacrimis    ex  25 


l)  Gregorii  M.  Regula  pastoralis  III,  27. 
se  religioso  suffulsit. 


2)  A  addit :    sub  tegmine   thori  a  viro  50 


VITA  VEL  PASSIO  HAIMHRAMMI  EPISC.  ET  MAKT.   BATISBONENSI8.       517 


crimis  ex  imo11  cordis  arcae*  indesinenter 

Deo  fundebat  preces,  ut  eius  angustiae 
opifex  serenus"  subvenire  digneretur* ,  ut ' 
s  ne  tanti  viri  et  Dei  martire™1  Haimrammi, 
cuius  requisitionis0  tot  angustiae  se1' 
incumberet,  ner  in  oblivione  remaneret8, 
ute  ipse  merendi11  misero  misericordiam 
nonv   inpenderet. 

10  (41).  Ouius  orationi*  tanta  celeritate 
misericordia0  Domini  subseeuta  est,  ut 
mox,  cum  obdormisset,  quidam  pulcber- 
rimus  vir  procere  stature"  ante  lectiun 
eius  staretur1' ,  qui  baculo  quem  manibus 

i6  gestabat1  latus  dormientis  percussit,  di- 
cens:  'Surge  et  vade  ad  beatumk  mar- 
tyrem  ecclesiam,  ubi  te  iturum  pervo- 
visti1''.  Vir  senex  respondit:  'Quomodo 
sine  alimento  tot  spatia'1  ignotar  peram- 

20  bulabo?'  Cui  iterum  qui  adstabat  ad- 
iunxit:  'Surge,  ne  besites;  sume '  in 
superiore  cenaculo  panem  quae  est;  ipse 
tibi  in"  alimentum  sufficiat  usque  ad 
perfectionem    itineris   tui'.     Vir   autem r 

25  tantiw  visionis  expergefactus,  quix  pae- 
nitus,  postquam  ad  se  reversus  fuerat, 
ignorabat,  sivea  vigilans  anb  dormiens 
monitionem  reciperetur'1 ;  tamen  surrexit, 


B 
imo  cordis '  preces0  indisinenterd  i'un- 
debatc,  ut'  eius  inopiae  subvenire  digna- 
returk,  ne  tanti  Dei1  viri,  scilicet  mar- 
tyris  ILciniiicrainini",  auxilio  in  oblivione 
remaneret (|,  et  ipse  omnipotens  Deus 
misero  misericordiam  daret. 


(41).  Cuius  oratione1'  subito  Dei  cle- 
mentia  est  subsequuta,  et  -  mox,  cum 
dormiret,  vir  quidain  pulcberrimus'1  ante 
lectum  quiescentis  adstaretf,  quiqueg 
baculo  quem  manibus  gestabat  latus  dor- 
mientis  percussit,  dicensK:  'Surge  et  vade 
ad  ecclesiam  beati  martyris1  Hemme- 
rammi1",  ubi  te  iturum"  devovisti"'.  Cui 
vir  senex  respondit:  'Quomodo  sine  ali- 
mento  ignota8  tot  terrarum  spatia  per- 
ambulabo?'  Cui  iterum  qui  adstabat  ad- 
iunxit:  'Surge,  ne  besites;  sed  sume  panem 
positum  in  superiori  cenaculo,  et  ipse 
tibi  inv  alimentum  sufficiet  ad  perfec- 
tionem  itineris  tui'.  Vir  autem  tanta 
visione  expergefactusy,  postquam  ad  se 
reversus  est,  ignorabat2,  utrum  vigilans 
vel  dormiens  banc  reciperetc  ammoni- 
tionein.      Surrexit    ergo°,    utf    vir   qui" 


Capp.  40.  41.     A\.  3.  4«.    5  1.  2a.b.c.  3a.  4. 

30  Cap.  40.     a)  himo  A  1.         b)    ita  A  1 ;    om.  A  3.  4«   cum  B.         c)   om.  B  2«.  b.         d)   ita  B  1 ; 

indes.  rell.         e)  ita  B  4  cum  A ;    fimdit  B  3a   (ubi  Deo  add.,  sed  eras.) ;    funderet  plerique.         f)  Deus 

add.  B  4.  g)  ita  A\  (infra  p.  518,  22:  supernus,);    rerum  .4  3.  4a.         h)  ita  A\;  dignaretur  A  3.  4«. 

i)  ita  A\;    et  A  3.  4«.         k)  dignetur  B2a.  b  (pr.  m.).         1)  om.  B2a.         m)    ita  A\;    martyris  A  3 ; 

martiris  A  4a.  n)  ita  B  2c ;  Eram.  rell.  o)  quisitionis  A  1 ;    causa  add.  A  3.  4a.  p)    ita  A  1 ; 

35  sibi    incumberent   A  3 ;    incumberent    sibi    A  4«.  q)   maneret    B  2c.  r)    ita    A  1 ;    om.    A  3.    4a. 

s)  remanerent  ^4  4«.  t)  ita  A\;    sed  ^43.  4a;    et  B.  u)    ita  pro  maerenti  A\;    misericors  Deus 

pro  m.  ^4  3.  4a ;    omnipotens  Deus  pro  m.  B.  v)  ita  A  1 ;    om.  A  3.  4«. 

Cap.  41.  a)  ita  A\;  orationem  A  3.  4a;  oratione  B  \.  b)  ita  B\;  orationem  rell.  c)  ita 
-4  3.  4a ;    misericordiae,  om.  Domini   41.  d)  cum  add.  B  4.  e)  statu  A\.  f)  adsta(bat  m.  al. 

40  in  litura)  B  3a.         g)  orn.  B  4.         h)  ita  A  1 ;  staret  A  3.  4a.         i)  portavit  A  4a  .  ita  A  1 ;  beati 

martyris  e.  Heimerammi,  ubi  A  \a ;  beati  Dei  martyris  Hemmerammi  e.,  ubi  A  3 ;  e.  beati  martyris  Hem- 
merammi,  ubi  B.  1)  om.  B2a.         m)  ita  B2b.c;    Emm.  rell.         n)  ita  B2c;    iterum  B4;    iterum 

corr.  (pr.  m.  B\;    m.  al.  B2b)    iturum  B  \.  2b.  o)    devo(visti  m.  al.   in  litura)  B3a;    vovisti  B2c 

p)  ita  A  1 ;   vovisti  A  3 ;    voluisti  A  4a ;    devovisti  B ;  Cui  add.  A  3.  4a.  B.         q)  terrarum  add.  A  3.  4a 

46  cum  B.  r)  om.  A4a.  s)  ignotata  B  \.  t)  summe  -4  1;  sed  sume  panem  qui  est  in  superiore  cen. 
A  3.  4a.  u)  in  a.  om.  A  4a.  v)  bis  scr.  B  1.  w)  ita  A  1 ;  tanta  visione  A  3.  4a.  x)  ita  A  1 ; 
qui  p.  om.  A  3.  4a.  y)  experfactus  pr.  m.  B2c.  z)  ignarabat  pr.  m.  corr.  ignorabat  B  1.  a)  ita  A  1; 
utrum  A3.  4a  cum  B.  b)  vel  B.  c)  reciperit  pr.  m.  B2b.  d)  ita  A\;  reciperet  A3  cum  li; 
acciperet  A  4a.         e)  igitur  B  2c.         f)  eadem  m.  superscr.  B  3a  ;    om.  B  4.         g)  quia  stabat  B  2a. 


50 


l)  A  addit:  arcae.  2)  A:  ut. 


518      VITA  VKL  1'ASSIO  HAIMHRAMMI  KPISC.  KT  MART.   RAT1SB0NENSI8. 


A 

ut  vir  qui  adstabat  indicaverata,  in 
superiorem0  cenaculnm  pulcherrimum, 
qued  a  quodam  ponere  non  prospexit, 
panem  repperit6,  cuius  l  conparem*  pul- 
chritudini1  eadem  nocte  cuin  praedicta 
mulieri1  inm  eadem  domo  non  comedit. 
Quem  repertum"  gremio  commendavit, 
relictisque  omnibus,  quae  se°  ibidem 
esse0  videbatur'1,  ner  de  proprios  lucro 
temporali  domino  suo  abstrahendo  dam- 
nuin  inferret*,  excepto  singulari  habitu 
et  pipinnam11,  quam  manibus  gestabatv. 

(42).  Tunc  duma  inde  regressus  ad 
solitudinem  sub  f estinatione ,  ut  prae- 
valuit,  carpebat  iterd,  sine  intermissione 
cum  lacrimis  Deo  fundebat  praeces,  ut 
per  merita  beati  sui  martyrisg  in  se 
speranti  prosperaretur h  iter.  Peractis 
namquem  suis"  in  profectionibus  conti- 
nuis  diebus  XV,  tantaque1'  prosperitate 
et  securitate  supernus  opifex,  unius  panis 
sacietate  cottidianis1"  aviditatibus,  mem- 
bris  ex  f aticatione  itineris l  distinatione 
perduxit,  ut  huius  horav  diei  XV.  tertia 
in  montemw  staretur  super  plantationex 


B 

adstabat  indicaverat1' ,  et  panem  in  cena- 
culo  superiori  repperit  ita  candidum, 
qualem  antea  numquara  viderat ;  quem 
etiam  nuptiali  tempore"  cumh  praedicta  5 
muliere  comederek  non  volebat,  sed  re- 
pertum  gremio  commendabat.  Relictisque 
omnibus,  quae  in  eodem  loco  habere 
videbatur,  et  neque1'  de  lucro  proprio 
aliquid  inde  auferebat,  excepto  habitu  10 
singulari  et  bipinni,  quam  propria  manu 
gestabat. 

(42).  Regressus  autem  ad  solitudinem 
subb  festinationec  perrexit  et  sine  inter-  15 
missione  Domino  preces  cum  lacrimis 
fudit,  ut  per  meritae  beati  martyrisf 
Hemmerammi  sibi  prosperum  iter  prae- 
paret  ■ .  Peractis  itaque k  continuis1 
diebus  in  profectione0  quindecim,  tanta  20 
prosperitate  ac  securitate  supernus  iudex 
eum  reduxit  ex  itinere  fatig-atum,  itaq 
ut  ins  tertia  hora  quintae  decime  diei 
staret  in  monte  contra  Radaspona"  inter 

25 


Capp.  41.  42.     A\.  3.  4a.    B\.2a.b.c.  3«.  4. 

Cap.  41.  a)  itaAl;  et  add.  A  3.  4a  cum  B.  b)  iud.  (?)  pr.  m.  B2b.  c)  ita  A  1 ;  superiore 
cenaculo  AS.  Aa.  d)  ita  A\;  quem  numquam  p.  conspexit  .4  3.  4a;  qualem  antea  numquam  vide- 
rat  B.  e)  invenit  Aia.  f)   ita  A3;    conparare  A\;    comparatione  A  4a.  g)   temppore  jB  1.  30 

h)  sequitur  finis  Vitae  nisi  quia  —  iotravit  (c.  46.  47,),  folio  transposito,  B  1.  i)  pulcritudinem  .4  4a. 

k)  superscr.  B  3a.  1)  ita  A  1 ;  muliere  rell.  m)  ita  A  1 ;  tempore  nuptiarum  pro  in  e.  d.  A  3.  4« ; 
nuptiali  tempore  B.  n)  inventum  A  4«.  o)  se  (pro  sibi,  ut  p.  517,  c)  ibidem  habere  esse  videbatur 
A  1,  lectionem  primariam  cum  emendata  coniungens ;  (se  om.)  i.  (in  eodem  loco  B)  habere  videbatur 
(potuit  A  4a)  A3.  4a  cum  B.  p)  ne  B  1.  q)  ita  -4  1;    et  add.  A3.  4a  cum  B.  r)  nec  ^L4«;  35 

neque  B.  s)  propri  Al.         t)  versu  exeunte  om.  A  ia.  u)  ita  A\;    pipenna  ^4  3;    bipenni  A\a\ 

bipinni  B.         v)  ni(c)hil  secmn  inde  sustulit  add.  A  3.  \a ;    om.  A  1  cum  B. 

Cap.  42.  a)  ita  A\\  om.  A3.  4a.  b)  ante  sub  ras.  et(?),  post  ras.  syllaba  B3a.  c)  vesti- 
natione  pr.  m.  B  2c.  d)  ita  A\]    et  add.  A  3.  4a  cum  B.  e)  b.  m.  (Emmerammi  in  mg.  suppl.) 

merita  B2b.         f)  H.  m.  B2c;  m.  E.  plerique.         g)  sibi  add.  A3;  Heimerammi  sibi  add.  Aia  cum  B.  40 
h)  ita  A  1 ;    prosperum  pararet  iter  A  3 ;    prosperum   iter   pararet   A  4« ;    prosperum   iter   praeparet  B. 
i)  ita  B\.  2a;  pr(a)epararet  B2b.c.  3a.'  4.        k)  om.  B2a.b.        1)  continuos  B  2b,  corr.        m)  ita  A\; 
itaque  A  3.  4a  cum  B.  n)   ita  A\\    in   profectione  pro  suis  in  pr.  A  3.  4a   cum  B.  o)   perfec- 

tione  B  1.         p)  ita  A  1 ;    que  om.  A  3.  4a   cum  B.         q)    om.  B  4.         r)  subaudias  sedatis.  s)  om. 

B  2a.  b.  3a.  4.  t)  lassatis  add.  A  4a.  u)  Radasponam  B  2a.  b.  c  et  pr.  m.  B  3a  (lectio  var.  Ratis-  45 

ponain);    Radaspiniam   m.    al.   corr.    Radasponam   B  4.  v)   ita    A\.    3;    uiei  hora,   om.  XV.  A  4a. 

w)  ita  A  1 ;    monte  staret  A  3.  4a.  x)  ita  A  1 ;    plantationem  rell. ;    que  h.  I.  add.  A  3,  post  v.  A  4a. 


1)  Aliter  B:    Quem    etiam    nuptiali    tempore    cum    praedicta    muliere    comedere  non 
volebat,   sed  repertum,  ut  supra. 


VITA  VEL  PA8SI0  HAIMHRAMMI  EPISC.    ET  MART.   RATISBONENSIS.       519 


vinearum,  —  inter"  confluenta  Danubii  et 

Imbris0-1  sitis'1  dinoscitur;  —   ex  cuius 
vertice  viri1'  Dei  martyris1  contemplabat8 

6  ecclesiam  et  urbeni  avidamk"2,  moeniis  ei 
turrhun  constructione  munitam.  Qui 
dum  agnosceret,  magnas  Deo  referebat1 
landes"1,  per  calleni  descendebat  ad  por- 
tuui  anmis.    Erat  nanique  dies  dominicus, 

10  cuius  ad  sollemnitatem,  missaruni"  cele- 
bratione'1,  qui  connnorabant1'  cum1'* 
magna  devotione  ad  sancti  martyris  perge- 
bant:!  ecclesiam.  Quibus  religiosus  vir 
senex  in  comitatu  latenter  adiunctus  est, 

15  et  dumv  portum  pervenissent,  puppemw 
ingressus,  transmisso  amnis  fluentay,  ad 
portum  salubrem  plagae  urbisz,  ad  beati 
Dei  martyris0  —  ut  vir  nocturnisque'1 
temporibus,    ante   lectum  illius  quie   ad- 

20  stabat,  divinitus  praeciperat  —  perrexitf 
ecclesiam.  Quam  ingressus  terraeque 
prostratus,  cum  lacrimis  maximas  Deo 
referebat"  laudes,  qui  speranti'1  in  se  ex 
tot  angustiis  ex  sui  sacri1  martyris  meritis 

25  eruere  dignatus  est. 

(43).  Completoa  iam  missarum  sol- 
lemnitate,  religioso'1  sene  extra  aditum 
ecclesiae  regresso,  panem  quem  gremio 
commendaverat,     cuius    fortitudine    tot 

30  spatia  conplevitc  itineris:  in  alimentum 
corporis  sibi'  sufficienter  tertiae  por- 
tionis  utebatur  duasque  panish  por- 
tionis1    de   gremio   pertuleratk  et  coram 


B 
Danubii  et  Imbris1'  fluenta   Luxta  planta 
tionem    vinearum,    et    ex    eodem    Lugo 

niontis  urbem  avidam'1  videns,  beati1 
Dei  tnartyria  ecclesiam  contemplans, 
inagnas  et  inmensas  Doinino  gratias  re- 
ferebat,  et  demum  ita  descendens,  venit 
ad  portum.  Erat  autem  dominicus  dies, 
quo  multitudo  virorum  ac11  mulierum 
non  modica  ad  ecclesiam  beati  patroni1' 
sub  omni  celeritate  properabat.  Quibns 
et  senex  itineriss  comes  effectus  est,  et 
naveni '  ingressus,  transito  fluvio,  ad  ec- 
clesiam  beati  viri"  Dei,  ut  vir  per  som- 
num  monuerat*,  pervenit.  Quam  cum 
esset  ingressus,  terrae  prostratus,  cum 
lacrimis  maximas  laudes*  Domino  refertb, 
qui  servum  suum  ex  tot  angustiis  libe- 
rare  et  reducere  dignatus  est. 


(43).  Completa  ergob  sollemnitate0 
missarum,  religiosus  senex  extra  aditum 
ecclesiae  regressus,  panem  quem  gremio 
commendaverat,  cuius  adiutorio  tot  spatia 
itinerum  peregit,  ostendit  duasque  por- 
tiones,  quae  ex  alimento  superfuerantg, 
in    conspectu   totius   populi  particulatiin 


Capp.  42.  43.     Al.  3.  4(7.    B  \.  2a.b.c.  3a.  4. 

35  Cap.  42.     a)  ita  A  3.  4«  cum  B;  sunt  A  1.       b)  Ymbris  B2a.  b.  4.       ci  urbis  A  4«.       d)  ita  A  1 ; 

sita  esse  d.  A  3.  4«.       e)  ita  A  1 ;  sancti  A  3.  4a ;  beati  B.       f)  Heimerammi  add.  A  4«.       g)  ita  A  1 ; 

contemplabatur  rell.  h)   avid(e  e  corr.)  B3a.  i)    etiam  h.  I.  add.  B2c.  post  Dei  B2a.b.  3«.  4. 

k)  ita  .4  1.3  citm  B;    arduam  A  4c  1)  ajjfebat  preces  et  per  ^4  4«.         m)  laudes  per  c.  d.  om.  A\. 

n)  et  B  1.  (4).  o)  que  add.  A4a.         p)  Petri  corr.  patroni  B  4.  q)  ita  Al;    celebrationem  rell. 

40  r)    ita  A\;    commorabantur    rell.  r*)   eum  A\.  s)   itineri  pr.    m.    B2c;    iteneris   pr.    m.    73  3«. 

t)  navim  B  2c.       u)  Petri  (pro  viri)  eras.  B  4.       v)  ita  A  1 ;  ad  add.  A  3.  \a.       w)  pupem  A  1 ;  puppim  rell. 

x)  mouerat  B  \.       y)  ita  A\;  fluento  .4  3.  4«.       z)  civitatis  ^14«.        a)  D.  I.  B2a.b.       b)  refret  5  4. 

c)  Heimerammi  add.  A  4«.  d)  ita  A  1  ;    que  om.  A  3.  4«.  e)  qui  ante  noctumis  A  4«.  f)  ita 

.41.3;    ad  add.  A  4a.  g)   agebat  A  4«.  h)   insperanti   in  A  1  (sed  cf.  p.  518,  \s) ;    sperantem  in 

45  A  3.  4a.         i)  Heimerammi  add.  A  4a. 

Cap.  43.     a)  ita  A\\  Completa  rell.       b)  ero73  2a;  enim  B2c.       c)  m.  s.  B2a.b.        d)  ita  A\; 

religiosus  senex   —   regressus  A  3.  4a   cum  B.  e)   implevit  A  4a.  f)    sui  A  4«.  g)   superfoti 

erant  B  2«.         h)  om.  A  \a.         i)  ita  A  1 ;    portiones  reil.         k)  protulerat  A  4a. 


1)  Regen  fl.  2)  V.  supra  p.  475,  n.  1.  3)  B:  sub  omni  celeritate  properabat. 


520      VITA  VEL  PASSIO  HAIMHRAMMI  EPISC.   ET  MART.   RATISBONENSIS. 

A  B 

cunctis  adstantibus  particulatim*  paupe-      cutn  gaudio  pauperibus  dividebat.    Unde 


ribus  dividerat1';  merita  Dei  martyris, 
in  se  per  divinam  providentiam  ostensam  c , 
palam6  adstantibus  produxeratf.  Quid 
aliudg  inh  panis  augmentatione  osten- 
ditur,  qui  per1  continuis  diebus  quin- 
decim  suae  portionis  tertiae  in  Deo  spe- 
ranti  virik  sufficerat1,  nisi  ut  ipse  in 
membris  suis  imitare111-1  permisisset,  — 
id  est  in  eius  gloria  martyris,  qui  summi r 
imitatione     capitis     et    amore     cruorem 


et  martyris  Dei  merita  per  divinam  pro- 
videntiam  sibi  adesse  in(1  itinere  prae- 
dicabat,  quae  eum  ex  tot  locis  incognitis  5 
incolomem  ad  propria  perduxerunt. 
Quidnam  in  auginentatione  panis  osten- 
ditur,  qui  continuis  quindecim  diebus 
tertia  parte  porcionis  viro  seni  sufficerat, 
nisi  ut11  ipse0  membris  suis  imitare1'  se'1  10 
permittit,  qui  pro  eodem  capiti  vitam  et 
sanguinem  indubitanter  tradunt?  Quique 


cf.Matth.  14,  fuderat,  —  qui  per  semet  ipsum  quinque      per  semet  ipsum  de  quinque  panibus  tot 2 


Greg.  Dial. 
111,7. 


panibuss  numero  populorum  satiavit 
milia11  quinque?  Qui  per  capitis  provi- 
dentiav  duodenos  conplevit  ex  fragmen- 
torumw  cophinos,  in  gloriam  membrisx 
sui  remanere  duas  sinebat  panis  por- 
tiones. 

(44).  Dum  huius  viri  senicisa  in  sancti 


16 


milia  satiavit1  et  copbinos  fragrnentorum 
duodecim11  fecit  adimpleri,  idem  in  gloria 
martyris  sui  viro  pauperi  concessit,  ne 
deficeret  panis ,  donec  ad  optabilemy 
locum  pervenisset,  et  non  solum  sufficeret, 
sed  etiam  duae  portiones  remanerent. 

(44).    Sed    dum    buius    senis    acta    in  20 


Dei    martyrisb    gloriam    revolveram,    re-  laudec    Dei    martyris    revolvero,    animo 

pente  ad  memoriam  venisse  me(1  contigit  redit,    quode     me    quorundam    relatione 

rem,  quam  narro.     Quadam  die  puellula  audisse1    contigit.      Quadam    die    puella 

in    nostrisque*     subiacentibus    diocenish  quaedam  nostra  diocese1  constituta  primo 

primo    diluculo    progressa   ad    congrega-  diluculo    progreditur    ad    exercitationem  25 

tionemk  cure  pastoris,  suique1   genitoris  curae  pastoris111,  ut  genitoris  sui  pecora 

pecoras  eicere  dum  fuisset,  contigit,  eam  ad    pascua    perduxisset11.      Contigit0    ei 

cuiusdam    quem    ignoro    spiritum    reci-  cuiusdam  quem  ignoro  spiritum  recepisse, 

pissep,    ita   ut  nihilq   in  alimentum   tam  ita  ut  11ib.il r   alimenti  in  usums  omnino 

edendi   genus  quam  potandi  sumeretur*  sumere   voluisset,    sed   hoc   modo  multis  30 

et   sic   ieiuniis"    per    diebus   permaneret  diebus     ieiunando      permansit.       Sicque 

Capp.  43.  44.     A  1.  3.  4a.    B  1.  2a.  b.  c.  3a.  b  (a  l.  22).  4. 

Cap.  43.     a)  ita  A\  cum  B;    particulam  A  3.  4a.  b)  ita  A\.  3;    divisit  Aia;    dividebat  B. 

c)    ita  A  1 ;    ostensa  rell.  d)    in   i.    om.    B  4.  e)    omnibus   add.  A  4a.  f)    manifestavit  A  \a. 

g)  alius  A  3.  h)  ita  A  1  cum  B ;  om.  A  3.  4a.  i)  ita  A  1 ;    om.  A  3.  4a  cum  B.  k)  ita  A  1 ;  35 

viro  rell.  1)  ita  A\  cum  B;  suffecerat  A3;  sufficiebat  A  4a.  m)  ita  A  1 ;  imitari  rell.  n)  om.  5  4. 
o)  superscr.  B2b.  p)  ita  pr.  m.  B2b;  imitari  rell.  q)  se  p.  m.  al.  superscr.  B2b;  se  praemittit  B  4. 
r)  ita  A\.  \a\    sui  A  3.  s)  panum  AAa.  t)  sociarat  pr.  m.  B  4.  u)  ita  A\;    q.  m.  A  3.  4a. 

v)  ita  A  1 ;  providentiam  rell.  w)  ita  A\.  4a ;  fragmentis  A  3.  x)  ita  A  1 ;  membri(s  imperfecta) 
sui  .4  4a;    membris  suis  A3.         y)  optavilem  pr.  m.  corr.  optabilem  B  \.  40 

Cap.  44.     a)  ita  A  1;    senis  rell.  cum  B.  b)  gesta  h.  I.  pr.  m.  add.,   sed  m.  al.  post  gloriam 

A\a,    et   sic  ^L3;    acta  post   senis   add.  B.  c)    de  pr.    m.    superscr.    B\.  d)   ita  A\.  3;    cont 

michi  A  4a.  e)  in  quod  redit  B  3b.  f)  audisset  (?)  pr.  m.  B  4.  g)  ita  A  1 ;    que  om.  A  3.  4a. 

h)  ita   A\    (cf.  supra  p.  510,13,);    dio(e)cesibus  A3.   4a;    nostra  diocese  B.  i)    diocesi   B  2a.  b.    4. 

k)  ita  A  1 ;  exercitationem  c.  pastoralis  (sed  pastoris  pr.  m.  B  \)  A  3.  4a  cum  B.         1)  ita  A\\    ut  sui  45 
gen.  pecora  ad  pascua  perduxisset,  cont.  A  3.  4a  cum  B.         m)  ita  pr.  m.  B  4  cum  A  1 ;  pastoralis  rell. 
n)   revocaret  B2c.  o)   autem    m.   al.    add.    BSa.b;    que   add.    5  4.  p)   ita   A\;    recepisse   rell. 

q)   nil   A3.  r)   ita  B  1.  4   cum  A;    nil   rell.  s)   usu   B2a.b.  t)   ita   A\;    sumeret   A  3.  4a. 

u)  ita  A\;    ieiunans  (per  om.)  d.  permansit  A  3.  4a;    d.  ieiuuando  permansit  B. 


1)  B  addit  se.  2)  A:  quinque. 


50 


YITA   VKL  PASSIO  HAIMIIkAMMI    EPISC.    ET  MART.   RATISBONENSIS.      521 


multis.     Factaa    autem   parentorunib  ad 
eam  collectio  11011  modica,   qui   eam  ob- 

secrando  atque  increpando  eibuin'1  su- 
6  mere  cogebant.  Illa  autein  modisque* 
omnibus  alimentum  recipere  recusabat 
et  huius  delectationem  in  suis  membris 
minime  sentire  professah  est.  Ille1  autem 
praedicti  propinquik  puellae  paxilluni1  in 
10  os  vimn  inprementes,  aqua"  cum  lacte 
mixtam  infundentes'1  ;  cuius  propinationis 
gluttum1'-1  dum8  sorberet  invita,  statim- 
que'  erecto  capite  cum  sanguine  mixtuni 
revomeretv. 

i5        (45).  Duin  haeca  se  minime  proticereb 

parentes     eius    cernerent c ,     dimiserunt. 

Inito    ab    his    consilio,    ut    eam  summie 

praesentarentur  pontifici,  cuius  sub  cureg 

pastoralis  fuerat  constituta ;  quae  pro- 
20  decessore1    nostro   beatae   memoriae   Io- 

seppo   episcopo 2,    cui   Deo    auctore   suc- 

cessi  in  honore,  praesentata  duin"1  fuis- 

set,    qui   eam    per    manum0    inquisitione 

arguere  studuit'1,  in  eisque1'  praesentiae 
25  exiguitatibus    ut     alimentum     sumeret*. 

Illa     autem     quasi     quisquiliis     necessi- 

tate    edendi   pertulisse    in   membris    nec 

famis     se    sentisse"    penuriis v    professa 

Capp.  44.  4,").     A\.  3.  4«.    B  1.  2a.b.c.  Sa.b.  4. 

30  Cap.  44.     a)  est  add.  Aka.       b)  ita  A\;  propinquorum  A  3.  4«;  parentes  B.       c)  om.  BSa.b. 

<l)  ita  .1  1;  ut  c.  sumeret  AZ,  4a;  ut  alimento  sumeret  B.       e)  Ua  B\;  alimentum  rell.       f)  ita  A\\ 

que  om,  .13.  4».  g)  accipere  B4t;    recipere  A.         h)  confessa  A-\a(?).         i)  ita  Al;    Illi  A  3.  ia. 

k)  ita  A  3.  4«;    propinqui  pro  Illi  B ;   p.  om.  A  1.         1)  ita  A  1 ;  pauxillum  A  3.  4a.         m)  ortui  (V)  m. 

al.  corr.    ori   vi  B2b.         n)  in  os  vi  A  3;  vi  in  os  A  4<v.  o)   ita  A  1;    aquam   rell.  p)    om.  B  1. 

35  q)    ita    A  1    cum    B ;    infuderunt    A  3.  4«.  r)    ita  A  1 ;    gustum    A  3.  4«   cum    B.  s)    cum    A  4«. 

t)    ita  A\;    que  om.  A'd.  4«.  iu    rcvemebat  B  1,    corr.;    removebat    B2a;    remomebat    B  3b,   corr. 

v)  ita  A\;    revomuerat  A  3.  4«;    revomebat  B. 

Cap.  45.     a)    itu  A\.  3;    se   hec  A  -la.        b)   //«■  co?i/.  Suysk.   (cf.  supra  p.  516,  \-i) ;   prospicere 

A\.  4«;    periicere  A'6.  c)  viderent  .14«.  d)  inde  agerent  ign.  B2c.  e)  ita  A\.  3;    summo 

40  presentarent  p.  A  4«.        f)  superscr.  B  4.        g)   /ta  A  1 ;  cura  pastorali  A  3.  4«.        h)  praedecessori  B  4. 

i)  Iosoppo  B2a;  Iosepho  B  3b.       k)  ad  /?2o.        1)  #a  ^4  1  cw»i  B;  prodecessori  A  3;  predecessori  A  4«. 

m)  £/a  -4  1;    est  jpro  d.  f.  .4  3.  4».  n)   coegit  $4.  o)  ita  A\;    manuum    inquisitionem  AZ.  Aa. 

]»)  quisquilia  B  4.  q)  #a  .4  1  cmjm   H ;    statuit  A  3.  4».  r)  *Ya  .4  1;    in  eiusque  pr.  exig.  A  3 ;    iu 

eorumque    praescntia    exiguum   A  £a ;    in   omnium    conspectu    />'.  s)    se    f.    s.    B2c;    f.    se    s.    />4. 

45  t)  ita  A  1.  3;  iubet  r«W.  J  4«;  cogit  c«/<7.   II.         u)  //«  ^l  1.  3;  scnsisse  A  4« ;  sentire  B.         v)  ita  .11; 

penuriam  A  3.  4a. 


factum  est,  ut  parentes  eam  adirent  et 
oinni  conamine obsecrando,  inercpan<l<>(',  cf.a.Tim.*,!. 
nt  alimento6  sumeret,  conpulerunt.  Sed 
illa  modis  omnibus  baec  eadem  alimenta 
recusabat  pereipere*  et  cibi  potusque 
delectationem  aon  se  habere  profitetur. 
Propinqui  vero  puelle  aquani  lacte  mix- 
tam  ori"1  vi  infundentes,  temptabant,  si 
forte  velp  ita  cibum  sumeret  aut  potum. 
Cuius  gustuni  dum  invita  sorberet,  erecto 
statim  collo  sanguine  mixtuni  revo- 
mebat". 

(45).  Dumque  parentes  hoc  cernerent, 
quidnam  inde  agere  possent'1,  ignorantes 
abierunt.  Consilio  autem f  inito,  venerunt 
et  beatae  memoriae  prodecessore11  meo 
Iosepo1  episcopo,  cui  ink  sedem  successi, 
puellam  praesentaverunt ,  qui  et  eam 
arguere  studuit  et  in  omnium  conspectu, 
ut  alimentum  sumeret,  cogit".  Illa  autem 
quasi  quisquilias11  cybum  potnmque  re- 
spuens,  nequaquam  famem8  sentire  se 
profitetur.    Unde  et  accidit  inaudita  res 


1)  I.  q.  haustus.         2)  losephus  episcopus  Trisingensis,  cui  Arbeo  ipse  a.  764.  successit, 
a.  12.   Otilonis  ducis  traditionem    quandam  accepit,   i.  c  <>.  747,    computante   comite   de  Hnnrft, 
'Ueber  die  Bayrischen   Urkk.   aus    rfer   Zeit  der  Agilolfing&r3    ('Abhandl.    rf.    hist.    Classe    der 
50  Bayer.   Akad.  rf.  Wissensch.'   1874,  XII,  p.  194;. 

SS.  R.  Merovinff.    IV.  66 


522       VITA  VEL  PASSIO  HAIMHRAMMI  EPISC.   ET  MAKT.   RATISBONENSls. 


est.  Res  auteni  inira,  uta  sine  alimen- 
tum1'  annum  perduravit  integrum  et 
operationem  manuum  non  amisitc;  sed 
tantuinf  quods  pallidam  faciem  ex  cibi 
recusationem '  expressit.  Cuidamk  per 
divina1  inspiratione  secreta111  cordis  mo- 
nuit,  ut  eam  ad  beati  Dei  martyris  ec- 
clesiam  ducere"  debuissent2.  Quae0  dum 
ex  difficultatem'1  et  itineris  prolixiore 
spatio  ad  beati  Dei  martyris  corporer  ad- 
ducere  recusassent,  tamen  ad  venerandum 
locum 3  ubi  beatus  pontifex  gloriosum  con- 
summavit  martyrium  perduxerunt  * .  Quae 
intra  meniis"  aditum  ingressa  dum  fuis- 
setv,  prostrato  corpore  dumw  orasset,  sta- 
tim  edendix  intra  visceribusy  stomacho 
animusa  aderat,  ita  ut  ex  aviditate  corpo- 
ris,  ut  potuit,  citius  surrexit  et  panem  sibi 
ad  manducandum4  poposcit.  Et  dum  ad- 
ductus  ei  fuisset,  cum  gratiarum  actione 
suscepit  et  tanta  securitate  coram  ad- 
stantibus  sumpsit,  acsic  umquamd  ex 
cibo  prohibitoe   non  fuisset. 

(46).  Sed  quid  aliuda  sciendumb  est, 
nisi  ut  dominus  martyris  sui  merita 
ostendere  voluisset. 


et  mira,  quia  sine  alimento  annum  fecit 
integrum  et  tamen  operacionem  manuum 
non  amittens'1 ;   faciem  quoque  tantume 
ex    cibih    refectione !    pallidam    habebat.  5 
Cuidam  autem  divino  spiramine  in  somno 
revelatum  est,  ut  puella  ad  sepulchrum 
Dei  martyris  deduci  debuisset,   quatinus 
remedium   ibi  corporale  merereturp   per- 
cipere.   Quod  dum  parentes  eius  ob  longa  io 
itineris  spacia  recusarent,  ad  venerandum 
locums   ubi  martyrio  coronatus  est  puel- 
lam  perducere  satagunt.     Quae  dum  ec- 
clesiam    esset    ingressa    et    prostrata    in 
terram  orasset,  statim  intra  viscera  ani-  15 
mus  edendi  aderat,  ita  ut  velociter  sur- 
gens  panem  ad  manducandum  subz  celeri- 
tate  postularet.    Cumque  esset  adductus, 
cum  gratiarum  accione  percepit  et  tanta 
voluntateb   comedit,    acsi    ei  cibus  nullo  20 
umquam  tempore  fuisset  prohibitus. 


(46).  Sede  quid  aliud  in  hoc  mira-  25 
culo  intellegendum  est(1,  nisi  quia  aperte 
martyris  merita  Dominus  ostendere  vo- 
luit,  cume  puella  tam  diu  ieiuna  ad  ec- 
clesiam  ;  ubi  ipse  minime f  iacuerat  licen- 
tiam  acceperat  comedendi?    Quod  beati  30 


A  1.  3.  4«.    B  1.  2a,  b.  c.  3a.  b.  4. 


Capp.  45.  46. 

quod   ^4  3.   4« ;    quia  B.  b)   ita  A  1 ;    alimento  A  3.  4«.  c)    am- 

e)  ita  B  4  cum  A ;  tunc  B  1 ;  tamen  rell.  f)  tanta  inter  scr.  corr. 
h)  cib  ;  B  1 ;  cybi  B  2b.  i)  ita  A  1 ;  recusatione  rell.  k)  ita  A  1 ; 
1)  ita  A  1 ;    divinam  inspirationem  A  3.  4«.  m)  ita  A  1 ;    secreto  c. 

revelatum  est,  ut  A  3.  4« ;  in  somno  revelatum  est,  ut  B.       n)  ita  .4  1.3;  inducere  A  4«.       0)  ita  A  1 ; 
quam   A3;    Qui   ^4  4«;    Quod    B.  p)    me  |  retur  pr.  m.    B 4.  q)    ita  Al;    difficultate  ^4  3.  ia, 

y)    ita    A\\    corpus    .4  3.    4a.  s)    om.    5  1.  t)    ita  A3.  ia:    om.  A\;    puellam    perducere    sata- 


C  ap.  45.     a)    ita   A  1 ; 
misit  A  3.         d)  omittens  H  4. 
tantu  A  4«.         g)  om.  A  ia. 
autem  add.  A  3.  \a  cum  B. 


35 


v)    ita  A  1 ;    et  add.  A  3.  ia. 

ia  cum  B.        z)  sibi  pr.  m.  B  4. 

d)   ita  A  1.  4« ;    numquam,  om. 


gunt  B.  u)    ita  A  1 ;    intra  aditum    templi  A  3.  4« ;    ecclesiam  B. 

w)  ita  A  1 ;  om,  A  3.  4a.        x)  edenti  A  1.        y)  ita  A  1 ;  viscera  A  3. 
a)  animo  .4  3.  1>)  m.  al.  corr.  voluptate  B  3«.  c)  et  si  A  ia. 

non  A  3.         e)  ita  A  1 ;    prohibita  A  3.  4«. 

Cap.  46.     a)  ita  A\.  3;    in  hoc  add.  Aia.  b)  sen  |  ctendum  .4  4«.  c)  Quid.     Sed  B  \. 

d)  qnae  sequuntur  ad  intravit  (524,4),  folio  transposito,   supra  ^.518,5  legmitur  B\.  e)   Dum  Bl. 

f)  mini(me  m,  al.  in  litura)  B3a. 


40 


45 


1)  In  A  legitur  recusationem,   quod  potius  defectione  reddendum  erat  quam  refectione. 
2)  B  addif :    quatinus    remedium    ibi    corporale  mereretur  percipere.  3)  Kleinhelfendorf. 

4)  B  addit:  sub  celeritate. 


VITA   VEL   PA88IO   HAIMHKAMMI    EPISC.    KT  MART.    RATISBONENSIS.      523 


utH  cunctis  palam  daretur  inb  terris, 
quibus0  bonoris  fulgeretur  in  caelis1? 
Sicut   de1    caeco   veritas    discipulis   suis 

5  infonnat  pectora,  ut  parentoruni '"  nec 
suo  bocn  contigisse0  peccato1',  sed  Dei'1 
pro  ostensionis  gloriae  in  illo.  Ita  '  nani- 
que  praedictae  puellae  contigisse  existimo 
in  miraculis,    quibusw  praevaletx   de  su- 

10  perna*  pietatis  providentiam  se  poscen- 
tibus  intercedendo  dimittere  peccatis1',  ut 
per  visibilia  exeinpla1',  ecclesiis  ipsius 
quae  coruscant  miracula,  remittere  ip- 
sum°  intercedendo  inf ormemur f  peccata. 


15 


(47).  NamH  si  ea  que  pcr  memet  ipsum 
didici  buius  vir  i  miracula,  aut  quae  fide- 
lium  narratione  cognovi"- '-',  quibus  ad- 
huc  cotidie  erga  eius  corpore0  fulminantur 
20  tot  insignesf  virtutes",  stilus  scribendi'1, 
utk  estimo,  non  sustinet8.  Sed  ea  quae 
deprompsimus '  pro  reverentia  viri  Dei 
et  veneramus"   ipsumque1'  Deo  devotum 


25 


D<i(  niartyris  meritis  et  orationc'1  nemo 
debet  dubitare,  quof  cognosciturg,  cuius1' 
honorisk  gloria  fulgeat1  in  caelo,  cum 
per  eius  dignitatem  tot  miracula  coru- 
scantr  in  terra.  Nani  de  caeco8  Lpsa  BfcT^-9> 
vcritas  aitu,  cum  a  discipulis  inquire- 
returv,  cur  ita  nasceretur,  nec  proprio 
delictoy  nec  parentum  boc  ei  contigisse 
adfirmata,  sed  ut  opus  Dei  manifesta- 
retur''  in  illo.  Ita  namque  praedictae 
puellae  aestimo  in  miraculo  contigisse, 
quatinus  circumstantes  crederent,  quod, 
eodem  patrono8  interveniente,  possint 
delicta  dimitti. 

(47).     Si°    io-itur    ea   quae    per    meraet  Gr,e«' I,ial- 

x      '  °  .  I,  prol. 

ipsum  didici  huius  viri  Dei  miracula, 
vel  quae  ratione11  fidelium  cognovi, 
quibusve  cottidie  adhuc  erga  corpus  eius 
miraculis  virtutes  clarescunt  insignes1, 
stilus  scribentis,  ut  estimo,  non  valet 
enarrare"'.  Sed  ea  quae  dictata"  ha- 
bemus  hucusque  ob  reverentiam  beati 
huius  martyris"1  Hemmerammi r  proprio 
labore  desudavimus  ipsumque  venerando 


Capp.  46.  47.     A  1.  2  (a  l.  7). 


B\.  2a.b.c.  3a.b.  4. 


Cap.  46.     a)  om.  A£a.  b)    intelle(i)gi  pro  in  t.  ^13.  4«;    in  terra  B.  c)    superacr.  B\. 

d)   factum  esse  add.  B  4.         e)  ita  A  1 ;   q.  honoribus  fulgeret  in  c.  A  3 ;    haec  om.  A4.         f)   o  m.  al. 

in    litura  B  3« ;    <jua   /i4.  g)    cognosc(eretur   m.    al.    in    litura)   B2c.  h)   post    cuius  rocabuhcm 

30  eras.  Hda.         i)    sicut   legimus   in    ewangelio   de    ceco    nato  Dominum  dixisse,    ut   et  add.  neque  A  4«. 

k)  is  e  corr.  B:\a.  1)  fulget  H4.  m)  ita  Al;   parentum  ^13.  4a  cum  Ji.  n)  ita  A\  cum  B; 


om.  A  3.  4«. 


o)  contigisset  A  \a. 


p)    ut  c(a)ecus  nasceretur  add.  A'6.  4a  e.r  Ioh.  9,2;    om.  A\ 


cum  B.       q)  pro  ostensione  gl.  Dei  A  3.  4a.        r)  cur.  B  1,  corr.       s)  caelo   B  1.       t)  in  Ita  redit  A  2. 
u)  om.  B\.         v)  inquireret  B\.         w)  que  A  4<v.         x)  ita  coni.  Suysk. ;  praevalent  codd.         y)  i  e  corr- 
35  BSa.  z)  ita  A\;  supern(a)e  piet.  providentia  rell.  a)  eras.  B2c.  h)  ita  A\;  ]ieccata  ^43; 

peccato  AAu.         c)  manifestetur  B  2c  4.         d)  ita  A  3.  4<v ;    eximia  A  1 ;    om.  A2.         e)  ita  A\;  ipso 
intercedente  rell.         f)  reformeniur  A2.         g)  patronio  B2c,  corr. 

Cap.  47.     a)  ita  A\;    Si  ea  igitur  q.  rell.  •   Si  igitur  ea  q.   B.         b)  S(i  dicam  m.  al.  in  litura) 

igitur  Boa;    Sed  ea  igitur  <mae  B  3b.  c)  ita  rell.  cum  B\    innotui  A  1;    agnovi  Greg.         d)  m.  al. 

40  corr.  narratione  B2c.  3«   cum  A   et   sic  supra   c.  31.  e)    ita  A\;    corpus   re/l.  f)   insigne  A\. 

g)  dicere  voluissem  add.  AAa.         h)   ita  A  1  (cf.  V.  Corb.  c.  39 :  stilus  scribendi   non  sustinct    niodum^); 

scribenti  ^4  3;    scribentis  A2.  4a.  i)    comprehendere    volo  m.  al.  in  my.  add.  B2c.  k)   ita  A\; 

narrare  non  sufficeret  pro  ut  e.  non  sust.  rell.  1)  ita  A3.  4«;    depromisimus  A\;    promisimus  A2. 

m)  enarre  B2c,  corr.  n)  dicta  B  \.  4.  o)  ita  A\;    veneramur  rell.  p)  ita  A\;    ipsique  Deo 

45  devoti  .4  4«;  ipsumquc  Deum  devoti  reil.       q)  et  pontificis  sancti  et  gloriosissimi  add.  B  3b.       r)  Ha  B3b; 

Emm.  rell. 


1)  Eadem  supra  c.  35.  leguntur.         2)  Similia  supra  c.  31.  leguntur. 
Dial.   I,  prol.:  stilus  scribentis  non  apte  susciperet. 


3)  Cf.   Greg. 


66* 


524  ANTIPHONAE  ET  RESPONKORIA  DE  HAIMHRAMMO. 

A  B 

supplicamus,    ut    misero    subveniat  Cy-      suppliciter  imploramus,  ut  intercedendoa 
rino1'-1  peccatori0.  misero    Cyrino'1    subveniat    peccatori,    et 


EXPLICIT  VITAC  VEL  PASSIO 


quo   ipse  cum  gloria   intravit,    eum   me- 
reamurf  iinitari   per   dominum   nostrum  5 
S ANCTI  HAIMRAMMI*  MAR-  Iesum  Christmn  " ,  filium  tuum1 ,  qui  tecum 

I  1  KIo.  vivit    et    regnatk    in    secula    seculorum. 

AMEN » . 

Cap.  47.     A  1.  2.  3.  4«.    B  1.  2«.  b.  c.  3a.  b.  4. 

Cap.  47.     a)  intercedentibus  5  1;  intercedeute  B±;  interce(ssione  in  litiira,  m.  al.  add.  sua)  B3a.  10 
b)  Cirino  A  4«.  c)  praestante  domino  nostro  Iesu  Christo,  qui  cum  Patre  et  Spiritu  sancto  vivit  et 

regnat   in  saecula  saeculorum.     Amen  add.  A2.  d)   Ciryno  B2c;    Cirino  B 4.  e)  ita  Al;   vita 

vel  om.  rell.       f)  mereatur  B  3a.       g)  Emerammi  h.  I.  A  4a ;  episcopi  et  ad.d.  A  3.  4«.       h)  10  Utteris 
rasis,    desinit  B2c.  i)    littera  Q.  addita,    desinit  5  4;    filium  (Dei,   qui  cum  Patre  et  Spiritu  sancto 

vmt  m.al.  in  litura)  B  4.       k)  Deus  m.  al.  add.  Bga,  habet  B  36.       1)   EXPLICAT  PASSIO  SAXCTI  15 
HEMMERAMMI  add.  B  2b ;  Explicit  vita  vel  passio  sanctissimi  martyris  Christi  Hemmerammi  episcopi, 
(cu?  eras.)\\xs  festivitas  colitur  X.  K.  Octobris.    Cyrinus  episcopus  R a t i s b 0 n a e  civitatis  scripsit  pas- 
sionem  sancti  Hemmerammi  episcopi  et  martyris  litteris  maioribus  add.  B  3b. 


ANTIPHONAE  ET  RESPONSORIA 

DE  HAIMHRAMMO. 


20 


Vitam  vel  passionem  Haimhrammi  in  codice  optimo  Parisiensi  n.  2990^1, 
saec.  X  (A  1),  antiphonae  et  responsoria  fol.  79 — 80'.  excipiunt,  quae  sermone  admodum 
barharo  composita  esse  ex  paucis  quae  G.  Waitz  b.  m.  exscripserat  verbis  intellexi.  Cnm 
igitur  schedae  illae  antiquitatem  quandam  olere  viderentur,  Henricum  Lebegue  virum  de 
studiis  nostris  bene  meritum  adii,  ut  eas  describendas  curaret,  isque  laborem  quamris  25 
difficilem  libenter  subiit  magnaque  patientia  perfecit.  Pagina  enim  ultima  iniuriam 
temporum  adeo  passa  est,  ut  perdifficilis  lectu  sit  magnaque  ex  parte  scriptura  legi  omnino 
non  possit. 

Ea  autem  quae  de  Haimhrammo  ibi  enarrata  sunt  omnia  ex  Arbeonis  libro 
pendent,  cnius  verba  plerumque  iniegra  auctor  servavit.  Praesto  ei  erat  Vitae  textus  30 
idem  qui  in  A  1  Jegitur,  cumque  capita  priora  in  hoc  dcsiderentur,  lectiones  nonnullas 
apud  illum  depreliendi,  quae  sermoni  Arbeonis  genuino  magis  respondere  videntur  textu 
reliquorum  librorum.  Auctor  in  exemplari  suo  pro  Gallorum  regno  c.  6.  reppererat 
Wandalorum,  quod  in  A  l  re  vera  legitur,  atque  etiam  c.  2.  eandem  lectionem  tradidit, 
immo  tertio  eam  repetivit  neque  Baiuvariorum  meminit,  licet  ducem  corum  nominaverit  35 
Theodonem.  Avaros  denique  auctor  ita  dilexit,  ut  ipsis  pontificem  tribuerit  Haimhrammum 
coenobiique  cuiusdam  originem  ad  eundem  rcttiderit,  quamquam  iter  illud  Arbeone  teste 
minime  perfectum  est. 

Cantum  autem  veterem  de  Haimhrammo  in  Pannonia  inter  monachos  clericosque 
olim  vulgatum  csse,  donec  cura  Arnoldi  antiphonae  et  responsoria  nova  edita  snnt,  10 
ipsumque  ut  nuliius  auctoritatis  inssu  Anastasii  archiepiscopi  S!rigoniensis  per  novam 
editionem  abolitum  esse  supra  monui 2  nullusque  dubito,  quin  is  ipse  idcm  fuerit  atque 
ille  quem  iam  publici  iuris  facimus  ad  Wandalos  Avarosque  spectans  Baiuvariosque 
ignorans.  _g    Kr 

1)  De  hoc  Arbeonis  nomine  v.  supra  p.  455.         2)  Supra  p.  471.  45 


AXTIPHONAE    KT   RESPONSORIA    |)K    HAIMHRAMMO. 


R9 


)'J.) 


*  i.  7'.'. 
Arbeo  ■-.  ) . 
P:  l,  i. 


I'-. :;,  ■!. 
Arbeo  '••  -• 


•ANTIPIIONAS  VEL  RESPONSORIA  DE  SAN(  TO  HAIMRAM[MO] 
AN.     Pectavorum  oppido  puer  Haimrammus 
nobilis  genere,  nobilior  opere1.     Psal.:   Beatus. 
AX.     Beatus  Haimrammns  in  pueritiae 

5  actatis  caepit  mundum  dispicere  et  amare 

caelestia.     Psal.:  Quare  fremuerunt.  p«.2,i. 

AN.      Puer  Haimrammus   munduin   dispiciens, 

liberalinm  litterarum  inbutus  studio 

se  atquisivit.     Psal.:   Domine  </ui<l  multiplicati.     RPA. 
io  R.     Erat  namque  proeer  statu,  decorus 

forme,   vultu  sincerus,  eleuiosynarum   prae- 

cipuus,  ieiuniis  et  castitate  continentiae 

praeclarus,   V.  scrmone  facundus'1,  ad   eradi- 

candam  vitia  sagax-:    [eiuniis  et  castitate. 
15  R.      lugrediente  sancto  Haimrammo  et  Wan- 

dalorum2  oppida,  per  vicos,  infidelium"   domos 

huc  illucque  discurrens,  praedicando  sapi- 

enterc    archana  eructuans,   inbecillis 

'lactem'1   emanans",   V.  et  quod  ore  praedicans   ,  *f.  79'. 

go  exemplo  confirmans * ,  ita  ut  a  cunctis  diligeretur. 

Milis   Christi :!  sagacis  sermonibus   radicitus  ib.  c.7. 

ex  corpore  abscedebat ;    contra  mites  hu- 

milis  apparuit,  contra  potentes  erectus 

leonis  fortitudinem  ostendebat. 
25  V.     Quidquid  singulari  habitn  a  fidclium   percipe- 

ratK   manibus,  cum  gratiarum  actione  indigcn- 

tibus  inpertiebat-:   Leonis. 

Cuius  ex  ore  quasi  limpha     amnis  in  ima 

convallium  prosilente  psalmodia.     Psal. :   Cum   invocarem. 
30  Psalmorum   studium  inquiete  emanavit, 

dum  cuncta  Davitica  ex  more  finiret.     Psal. :    Verba. 
Postquam   princeps   vero  illius   dulcia   ver- 

ba  cunctaverat ' ,   sinendi  locum  spatium  de- 

dit.     Psal. :  Domine  <h>inintis  noster. 
35  Sacerdos  Dei  famulus  professus  in   hoc 

illud  venisse  Wandalorum 4   regno,   ut 

gentes   Hunorum,   quae  ignorabant  Doum    caeli, 

ad  christianitatem  convertere  cotidie 

*debuisset.      V.    Prospiciens  terram   uemorosam 
40  et  locupletes  vineas  copiosas  ferroque,   auro 

et  argento  et  purpura   habundantes- . 

App.  A  1. 

a)  fecundus  A  1.        h)  i/a  A  1 ;    et  fidelium  supra  p.  474, 12.         c)  sapientibus  Arbeo.         d)  ita 
rccte  Al;    lac   sapra  p.  474,1-».  e)    emans  Al.  i)  ita   recte  .11;    praedicabat    — -    confirmabat 

4.;,  supra  p.  474,  15.        g)  ita  supra  c.  7.  codd.  H.      h)  lymphae  —  prosilientes  supra  />.  47:5,  iu.       i)  <fusta- 
verat  Arbeo.        k)  habundantcr  .1  1;    habundantem  supra  />.  478,  d. 

1)  Cf.  V.  Fursci  c.   1:    nobilis  quidem    genere,    sed    nobilior    fide.  2)    Lectionem 

Wandalorum  pro  Gallorum,    in    V.   Haimhrammi   c.  6.  codex  A  1    exhibet,    cui  capita   priora 

desuntj    sed    eandem    etiam    in    c.  2.    ibi   extitisse,    ex    his  schedis    colligi    licet.  3)  Yitia 
Bo  desideratur.         4)  Gallorum  <<><1<\.  V.  Haimhrammi  omnes  praeter  .11. 


ib.  c.  ■>. 
Ps.4,  2. 

Ps.  '..  2. 
Arbeo  c.  .">. 

Ps.  8,  •>. 
Arbeo  c.  6. 


*  f.  80. 


ST.     , 


526 


ANTIPHONAK   ET   RKSPONSORIA   DK   HAIMHRAMMO. 


Arboo  C.  8. 


ib.  c.  3. 


ib.c.  1. 


il>.  c.  >. 


cf.  ib.  c.  5.  6. 
Ps.  14, 1. 

cf.  Arb.  c.  5. 

Ps.  20,  2. 

Arbeo  c.  1. 

*  f.  80'. 

Ps.23,  1. 

Arlieo  c.  2. 


cf.  Iob 

2:»,  15.  1G. 


Arbeo  c.  11. 
ib.  e.  12. 
ib.  c.  10. 


ib.c.  11. 


ib.  c.  13. 
cf.  ib.  c.  10. 


R.     Vira   eanctus  per  spiritum  providens  finem  suum1'   vitae  ad- 
propinquantem,  ut  eum  omnipotens  Deus  a  vincula0   laboris 
sibi   sociare  et  j)erenni   gaudio   remunerare 
voluisset,   V.   ipse  intrepidus  expectabat 
flnem,   ut  robustus   in  certaminc   permansisset.  5 

R.      Haimerammus  episcopus  emissione1  gentibus 
praedicando  expetivit,  beatus  ille  pontifex,  qui 
pro  Christi  nominc  talia  insudabat,  cuius  post  pas- 
sionem  Domini  longe  lateque  flagrando  in  par- 

tibus  mundi  fama  pcrcrevit.      V.    Ad  eum  profluen-  10 

tes  Wandalorum  caterva  discurrit'1   et  igno- 
bilitate,   locupletes  et  inopes. 

AN.      Dux  vero  Theodo   beatum  Dei  famulum 
Wandalorum   regno  ire   permisit-:   Domine  quis  habitabit. 

AN.     Avarise    coniungens,  pontifex  eorum  se  esse  15 

professus  est  et  cenubio  construit  devotus  ve- 
nisse.      Psal. :   Domine  in  virtute. 

AN.  Ita  dumtaxat,  superno  arbitrii*  inspirante, 
*ut  summum  promereretur  pont[i]f[icatus]  honorem. 
Psal. :   Domini  rst  terra(f).  20 

RPA.     Pontifex  Haimerammus  pectora"    subditorfum]  i[mb]re 
caelesti'1    rigare  insudabat,  ita  ut  pa[ene] '    o[tium] 
ori  minime  concidereturk.     Pes  erat 
clodi  et  oculus  ceci,  recreator1    pauperum,  genitor] 

orf[a]norum,   defensor  viduarum,  gementium  conso-  25 

lator.      V.    Dominicarum  ovium  ad  pascendum  in   eius 
p[ec]tore  inerat  cnra. 

INTAT.      Vir  b[eatus]   incriminatus  fallaciter,   urbem  reli- 
quid,   partibus   Romae  perrexit. 

Caterva  populi  huius  civitatis  egressione  illi-  30 

us  in  funere  conversi  sunt,  ne  tanti  princi- 
p[ism   orb]ati  remansissent. 

Erat  enim  vir  sanctissimus  spiritu  p[roph|etiae  plenus. 
Presbiterum  vocavit,  futura 

commendant11.  35 

INI.     Cum  .   .  melius sua  .   .   . 

.   .   .   omnibus   .   .   .   .  ris 

debe  .  .  s 

Theodoni   f[i]lius  post  Haimerammo  d 

ill[e]  vero  orationibus  instatur.     Incumbens  40 

tyrannfus]  cum  tepidas at 

p   .   . 

App.  J  1. 

a)  Viae  A\.  b)  suac  supra  p.  480,2.  c)  vinculo  supra  jt>.  480,  3.  d)  nobilitate  deside- 

ratur.         e)  Avari  Al.         f)  %e  arbitro;  supra  p.  473,  is:  iudice.         g)  orat(?)  A  1.         h)  ita  Arbeo ;  45 
caelitis  rigore  A  1.  i)  pa(tet?)    oppidu   auri  et  add.  frenum  A\.  k)  concederet  supra  p.  473,32. 

1)  reconditor  .1  1.         m)  pontificis  Arbeo.         n)  e.ipectes  commendans. 

1)  /.  e.  locus,  <[><o  quis  emissus  est.     Fore. 


VITA  BAVONIS  CONFESSORIS 

GANDAVENSIS. 

Krat  monaslerium  S.  Petri  quod  Ganda  vocabatur  in  casfro  Gandavo  situm  ibigue 
uhi  Legia  Scaldisque  flurii  confluunt,  in  pago  Brachatensi;  erat  alterum  quoque  haud 

&  procul  ab  eo  extra  pomoerium  in  monte  vicino  situm  monasterium  Blandinium  nomine,  item 
Petro  ct  Vaulo  apostolis  sacrum,  in  pago  dioecesique  Tornacensi  constitutum  ad  Scaldim 
fluvium.  Bavonis  confcssoris  ossa  in  illo  asservdbantur,  locusque  tanto  splendore  ipsis  illu- 
stratus  est,  ut  nomen  sancti  ei  postea  accesserit,  quod  apud  indigenas  sonat  S.  Baefs, 
idem  denique  solum  ci  remanserit,  apostoli  memoriam  oblitterans.    Monasteriis  Jiis  vicinis 

10  ipsa  vicinitas  fons  et  caput  facta  csf  discordiae  perpetuae,  quique  vinculis  artis  inter  se 
coniuncii  erant,  aemulatione  pessima  accensi  fratres  tclis  venenatis  sese persecuti  sunt.  Utrum- 
quc  originem  suam  ad  Amandum  rcffulit  conditorem,  qui  fanis  destructis  monasteria  eccle- 
siasquc  munificentia  regis  fideliumque  utriusque  sexus  adiutus  in  liis  regionibus  condi- 
disse  dicitur.     Ea  vero   in  Vita  primigenia   nominatim  non  citata  sunt1.     Amandus  in 

i6  pagum  Gandao  nomine  ad  Scaldim  fluvium  situm  teste  eodem  auctore  advenit,  ritibus 
paganornm  commotus,  potestatemque  vel  invitos  baptizandi  «  Dagoberto  regeper  Aickarium 
episcopum  acccpissc  didtur2.  Ipsius  discipulum  Bavonem  sacerdotem,  i.  c.  presbyterum 
vel  episcopnm,  fuisse  cx  carmine  Alcnini  col/ii/i  licet  arae  aut  basilicae  cuidam  inscripto, 
scilicet  hoc '■ : 

20  Haec  loca  sanctificet  venerandus  Bavo  sacerdos, 

Discipulus  vita  patris  eondignus  Aniandi. 
Blandhiienses  quoque  primum  abbatem  suum  Florbertum  nomine  ah  eodem  Amando 
ordinatum  cssc  statuerunt  eique  donationem   attribuerunt,    quam    Chlodoveus    rex   anno 
primo  rcgni  sui,  i.  c.  a.  639.  p.  Chr.,   confirmasset;   maximam   autem   bonorum  partem 

25  'de  thesauris  monasterii'  ab  ipso  dbbate  acquisitam  esse  contenderunt.  Haec  ad  titulu/m 
posscssionis  stabilicndum  mu/fo  post  illa  lcmpora  et,  nisi  fallor,  non  ante  saec.  IX.  in. 
litteris  mandata  suntA,  unde  ea  pro  certo  affirmare  nolim,  atque  etiam  id  quod  in  tabulis 
Einhardi  abbatis5  legitur,  scilicet  villam  quandam  monasterio  «l>  Amando  oblatam  esse, 

1)   V.  Amandi  c.  15.         2)  Lb.  r.  18.         3)  MG.,  Puetae  Car.  e</.  Dummler  I,  />.  133. 

30  4)  Commemoratio  de  illis  homines,  qui  tradiderunt  vel  vendiderunt  res  suas  ad  S.  Petri 
monasterii  Blandinio  temporibus  S.  Amandi  presulis  et  abbati  Florberti,  quam  ipse  domnus 
supradictus  episcopus  primitus  ibi  ordinavit  (ed.  van  Lokeren,  'Chartes  et  documents  </e 
Vabbaye  de  Saint  Pierre  ««  mont  Blandin  «  Gand'  F,  p.  5;  de  Smedt,  A.\.  SS.  Nov.  I, 
p.  375)    e.r   libro  censuali  monasterii  Blandiniensis  deprompta  est,  </e  </«<>  v.   0.   Holder-Egger, 

36  SS.  XV,  p.  621.  Charta  CModovei.  si  genuina  fuerit,  'annos  ah  incarnatione  Domini  659'. 
interpolatos  esse  oportet.  5)  Memoratorium,  qualiter  domnus  ac  venerabilis  Einhardus 
abba  instituit  stipendia  fratrum  (ed.  van  Lokeren  1.  I.  p.  9). 


528  VITA  BAVONIS  CONFESSORIS  GANDAVENSIS. 

quam  Dagdberti  regis  largitione  ille  possedisset,  utrum  verum  an  falsum  sit,  deperdita 
charta,  diiudicari  nequit. 

Utrumque   monasterium   immunitate  et  defensione  regia  fruebatur  concessa  a  Ka- 
rolo  M.1,    qui   ad  classem  parandam  naresque  inspiciendas  a.  811.  ad  Scaldini  fluvium 
pervenit  lin  locum  qui  Gand  vocatur'2.    Utrumque  Einkardo  abbati  quamvis  laico  guber-  6 
nandum  commissum  est  liberalitate  fortasse  Ludowici  Pii,  qui  co  petente  utriusque  privi- 
legia  confirmavit,   scilicet  Blandiniense  a.  815 3,  S.  Bavonis  a.  819 4.     Erat  autem  hoc 
a.  813.  incendio  consumptum5  atque  etiam  alterum  desolatum  iacebat,  ita  uthaudpauca 
restauranda  repperisset  novus  abbas.     Utrumque  clerici  neque  monachi  occupabant,  nam 
'(■anonicis     S.  Bavonis  Karolus   rex   a.  864.  privitegia  igni   cremata    renovavit6   utque  io 
Blandinienses   clerici  enumerantur  24   sedente  Einhardo  abbatc7,   eiusque  chartae  prae- 
stariae  praet&r  ipsum   et   vicedominum  a.  829.   subscripserunt  custos  presbyter,   decanus 
presbyter,   6  alii  presbyteri,  2  diaconi,   2  subdiaconi,   4  clericis.    Vir  litterarum  studiis 
praeclarus  et  inter  doctos  imperatoris  magni  sodales  fortasse  princeps,   qui  sermonis  ele- 
gantia  aequales  plerosque  adeo  praestabat,  ut  barbaries  eorum  apud  posteros  fere  obiitie-  is 
rata  sit'\  stipendia  haud  parva  e  monasteriis  capiebat,  quae  gratia  imperatorum  in  eum 
plurima  congesta  erant,   magnaque  diligeniia  ea  colligenda  curabat,   qua   de  re  homines 
censuales  apud  S.  Bavonem  </  in  Blandinio  monasterio  constituti  nobis  adhuc  melius  in- 
structi  crant 10.    Rebus  monasterii  Blandiniensis  ante  ipsum  communiter  fruebantur  et  abbas 
et  fratres.  qui  stipendia  sua  ab  illo  accipiebant,  unde  reruni  necessariarum  inopiam  atque  20 
penuriam  saepe  passi  erant.    Bonus  ut  erat  rerum  dispensator,  confusioncm  illam  minus 
tolerans  et  rem  familiarem  ita  divisit,  ut  partem  peculiarem  fratribus  dimitteret  arbitratu 
proprio   disponendam,    et  eleemosynas  monasterio  ob/atas  bipartivit11.     Scparata  igitur 
mensa  fratres  victu  cotidiano  uou  amplius  fraudari  poterant  atquc  ctiam  abbas  ea  quae 
sibi  iam  restabant  fixa  tenebat  neque  deminutionem  ultra  patiebatur.    Einhardus  cum  in  25 
omnibus  quae  possidebat  monasteriis  residere  nequiret,  tamen  apud  S.  Bavonem  nonnum- 
quam  versabatur12,   quo  fratrum  rogatu  reliquias  martyrum  suorum  Marcellini  et  Petri 
a.  828.  misit13.    Cum  Iudith  imperatricem  Compendium  subsequi  iussus  panlo  post  aegro- 
tasset,  ut  Gandavum  in  navi  vehi  ibique  bonam  valetudinem  apud  sanctum  suum  expec- 
tare  permittereturu,  petivit  petitumque  impetravit.    Eo  a.  840.  defuncto15,  tcmpora  nubila  30 
monasterio  S.  Bavonis  exorta  sunt,  quod  Nortmannorum  incursionibus  a.  851.  in  favillas 

l)    Eius   chartae  perierunt  sicut  'antecessorum  regum',   quibus  Blandinienses  gloriabantur. 
2)  Ann.  regni  Franc.  ed.  F.  Kurze  p.  135.  3)   Ed.    van  Lokeren  1.  I.  p.  15;   cf.  Milhl- 

bacher  Reg.  n.  581-'.  4)    Ed.  Serrure,   'Cartulaire   de  St.  Bavon'  p.  2;    cf.  Muhlbacher, 

Rcg.  n.  689  -.        5)  Miracula  S.  Bavonis  I,  4,  cd.  Holder-Egger  SS.  XV,  p.  592.        6)  Serrure  35 
/.  i.  p.  4.  7)   Fundatio   Blandiniensis   coenobii,    ed.    0.   Hoider  -  Egger   SS.    XV,  p.  624. 

8)  Ed.  van  Lokeren  l.  I.  p.  17.  9)  Hanc  barbariem  si  noscere  cupis,  legas  sis  ipsius  Ein- 
hardi  quam  citavi  chartam  praestariam  a.  829.  a  Rinhado  scriptam,  ubi  de  ipsas  res,  iufra 
monasterio  aliosque  soloecismos  reperies,  qui  aevo  Karolingico  ab  imperitis  hodie  abiudicari 
sotent.  lu)  Ad   Jios    Willibaldum  presbyterum  Einhardus   misii,    ut   censum   suum   redperet,  40 

litteris  ad  Gandavenses  datis,  scilicet  ad  Luithardum  presbyterwm  et  Erembertum  vicedomiuum, 
quas  edidit  K.  Hampe,  MG.  Ep.  V,  p.  137.  11)  Hanc  divisionem  Einhardus  vocatus  abbas 

epistula  sanxit  data  ad  presbyteros  et  diaconos  seu  reliquam  congregatio.iem  in  monasterio  Blau- 
dinio  Deo  servientem   (ed.  van  Lokeren  l.  I.  p.  16j  singulaque  fratrum  stipendia  in  Memoratorio 
adnoiata  sunt,   cuius  supra  p.  527 ,  n.  5,  memini.         12)   E.  gr.  a.  827;  cf.   Trcmstationem  et  45 
Mirac.  SS.  Marcellini  et  Petri  fSS.  XV,  p.  243).  13)  Ib.  p.  260.  14)  Cf.  Einhardi 

epistulas,  <■<!.  K.  Hampe  I.  I.  p.  116  sqq.         15)  Jaffe,   Bibliotheca  IV,  p.  499. 


VITA  BAVONIS  CONFESSORIS  GANDAVENSIS.  529 

redactum  est1;  corpus  vero  patroni  in  locum  tutiorem  monacM  «.  84(5.  transtulerant  ad 
S.  Audomarum '-'. 

Bavonis  festum  vel  missa,  sicut  <</>  Einhardo  dicitur9,  una  cum  Germani,  Bemigii, 
Vedastis  die  1.  Octobris  celebratur,  quo  nomen  eius  Martyrologiis  s<icc.  IX.  ittatwn  est, 
scilicet  I  Vandalberti  ' : 

Hos  virtute  Bavo  et  sancto  oomitatur  honore, 

Hrabani'':  In  Galliis  —  Germani  —  Remedii  —  Vedasti  episcopi.  Ganda 
monasterio  sancti  Babonis  episcopi.  Quorum  omnium  conversationes  et  gesta  mira- 
culis  plena  conscripta  babentur, 

Usuardi8:  In  portu  Ganda  sancti  Bavonis  confessoris. 

Hrabanus  tria   attulit  memoria  admodum  digna,   sancto  scilicet  nomen  fmsse  B« 
bonis,  dignitatem  autem  episcopi,   denigue  gesta   cum  omnium  quos  eo  die  commemoravit 
sanctorum,  tum  huius  litteris  esse  mandata. 

Supersunt  guidem  gesta,  sed  eum  iis  quae  Hrabanus  legerat  parum  conveniunt. 
Bio<jr<i})I<us  Savonem,  <ju<></  ci  a  vulgo  inditum  esse  contcndi/  nomen  (angl.  'baby',  nobis 
'/>////<■'),  qui  Allowinus,  i.  e.  omnibus  carus,  in  baptismate  nominatus  esset,  Amun<U>  <■<>- 
mitem  adiunxit,  de  cuius  conversatione  in  castro  Gandavo  hacc  cnarrarit.  Fanis 
idolisquc  dirutis,  praeter  basilicam  in  honorem  Petri  aposto/i  etiam  ' c/erico rum 
coenobium'  in  ipso  castro  construxit,  ibique  Bavo  genere  nobi/i  in  ducatu  Hasbaniensi 
orfus,  coniuge  defuncta  Agglethrude,  f/lia  Adilionis  comitis,  ipsius  sancti  manibus  'cleri- 
catus  honorem'  accepit.  Clericorum  monasterio  Florbertum  abbatem  Amandns  prue- 
fecit;  Bavo  vero  postquam  episcopum  gentibus  praedicaturum  prosecutus  terrasque  a</ 
monachornm  vitam  cognoscendam  pervagatus  domum  rediit,  cellulam  ab  abbate  petiit, 
isque  consensum  non  ante  dedit  quam  regulam  Benedicti  (c.  S)  secutus  congregationem 
ea  de  re  consu/uisset.  Fratres  monasterio  oboedienter  egressi  cellae  i//i  aedificandae 
operam  dederunt,  cumque  unus  ex  abbatis  hominibus  servitio  addictis  in  ipso  opere  per 
diabo/um  periisset,  ad  castrum  deductus,  ut  ibi  sepe/iretur,  a  Bavone  in  ce/kda  eius,  quo 
corpus  exanime  afferri  iusserat,  resuscitatus  est.  Denique  sanctus  sua  sponte  in  custo- 
<//ani  publicam  coniectus  est,  ubi  usque  in  proximum  exitus  diem  eum  retrusum  esse 
biographus  asseruit,  sed,  id  erat  memoria  parum  tenaci,  conversationis  in  ipsa  ce/ia  mox 
iterum  idem  meminit.  Triennio  postquani  ab  Amando  conversus  est  Bavo  dissolutionem 
naturae  propinquam  abbati  fratribusque  monasterii  sui  adnuntiavit,  dieque  1.  Octdbris 
defunctus  eo  /oco  sepu/tus  est,  'qui  dicitur  Gandavum  castrum,  cuius  nunc  coenobium 
aperte  vocatur  Ganda'. 

Vita  iussu  abbatis  cuiusdam  S.  Bavonis  Gandavensis  conscripta  est,  sicut  ex  pvo- 
/ogo  co/ligi  licet,  auctoremque  Mabil/onius  fere  coaevum,  non  omnino  aequa/em  neque 
vero  adeo  aetate  disparem  existimaverunt  Historiae  /itterariae  auctores "',  dum  ipsum 
saec.  VIII.  attribuit  Bai/letus.  Monasterium  in  ipso  castro  conditum  inteUegendum  est 
S.  Bavonis  atque  B/andiniense  biographus  adeo  suppressit,  ut  ve/  F/orbertum  abbatem 
Bavonianis  adiudicavcrit,  quem  a/teri  praefuisse  fere  certum  est8;  inprimis  vero  cellae 
sancti  considuisse  videtur,  quae  iuxta  chorum  Bavonianum  posita  aevo  Iohannis  de  Thil- 
rode9   adhuc  conspiciebatur.     Ea  autem  quae  de  eiusdem  monasterii  origine  enarravit. 

1)   Prudentii   Ann.   a.  851.  2)   SS.    XV,  p.  592.  3)    MG.    Ep.  V,  p.   137. 

4)   MG.  Poetae  II,  p.  595.  5)    Migne,    Patr.    /at.   GX,    col.  1171.  6)    Ed.  Bouillart 

p.  161.    Sed  qui  in  codicibus  nonmd/is  Adonianis  legitur  /ocus  ad  Bavonem  spectans  dubiae  fidei  est. 
7)  'Histoire  litt.'  III,  p.  635.  8)  Difficultatem  antiquitus   eo   removere   conabantur,    quod 

utriusque  monasterii  Fiorbertum  statuerunt  abbatem;  v.  Iohannes  de  TM/rode,  SS.  XXV,  p.  566; 
Mabillon,  Ann.  I,  p.  350.  9)  L.  I.  p.  565. 

SS.  R.  Meroving.    IV.  67 


530  VITA  BAVONIS  CONFESSORIS  GANDAVENSIS. 

scilicet  clericorum  illud  fuisse  ex  Amcmdi  temporibus  clericorumque  abbatem  Florbertum 
institutum  esse,   unde  Amando  quoque  clericatus  honorem  attribuit,  «  vetere  auctore  <//<■ 
tata  esse  nequeunt.     Ut  enim   constat  saec.  IX.  canonicos  in  monasterio  illo  resedisse, 
ita   no)i    minus  constat  per  saec.  VII  clerieorum  monasteria  in  Galliis  inaudita  fuisse 
neque   canonicorum    instituta  ex  ccclesiis  maioribus  in  monasteria   transiisse,   antequam  5 
Chrodegangus  regulam  suam  edidit1.    Sanctus  a/utem,  qui  testebiographo  monasterii  cleri- 
corum  sodalis,  deinde  in  ccllam  reclusus  erat,  sacerdos  potuis  ab  Alcuino,  a  Hrabano  epi- 
scopus  dicitur,  uncle  Vitam  quam  hahemus  neque  huic  nequc  illi  praesto  fuisse  conici  licot. 
Scriptores  graecos  latinosque  tanta  abundantia  quamvis  aliquantulo  confusius  auctor  attulit, 
ut  de  aevo  Merowingico  ne  cogitandum  quidem  sit,  sermoque  paulo  affectatus  neque  ubique  10 
facilis  intellectu  viri  est  in  litteris  adeo  exercitati,  qudlem  ante  atteram  saec.  IX.  partem 
in   Galliis  vix  repperisses.     Scripturae   sacrae   locos   cumulatius   auxit,   ut  textum  aliquo 
modo   extendcret.     Ea   quae   de   conversatione   Amandi  in    Gandavo   castro   deque   fanis 
dirutis  enarravit  verbis  nonnullis  servatis  ex  Vita  illius  vetere  deprompsit.    Finem  patroni 
monente  W.  Levison  v.  c.  iisdem  verbis  descripsit  quibus  Martini  Sulpicius,   cuius   epi-  15 
stulis   usus   est;    locum   autem   celebrem,   unde  aequalitatem   eius  Mabillonius   collegit,   e 
Gregorii  Dialogis   ad  verbum   exscripsit.      Librum    gestorum   Bavonis   saec.  X.  ex.    aut 
XI.  in.   et  citavit   et  expilavit  monachus  coenobii  eiusdem,   qui  Miracula  patroni  libris 
tribus2   descripturus  ab   origine   exorsus   est,   eundemque  Othelboldus3  abbas  S.  Bavonis 
(a.  1019 — 1024^)    in    epistula   ad    Otgivam    comitissam    athdit,    qui    nomina    sancforum  20 
enumeraturus,  quoritm  corpora  ibi  continerentur,  novas  de  sancto  sparsit  fabulas,  scilicet 
ipsius  Hasbaniensis  pagi  eum  fuisse  comitem,   Geretrudis  consobrinum. 

Clerici  in  monasteriis  degentes  per  medium  aevum  eodem  semper  exitu  fmiebantur, 
ut  licentius  viventes  expellerentur  monachique  cis  successores  darentur,  atque  eandcm 
rerum  naturam  posteriores  quoque  S.  Bavonis  scriptores  statuerunt,  scilicet  post.ecclesiam  as 
S.  Pctri  Gandavensis  dedicatam  clericos  institutos  Bavonemque  tonsura  clericali  praeditum 
esse,  biennio  autem  post  amotis  clericis  monachorum  catervam  ab  Amando  congregatam 
iisque  Florbertum  abbatem  praepositum  esse^.  Mors  sancti  annis  629 — 631.  p.  Chr.  in 
Annalibus5  niedii  aevi  attributa  est  calcido  temerario,  cum  cui  ipsius  spiritum  appa- 
ruisse  hiographus  rettidit,  Geretrudis  virgo  anno  demum  626.  nata  esset,  id  quod  30 
/.  Perierus  recte  opposuit. 

Ea  autem  quae  de  Bavone  scripta  supersunt  omnia  ex  aemidationibus  utriusque  mona- 
sterii  et  S.  Bavonis  et  Blandiniensis  exorta  gravem  suspicionem  inferunt  doloque  semper  eodem 
ntraque  pars  usa  est,  ut  alterum  monasterium  aut  omnino  silentio  supprimeret  aut  certe 
aetate  minus  statueret  proprio  ab  Amando  condito.  Ita  vel  vetus  patroni  biographus  coe-  35 
viobii  clericorum  meminit  solius  in  ipso  Gandavo  castro  constructi,  scilicet  S.  Bavonis,  vel 
abbatem  Florbertum  suis  vindicans.  Cum  autem  Blandinienses  et  ipsi  in  eodem  castro 
siti  esse  voluissent    idque   Adalurino   abbate   (a.  986 — 995,)    expressis   verbis   in   litteris 

1)  MabiUonius,   Ann.  II,  p.   163:    'Verum    longe   incertius   est,    an   imiquam   in    basilica 
sancti  Remigii  canonici  exstiterint,    cum   institutum  canonicorum  extra  catheclrales  ecclesias  ante  10 
Chrodegangum  Mettensem  episcopum  his  in  partibus  fere  inauditum  sif.  2)   Primum  librum 

integrum,  reliquos  multis  omissis  edidit  0.  Holder-Egyer,  SS.  XV,  p.  589  sqq.  3)  Ep.  edidit 

W.  Wattenbach,  'N.  Arch.'  VIII,  p.  370.  4)  Ann.  S.  Bavonis  Gandensis  saec.  XIV,  SS.  II, 

p.   185.  5)   A.   629.    Ann.    Laub.    (SS.  IV,  p.   11/;    a.  630.    Sigeberti    Chron.   (SS.   VI, 

p.  32'Sj ;    a.   631.   plerique,    e.  gr.    Ann.    Elnon.  min.    (SS.  V,  p.  17j ;    Ann.  S.  Bavonis  1.  1.  45 
Hunc  calculum  etiam  auctor  Chronici  Vedastini  (SS.  XIII,  p.  693J  sequitur  mortem  sancti  anno 
solius  regis  Dagoberti  secundo,  i.  e.  631.  p.  Chr.,  tribuens,  sed  praeterea  sicut  solet  suam  semitam 
ingreditur,  paganum  eum  asserens  lustro  ante  ab  Amando  baptizatum  esse. 


\  ITA   BAVOKIS  CONFESSORIS  GANDAVENSIS.  531 

testati  essent  paenitenti  cuidam  datis,  Otwinus*  abbas  monasterii  S.  Petri  Gandavensis 
veterem  discordiam  renovatam  esse  conquestus,  »<>»  aliud  castrum  Gandavum  nisi  ad 
Scaldim  fl.  sitwm  sibi  notum  esse  respondit,  ubi  Legiae  idem  coniungitur,  cum  Blandinh 
natura  omnino  discrepdret.  In  hoc  certamine  documenta  tanta  ubertate  aut  ad/ulierata 
r>  aut  conficta  sunt,  »/  longum  esset  ea  enumerare,  satisqite  erit  ad  disquisitionem  salsam 
0.  Holder-Egger*  socii  /c<-/<>rcs  curiosos  revocare,  qui  quae  in  utroque  monasterio  factae 
s/ui/  fraudes  suis  aculeis  castigavit.  //<><■  unum  praetermittere  »<>/<>,  Blandinienses  deniqut 
in  calumniis  suis  <(</<•<>  />ro</rcssos  cssc,  «t  adversariorum  patronum  genere  nobilem, 
quem  in  comitis  Hasbaniensis  dignitatem  sui  diligenter  promovissent,  ex  />i</<</<>//<  im 
10 piissimo9  mentirentur  <</>  Amando  conversum  esse  conviciatores  turpissimi  i<i»<j  </  sul- 
j>h /<)■<■  perpetuo  cruciandi! 

Postquam  Wintershoven   villa  i»  pago  Hasbaniensi  sita  monasterio  S.  Bavonis  ab 
Ottonc  I  f.  imperatore  «.  1)77.   restituta    est,    <>ss</  patroni  loci   illius  Landoaldi   nomine 
sociorumque   eius  <i.  980.  monachi  </<>t»/u»   transtulerunt4'.     Eo   intervallo  poeta   </»o/<t»i 
i5  domesticus  res  «  Savone  </rsl<ts  versibus  heroicis  descripsit,  i»<-i/>i<//s  il<t : 

Fertur  apud  priscos  mos  hic  viguisse  poetas. 
Vita  haec  Bavonis  metrica,   cuius  auctor  rusticitatis  suae  sibi  ipse  conscius  erat: 

Cuius  scribendam  nunc  audeo  sumere  Vitam 
Carmine  versifico,  sed  rusticitate  repleto, 
ao  «»tc  Landoaldi  translationcm  lucem  <is/>c. >■'//,   qui  etiam  tum   in   villa  Wintershoven   in 
sepulchro  requiescebat : 

Cuius  membra  loco  pausant  feliciter  illo, 
Qui  Curtis  biemis  prisco  stat  nomine  dictus. 
Novum  aidem  sanctum  cum  l/is/<>ri«  patroni  //<></«■  ita  coniunxit,  /tt  alteram  eius  sororem 
25  matrem  Savonis  statueret.     Monasterii   incolas  pr'n»o  clerum   rocavit,  post  Florbertum 
abbatem  institutum  monachos. 

De  antiquitate  Gandavi  castri  atque  de  origine  nomineque  sctncti  auctor  Carminis 
saec.  X.  ex.  vel  XI.  in.  compositi  egit,   monaclms  S.  Bavonis   fortasse  idem  '■',   <jtti  Mira- 
cula  sancti  litteris  mandavit.    Is  primus  nomina  parentum  eitts  comperta  hdbebat,  scilicet 
3)  Eliolfi  patris  et  Adaltrudis  matris. 

Omnia  fere  quae  legendae  postea  accesserunt  comprehendit,  qui  ultimus  veterem 
s</ncti  Vitam  iussu  fratrum  Gandavensium  retractavit  Theodericus6  «/>/><is  S.  Tru- 
donis  (a.  1099 — 1101),  cttni  adhuc  monachus  discordiis  domesticis  expulsus  apud  eos 
morabatur.  Is  imperitiam  suam  yrammulicac  ct  ipse  excusans  drgumentosam  loquaci- 
35  tatcm  in  se  reqniri  noluit  neque  enim  militis  gesta  descripturum  Donati  regulis  Aristote- 
licisque  argumentis  vincienilttm  se  esse  existhnuvit.  Qui  cum  decessoribus  sitis  »ut/to 
plura  scire  vellet,  nativitatem  sancti  per  papae,  imperatoris,  regis  Francorum  tem- 
pora  multipliciter  determinavit,  quae  inter  se  niinime  consentiunt,  multaque  de  /<><is 
enarravit,   ubi  ille  conversatus  esset,   anteqttam   in  monastcrium   suuni   rediissct.     Tunc 

40  1)  Ep.    ed.    socii   Bollandiani,  Ana/ecta  III,  p.   189;    O.  Ho/der - Egger ,   'K.  Arch.'  X, 

p.  374.  2)  'Zu  den  Heiligengeschichten  des  Genter  St.  Bavosk/osters'  fHist.  Aufs&tze,  dem 

Andenken  an  G.  Waitz  geividmef ,  1886,  p.  622  sqq.J.  3)  Itu  interpolator  saec.  XIII.  Ann. 
Blandin.  (SS.  V,  p.  21^.'  S.  Bavo  qui  et  Alloynus  ex  predone  impiissimo  a  sancto 
Amando  episcopo  conversus.  4)  Adventus  et  elevatio  S.  Landoaldi,  ed.   0.  Holder-Egger, 

•15  SS.  XV,  p.  607  sqq.      Gf.    dissertationem    eiusdem:    'Zu    den    Heiiigengescltichten    des    Genter 
St.  Bavosklosters'  l.  I.  p.  626  sqq.  5)    Id    quod  coniecit  0.  Hotder  - Egger ,    'K.  Arch.'  X, 

p.  369.  6)   Bodulfi    Gesta   abb.    Trudon.   VI,  2    (SS.   X,  p.  255;.-    Wattenbach,    'GQ.' 

II,  149°. 

67* 


532  VITA  BAVONIS  CONFESSORIS  GANDAVENSIS. 

monachos  clericis  ibi  successisse  voluit  sub  Florberto  ubbate  aliaque  iteravit  quae  postea 
excogitata  erant,  veluti  noniina  parentum,  neque  socios  praetermisit  Landoaldum  cum 
Amantio.  Antiquitatem  Gandavi  castri  non  solum  ex  traditione  fabulosa  collegit,  sed 
etiam  certiora  indicia  attulit,  nostri  fere  aevi  antiquariorum  vestigia  secutus,  res  scilicet 
ex  agris  effossas:  Nos,  inquit,  antiquitatem  loci  ex  eo  recte  colligimus,  quod  5 
pleraque  vidimus  ibi  reperta  indicia,  utpote  muri  et  vasculorum  cocti  lateres. 
Praeterea,  quod  mirum  forsitan  legenti  videbitur,  ferrea  diversi  sexus  et  aetatis 
calceamenta  multaque  id  genus,  quae  nos  facile  in  assensum  antiquitatis  cogunt. 
Miseram  ecclesiarum  monachorumque  condicionem,  qua  et  ipse  afflictus  erat,  in  calce 
drplorabat.  10 

Vitae  Bavonis  veteris  codices  1.  2  MiracuJa  quoque  sancti  continent  saec.  X.ex. 
aut  XI.  in.  conscripta,  quorum  supra  memini ;  libri  autem  tertiae  classis  et  iis  carent 
et  prologo  biographi  genuino. 

1)  Codex  Gandavensis  universitatis  n.  308  (antea  n.  210  et  150j,  in  monasterio 
S.  Bavonis  saec.  XI.  in.  splendidissime  exaratus,  figuris  litterisque  primariis  pulcherrime  15 
pictis,  omnia  fere  comprehendit,  quae  de  patrono  sanctisque  monasterii  ipsius  tunc  edita 
erant1.     Insunt  autem  inter  cetera  haec: 

fol.  1 — 21'.     V.  Bavonis  vetus. 

fol.  21' — 22'.  JEpistula  Otwini  m.  s.  XI.  postea  addita  spatium  vacuum  relictum 
iam  occupat.  20 

fol.  23 — 58.    Miracida  Bavonis. 
foJ.  G0' — 81'.    V.  Bavonis  metrica. 
foJ.  83 — 86.     Carmen  de  S.  Bavone. 

2)  Codex  BruxeJlensis   n.  7460,   saec.  XIII,    oJim    monasterii   VaJJiceJJensis 
ordinis  Cistercicnsis,    a  B.  Balthasare  Moreto  a.  1637.   facta  permidatione   comparatus  25 
atque    in    museum    BoJJandianum    transJatus,    nb\   P.   159    signatus    erat,    item    Vitam 
(foJ.  2 — h)  et  MiracuJa  Bavonis  (foJ.  5 — 10 9  continet. 

3«)  Codex  CoJoniensis  archivi  urbani  n.  163,  saec.  XI '/ XII,  oJim  S.  lacobi 
Leodiensis,  postea  Jnbliothecae  WaJJrafianae  VI,  18,  f.  156 — 160.  Vitam  Bavonis  absque 
MiracuJis  exhibet,  insequente  V.  Vedastis  auctore  AJcuino.  30 

Sb)  Codex  Valentianensis  n.  513  (antea  471  A),  saec.  XII.  paginis  bipartitis 
exaratus,  fol.  143'  sqq.  textum  V.  Bavonis  -  exhibet  a  librario  non  muJto  posteriore  fre- 
quenter  interpoJatum  correctumque. 

3c)   Codex  Parisiensis  n.  5327,  saec.  XI,   oJim   bibJiothecae  S.  Amandi  in  Pa- 
bula,  deinde  TeJJeriano-Remensis  n.  269,  Regius  n.  4179,  saec.  XI,  mutiJus  a  verbis  c.  4:  35 
pontificem,  qui  morabatur  incipit. 

M)  Codex  Parisiensis  n.  5270,  saec.  XIII,  oJim  comitum  Bethuniorum  (TheoJ.  Ib), 
deinde  Regius  3859,  saec.  XIII,  f.  72 — 76'. 

4)  Codex  Bruxellensis  n.  9636 — 7,  saec.  XI / XII,  olim  monasterii  S.  Laurentii 
prope  Leodium  siti,  fol.  211 — 214.  40 

Cum  saepe  inter  Jibros  1.  2  et  classem  tertiam  haesitare  fas  esset,  idris  maiorem 
fidem  tribuere  liceret,  auctores  quibus  biographus  usus  est  contulimus,  scilicet  Sutpicium 
Severum  et  Gregorium  M.,  duosque  locos  repperimus,  quibus  res  decidi  posset: 

1)  Librum  descripserunt  socii  Bollandiani,  Analecta  111(1884),  p.  188  sqq.,  O.  HoJder- 
Egger,  CN.  Arch.'  X  ^lSSSy',  p.  368  sqq.  2)  V.  Mangeart,  'Catalogue  des  Manuscrits  de  la  45 

bibliotheque   de  Valenciennes'  ^1860^;   'Catalogue  gineral  des  mss.  des  bibl.  de  France,  Depart.' 
XXV  (\8<d4),  p.  410. 


VITA  BAVONIS  CONFESSORIS  GANDAVEN8IS.  533 

c.  14.  relaxaret]   1.  2;    mutaret  Sa.b\    relaxabat  Sulp. 
c.  16.  cessaret]   1.  2;    finiretur  Sb;    finietur  Ba.  4;    cessabit  Greg. 
Sermo  igitur  genuinus  in  codicibus  tertiae  classis   immutatus  est,   aliis  vocabulis  substi 
tutis,  immo  tota  verborum  structura  transformata: 
5      6*.  6.  Igitur,    petitione   Allowini   andita,   —   susceperunt   eam,    sicque]    1.   2;    pe- 
tit(c)ionem    auditam      -  susceperunt    viri  Dei  (D.  v.  36)  Alluini  (Adluini   Sb) 
et  quam  Sa.  6. 
Ablativus  absolutus  in  libris  1.  2  minus   recte  adhibitus   procitl  dubio  ad  biographum 
referendus  est,  dum  sermo  emendatior   classis  tertiae  grammatici  cuiusdam  curam  olet. 
o  Quod  vero  ad  ordinem  verborum  pertinet,  non  eadem  inter  utramque  partem  ratio  vertitur. 
Ex  locis  enim  Sulpicianis  colligi  licet  tertiam  potius  classem  in  his  diversitatibus  praestare, 
ita  ut  proavus  codicum  1.  2   verborum   collocationem  suo  arbitratu  immutasse  videatur, 
et  fortasse  aliae  quoque  lectiones  melioris  notae  e  libris  illis  eruendae  sunt.     Codex  Sa 
barbariem  auctoris  nonnumquam  cum  1  servavit: 
5       c.  9.  venumdavi]   1 ;    venundavi  3« ;    venundedi  2.  3b, 
etsi  locis  nonnullis  multo  magis  interpolatus  est  quam  36.    Ad  huius  vero  familiaritatem 
et  Sc  se  applicat  et  Sd.     Ultimus  denique  qui  totus  retractatus  est  codex  4  ex  exemplari 
simili  Sa  manifesto  pendet. 

K   codicibus   quos   ad   textum    recensendum    adhibui    1  et  Sa   a  memct  ipso,    2  a 
o  W.  Levison,  3b  a  K.  Hampe  sociis   nostris   collati  sunt;    e   reliquis  Sc.  d  ipse.  inspexi, 
4  totum  contulit  W.  Arndt  6.  m.,  etsi  inventa  librarii  illius  indigna  erant,  quae  posteris 
traderentur. 

Theoderici  librum  non  totum  silentio  praetereundum  esse  duxi,   scd  et  in  com- 
mentario  ad  Vitam  vetercm   Jocos   nonnullos   attuli  et  specimina  aliquot  in  calce  addidi, 
5  scilicet  initia  et  prologi  et  vitae  fusiusque  epilogum,  ubi  tempora  adversa  auctor  flebiliter 
planxit.     Codices  autem  nobis  praesto  fuerunt 

1)  Coloniensis  archivi  n.  171,  antea  Wallrafianus  VI,  13,  saec.XV,  fol.  68 — 78, 
ex  exemplari  hiante  exscriptus,  quare  spatium  saepe  vacuum  relictum  est,  et 

2)  Hagensis  L  29,  saec.  XV,  fol.  214—221. 

o  I.   Mabillon,   Acta  sanctorum   ordinis   S.  Benedicti,   Saec.   II,   Parisiis    1669, 

p.  396 — 403,    Vitam  Bavonis  veterem  praetermissa  altera  praefatione,   scilicet  c.  1,  quod 

nihil  historicae  veritatis  contineret,  princeps  publici  iuris  fecit  e  codicibus  monasteriorum 

Compendiensis  et  Conchensis,  praeter  quos  Corbeiensem  ac  Sangermancnsem  in  adnotatis 

citavit,  textum  formans  similem  libri  nostri  2. 

s  I.  Perierus,  Acta  sanctorum,  Antverpiae  1765,   Oct.  I,  p.  229 — 235,  ad  eandem 

Vitam  edendam  praeter  editionem  priorem  apographon  adhibuit  descriptum  e  codice 
S.  Audomari  vetustissimo  coUatumque  cum  altero  vetustissimo  S.  Bavonis  libro,  scilicet 
nostro  1,  praeter  quem  codice  tertiae  classis  usus  est.  Idem  p.  235 — 242.  Vitam  metricam 
ex  eodem  codice  1  descriptam  atquep.  243—252.  Theoderici  librum  adiunxit  a  Surio  erutum. 

o  Hanc  Vitae  veteris  et  libri  Theodericiani  editionem  ad  verbum  iteravit 

I.   Ghesquierus,  Acta  sanctorum  Belgii  selecta,  Bruxellis  1784,  tom.  II,  p.  498 
—509,  et  p.  511—531. 

Denique  Vitae  veteris  textus  in  breve  coactus  (inc.  Igitur  Alloinus  vir  Dei,  quod 
nomen  sacro  accepit  baptismate,)   e  codice  bibliothecae  publicae  Namurcensis1   n.  15, 

5  saec.  XIII  in.,  fol.  19 — 20,   olim   monasterii   S.  Huberti  in  Ardenna  silva  siti,   editus 
est   in  'Analectes  pour  servir   d  Vhistoire   ecclesiastique  de  la  Belgique'  (i8Q8j  tom.  V, 

^420"425-  B.  Krusch. 

1)  Ipsum  descripserunt  socii  Bollandiani  in  Analectis  I,  p.  495. 


534  VITA   BAV0NI8  0ONFE88ORIS  GANDAVENSls. 

I. 

INCIPIT    PROLOGUS   IN*   VITA    SANCTI   BAVONIS    CONFESSORIS 

CHRISTL 

Vilem    et    infimum    cunctis    poscere   videris   populis    meque    indoctum    queris 
nitere    virum    per  Scitbiasb   gentes    et  Parthias   patrias.     Nam    liberalium   omnium  5 
artium  et  bumanarum  doctrinarum  matrem  fuisse  Atbenas  legimus,  ubi  antiquitus 
veteris  floruit  scientia  linguae  latinae :  sub  Piscistratoc   auctore2,    et  unde  nostrae 
artes  fusae  sunt  poene    omnes.     Non,    inquam,    me  Hesperia   nec  Roma    aut  Auso- 
niad  tenuit,    genuit   vel   aluit  nec  Tytirus:!  docuit  nec  fultus  sum  Aristotilis  argu- 
mentis,  Varronis,    Democriti,    Platonis,    Demostenis    et  ceterorum  doctorum :    inops  10 
ingenii  sum  verborumquee   flumine  siccus  prorsus  multum  me  fateor  inertem.    Me 
etiam    pondus    inertiae    premit    et   in   imis    volvit,    quando   scientia   vacuusf    baec 
utcumque   fragili    audeo    conscribere    stilo;    nobis  egregii  exemplos  sint  dicta  doc- 
toris  Hieronimi'1   sacerdotis,    quibus  refragare  valeamus  detrabentium  laqueos.    Me 
ovantem  fateor1  esse,  pater  sancte,  quia  meum  pigrum  perdurare  animum  minime  15 
passus    es    nec   malitioso  corde  exultare  nec  se  inquisitionibus  stimulare  malivolis; 
sed  coegisti,  quantum  valet  imperita  lingua,  ut  eloquentissimorum  virorum  omnium 
imitetur  vestigia.    Tibi,  pater,  quicquid  ars   meak  cogitaverit  aut  invenire  valuerit, 
patefacere  curabo.     Nec   putes,    ignaviam   binc   inflari1    nostram;    vere   non  est  in 
visceribus  tepitudinis  meae  aliqua  extollendi  calamitas,  sed  prorsus  iacet  bumilitas,  20 
eo    quod    scientiae    nobis   non    manet   sublimitas.     Individua   dilectione  et  caritate 
mibi  coniuncta  est  sanctitas  vestra.    Quid  tantum  verbis  de  vestris  oportunitatibus 
loquor?     Igitur  de  viro  Dei  Allowino,    sancto  videlicet  Bavone,   quod  expetendum 
iudicastis,   ut  valemus,    voluntatem    vestram    explere   cupimus.     Mibi  Dominus  ser- 
vorum    suorum    ultimo    praestet    de   vestra    semper    conversatione    gaudere    et   cum  >b 
grege  vobis  commisso  et  cum  sancto  Bavone,  qui  Allowinus4  nomine  alio  vocatur. 
regna  caelorum  promereri m. 


I.    Prolog.  1.  2. 

Proloff.     a)  ita  2;  I.  p.  super  vitam  almi  confessoris  Christi  Bavonis  praescr.  1;  proloffum  om.  rell. 
b)  ita  2;    Sithias  1.  c)    ita  1;    Piscitrato   2.  d)    ita  1;    Ausonius  2.  e)   ita  1;    que   om.  2.  30 

f)  ita  1 ;    fatuus  2.         g)  ita  1 ;    exempla  2.         h)  ita  1 ;  Iheronimi  2.         i)  esse  fateor  2.         k)  me  1. 
1)  ita  1 ;    infiammari  2.         m)  subscr.  Explicit  prologus  2. 


1)  Latina  et  graeca  doctus  huius  prologi  auctor  aliquo  modo  inter  se  permiscuit .  2)  A. 
Gellius,  Noctes  Atticae  VII,  11,  1:  Libros  Athenis  disciplinarum  liberalium  publice  ad 
legendum    praebendos    primus    posuisse    dicitur  Pisistratus    tyrannus.  3)   Tihjri  nomine  35 

Vergilius  appellatur,    quia  pastor  quidam  quem  cecinit  ita  vocabatur.  4)  Nomen  recte  inter- 

pretatus  est  poeta  domesticus  ('N.  Arch.'  X,  p.  372,  v.  76J) : 

Qui  bonitate  sui  thesauro  gratior  omni, 

Allowinus,  id  est  'cunctorum  carus',  et  esse 

Et  dici  meruit  tempusque  per  omne  manebit.  40 

Nam  e  duabus  partibus  prior  'omnis'  significat,  posterior  autem  'amicus,  sodalis' ;    cf.  Forste- 
mann,  'Altd.  Namenbuch'  I,  col.   39.   1315. 


VITA  BAVOXls  CONFESSORIS  GANDAVENSI8. 

INCIPIT  VITA  SANCTP  BAVONIS"  CONFESSORIS  CHRISTI0. 

I'1.    Bonorum    parvulorum    indoles   non    tam  dignitate  generis  quain   moribus 
clarescere   solet,    Domino   approbante,    qui    dixit:    Nolite  parvulis*   prohibere,    quin  Matth.  19,14. 
veniant  ad  me,   et  Sapientia  dicente:    Helinquite  infantiam  et  vivite  et  per  vias  pru-  >■ 

5  dentiae  ambulate.     Ergo   si   munda   et  recta  suntf  opera  pueri,   ex   studiis  eius  in- 
tellegi  potest,  ut  ait  quidam:    Quomodo   invenies  eum  in  seneetute,   quem   non   cogno-  Eccu.25,6. 
visti8  in  iuventute?    Et  iterum:  Excipe  doctrinam  et  invenies  sapientiam.    Non  enim  ^; ','.,'", 
onmibus  expediunt  omnia.    Nemo  potest  quicquam  accipere,  nisi  ei  datum1'   fuerit     8'12, 
de  caelo.     Omnes  enim  peccaverunt  et  egent  gloria  D<i.     Et  non  volentis  neque  cur-  *™"*' j*» 28,  ■ 

Hi  rentis,   sed  miserentis  est  Dei.     Felices   sunt,   quorum  Deus   spes1    est   etk    quorum 
desideria  dignanter  infiannnat  et  ad  perfectionem l    roborat,    quia    non    poterit  <lis- 
solvi,  quod  ex  Deo  est,  ut  ait  ipse:    Vos  amici  mei  estis,   si  feceritis,   quae  ego  prae-  reh.  15,18. 
cipio  rohis.    Qui  enim  adheret  sancto  viro,  assiduitate  operis  illius  suscipit  exempla1", 
quibus  accendatur  ad  amorem  veritatis.    Valde  est"  laudabile  bonum  esse  cum  bonis, 

15  sed  multo"  magis  est1'  laudabile  bonum  esse  cum  malis.  Sancta  enim  aecclesia 
in  carnalibus  ampla  est,  in  spiritualibusq  angusta.  Et  ideo  non  solum  malorum 
mores,  sed  etiam  consortia  fugienda  sunt.  Si  fueris  namque  socius  conversationis 
bonorum,  eris  et  consors  virtutum  eorum.  Non  longo  fastidio  tendam,  quae  de 
Dei1'   viro  narrare8   cupio,    quia   civitas  in  monte    posita    latere  non    potest,    neque  ef.Matth.5, 

20  candelabrum  ob  aliud  accenditur,  nisi  ut  luceat  in  domo1. 

2a.  Igitur  Allowinusb  —  quod  nomen  sacro  accepitc  babtismate,  quem 
vulgus  Bavonem  nominat  —  genere  nobili,  parentibus  inclytis,  Hasbaniense'1  editus 
ducatu,  uxorie  iunctus  est,  filiae  videlicet'  Adilionis  comitis,  de  qua  genuit 
Agglethrudems',  prolem  dignam  Deo,  virginem  Christi,  cui  in  primis  annorum  cre- 

25  pundiis  vox  summo  missa  persultavit  throno  altissimi:  'Crede',  inquiens,  'creata, 
maiorum  quoque'1  prosapia  verbo  Dei  solius  parentes  procreabis,  qui  utrumque 
fecit  hominem'.  Tempore  quippe  suae  iuventutis  beatus  Bavo  actibus  pravis 
exercebat1  saeculi  voluntatem.  Constans  erat  in  turpibus  et  incensus  obscenis 
laterum  fiexionibus,    sed,    Christo  auxiliante,    hoc   iuge  ipsius  vitium   cito  versumk 

30  est  in  bonitatem.  Ab  illo  etiam  tempore  legis  iudicia  non  contempsit,  sed  et1  om- 
nium  materiem1"  scelerum  evitavit;  affines"  suos  non  nocuit,  sed  et°  pauperibus 
latius  manum  porrexit,  amicitiarum  fidem  nonp  rennuit,  sedq  appetivit;  nec  tam  for- 
tunam  excoluit,  quam  virtutes  imitatus  est.    Misericordia r  sublevavit  oppressos,  inde- 

/.    Capp.  1.  2.     1.  2.  3«.  b. 

35  Cap.  1.     a)  atque  beatissimi  add.  1.         b)  discipuli  sancti  Amandi  h.  I.  add.  3a,  post  confessoris 

haec  superscr.  .ib.  c)  ita  1.2;  om.  Sa.b;  cuius  festa  celebrantur  inclita  KI.  Octob.  in  Gandavo  castro 
add,  1 ;  cuius  festivitas  est  Kl.  Octobris  add.  2.  d)  om.  codd.  e)  parvulos  (3b).  f)  ita  1.  2 ; 
sint  3a.b.  g)  congregasti  3d  cum  Vulg.  h)    f.  d.  3b.  i)  eorum  add.  2.  k)  ita  1.  2.  3ffl; 

in  (3b).  1)  profectionem,  m.  al.  superscr.  vel  per  2.  m)  om.  3a.         n)  ita  3b;    namque  add.  1; 

40  Est  nanque  (valde  om.)  1.  2;    Non  v.  est  1.  3«.  o)    ita  1.  2;    valde  pro  m.  m.  3«;    bonis  sed  valde 

m.  al.  in  litura  3b.  p)  ita  1.  2.  3b;  1.  est  3«.  q)  autem  add.  3b.  r)  v.  D.  2.  3b.  s)  c.  n.  3b. 
t)  monte  3a. 

Cap.  2.    a)  Cap.  II.  et  sic  deinceps  1;  numeri  desunt  2;  capita  non  distincta  sunt  in  rell.       b)  Alluinus 
vel  Adluinus  3« ;    Adluinus  constanter  3b.         c)    excepit   3a.  b.         d)    Hasbaniensi   3a ;    Asbaniense  3b. 
45  e)  ita  1.  2;    uxore   ducta   feminae  i.  3a.b.  f)  scilicet  3b.  g)  ita  1;    Aggletrudem  2.  3b\    Agle- 

drudem  3a.         h)  om.  1  (non  2).         i)  ita  3a  (sed  voluntates^).  b ;    s.  e.  v.  1 ;    s.  v.  e.  2.  k)   cito  in 

bono  mutatum  est  3«;    est  om.  2.  1)  otn.  3a.b.  m)  materiam  1.  n)  Affinibus  suis  1  (in  mg. 

viridi  colore  corr.  Affines  suos,).  3b  (e  corr.  Afinibus  s.^.  o)  ita  1 ;    om.  rell.  p)  non  minus  reti- 

nuit  3a.b.         q)  ita  1.  2;    quam  3a.         r)  ita  2;    etiam  h.  I.  add.  1,  post  subl.  3a.b. 


536  VITA  BAVONIS  CONFESSORIS  GANDAVENSIS. 

sinenter   recolens   in    omni  cultu  pietatis  maximea   Deum  inb   hoc  sibie    propitium 
peccatorumd    suorum,    sie   omnes*    iniuste   oppressos    sublevare^  satageret  abh   eo, 
Ps.36,a4.  cui1    dicit   propbeta:    Cum   ceciderit  iustus  non   conlidetur,    quia  JJominus    snpponitk 
manum  suamh. 

3.    Eodem  quoque  tempore  coniunx  eius  obiit,  filia  videliceta  Adilionis  comitis,  5 
de    qua   genuit  Agglethrudemb,    ut   praelatum    est.     Quae   postquam  migravitc   de 
hac  luce,    aliam   noluitd   ducere   uxorem;    sed,    inspirante  Domini   misericordia,    ad 
viam  conversionis  Amandum   sanctissimum    pontilicem    expetiit.     Cum  lacrimis  ve- 
niam  postulans,    pedibus    quoquee   beati  pontificis  provolvitur,    cumf  conpunctione 
sua   confessus   facinora,    et    de  contrariis  sibimet  eum  passionibus l   alloquitur,    pro  10 
peccatis  maximis  et  minimis  penitentiam  acturus8.    Deinde1'   vir  Domini  Amandus 
animarum  sollicitudinem  gerens,  quas  ad  regna  caelestia  secum  ducere  festinabat,  verba 
scripturarum  ei  protulit,    quibus    lucraretur   Domino,    ita   dicens:    'Vitia   prudenter 
sunt1    tollenda,    subtiliterk   occulta  scrutanda  et  aperte1    cognita  leniter   aliquando 
arguenda   et    aliquando   vehementer   increpanda.     Nota   tibim   facio  verba  Domini,  15 
Matth.  10,32.  quibus  vitam  comprehendas11   aeternam.      Dominus0   dixit:    Omnis  ergov  qui  confite- 
bitur  me   coram  hominibus,   confitebor  et  ego'1  eum  coram  patre  meo,   qui  est  in  caelis. 
ib.  5, 23.24.  Et1'  alibi:    Si   ergo  offers  munus  tuum  ante  altare  et  ibi  recordatus  fueris,   quia  frater 
tuus  habet  aliquid  adversum  te,  relinque  ibi  munus  tuum  ante  altare  et  vade  prius  recon- 
ioh.16, 20.  ciliari  fratri  tuo,  et  tunc  veniens,  offeres  munus  tuumr .    Item:  Amens  dico  vobis,  quoniam  20 
plorabitis  et  flebitis  vos,   mundus  autem  gaudebit;  vos  tristes1  eritis,   sed  tristitia  vestra 
Matth.21,22.  in   letitiam11  convertetur.     Item  dicits:    Omnia  quaecumque  petieritis  iny    oratione   cre- 
luc.  21,36.  dentes,  accipietis.    Etw  item:    Vigilate  itaque,  omni  tempore  orantes,  ut  digni  habeamini 
Matth.4, 17.  fugere   omnia  quae  futura*  sunt  et  stare  ante  filium  hominisy .     Penitentiam  agite,    ap- 
ib. 5, 6.  propinqudbit  enim  regnum  caelorum.     Etz   iterum:  Beati  qui  esuriunt  et  sitiunt'A  iusti-  25 
ib.  19, 29.  tiam,   quoniam   ipsi   saturabuntur.     Eth    omnis   qui  reliquerit  domos  aut  agros,  patrem 
aut  matrem,  fratres  aut  sorores,  filios  aut  filias  propter  nomen  meum,  centuplum  accipiet 
ib.  10, 28.  et  vitam  aeternam  possidebit.   Ete  rursum:  NoJite  timere  eos  qui  occidunt  corpus,  animam 
autem  occidere  non  possunt;  sed  potius  timeteA  eum  qui  potest  ete  animam  et  corpus  per- 
ib.6, 33.  dere  in  gehennam.     Quaerite  ergo  primum  regnum  Dei  et  iustitiam   eius  et  haec  omnia  30 
Luc.5,3i.32.  adicientur   vobis.     Non  egent  qui  sani   sunt  medico,   sed  qui   male   habent.     Non  veni 
Matth.19,21.  vocare  iustos,  sed  peccatores  in  penitentiam.     Vende  omnia  quae  habes  et  da  pauperibus 
et  veni  sequere  mec. 

I.    Capp.  2—4.     1.  2.  3«.  b. 

Cap.  2.     a)  om.  Sa.b.         b)  in  hoc  om.  3a.b.         c)  ita  3«;    fore   h.  I.  add.  1,  post  prop.  2.  3&.  35 

d)  p.  s.   om.  1.  e)  et   3b.        f)   om.   1.         g)   sublevandos   esse   ab   eo   3a.  b.        h)  ab  —  manum 
suam  om.  1.         i)  cum  dicat  3».  b.         k)  supponet  3«. 

Cap.  3.     a)  om.  3a.  b.         b)  Agg(le  m.  al.  in  ?#wra)thrudem  1;    Aggletrudem  in  ras.  2;    Agle- 
trudem  (3b) ;  Agledrudem  3a.         c)  de  h.  1.  m.  1.        d)  d.  n.  2.        e)  p.  illius  prov.  3a.  b.        f)  v e>-ba 
cum,    sua,    facinora,    passionibus   m.    s.  XII.   superscr.   3b ;    eadem  om.  3d;    cum  —  alloquitur    om.  3a.  40 
g)  facturus  3a.  b.         h)  Dein  3a.  b.  i)  t.  s.  1.         k)  o.  s.  3a.  1)   apertae  3a  et  e  corr.  aperta  3b. 

m)  ita  3a.b;    f.  t.  1.  2.  n)  comprehenderis,  ut  videtur,  2,  corr.  o)  D.  d.  om.  3a.         p)  enim  2. 

q)  m.  al.  superscr.  3b.       r)  ita  2.  3a.  b ;  Et  alibi  —  offeres  munus  t.  om.  1.       s)  ita  3a.  b ;  Amen  —  dicit 
om.  1.  2.  t)   vos   vero   plorabitis,    sed   3a.  u)  laetitia   3a.  v)  iia   3a.  b ;    in   o.  om.  1.  2. 

w)  ita  2 ;   Et  om.  3a.  b ;    Et  alibi  1.         x)  ventura  2.         y)  Et  iterum  add.  3a.  b  (cf.  n.  z).         z)  Et  i.  45 
om.  3a.b.  a)  sciciunt  1.  b)  om.  3a.b.  c)   ita  3a.b;    Et  —  me  om.  1.  2.  d)   eum  t.  3a. 

e)  om.  3a. 

l)  Mala  cogitatio,  quam  quis  in  mente  volutat.     Ducange. 


VITA  BAVONIS  CONFESSORIS  GANDAVENSIS.  537 

4.  Auditis  ergoa  his  verbis1'  divinis  Allowinus  vir  Dei,  quae  sanctus  Amandus 
ei  secundum  euangelicam   nuntiaveratc   disciplinam,    inspirante  Deo,    saeculi  huius 
divitias  reputans  velut  umbram  praetereuntem  aut  faenum  arescens,  facultates  prae-  J^  ^j ''' 
diorum    suorum    ad    loca   sanctorum'1    legaliter    distribuite    et   pauperibus   erogavit 

5  atque  ad  memoratum  pontificem  qui  morabatur  in  castro  cuius  vocabulum  est 
Gandavum1  repedavit.  In*  eodemf  etiam  castro  indiderat^  olirn  antiquitas  simu- 
lacra  nefanda  et  idola,  quae  pro  Deo  illic1'  a1  populo  colebantur.  Ibidemk  vero1 
consistens  praefatus  Dei  pontifex  pro  nomine  Christi  omnia  fana  destruxit'-,  idola"' 
contrivit  et  ad  sanctam  christianitatem  omnes  revocavit.     Basilicam    autem    ibi  in 

io  honore  beati  Petri  apostoli  fecit  construi,  quam,  reliquiis  insertis,  altissimo  Domino 
consecravit  cum  magno  honore;  in  qua  virtutes  multas  postea  dominus  noster 
Iesus  Christus  fecit,  cecis  visum,  claudis  gressum,  paraliticis  soliditatem,  infirman- 
tibus  sanitatem  indulgens.  Deo  etiam11  annueute  clericorum :i  coenobium  in  ipso 
castro  honorifice  est  constructum,  ubi°   die  noctuque  laus  a p   fidelibus  Deo  decan- 

15  tatur.  His  expletis,  in  eodem  monasterio  beatus  confessor  Bavo  plenissima  devo- 
tione  ante  oraculum  templi  Domini  se  prosternens,  comam  capitis  sui(1  abscidere1 
depraecatus  est,  et  adeptus  venerandi  pontificis  Amandi  manibus  clericatus  ho- 
norem,  meruit  fieri  consors  apostolorum.  Dimisit  comam  capitiss,  et  invenit 
coronam  gloriae ;  reliquid  vestimenta  saecularia,  et  suscepit  stolam l  candidam ;  reli- 

20  quid  pompam    huius  mundi,    et  indutus    est  loricam"   fidei.     Quapropter  et  dignus  cf.  l.Thess. 
effectus  est  consortio  angelorum. 

5.  Deindea  vir  Domini  Amandus **  perrexit   gentibus  verbumb   Domini  prae- 

*)  Quod    videlicet  castrum    iuxta  Scaldim,    ubi    idem    amnis  Scald  Legiam4  flumen 
recipit,    situm    est  cum  loco  insequenti:    In    eodem  •  etiam    castro    —    Christi    omnia 
25  m.  s.  XII.  scripsit,  aliis  erasis,  1. 

**)  commendato  5  ei  ac  relicto  castro  add.  1. 

/.    Capp.  4.  5.     1.  2.  3«,  b. 

Cap.  4.     a)  ergo  his  om.  3a.  b.  b)  d.  v.  3b.  c)  nuntiarat  3a.         d)  deinde  6  litt.  ras.  3b. 

e)  distribuat  3b,   corr.  f)   eo  3a.  b.  g)    indidit  3a.         h)    illi  colebant  3a.  i)  a  p.  om.  3a.  b. 

50  k)  illic  3a.         1)  om.  3a.  b.  m)  i.  c.  om.  3a.  b.         n)  siquidem  3a.  b.         o)  et  add.  3b.         p)  Dei  a 

f.  3a;  a  f.,  om.  Deo  1.  2.       q)  sui:  3a.       r)  ita  1.  3b.  c;  abscidi  2.  3a.        s)  sui  add.  3a.b.       t)  aeternae 

gloriae  ornamenta  pro  st.  c.  3a.         u)  lorica  3a.  b. 

Cap.  5.     a)  Dein  3a.  b.         b)  ita  3a;    v.  Dei  pr.  36;    pr.  v.  D.  (Dei  2)  1.  2. 

1)  Locus   ex   V.  Amandi    c.   13.    depromptus   est:    Amandus    audivit   pagum    quendam 

36  praeter   fluenta  Scaldi    fluvii,    cui    vocabulum    Gandao    indidit    antiquitas,    diaboli    laqueis 

vehementer    inretitum,    ita    ut    incolae    loci  illius,    relicto  Deo,    arbores    et   ligna    pro  Deo 

colerent    atque    fana    vel    idola  adorarent.  2)  Ex  V.  Amandi  c.  15:    Fana  etiam,    quae 

ante  adorare  consueverant,  propriis  destruentes  manibus,  ad  virum  Dei  omnes  unanimiter 

pervenerunt.     Nam    ubi    fana    destruebantur,    vir  Domini  Amandus    tam    ex    munificentia 

40  regis,    quam    de    conlata    religiosorum    virorum    religiosarumque    feminarum   statim  mona- 

steria   aut    ecclesias    construebat.  3)  V.  Bavonis   auct.   Theoderico  $  12    (AA.  SS.  I.  1. 

p.  244J :  ecclesia  erigitur,  consummatur  et   in  honore   beati  Petri  apostoli  sollemniter  con- 

secratur.     Sic  plantata  vinea   domini  Sabaoth,    clericos  in  primis,  monachos  subinde,    qui 

viderent  fructum  in  tempore  suo,  induxit,  et  expostulata  episcopali  auctoritate,  papa  etiam 

45  Martino    in    ipsum    consentiente ,     locum     perpetua    donavit    libertate    (scilicet    AmandusJ. 

4)  V.  Bavonis  auct.   Theoderico  §  10  (AA.  SS.  I.  I.  p.  244^.-  Gandam  accessit,   castrum  sci- 

licet   super   duo    flumina    Scaldem    et   Legiam    constitutum.      Hodie   Lys   vel   Leye   fi.  — 

Locus    a    monachis    S.    Bavonis    interpolatus    est    ad    spes    Blandiniensium    praecidendas ;     cf. 

O.  Holder-Egger  l.  I.  p.  635.  5)  Nota  impudentem  Bavonianorum  interpolationem. 

SS.  R.  Meroving.  IV.  68 


538  VITA  BAVONIS  CONFESSORIS  GANDAVENSIS. 

dicare;  quem  beatus  Bavo  prosequutus  est,  ut  praedicatione  eius  pasceretur. 
Ardebat  autema  nimiumb  animo,  ut  potarete  et  hauriret  iustitiam ;  tantam  enim'1 
menti  eius  Deus  inspiraverat  ubertatem,  ut  semet  ipsum  magna  laceratione  cor- 
poris  cume  alacritate  castigaret  mentis.  Vulneraf  nimirum  sibi  imposuit,  medens 
morbos  animae,  ut  bene  agens  securus  posset  esse  in  die  Domini.  Circumspexit  5 
infirmitatem  cotidie  suam,  ne  de  acceptis  virtutibus  superbiret;  quia  plerumque 
cor  rectorum,  quamvis  magna  exg  parte  proficiath  mens,  tamen  interdum1  actibus 
laborat  carnalibus.  Ideoquek  necesse  est,  ut  recurrant  sepissime  ad  fluenta  sacrae 
scripturae ;  quia  sicut  escis  caro,  ita  et  divinis  eloquiis J  interior"1  nutritur  homo. 
Propterea  et  haec  quaen  subsequuntur  documenta  fidei  beatus  Amandus0  praedicare  10 
non  cessabat,  audientibus  turbisp  et  sancto  Bavoneq,  ita  disputans :  'Qui  enim  vult 

cf.  iac.4,15.  cum  Deo  semper  esse,  frequenter  oret'.    Etiamr:  'Quid  est  vita  praesens,  nisi  vapor 

ad  modicum  parens?     Apprehendite s   vitam  aeternam*,    ad  quam  vocati11   estis,  et 

cf. 2. cor.  gaudete,   quia  nomina  vestra  scripta  sunt  in  caelis.    Apprehendite  arma  militiaev, 

cf.i.Thess.  loricam   fidei   et   resistitew  laqueis    diaboli   per   potentiam  Dei.     Nihilx    fortius    eo  15 
cf-  2-Tim-  qui  vicit  diabolum  et  nihil  infirmius  eo  qui  carne  superatur.    Vita  hominis  temptatio 

-,  -'►. 

est,    undey   diaboli  sagittae  sunt   restinguendae z   vigiliarum,    ieiuniorum,    hospitali- 
tatisa  et  elemosinarum  officio.    Virtus  igitur  praecipuab   est,    natum   in  carne  non 
carnaliter  vivere,  etc   unde  carod  atteritur,  indee  incrementa  virtutum  spiritualium 
surgere'.     Ut   igitur   vir  Dei   Bavo   suprascriptum   pontificem   sibi   licentiam   darif  20 
petiit   monasteria   circumire    Christi   athletarum,    quatinusg  vitam   monachorum  et 
conversationem  coenobitarum  posset  agnoscere,  tantum  ardorem  et  cordis  conpunc- 
tionem    Dominus    eih    largitus    est,    ut    vita   bonorum  coenobitarum  non  esset  con- 
tentus,    sed    magis    ac    magis   semet   ipsum    erigeret1   in  Dei   famulatuk,    et1     cum 
gemitum  et   lacrimis  in  afflictione11,    vigiliis,    ieiuniis   et  orationibus  frequenter  po-  25 
situs,  vitam  sanctorum  exerceret  uec  ullo  modo  daret  suo  corpori  requiem,  inaediis, 
nuditate,  frigore,  siti  et  multis  tribulationibus  se  ipsum  macerans.    Vitam  nimirum 
cupiebat  finiri  suam,  ubi  comam  capitis  abscidit  et  arma  militiae  et  pompam  sae- 
Rom.  2, 10.  culi  dimisit.     Ista°   non  separant  a  Deo,    sed  coniungunt  hominem  Deo,    quia  pax 
ioh.  15, 13.  omni    operanti   bonum    crescit   et   gratia.     Nemo,   inquit   Dominus,    maioremv    cari-  30 
tatem  habet,  quam  ut  animam  suam  ponat  pro  amicis  suis0. 

6a.  Ergo  Allowinusb  vir  Dei  reversus1  ad  suprascriptum e  castrum  Gan- 
davum  ad  venerabilem  virum  Florbertum  abbatemd,  quem  almus  pontifex  Amandus 

I.    Capp.  5.  6.     1.  2.  Sa.  b. 

Cap.  5.  a)  enim  m.  al.  in  litura  3b.  b)  om.  3a.  b.  c)  potaretur  3a.  d)  (e.  om.)  menti  35 
(menti:  3a)  su(a)e  D.  inspiravit  3a.  b.  e)  (c.  a.  om.)  c.  (m.  om.)  3a.  b.  f)  ita  3a.  b ;  n.  sibi  i.  v.  1.  2. 
g)  om.  3a ;  m.  al.  superscr.  3b.  h)  ita  1 ;  proficiant  mentis  3a ;  proficia  :  t  men  :::  m.  al.  corr.  profi- 
ciat  mens  3b ;  proficiat  animus  2.  i)  om.  3a.  b.  k)  ita  1 ;  que  om.  2  (versu  ex.).  3a.  b.  1)  om.  3a. 
m)  h.  i.  n.  3b;  n.  i.  h.  3a.  n)  doc.  q.  subs.  2.  0)  A.  post  p.  non  c.  3a.  p)  turmis  3b;  om.  2. 
q)  Bavoni  3b.  r)  Et,  om.  iam  3a.  b.  s)  Apprehende  3a  et  pr.  m.  3b :  item  infra.  t)  om.  3b.  40 

u)    vocatus  es  3a.  v)    et  add.  3a.  w)   resiste  3a  et  pr.  m.   3b.  x)   Nil  3b.  y)  om.  3a.  b. 

z)  restringendae  1.  a)    hospitalitatum  3a.  b)   om.    3a.  b.  c)    ut  3a.  d)    bis  scr.   erat.  1. 

e)    inde  surgat  incrementum   v.   sp.   Ig.   3a.  b.  f)  dare  3a.  b.  g)  ut  3a.  b.  h)   1.    est  ei  3a. 

i)  erigere  3*.         k)  famulatum  3a.b.         1)  ut  36.        m)  ita  3a.b;  1.  et  g.  1.2.        n)  ita  3a.b;  a.  et  v., 
in  o.  et  i.  1.  2.         o)  ita  3a.  b;    Ista  —  suis  om.  1.  2.         p)  h.  m.  c.  3b.  45 

Cap.  6.     a)  om.,    sed  caput  distinctum  est  1.  b)  Adlowinus  h.  I.  1.  c)  superscriptum  3b; 

supradictum  2.         d)  abba(tem  m.  al.  in  litura)  1. 

l)  Ante  reditum  bina  loca  Bavo  ad  eremiticam  vitam  degendam  adiit,  scilicet  Beilam  et 
Medmedung,  teste  Theoderico  (§  19.  20,  AA.  SS.  I.  I.  p.  247;  textum  cum  cod.  Colon.  n.  171, 
saec.  XV.  contuli) :  Rapta  temporis  et  loci  oportunitate,  saltum  quem  Beilam  (Beliam  cod.)  50 


VITA  BAVONIS  CONFESSOKIS  GANDAVENSLS.  580 

ibidem  constituit  super  gregem  clericorum l  rectorem,  petiit  eurn  sibimet'1  humi- 
liter  cellulamb,  in  qua  familiariter  Domini  misericordiam  pro  facinoribus  suis  de- 
precaretur  largiri.  Ut  veroc  pius  pater  monasterii  audivit'1  eius  petitionem,  cum 
gaudio  eame  suscepit  et  eiusdem  fratribus  monasterii,  iuxta*  praeceptum  pii  patris 

5  Benedicti-  convocata  omni  congregatione,  eius  patefecit  preces,  ut  si  forsitan 
iuniori  revelatum  fuisset,  quod  placitum  esset  omnipotenti,  cum  omni  aviditate 
cordis  susciperet  et  compleret  id  quod  scriptum  est:  Omnia  fac  cum  consilio,  et 
post  factum  non  paenitebis.  Igitur,  petitioneg  Allowini  audita,  fratres,  narrante 
monasterii    abbate,    animo   gratanti'1  susceperunt   eam,    sicque   quam    petiit   ab   eis 

10  cellulam3,    largiente   Deo,    impetravit.     In    qua   retrusus  Deum    piis    et1    indefessis 

precibus   invocabat,    quia   scriptum   estk :    Querite  ct  invenietis,  pulsate]   et  aperietur  Matth.7, 
vobis ;  omnis  enim  qui  petit  accipit,   et  qui  querit  invenit,   et  pulsanti  aperietur1 .     Iste 
autemc   virm  Dei  non  aurum  vel   argentum    seu    geminas  pretiosas  sive  ornamenta 
huius"  saeculi  quesivit,  quas  post  conversionem0  pro  nihilo  reputavit,  sed  Dei('  zeli 

i5  ardor  eum1'  erexit  in  vigiliis,  ieiuniis,  gemituq,  inediis  et  pauperum  elemosinis, 
supra    quam    scribi    possit1'.      In    afflictione    igitur c    corporis     posituss    tot    cae- 

/.    Cap.  6.     1.  2.  Sa.b. 
Cap.  6.    a)  h.  s.  Sa.       b)  cellam  Sb.       c)  om.  Sa.  b.       d)  ita  Sa.  b;  p.  eius  a.  1 ;  eius  p.  a.  2.       e)  om.  Sa. 
f)  m.  ipsius  patefecit  preces,   i.  prec.  p.  p.  B.  congregata  o.  c.,  ut  Sa.  b.  g)   petit(c)ionem  (A.  om.) 

20  auditam    —    susceperunt   viri   Dei   (D.  v.  Sb)   Alluini    (Adluini  Sb)    et   quam  Sa.  b.  h)   gratante  Sb. 

i)  et  i.  om.  Sa.  b.  k)  Petite  et  accipietis  add.  Sa  ex  Vnlg.  1)  pulsate  —  pulsanti  aperietur  om.  Sa. 
m)    Dei  vir  Sb.  n)   ita   Sa.b;    s.  h.  1.  2.  o)   temporis   add.  Sa.  b ;    reliquit   pro  pro  n.  rep.  Sa. 

p)  ita  Sa.b;    er.  eum  1.  2.         q)  gemitibus  et  lacrimis,  inediis  Sa.         r)  potest  3«.         s)  erat  add.  Sa. 

nuncupant  ingressus,    repente   in  remotiori  devexae  vallis  latere  annosa  fagus  oculis  eius 

25  offiertur,  cuius  concavitas  pedum  non  minus  sex  spaciosa,  altitudo  in  modum  fornicis 
camerata,    et  quae  hominem  erectum  posset  in  altum  sustinere.     Hoc  quasi  habitaculum 

ab  angelis  Dei  sibi  reputans  praeparatum  ingreditur. Est  usque  hodie  eandem 

mirae  magnitudinis  fagum  videre,  qui  in  aeternam  huius  sancti  Dei  memoriam  adhuc 
in  se  continet  antiquum  altare,  ubi  et  presbyter  parrochiae  frequenter  ecclesiam  convocat  et 

30  communicat.    Nec  desistit  arbor  contra  morem  tam  annosa  adhuc  florere  et  germinare. 

Igitur  inde  digressus,  longa  rursus  per  dispendia  aliam  requirit  heremum  athleta  Dei  Allowinus 
Metmedung  nomine,  a  sua  Ganda  distantem  duorum  tantummodo  miliariorum  itinere.   Locus 

in  densissimum  nemus  silvescens,  vasta  et  paene  inaccessibili  palude  distentus. 

Ingreditur,    cum    sarculo    humum  sarrit,    cellulam    permodicam    erigit    et    in  ea    se    quasi 

35  sepelit.  Cibos  saltus  ministrabat,  amnis  potum.  Vestimenta  ipse  detulerat  secum  sagum 
et  cilicium.  In  loco  qui  vocatur  Medmedunc  (hodie  Mendonck,  cant.  LoochristyJ  primo  post  con- 
versionem  Bavonem  habitasse  Theoderico  vetustior  contendit  auctor  Miraculorum  S.  Bavonis  III,  1 
fSS.  XV,  p.  596^.  1)  At  Theodericus  l.  I.  §20:    comperto,   quod  beatus  Amandus  mo- 

nachos   in  Gandensi    ecclesia   substituisset   et   venerabilem  virum  Florbertum  in  abbatem 

40  ordinasset.  2)   Regula  S.  Benedicti   c.  3 :    Quotiens    aliqua   praecipua    agenda   sunt   in 

monasterio,  convocet  abbas  omnem  congregationem  et  dicat  ipse,  unde  agitur.  —  — 
Ideo  autem  omnes  ad  consilium  vocari  diximus,  quia  saepe  iuniori  Dominus  revelat  quod 
melius  est.  —  —  Si  qua  vero  minora  agenda  sunt  in  monasterii  utilitatibus,  seniorum 
tantum  utatur  consilio,   sicut  scriptum  est:   'Omnia  fac  cum  consilio  et  post  factum  non  Cf.  Eccii. 

\  32  24 

45  paeniteberis'.  3)  Cella   illa   iuxta  chorum   monasterii  S.  Bavonis   extabat    teste  Iohanne  de 

Thilrode  (SS.  XXV,  p.  565} :  cellam  inibi,  que  usque  in  hodiernum  diem  cernere  cupien- 
tibus,  licet  post  plurimas  eversiones  innovata,  enucleate  patet,  iuxta  chorum  Deo  servien- 
tium  reverenter  construxit. 

68* 


540  VITA  BAVONIS  CONFESSORIS  GANDAVENSIS. 

lestia  instrumenta  animo  exercebat,  quot  misericordia  altissimi  eius  animoa  in- 
gerebat. 

7.  Diea  quadam  huius  temporis  fratres  ipsiusb  monasterii  ad  obedientiam 
sunt  egressic,  ut  cellamd  viri  Dei  Bavonis  construerent.  Laborare  igiture  ce- 
perunt  manibus  etf  aedificium  fabricare.  Praedicti  verog  abbatish  Florberti  homines  l  s 
cum  vehiculo1  cymentumk  ministrarent ' ,  ex  ipsis  quidam  nomine  Attinus1"  super 
plaustrum  unum  sedit,  quem  egressi  de  vico  canes  circumdederunt  etn  ceperunt0  in- 
sistere  fortiter.  Hic  autem0*  captus  laqueis1'  diaboli  repletusqueq  estr  invidias,  virum 
Dei  Bavonem   non    erubuit   blasphemare;    sed  omni'    bestia   cruentior   diabolus  in 

Cf.  Ezecb.  omnibus  confusus11,    nihil  quidem   ei   nociturus,    si   virum    Dei   non   blasphemaret,  io 
tanto  eum°*  impugnarev  studuit  subiectum  sibi,  quanto  ipsum  perspexit  adw  famu- 
latum  pristinum  redissex.    Vidensy  enim  cruentus  idola  sua  in  Dei  templa2  mutari, 

cf'5'fetr'  fren(iens  rugiensque  quesivit  quem  devoraret.  Animalia  itaquea  cum  vehiculo 
super  hominem  praedictum  proiecit;  qui  oppressus  hoc  pondere  exalavit  spiritum 
vitaea.  Videns  eum  turba  iam  mortuum,  cum  fletu  corpus  eius  in  navi  de-  15 
duxerunt  ad  memoratum  castrum  Gandavum,  ut  tumulareturb  illic,  sicut  mos  est 
mortuos  sepelire.  Vidensc  eum  vir  Domini  Bavo  mortuum,  ingemuit  dolore 
nimio;  cum  lacrimis  sibi  pectus  tundens  ac  reputans  sibi  culpam,  eo  quod  acce- 
pisset  mortem  in  labore  suo,  ad  cellulamd  suama  ipsius  corpuse  defuncti  iussit 
efferri.  Protinusquef  vir  Domini  orationig  incubuit,  cum  fletu  magno  his  verbis  20 
Domini  misericordiam  exorans:  'Deus  omnipotens,  pater  domini  nostri  Iesu  Christih, 
qui  non  solum  peccata  dimittis,  sed  etiam  iustificas1  peccatores,  et  reis  non  tantum 
poenam  relaxas,  sed  donas  et  praemia,  fragilitati  meae  haec  adiumenta  concede  et 
effectum  caelestek  benignus  inspira  miserationum  tuarum,  ut  inveniar  auxilio  tuo ! 
cf.ioh.  c.11.  sancto  adiutus;  qui  Lazarum  quatriduanum  faetidum  de  monumento  suscitasti,  25 
prosit  nobis  indignis  misericordia  tua,  ut  hiim  qui  in  tua  pietate  confidunt  citius 
exaudiantur  largitate  donorum  tuorum.  Renova  spiritum  gratiae  tuae  salutarem 
super  istud  corpus  defuncti"  famuli  tui,  reddens  ei  spiraculum0  vitae,  qui1'  vivis 
et  regnas  in  saecula  saeculorum1',  sanctificator  et  conditor  generis  humani,  qui 
cum  filio  tuo  aeterna  caritateq  regnas.  Ut  tuae1-  mysterios  curationis  efficiaris1  30 
honorandus  ab  omnibus  servis  tuis  pandasque11  praesentiam  tuam,  ut  in  tua  miseri- 
corclia  exultemus  etv  in  tua  gloria  laetemur,  praesta,  qui  vivis  etw  regnas  Deus  cum 
Pilio  et  Spiritu  sancto  per  cuncta  saecula  saeculorum.    Amen1'.     Oratione  igitur1 

/.    Capp.  6.  7.     1.  2.  3a.  b. 
Cap.  6.     a)  cordi  3a.  b.  35 

Cap.  7.     a)    vero  add.  2.  b)    ita  3a.b;    m.  i.  1.  2.  c)    directi   3a.b.  d)   cellulam  2. 

e)  om.  3a.b.  f)  om.  3b.  g)  om.  3a.b.  h)  ita  3a.b;  F.  a.  1.  2.  i)  vehiculis  3a.b.  k)  ita  1.  2 
(pr.  m.);  cementum  3a.b.  1)  ministrabant  3a.b.  m)  Adinus  3a.b.  n)  ac  3b.  0)  ita  3a.b; 
ei  f.  i.  c.  1.  2.  o*)  om.  3a.  p)  diab.  laqueis  2.  q)  que  om.  2.  r)  ita  2.  3a.b;  om.  1.  s)  et 
in  ras.  add.  2.  t)  (o.  om.)  b.  cruens  (d.  om.)  in  0.  3a;  omni  —  diabolus  in  litura  3b.  u)  confusa  40 
nihil  ei  nocitura  3« ;  confisus  nichil  ei  nociturum  3b.  v)  ita  3a.  b ;  st.  i.  1.  2.  w)  a  famulatu  pri- 
stino  3a.  b.  x)    recessisse   in   litura  3b.  y)   Vidit   e.    cr.   in    litura   3b ;    Vidit   cruens   idola   3« 

z)  templum  3a.  b.  a)  om.  3a.  b.  b)  illic  tum.  2 ;  t.  illuc  3*.  c)  Videns  eum  (ita  3a ;  vero  3b) 
vir  D.  B.  (iam  virum  add.  3b)  mortuum,  i.  3«.  b ;  Quem  denique  ut  vir  D.  B.  agnovit  extinctum,  i.  1.  2. 
d)  ita  1.  2.  3a ;    cellam  3b.  e)  d.  corpusculum  deferri  i.  3a.  b.         f)  que  om.  3a.  b.         g)  ita  3a.  b ;  45 

i.  o.  h.   (hiis  2)   v.  cum  f.  m.  1.  2.  h)  om.  3b.  i)  ita  3a.b;    p.  i.  1.  2.  k)  ita  1;    c(a)elestem 

2.  3a.  b.  1)  om.  3a.  m)  ita  1.  2 ;  hi  3a.  b.  n)  defuncti:  2.  0)  spm  (i.  e.  spiritum)  3b.  p)  ita 
3a.b;  qui  —  saeculorum  om.  1.  2.  q)  clarit.  2.  r)  tuo  3a.  s)  ministerio  2.  t)  efficiar  3a.b. 
u)  que  om.  3a.  b.         v)  (et  om.)  in  quo  l(a)etabimur  in  gloria  3a.  b.         w)  et  r.  om.  3a.b. 


1)  I.  e.  servi. 


50 


VITA  BAVONIS  CONFESSORIS  GANDAVENSIS.  541 

completa  quasi  post  horarum  spatiuma  trium  mortuus  ille,  iubente  Deob,  animam 
recepit,  quam  exalaverat,  et  sanus  effectus  stetit  suprac  pedes  suos  ac  postd  per 
multa  annorume   curricula  vixit1   incolomis. 

8.  Haec   itaque'1    tanta   miracula    in    Dei   milite    admirando,    karissimi,    sata- 
e  gamus  in  hoc  agone  praesentis  vitae  illum1'  sequi,   ut  etiam  eum  eo  mereamur"  a 

Deo  cum  electis  illius  aeterna  gaudia  percipere  in  caelis.  Nihil  in  hac  vita  prae- 
senti  consolationis  saeculid  honorisque  querere  debemus,  sed  gaudere  abiectione 
paupertatis,  non  solum  abicere  facultates  mundie  huius,  sed  etiam  de  cordibus 
saeculi  voluptates  eradicare.    Ad  memoriam  etiamf  redeat,  quod  vir  Domini  Bavo 

10  pro   nomine    Christi    multas   facultates    dimisits,    quatimis    in    caelesti    regno    cen- 

tuplum  reciperet,    insuper'1   et  vitam  aeternam;    cuius   precibus  mortuum  Dominus  ^.J1*"11' 
suscitavit.     Quanti    ad    eum  venerunt,  tantis  sua  commendavit11   munera.     Pinguis- 
sima1    enimk    gratia1    humilitatis   fervorem   inm   omnibus   inflammat11   karitatis,    ut 
oleum  lumen  habundare  facit.    Omnes  ergo  suas0  pro  Christo  erogavit  possessiones 

15  non  damni  gratia,  sed  etiam1'  lucri  adinventione :  quia  ille  numquam  deficit,  qui 
bono  exemplo  proficit,  et  cuius  humilitas  multorump  superbiam'1  confundit.  Vir 
autem  Domini1'  Allowinus  caelesti  desiderio  afflatus.  magis  ac  magis  cotidie  in 
Dei  famulatu8  crescebat,  et,  ut  ita  dicam,  non  panis*  inedia  satis  videbatur  ei 
affligi,    sed"   quanto    magis    proficiebat   in  bonitate,    tanto    etiam   amplius  se  simul 

20  lamentis,    ieiuniis,    vigiliis    et    orationibus   affligebat.      Iugi    quoquev    lacrimarum 

inundatione  faciem  rigabat,    ut  verbum  veritatis  consummaret    dicentis:    Beati   qui  Matth.5, 5. 
lugent,  quoniam  ipsi  consolabuntur. 

9.  Quadam  namque  die  prospexita  quendam  virum  ad  se  venientem  regressum 
de  exilio,  quem  olim  sub  saeculari  habitu  degens  venumdaveratb.    Quo  viso,  innu- 

25  meris  se  lamentis  tradidit,  eo  quod  in  eo  tantum  scelus  perpetraverit.  Tunc 
demum  ad  eum  conversus  eiusque  genibus  provolutus,  inquit :  'Ego  enim  te  vinctum 
lorisc  venumdavid;  queso,  ne  memineris  iniuriae  quam  tibi  inrogavi  atque  precem 
quam  postulo  ne  digneris  abnuere.  Rogo,  ut  propter  scelus  in  te  commissum 
corpus    meum    flagellis    cedas    caputque    meum    more    latronum    decalves x   et    me 

30  vinctum  pedibus  ac  manibus,  ut  dignus  sum,  in  custodiam  trudase.  Forsitan 
enim  divina  pietas,  si  hocf  feceris^,  veniam  mihi  praestabit'.  Tunc  memoratus 
vir  pedibus11  sancti  Bavonis  provolutus,  dicit  se  hoc  nullo  modo  audere1  in  dominum 

/.    Capp.  7—9.     1.  2.  3a.b. 

Cap.  7.     a)  ita  1.  2.  36;    t.  sp.  3«.         b)  om.  1.         c)  super  3a.  6.  d)  post  om.  36;    per  pr. 

35  m.  superscr.  3a.         e)  c.  a.  36.         f)  mansit  3a. 

Cap.  8.     a)  Hec  i.,  carissimi,  cogitemus  in  h.  a.,  reliquis  omissis,  36;  Post  haec  ait  sanctus  Bavo 
ad  circumstantem  turbam :  'Haec,  karissimi,  cogitemus  in  h.  a.  3«.  b)  (i.  s.  om.),  ut  (etiam  cum  eo 

om.)  3«.  b.  c)  mereamus  3b.  d)  om.  3a.  e)  h.  m.  36 ;    h.  om.  3a.  f)  ita  3«.  6 ;    r.  e.  1.  2. 

g)   amisit  3a.  b.  h)    m.    commodavit   (m.   al.   corr.    commendavit  3b)   3a.  6.  i)  Pinguuissima  1. 

40  k)  etiam  3a.  1)  ita  3a.  6;  h.  gr.  1.  2.  m)  in  o.  om.  3a.  b.  n)  ita  3a.  6;  inflammabat  1;  inflammavit  2. 
o)  pro  Chr.  suas  2.  p)  om.  1.  q)  c.  s.  1.  r)  Dei  2.  s)  ita  3a.b;  cr.  f.  1.  2.  t)  pane  (i.  om.)  v. 
satis  affligi  3a.  6  (pr.  m.);  m.  al.  corr.  panis  inedia  v.  ei  satis  affligi  36.  u)  quia  quanto  m.  — ,  tanto 
amplius  se  lamentis  3«.  6.         v)  om.  3a.  6. 

Cap.  9.     a)  ita  1.  2.  3a\    perspexit  (36).  b)  venundarat  3a.  6.  c)    om.  36.  d)  ita  1; 

45  venundavi  3a;  venundedi  2.  36.  e)  tradas  1.  f)  h(a)ec  3a.  6.  g)  fecerit^r.  m.  36.  h)  s.  B.  ped.  3a. 
i)  facere  h.  I.  add.  3a.b,   post  in  d.  s.  m.  al.  add.  2  cum  Mab.;    om.  1. 

l)  I.  e.  crines  cum  ipsa  capitis  pelle  detrahere,    si  decalvare  recte  intellexerit  I.  Grimm, 
'Deutsche  Rechtsalterthiimer'  II,  p.  288 4. 


542  VITA  BAVONIS  CONFESSORIS  GANDAVENSIS. 

suum.  Sed  vir  Domini,  ut  erat  eloquentissimus,  quandoque  illuma  persuasit  fa- 
cere  quae  poposcerat.  Diub  ergo  coactus  ac  renitens,  tandem  eius  precibus  de- 
victus,  quod  sibi  iusserat  implevit.  Vinxitc  scilicet  manus  viri  Dei  et'1  caput  to- 
tondit  lignoque  pedes  strinxite  ac  custodiae  illum  publicae  mancipavit;  ibi  *  usque 
in  proximum  exituss  diem  vir  Domini  retrusus  l,  vinctis  pedibus,  perstitit,  diebus  5 
ac  noctibus  flere  non  desinens11  actus  saeculi,  quos  quasi  molem  sarcinae  ante 
oculos  mentis  ponere  consueverat.  Qui  Domini  famulus  tot  virtutibus  plenus  non 
semet  ipsum  exaltabat  intumescens;  sed  tnagis  ac  magis  humiliabatur1,  hordeaciok 
tantum1,  cinere"1  mixto,  contentus  pane  atque  potu  aquae,  quam  ad  mensuram 
bibebat.  Ita  vero  quattuor  fere  mensibus  in  hac  austeritate  Deo  militans,  siceram"  10 
et  vinum  nullo  modo  gustavit;  ibidem  cilicio  tectus  et  cinere,  iuxta  morem  pro- 
phetae2  in  nervo3  pedem  suum  posuerat;  stratum  quoque  eius  erat0  nuda  humus, 
in  quop  parumper  diemq  requiescere1'  solebat.  Vilissimums  autem*  cilicium  super 
stratum  ipsius  expansum  erat,  cinis  desuper  aspersus  et  capiti  illiusu  lapis  sub- 
positus,  cuni  dormiret.  Sic  ergov  sua  membra  dampnaverat,  quae  olim  saeculi  15 
delectatio  inquinavitw.  Magis  autemx  odoramenta  virtutum  Deo  laudabiliter 
C26L39it'  on°erre  studuit  post  conversionem,  quam  in  suis  tabescere  iniquitatibusy,  memorans 
Rom.5, 20.  praeceptum2  apostoli,  qui  dixit:  Ubi  habundavit  delictum,  superhabundeta  et  gratia; 
Eph.5. 8.  et  iterum:  Fuistish  aliquando  tenebrae,  nunc  autem  lux  in  Domino. 

10.    Vir   itaquea  sanctissimusb   Domini  Allowinus   in    hac    retrusione   positus  20 
austeritatem c   atque  inediam  libenter  sustinuit.     Necd  in  hac  afflictionee   obedien- 
tiae  normam f  reliquit,  sed  abbatem  sibi  praelatum  magnopere  poposcit,  ut  ita  eum 
retruderet  super  pavimentum,    ut   si   quando  ad  omnipotentis  Dei  laudes  dicendas 
assisteret,  dextra  levaque  pavimento^  ita  circumseptush  foret,  ne1  declinandi  facul- 
tatem  in  nullamk  partem  haberet,  sed  diebus  ac  noctibus  quasi  in  agone  suspensus  25 
ad  Deum  oraret l ,  ad  ethera  tendens  et  alta  suspiria  trahens.    Quod  et  factum  est. 
Tum111   vir  Domini   magis    ac    magis   ingemiscens   iamque11    caelestem    patriam    an- 
helans,    ministro    sibi   parenti0    praecepit,    ut   lapidem    sibip    afferret.     At   ille  ius- 
sionem  implens,  detulit  laterem  grandem.    Cui  vir  Deiq:  'Adhuc',  inquit,  'maiorem 
perquire1".    Tandemque  lapidem  inventum,    qui  vix  duorum  manibus  vehi  poterat,  30 
detulit   viros    Dei.      Quem   vir   Dei   gaudio    magno   repletus   suscepit,    et   dum  ad 
laudes  Dei  dicendas  assisteret,  ipsum  humeris  portabat. 

I.    Capp.  9.  10.     1.  2.  3a.b. 

Cap.  9.     &)  illi  3a.  b.  b)  p.  Qui  tandem  eius  pr.  victus,   c.  ac  r.  (itens  m.  al.  in  Utura  3a), 

quod  sibi  3a.  b.  c)  vincit  pr.  m.  3b.  d)  om.  3a.  b.  e)  s  ::::::  :  corr.  eius  strinxit  2.  f)  ubi  3a.  b.  35 
g)  sui  add.  3a.  h)  desistens  actibus  3b.  i)  humiliabat  2  (pr.  m.).  3a.  k)  ita  1 ;  hordeaceo  (3b) ; 
ordeaceo  2.  3a.  1)  om.  3b.  m)  ita  3a.b;  p.  cin.  m.  cont.  1.  2.  n)  ita  3a.b;  ciceram,  om.  et 
vinum  1 ;  auste  : :  at :  d  :  :  :  lit : : :  |  : :  ceram  corr.  austeritate  Deo  militans  vinum  et  |  siceram  2.  0)  ita 
3a.b\  n.  erat  1.  2.  p)  ita  1.  3a.b;  qua  2.  q)  ita  1 ;  p.  in  die  3a;  p.  per  diem  2.  (3b).  r)  qui- 
escere  3«.  b.  s)  littera  maior  versum  ducit  2.  t)  bis  scr.  erat.  3b.  u)  eius  3a.  v)  etiam  3a.  b.  40 
w)  inquinaverat  3a.  x)  M.  ergo  studuit  od.  —  off.  post  c.  eius  quam  3a.  b.  y)  ininiquitat.  2. 
z)  preceptorum  3b.         a)  super(h)abundavit  2.  3«  cum  Vulg. ;   et  om.  3a  cum.  Vulg.         b)  autem  add.  2. 

Cap.  10.     a)   autem  3a;    om.  3b.  b)   D.  s.  3a.  c)   austeram  inediam  1.  d)  Nam  3«. 

e)   retrusione  3a.  b.  f)  narmam  pr.  m.  3a ;    non   add.  3a.  b.  g)  pavimenti  3a.  b.  h)  circum- 

sceptus  1.       i)  nec  2.       k)  ita  1.  3«;  in  ullam  2.  3b  (e  corr.).       \)  manus  add.  3a.b.       m)  ita  2.  3a.b;  45 
Cum  1.  n)   ita    1.  2  (pr.  m.);    ad   add.  3a.b.  o)   parenti  —  sibi  pr.  m.  om.  2.  p)   om.  3a. 

q)  Domini  3b;   ait :  A.  (om.  i.)  3a.b.         r)  perquire  : : ,  ras.  re  2.         s)  D.  v.  3b. 

1)  Scilicet  custodia  publica  tentus,   etsi  ipsum  in  cellula  sua  restitisse  auctor  infra  c.  11. 
statuere  videtur.    Magis  sibi  Theodericus  $  27.  constat,  qui  sanctum  post  cruciatus  'in  illa  sua 
nobili    nova   cellula'    receptum,    deinde    rite   reclusum   esse   contendit   die    V.  Id.  Nov.    a.  629.  50 
2)  Iob  13,  27.  3)  Theodericus  addit:  quem  vulgo  cippum. 


VITA  BAVONIS  CONFESSORIS  GANDAVKNSIS.  .r,4.i 

11 a.  Sed  antiquus  hostis  humani  generis  inimicus,  qui  humanurn0  genus 
temptare  non  desinit  maximeque  contra  electos  vim  nequitiaec  suae  exercet,  quia 
quantum  illos  proficere  cernit,  tanto  deterius  invidiae'1  facibus0  accenditur,  prae- 
dictum  virum  Deif  ex  eadem  cella  moliebatur  eicere  diversis  minisg  ac  nefandis'1 
&  imaginibus,  quibus1  eandem  cellam  replere  simulabatk.  Bestiarum  enirn,  volu- 
crum1  et  serpentium1"  diverso  genere  gestiebat  ei  formidinem  ingerere,  ut  saltem 
ita  egrederetur.  Sed  fortissimus  Domini  athleta  quanto  sibi  antiquum"  hostem 
adtentius  vidit  insistere,  tanto  fortius  contra  eum  agonem  suscipiens,  cotidie  cer- 
tare  non  desinit0.     At1'    vero    maligni   spiritus    nihil    suamq    industriam    profecisse 

10  cernentes  confusi  recesserunt,  nihilque  amplius1'  viro  Dei  ingerere  audentes,  eva- 
nuerunt.  Tunc  praefatus  vir  Dominis  magnas  omnipotenti  Domino*  gratias  re- 
ferens,  non  hoc  suis  viribus  deputavit,  sed  Domini"  misericordiae,  quiv  ubique  in 
se  sperantibus  dignaturw  adesse.  Opus  ergo  ceptum  indesinenter  faciens,  manum 
in   aratro    positam   non  retraxit   neque    retro   respexit,    quia    recoluit  a   beatissimo  cf.  Luc.  9,62. 

15  Amando   hunc  euangelicumx  nuntiatum  fuisse  sermonem:    Qui   autem  perseveraverit  Matth. 24, 13. 
usque  in  finem,  hic  salvus  erit. 

12.  Appropinquante  vero  remunerationis  eius  die,  indesinenter  vir  Domini 
Allowinus  in  confessione  Deia  perduravit.  Cum  vero  se  paululum  sopori  dedisset, 
angelum  Domini   in   specie    columbae   superb  se    venientem  conspexit.     Quem  hoc  cf3Ma6tth- 

20  visu  perterritum  statim  divinae  consolationis  gratia  refovet,  atque  totam  cellulam, 
in   qua  idem  vir  Deic   erat,    inestimabilis   suavitatisd  fraglantia   replet l,    ut  palam 
dareture    intelligi    angelum    lucis   et   suavitatis   illuc   advenisse.     Nec   inmerito   ei 
angelus    lucisf    ins    specie    columbae    ostenditur,    quia    simplicitatemh    columbae  cf.  ib.  10, 16. 
gerebat   in    corde,    licet1    astutiamk  serpentis   non    desereret1    in  temptationibus m. 

25  Liquet  enim,    quia  super"  redemptorem    humani   generis  ad  fluenta0   Iordanis  Spi- 
ritus  sanctus  in  specie  columbae  demonstratus  est,  ubi  paterna  vox  auditur  super 
Filium  suum  dilectum,  in  quo  ei  bene  complacuit,  ubi  et  Pater  in  voce,  Filius  in  cf.ib.  3,  n. 
homine,    Spiritus    sanctus   in    columba   totaque  Trinitas   simul   manifeste  declarata 
est;    sine    dubio   etiamp   beato  viroq  Bavoni   ipsa  Trinitas    angelum    in  specier   co- 

30  lumbae  ostendit,  quia  ipse  eandem  Trinitatem  intrinsecus  fixam  in  corde  gerebat, 
certus  sine  dubio,  quia  neque  mors  neque  vita  neque  ulla  creatura  posset  eum 
separare  a  dilectiones   quam  habebat  in  Christo. 

13 a.  Sed  ut  tanti  viri  praecedentium  meritorum  opinio  longe  lateque  cre- 
bresceret,   qui°  sicut  civitas  in  monte  posita  latere  non  potuit,   quadam  die  super  cfMatth- 

35  I.    Capp.  11—13.     1.  2.  3a.b. 

Cap.  11.  a)  numerus  deest,  sed  caput  distinctum  est  1.  b)  hominum  genus  3a.  b.  c)  ila  3a; 
sue  nequitie  exercet  m.  al.  in  litura  3b;    s.  e.  n.  1.  2.  d)    invid(ie  in   litura)  3b.  e)   ita  3a.b; 

a.  f.  1.  2.  f)  Domini  3a.  b.  g)   diversissimis  ac  3a.  h)   ita  3a.b;    i.  n.  1.  2.  i)  que  3b; 

om.  3a.        k)  repleverunt.  B.  3a.  b.        1)  gest.  ei  f.  i.  volu :  rum  (ras.  h?>  et  s.  d.  gen.  3«.       m)  ser- 
40  pentum  (3b).         n)  antiqum  1.         o)  desiit  2.  (3«).         p)  Ut  1.  q)  eorum  3b.         r)  om.  3a.  b  (ubi 

m.  al.  post  ingerere  add.).       s)  Dei  2.       t)  Deo  3a.       u)  m.  D.  3b.       v)  quae  3a.      w)  dignanter  3b. 
x)  sibi  postea  add.  2 ;    e.  s.  sibi  praedicatum  fuisse  3a.  b. 

Cap.  12.    a)  Domini  2;    om.  3a.         b)  in  litura  3b.         c)  Domini  3«.         d)  ita  3«;    r.  s.  fla- 

grantia  3b;  r.  f.  s.  1.  2.  e)  detur  3b.  f)  pacis,  m.  al.  superscr.  vel  lucis  2.  g)  in  sp.  m.  al. 

45  add.  3b.        h)  ita  3a.b;  c.  s.  1.  2.         i)  et  3a;  om.  3b.         k)  (astuti  m.  al.  in  litura)&m  3b.        1)  de- 

serebat  3a.  b.       m)  m.  al.  superscr.  vel  cogitationibus  2.        n)  (s.  om.)  redemptori  3a.  b.       0)  ita  3a.  b ; 

I.  f.  1.  2.         p)  om.  3a.  b.         q)  deinde  circa  8  litt.  ras.  3b.         r)  c.  sp.  1.         s)  Dei  add.  3a.  b. 

Cap.  13.     a)  om.,  sed  caput  distinctum  est  1.         b)  ita  1.  3a.  b;  qui(a  al.  ut  videtur  m.  add.)  2. 

1)  Cf.  Gregorii  M.  Dial.  IV,  14:    tanta   illic   fragrantia   odoris    aspersa   est,    ut 
50  omnes  —  —  inaestimabili  suavitate  replerentur. 


544  VITA  BAVONIS  CONFESSORIS  GANDAVENSIS. 

se  vexilluma  sanctae  crucis  deb   caelo  descendisse  vidit,   ut   tanto  ei  fidesc   de  re- 
muneratione    augeretur,    quanto    magis    acd    magis    caelestibus   optutibuse    dignus 

cf.Matth.7,7.  f oret ;  et  tanto  securior  aperiret*  pulsanti  Domino  ostium,  quanto  cognovisset 
indicia  sibi  certa  fuisse  a  Domino  ostensa.  Sed  vir  Domini  nihil  dubitans,  nihilg 
hesitans,    cum    ineffabili11    gaudio    dissolvi    concupivit    et    ad1     Christum    pergere.  5 

cf.Luc. 22,42.  Illud  tamen  indesinenter  aiebat:  'Domine,  non  mea  voluntas,  sed  tua  fiat'.    Audenter 
Su'st  2^9   inquio :   Licet  ei  ratio  temporis  non  praestaretk  martyrium,  gloria  tamen  martyris  non  ca- 

ib.  2, 11—13.  rebit ;  quia  voto  atque  virtute  potuit  esse  marty r  et l  voluit.  In  semet  ipso  vero 
sponte"1  omnes  poenas  atque  supplicia  suscepit,  quibus  plerumque  humana  cedit  in- 
firmitas,  et  a  confessione11  Domini  non  recessit,  immobilis  perseverans  in  opere  10 
mandatorum  Domini,  ita  ut  ulceribus  congaudens  et  cruciatibus,  quelibet  inter  tor- 
menta  rideret.  Sed  quanquam  gladio0  persequutoris  minime  truncaretur, 
implevitp  tamen  sine  cruore  martirium.  Quas  ille  pro  spe  aeternitatis  humanorumq  do- 
lorum  non  pertulit  passiones1'  fames,  vigiliis,  nuditate,  ieiuniis,  opprobriis*  invidorum, 
insectationibus  improborum,  cura  infirmanti  u  m  ,  sollicitudine  periclitanti  u  m  s  ?  Quo  enim  15 
illeu  dolente  non  doluit,  quo  scandalizantev  non  ustus  est,  quo  pereunte  non  gemuit? 
praeter  cotidiana  illius  adversum  humanae  spiritualisque w  nequitiae  diversa  certamina, 
dum  in  eo  variis  temptationibusx  appetito  exuberaty  fortitudo  vincendi,  patientia  ex- 
pectandi2  et  aequanimitas  sustinendia,  veluti  Domino  sibi  ingeminanteb  semper : 
cf.Matth.  'Gaude  et  exulta,  quoniam  merces  tua  copiosa  est  in  caelis0'.  20 

14.  Operae  praetium  est  et  illud  inserere  lectionia  huic,  qualiter  beatus  vir 
Allowinus,  qui  ex  ortu  nativitatis  suae  a  dilectione  vocatus  est  Bavo,  de  hac  luce 
migraveritb.  lgitur  sanctissimus  atque  religiosissimus  vir  Domini  Bavo  post  con- 
fessionem0  penitentiae,  quam  a  beato  Amando  pontifice  perceperat,  annisd  tribus 
praeter  quadraginta  dierum  abstinentiam  quame  explevit,  Domino  annuente,  sagaci  25 
studio  mirificoquef  effectu  in  hoc  saeculo  propter  regnum  caelorums  militavit. 
Plenus  namque  virtutibus  et  sanctitate  intellexit  virh  Deo  plenus  ultimum  sibi 
Sulp'3Se7'  appropinquare  diem.  Qua  de  re  nuntiavit  abbati  et  fratribus  sui  monasterii  dis- 
solutionem1  sui  corporis  imminere  ac  quendam  presbiterumk  fidelem  longe  a  se 
positum  nomine  Domlinum1  evocari  voluitm  Turholtensis11-1  monasterii,  quia0  30 
cupiebat  eius  perfrui  colloquiis.  Multum  namque  itineris  eratp  spatium  atque 
vastae    solitudinisq    densorum    lignorum    saltus    occupaverat    iter    quod    erat   inter 

1.    Cap.  13.  14.     1.  2.  3«.  b. 

Cap.  13.     a)  ita  3a.b;  s.  v.  1.  2.        b)  e  3a.        c)  ita  3a,b;  de  r.  aug.  f.  1.  2.        d)  ita  3a.b; 
ac  m.  om.  1.  2.         e)  ita  3a.b;    d.  f.  0.  1.  2.         f)  ita  3a.b;   p.  D.  o.  a.  1.  2.         g)  nil  3b.       Ji)  ita  35 
3a.b;  g.  i.  1.  2.  i)  ita  3a.b;    p.  ad  Chr.  1.  2.  k)  ita  3a.b;    m.  non  praestiterit  1.  2;    non  po- 

tuerit  praestare  m.  Sulp.         1)  ut  3b.         m)  (sp.  om.)  susc.  0.  p.  a.  s.  3a.  b.         n)  ita  3a.  b  cum  Sulp.  • 
D.  c.  1.  2.        o)  ita  3a.b;    p.  gl.  1.  2.         p)  ita  3a.b  cum  Sulp.;    s.  cr.  t.  i.  m.  1.  2.  q)  ita  3a.b 

cum  Sulp.;   d.  h.  1.  2.  r)  passione  fames  3b.  s)  fame  —  periclitantium  om.  2.  t)  ita  3a.b 

cum  Sulp.;  inv.  0.,   impr.  ins.  1.        u)    d.  i.  3a.       v)  scandazante  1.        w)  spiritalisque  3b.       x)  certa-  40 
minibus  3b.        y)  exsuperat  Sulp.        z)  expact.  corr.  expect.  1.        a)  et  add.  1.  2  (sed  eras.) ;  v.  om.  3a; 
s.  v.  om.  3b.         b)  ita  1 ;    i.  s.  m.  al.  corr.  s.  i.  2 ;    inquiente,  om.  semper  3a.  b.         c)  cglo  2. 

Cap.  14.  a)  h.  1.  3b.  b)  migravit  3b.  c)  ita  3a.b;  p.  c.  1.  2.  d)  annorum  trium  3«.  e)  et 
add.  3b.  f)  mirifico  (e  corr.  mirico  3b),  om.  que  3a.  b.  g)  Christi  3a.  b.  h)  vir  Deo  pl.  om.  3a. 
i)  ita  3a.b  cum  Sulp. ;   c.  s.  d.  1.  2.  k)    f.  pr.  2;   f.  om.  1.  1)  Domilinum  3a.b  (ubi  mi  eras.).  45 

m)   fecit   3a.  b.  n)    Thurolt.   m.  al.   corr.    Thurholt.   h.  I.  2.  0)    concupivit   3a.  b.  p)    i.  sp. 

intererat  a.  3a.  b.        q)  ac  add.  3a.  b. 

■ 

1)  Thourout  monasterium,  unde  Turholtensem  pagum  olim  deduxerunt,  quem  falsa  lectione 
ortum  esse  probavit  C.  Piot,  'Les  pagi  de  la  Belgique'  p.  37. 


VITA   IlAYONIS  CONTKNSORIS  GANDAVENSIS.  545 

celhmi  beati  viri  et  monasterium  Turholtense,  in  «|u« »  presbiter"  praefatus  mora- 
batur.  Tanderab,  arcessito  ministro,  ad  memoratum6  presbiterum  ire  praecepit. 
At  ille  obedientiam  non  rennuens  ei  viam  qua  pergeret  minime  sciens,  cepit  iter 
agere  nesciusd  sibi  iniunctum.  Sed,  angelo  Domini  comitante,  ad  eundem  [>res- 
o  biteruni  sub  omni  celeritate  pervenit,  et  per  vastam  solitudinem  rectissimo  tramite 
utrique  ad  virum  Dei  incredibili  festinatione  pervenerunt.  Quo  viso,  vir  beatis- 
simus  magno  repletus  est  gaudio  eique  pfaecepit,  ut  curam  gereret6  funeris  sui. 
Cumque    caelesti*   patriae    indesinenter    anhelaret    et   a    colloquiis    divinie   non  Snip.Sey. 

1  l  '  ep.  3,  14. 

cessaret,  oculis  ac  manibus  in  caelum  semper  intentus,  invictum  ab  oratione  spiritum 
o  non  relaxaret K',  corpore  et  sanguine  redemptoris  nostri  se  muniens,  sanctam 
animam  carne  solutam1  die  primoh  mensis  Octobris  -  reddidit1  onmipotenti  Domino,  Oot.i. 
poli  aula  cum  ineffabili  triumpho  exceptus.  Statimque  virgini  beatissiniae  Ger- 
trudikts  cum  aliis  virginibus  secum  commorantibus  longe1  a  se  positis  spiritus 
ipsius  apparens111,  iubet  sibi  vestimenta  niitti  ad  sepeliendum  corpus  suum ;  quod 
5  etn  factum  est. 

15.  Cumque  funeris  illius  officium  expleretur,  mulier  quaedam,  quae  multo 
iam  tempore  a  daemonio  vexabatur,  glebam4  sancti  viri  tetigita,  et  statim  sanab 
facta  est. 

10.    Alius  namquea   freneticus  male  a  daemonio  vexabatur.     Qui  ut  pervenit 
o  ad  viri  Dei  sepulcbrum,    Domino    annuente  pristinam  recepit  sanitatem,    acsi  nullam  v.An»ndi 
antiqui    hostis  pertulisset    lesionemb.     Multac    quidem    et    alia    sunt  quae  per  eum  Do-  ib.c. 26. 
minus    operari    dignatus    est,    quae    nobis    incognita'1    sunt    ete    Deo    nota.      Quod    si 
omnia  quae  de  eius  gestis*    comperimus  vellemus8'    persequi'1,    dies,    ut    opinor 
ante    quam    sermo    cessaret1.     Pauca    e    pluribus    dixisse    sufficiat,    ne    studiosis  v- Arnuln 
5  lectoribus  et  ad  alia  festinantibusk  fastidium  ingerere  videamur.     Sepultus  namque  v.Amandii.i 
est  vir  Dei  cum  magnifico  honore    in    loco    qui    dicitur  Gandavum1    castrum,    cuius 
nunc  cenobium  aperte   vocatur  Ganda.    Ubi  multa   fidelibus111    praestantur   orationum  vAmandni' 
eius    beneficia,    et    laudatur11    ab    omnibus    nomen    domini0    Iesu    Christi ;    cui    est    cum 
aeterno1'  Patreq  et1'  Spiritu  sancto  virtuss,  honor,  gloria  et*  imperium,  laus  et  potestas11 
o  per  infinitav   saecula  saeculorum.     Amenw. 

/.    Ccipj).  14— 1G.     1.  2.  3a.b. 

Cap.  14.   a,)ifa3a.b;  praef.  m.  presb.  1.2.       b)  ita  1 ;  Tandem  accersito  2 ;  Tandemque  accersito  3a.  b. 

c)  ita  3a.b;  pr.  m.   1.  2.         d)  perficere  volens  officium  add.  2  cum  Mab.        e)  ita  Ba.b;  f.  s.  «-.  1.  2. 

f)  Cumque  ad  caelestem  patriam  3a.b.         g)  ita  1.  2;    mutaret  Sa.b;   relaxabat  Sulj).         h)  o»t.  Sa.b. 

5  i)  om.  1 ;    D.  omnipo  ::::':  pol  :  : :  |  la    (i.  e.  omnipotenti  poli  aula,  om.  reddj  corr.  D.  o.  r.  in  p.  a.  2. 

k)  Gherdrudi  Sb.         1)  longius  Ba.  b.         m)  m.  al.  suppl.  Sb;    om.  3a.         n)  ita  3a. 

Cap.  15.     a)  tegit  pr.  m.  3b.         b)  ita  3a.b\    f.  est  s.  1.  2. 

Cap.  16.     a)  quoque  2.  b)  (lesionem  mul  m.  al.  in  litura)ta.  3b.  c)  caput  h.  I.  disUnctum 

est  2.  d)  s.  i.  3a.  e)  sed  3«.  f)  virtutibus  3a.  b.  g)  velimus  3«.  h)  corr.  prosequi  2. 

:0  i)  ita  1.  2;  cessabit  V.  Amandi ;  finiretur  3b;  finietur  3«.  k)  properantibus  3a.b.  1)  Ciandivum  3a. 
m)  fidelium  1.  n)  ibi  add.  3a.b.  o)  nostri  postea  add.  2.  p)  coetcrno  2.  q)  una  add.  1.  2. 
r)  om.  3b.  s)  om.  3«.  t)  et  —  potestas  o»i.  3a.  u)  m.  al.  in  litura  1.  v)  per  aeterna  s. 

(saeculorum  om.),  3a.       w)  subscr.  Explicit  vita  sancti  Bavonis  confessoris  2;  Mir.  Bavonis  sequuntur  1.  2. 

i 
1)  Cf.   Grerjorii  M.  Dialog.  III,   1    et  IV,   14:    sancta    illa    anima    carne    soluta    est. 

15  2)  Annum  Theodericus  §  42   (A A.  SS.  I.  I.  p.  251J  ita  definivit :   gloriosa  assumpcio  Kalen- 

darum  Octobrium    die  primo,   anno  a  conversione    sua  quadraginta  dies  minus  de  tercio, 

dominicae    incarnacionis    sexcentesimo    tricesimo     primo ,    Heraclio    Romanum    imperium, 

Martino   universalem  amministrante  pontificatum.  3)  Consobrinus  ipsius  Bavo  ab   Othel- 

Jmhlo  appellatus  est ;  cf.   'N.  Arch.'  VIII,  p.  370.  4)  I.  e.  corpus.     Perierus. 

SS.  R.  Meroving.  IV.  09 


546  VITA  BAVONIS  CONFESSORIS  GANDAVENSIS. 

II. 

INCIPIT*  PROLOGUS  IN  VITAM  SANCTI  BAVONIS\ 

Postquam  Dominus  et  salvator  noster  vineam  —  — 

Sed  quia  stultum  est  ante  historiam  effluere,   obtrectancium,  quos  nullos   fu- 
turos  non  putamus,  meras  neniasc   et   caninam  facundiam  non  curamus  magnopere,  5 
adversus  quos  nosd  facile   tuebuntur   et  fratrum l    quorum    me,    ut   haec   auderem, 
coegit  imperiosa  auctoritas    et   semper   imperterrita  obediencialis  caritas.  — ■  —  — 
—  utile  locutus  sit. 

INCIPIT*  VITA  SANCTI  BAVONIS  CONFESSORIS. 

Gloriosus  Dei  athleta  Allowinus  cognomento  Bavo  ante  saecularia  tempora  10 
praeelectus  et  praedestinatus  a  Deo,  Francorum  principum  genus  et  Austrasiorum 
ducum  heres,  Gallia  Belgica  pago  Hasbaniensib  loco  haud  obscuro  natus  et  alitus 
est,  Pelagio,  qui  beato  Gregorio  praeseditc,  universalem  pontificatum  amministrante, 
Iustino  minore  in  sceptris  agente,  Franciae  monarchiam  Clodoveo  gubernante.  Pater 
eius  Filolfus,  mater  Adeltrudis  dicta  est.  ■ —  ■ —  —  15 

Quis  enim  siccis  oculis  pertranseat  regna  —  signum  desolacionis  —  in  se 
divisa,  populorum  quasi  maris  commociones,  lapidumd  sanctuarii  in  capite  omnium 
platearum  dispersionese  ?  Dispersi  sunt  heu!  lapides  sanctuarii,  quia  qui  dice- 
bantur  episcopi,  confractis  et  venumdatis  ovilibus  Christi,  commissas  oves  oppo- 
cf.ioh.10,12.  suerunt  lupis  et  in  fugam*  versi  sunt,  non  pastores  sed  mercenarii.  In  exemplum  20 
sunt  ecclesiae  manu  eorum  combustae,  altaria  sanguine  humano  cruentata,  mo- 
nachorum  examina,  pars  captivata,  pars  proturbata»,  ius  et  lex,  omnia  confusa. 
Et  quia  quorundam  hominum  peccata  manifesta  sunt,  praecedencia  ad  iudicium, 
cf.ib.2,10.  cum  inebriati  fuerinth  sanguine  aliorum,  laqueos  alterutrum1  tendunt;  ink  invicem, 

quod  vel  dictu  nefas1    est,  episcopi  supplantant  et  supplantantur,  captivant  et  cap-  25 
tivantur,    ut  liquido    pateat,    quia  suorummet   manibus   ira  Dei   desaeviens  in  reos 
ulciscitur.     Ipsa   Romanae    dignitatis   virgo    praevaricata   abiit   retro   et   in    diebus 
cf.Ezech.  nostris  fractae  sunt  mammae  pubertatis"1  eius.    Non  est  dux  neque  sacerdos  neque 

•iOj  o. 

cf.Luc.21, 24.  locus  sacrificii,  Iherusalem  calcatur  a  gentibus,  quia,  qui  faciat  bonum,  est  nullus. 

Hier.  ep.  Miseri    Israhelitae ,     in    quorum     comparation  e    Nabugodonosor     servus    Dei    scribitur n  !  30 

Quibus  autem  inter  tot  mala  vix  aut  nullo  modo  vivere  licet,  quoniam  dicere  aut 

scribere  aliquid  libet?     Quod  solum  restat,    sanctos  Dei  patres0   et  patronos  nobis 

paremus,  quorum  felici  remigio  mare  huius  saeculi  enavigemus,    et   qui   pro  reatu 

cf.  Matth.  iam  mergimur,  ex  beneficio  omnipotentis  manus  relevemur,  quae  verbo  ventos  sedare 

8,  26. 

et  tranquillitatem  nutu  potest  imperare.     Ad   quod    obtinendum    beatus  Bavo  me-  35 
dius  constituatur :    Bavo   in  corde,    Bavo  semper  sitp  in  ore;    ipse    defensor  et  pa- 
tronus,    ipse    apud    omnipotentem   iudicem    intercessor  sit  continuus,    qui    me  haec 
cum  devocione  scribentem,  te,  christiane,  intueatur  cum  fide  legentem2. 

II.    Prolog.  et  V/ta.     1.  2. 

Prolog.     a)  om.  2.         b)  confessoris  add.  2.  c)  nennias  1.         d)  no  2.                                         40 

Vita.     a)  om.  2.        b)  Hasp.  1.        c)  ita  2;  praesidet  1.        d)  lapides  1.        e)   dispersiciones  1. 

f)  fusam  1.           g)   perturbata  2.           h)  a  add.  2.  i)    alterum  1.            k)   om.  1.           1)  nephas  2. 

m)  ubertatis  1.         n)  scribit  1.         o)  preces  1  (?).  p)  B.  sparsit  1(?). 

1)  Scilicet  Gandavensium.  2)  Sulpicii  Severi  epist.  3,  21:  Illinc  nos,  ut  spero,  custo- 

diens,  me  haec  scribentem  respicit,  te  legentem.  45 


VITA  DESIDERII  CADURCAE  URBIS 

EPISCOPI. 

Uesiderius  e  sodalibus  iunioribus  contubernii  ittius  aulici  Chlothario  regnante  flo- 
rentis,    ex  quo  optimi   aevi  iJJius  episcopi  exorti  sunt,   uncle  iterum   iterumque  ad   illud 

5  revertamur  necesse  est,  origine  Aquitanus,  in  territorio  Albigensium1  possessiones  paternas 
habebat,  sed  soJum  natale  Obrege  ei  atfribuitur2  oppidum  fere  ignotum,  in  confinio  Nar- 
bonensis  provinciae  situm.  In  paJatio  ChJotharii  regis  a  pueritia  enutrifus  '6,  cui  summa 
rerum  per  totam  GaJliam  a.  613.  obvenerat,  cursum  honorum  transcurrebat  nobiJium 
Francorum  crfque  etiam   fratres   eius  Rusficus  et  Syagrius  comitatui  principis  adscripti 

10  erant*.  Hi  ante  eum  paJatio  reJicto  magistratum  aclepti  sunt  aJter  ecclesiasticum,  alter 
pubJicum.  Rusticus  ordinem  eccJesiasticum  eligens  eccJesiae  Cadurcae  postremo  episcopus 
creatus  est,  qui  in  actis  conciJiorum  a.  626/7.  affcrtur,  decessor  vero  cius  a.  614  5.  Sya- 
grius  post  diutina  et  famiJiaria  regis  contubernia  comes  AJJngensis  constitutus  est  atque 
etiam  praefectura  MassiJiae  eidcm  attribuitur^.    Desiderius  airfcm  in  comitatu  pcrmansit 

i5  summa  fide  honoratus;  rex  enim  thesauros  suos  opidentissimos  summamque  palatii 
supeJJectdem  ei  commisit,  ut  ittata  reconderet,  debita  vero  voJuntate  domini  sui  soJrercJ 7. 
Thesaurarius  igitur  regis  annis  iuveniJrfms  constitutus  inter  optimates8  iam  enumerabatur. 
Dagobertus,  postquam  Austrasiam  septentrionaJem  a.  623.  regendam  suscepit,  toti  regno 
in  Jocum  patris  a.  629.  ex.  succedens,    Chairiberto   fratri   res   novas  molienti  prorinciae 

20  Aquitaniae  partem,  sciJicet  cum  aJios  pagos  tum  Cadurcinum,  tradidit,  quantum  ad  vitam 
privatam  degendam  sufficcre  ei  potuissetlJ,  qui  triJms  annis  post  mortuus  est10.  Apud 
Dagobertum  Desiderius  adoJescens  eunclem  atque  apud  patrem  honorem  obtinebat,  intima 
cum  eo  coniunctus  famiJiaritate.  Tradunt  autem  Syagrio  defuncto  etiam  praefecturam 
MassiJiensem  ipsi  a.  629.  commissam  esse,   ita   ut   iam   utroquc  munere  functus  esset  et 

25  thesaurarii  in  aula  et  hoc  MassiJiae11.  De  thcsaurario  quideni  dubitari  nequit,  nam 
Dagobertus  ipsc  eum  ita  appellavit  in  episkdis  iJJis  ante  ordinationem  eius  datis12 ;  de 
magistratu  vero  MassiJiensi  iJji  altum  est  silentium,  unde  vereor,  ne  falso  ei  imputatus 
sit  splendoris  causa.  Huc  accedit,  quod  qui  provinciam  MassiJiensem  tunc  gubernabat 
Philippus  patricius  nobis  bene  cognitus  cst.    Eum  enim  BertegyseJus  ahbas,  qui  coenobio 

30  1)  V.  Desiderii  c.  35.        2)  Vide  ib.  c.  1.  et  ea  quae  ad  hwic  locum  adnotavi.        3)  Cf. 

epistulas    Desiderii    ad   Abbonem    ep.    Mettensem    (I,  9)    et    Abbonis    ad    illum    (II,    13/,    ed. 

W.  Arndt,   MG.    Ep.  III,  p.   193  sqq.      De   mdritis    v.    Waitz,    'VG.'    II,  2,   p.   108 :i  sqt/.; 

E.   Vacandard,    'La  ScoJa   du  paJais  Mdrovingieu'  ('Revue   des  questions  hist.'   1897,  tom.   61, 

p.  498;.       4)  Ep.  I,  10.        5)  Concitia  ed.  Maassen  I,  p.  201.   191.        6)  V.  Desiderii  c.  1.  2. 
35  7)  Ib.  c.  5.  8)  'Desiderio    optimate'    litteras   inscripsit  Verus   ep.  Rutenus,    nepotes   ei   com- 

mendans  (Ep.  III,  213;.  9)  Fredeg.  IV,  57.  10)  16.  c.  67.  11)  V.  Desiderii  c.  7. 

12)  Ib.  c.  13.  14. 

69* 


548  VITA  DESIDERII  CADURCAE  URBIS  EPISCOPI. 

S.  Victoris  Massiliensi  praefuisse  videtur1,  propter  ministeriales  retentos  apud  regem 
accusavit,  Desiderio  thesaurario  inter  a.  629.  ex.  et  630.  Apr.  epistulam  scribens,  id  legato 
suo  in  placito  regio  assisteret,  atque  de  pueris  intcrrogans  ad  opera  dominica  per  eundem 
requisitis,  quomodo  regi  satisfccisscnt.  Desidcrius  igititr  tunc  in  aula  versatus  et  abbati 
cuidam  contra  patricium  assistere  rogatus  praefecturam  Massiliensem  gessisse  nequit*;  s 
palatino  potius  ministerio  functus  ad  opcra  dominica  pueros  conscripsit,  scilicet  eos  qui 
ad  servitium  regium  accommodandi  erant8.  Attamen  eum  tot  annos  continuos  in  aida 
constitisse  neque  interdum  abfuisse  vix  verisimile  est  atque  ex  ea  qitam  ad  Sallustium 
episcopum  Agennensem  (I,  1)  dedit  epistula  intellegitur,  reversum  eam  ab  optimatibus  et 
principibus  ea  amicitia  receptum  csse,  qua  anfea  inter  se  coniuncti  essent,  atque  ad  Fla-  io 
vadum  inprimis  se  applicuisse,  eundem  sine  dubio,  qui  maior  domits  Burgundiae  a.  642. 
creahts  est. 

Inter  illecebras  aulae  degenti  filio  Herchenefreda  mater  sollicita  consilia  sahtbria 
dare  non  deficiebat^,  at  conversutioni  bonae  studeret  malaque  opera  neque.  ipse  fa- 
ceret  neque  approbaret,  ut  regi  fidelis  esset  et  contubemales  diligeret.  Species  qaae  in  15 
palatio  ei  necessariae  essent  mittere  parata  erat,  ubi  primum  sibi  indicatac  essent. 
Interim  alterum  quoque  filium  deflebat  Rusticum  episcopum,  qui  a  perfidis  ecclesiae  pro- 
priae  incolis  interfectus  patrem  fratremque  secuhts  est  morte  ereptos.  Orbata  mater  filium 
qui  sibi  solus  iam  supererat  Desiderium  implorabat,  ut  causam  persequeretur,  isque  quam 
apud  regem  habebat  auctoritatem  totam  interposuisse  videtur,  nam  terribilibus  praeceptis  20 
promulgatis  in  reos  animadversitm  est,  qui  alii  exilio  damnati,  alii  perpetuae  servituti 
addicti,  alii  truncati,  alii  interempti  sunt5. 

Quanta  sollicitudine  Herchenefreda   commota   esset,   ne  Desiderius  fratrum  solaciis 
perditis  se  ipsum  perderet  animaeque  periculum  in  conversatione  aulica  faceret  votaque 
ea  acl  irritum  redigeret,  quae  Deo  olim  pro  eo  spoponderat c',  ex  epishtla  7  intellegihtr  ad  25 
ipsum  tunc  data.    Interim  nuntiatum  est  episcopum  urbis  Cadurcae  euni  loco  fratris  de- 
functi   elechtm   esse,   ita   ut  curis  iam   omnibus  mater   liberata  esset.      Chlotharius  II. 

1)  Nescio  qua  de  causa  Cadurcum    eum   habuerit  MabiUonius,   Ann.  ord.  S.  Benedicti  I, 
p.  358.  2)  Epistula  II,   2,  cum  V.  Desiderii  c.  7.  conciliari  non  potest,  unde  huius  auctori- 

tatem   abiciendam   esse    censeo.      E   contrario   F.   Kiener,    'Verfassungsgeschichte    der   Provence'  30 
fl900y'  p.  256,    biographo    fidem   attribuens  Syagrium   Desideriumque   praefectis   Massiliensibus 
inseruitj  Philippo  patricio  seposito.    Neque  de  vicedominis,  qnos  sub  patricio  officio  functos  esse 
voluit,    cum    eo    convenio.      Chartam   enim    S.    Victoris   Massiliensem    (Cuerard,   'Cartulaire   de 
S.  Victor  de  Marseille'  I,  p.  43 — 46/,  ex  qua  unum  eruisse  sibi  visus  est,  parum  intellexit  atque 
ex  uno  plures  colligens  fundamento  omni  sese  privare  videtur.     Litigabatur  autem  inter  monaste-  35 
rium  S.  Victoris  Massiliense  et  patricios,  sicut  Desiderii  aevo  inter  Bertegyselum  et  Philippum, 
de  villa  quadam,  quam  Nemfidius  patricixts  uxorque  eius  Adaltrudis  illi  dono  dederant,  patriciits 
vero  Antenor  abstraxerat.     Metrano  et  Abbo  patricii  eam  in  beneficium  concesserant ;  concessio  vero 
illa  'pro  causa  (lege  'casa' ,  ut  supra  'ad  ipsam  casam  Dei  sancte  Marie  vel  sancto  Victore  Massi- 
liense' ;   etiam  G.  Waitz,  'VG.'  IV,  p.  1842,    n.  2,    de   hoc   loco   dubitavit)   Massiliense  sanctae  40 
Mariae   et   sancti   Victoris'    ab   eis    facta   erat,    non  proprio  iure.     Karolus  enim  maior  domus 
eam  monasterio  restitui  iusserat,  pro  quo    fad  partes   supradictae  aecclesiae')  Ansemundus  vice- 
dominus    Massiliensis ,    scilicet    episcopi ,    ut    alias,    ordinante    Abbone   patricio    eam    descripsit 
eodemque  consentiente  vel  cedente  et  tenuit  et  omnem  censum  inde  recep^t.     Polyptychon  episcopus 
ipse  penes  se  habebat,    cum  denuo  ereptam  eam  vindicabat  regnante  Karolo  M.     Cf.  Martene  et  45 
Durand,  Ampl.  coll.  I,  col.  41;   H.  Brunner,    'Forsch.  z.   Gesch.  d.  deutsch.  u.  franz.  Bechts' 
p.  69.  3)  Cf.  E.  Vacandard,    'Saint  Ouen  avant  son  episcopatf  ('Bevue  des  questions  histo- 

riques'    1898,    LXIII,   p.  26J.  4)    Herchenefredae   epistulas   tres  V.    Desiderii   c.  9 — 11. 

continet.  5)  Ib.  c.  8.  6)  Ib.  c.  10.  7)  Ib.  c.  11. 


VITA  DESIDERE  CADURCAE  URBI8  EPISCOPI.  549 

edicto1  sanxerat,  ut  episcopus  de  palaiio  non  eligeretur,  nisi  qui  merito  personae  </  <loc- 
trinae  commendaretur.     Ee   uera   mores  optimi  in   Desiderio  reperiebaniur,   </«<  quamvis 

ex  optimatibus  cssct,   tamcn,   religionis  cultu  et  conversatione  sacerdotali  a/ut  monastica  a 

pueritia  eminuerit.    Episcopi2  a/utem  a  civibus  et  cleHcis,  inter  quos  abbates,  scilicet  archi- 

5  diaconus  cum  aliis  presbyteris  diaconisque,   principatum  tenebant,   tunc  eligebantur  atque 

conscnticufc  rc</c  a  metropolitano  ordinabantur.  Fraecesserat  igifur  civiuiii  abbatumque 
consensus  atquc  suggestionez  tradita  a  rege  postulabant,  ut  episcopus  ille  sibi  institue- 
rctur.  Dagobertus  licet  virum  palatio  suo  necessarium  aegre  dimitteret,  tamen  et  ipse 
consensum  dedit,   cum  thesaurario  suo  dignior  episcopus   reperiri  nequiret.     Itaque  epi 

10  scopis,  ducibus,  cuncto  populo  iutru  Galliarum  fines  constituto  a.  VIII.  regni  sui,  i.  e. 
630.  p.  Chr.,  die  8.  Aprilis,  scilicet  i/iso  clie  paschali,  praeceptum4  dedit,  t/ccernens,  ut 
acclamante  clero  populoque  in  urbe  Cadurca  ille  consecraretur  et  pontificati  benedictione 
sub/imaretur.  Eam  aii/cui  curam  Sulpido  episcopo  Biturigo5  commisit,  a  quo  convpro- 
vinciales  convocandi  erant,  ut  et  illis  et  rege  ipso  praeseniibus  Desiderius  scmcta  paschali 

i5  sollemnitate  canonice  ordinaretur6.    Ceterum  cum  Chairiberto  pagus  Cadurcus  tunc  com- 

missus  esset,  nou  liquet,   quo  iure1  Dagobertus  rex  cle  episcopo  ordinando   ibi  statuere 

potuerit,  nisi  conieceris  summam  potestatem  al>  ipso  sibi  reservata/m  esse,  atque  duplicem 

Chairiberti  condicionem  et  regiam  et  privatam  recte  distinxisse  videtur  Fe/ix  Dahns. 

Cum   rege   comitatuque  Desiderio   omncs   erant  amicitiae   necessitudines  neque    ad 

20  Cadurcos  suos  abiens  eas  deseruif,  sed  potius  pro  ecc/esia  sibi  commissa  excoluit,  cumquc. 
litcs  ecc/esiasticae  in  au/a  tunc  diiudicarcntur,  per  titferas  missosque  di/ujentcr  eis  ute- 
batur,  ita  ut  patronum  potentiorem  popu/us  vix  nancisci  potuisset.  Si  actio  ecc/esiae  suae 
in  aula  instikda  erat,  non  so/um  ad  regem,  sed  etiam  acl  totam  cohortcm  eius,  inpriniis 
maiorem  domus,  scripsit,  id  sa/uti  Cadurcorum  prospicerent.     Ea   de  causa  Dagobertum 

25  frequcntcr  adiit,  'recordationem  contubernii  et  dulcedinem  auspicatae  pubertatis'  rcnovans, 
eumque  admonere  ausus  est,  ut  causa  soUertissime  deliberata  in  eam  sententiam  disce- 
deret,  quo  iustitiam  vergere  perspexisset9,  nimirum  in  Cadurcos  suos.  Post  regis  niortcm 
a.  639.  Sigibertus  fdius  in  patroni  /ocum  cooptabatur,  ut  quos  iUe  pie  enutrivisset,  rigor 
ipsius  aequo  animo  ferret l0,  ncque  spem   fefellit  optiinam,   nam   muneribus  acceptis  dili- 

30  gcnter  ad  effectum  perduxit  quae  sibi  iniuncta  erant  mandata,  dignumquc  episcopum  iudi- 
cavit,  quem  de  rebus  publicis  certiorem  faceret,  sci/icet  patriae  gentes  pacifico  ordine  sibi 
oboedire,  barbaras  etiam  pacatissimas  essen.  Potentissimos  i/los  viros,  quorum  consilio 
Dagobertus  potissimum  nsus  erat,  Pippinum  sci/icet  maiorcm  domus  et  Arnu/fum  cpi- 
scopum   Mettensem,   Desiderius  valde  venerabatur   gratiamque   apud  eos   iniif   atque   iis 

35  defunctis  iterum  fi/ios  eodem  modo  ambivit,  ut  ecc/csiae  suae  ncgotia  eo  faci/iits  inter- 
ventu  eorum  expedire  possct.  Ea  Grimoa/do  commendavit  maiori  domus  a.  643.  confir- 
mato,  petens,  ut  genitoris  gratiam  erga  se  conservaret ;  pro  iisdem  apud  Ch/odu/fum 
/aboravit,  Arnu/ft  patris  cius  memoriam  ce/ebrans,  ne  benedictionum  ipsius  oblivisceretur 
neve  S.  Stephani  Cadurcorum  patroni12.     E  sodalibus,  qui  post  conversationem  au/icam 

40  episcopi  creati  idem  atque   ipse  curriculum  vitae  confecerant,    Abbo   Arnidfi    successor 

1)  MG.,  Capitularia  I,  p.  20.  2)  De  electione  Desiderii  v.  E.  Vacandard,  'Les  dections 
ipiscopcdes  sous  tes  Merovingiens'  CRevue  des  questions  historiques'  1898,  LXIII,  p.  369  sqq.). 
3)  V.  Desiderii  c.  12.  4)  Ib.  c.  13.    Cf.  dissertationem  quam  inscripsi  'Zur  Chrono/ogie  der 

Meroivingischen  Konige'   ('Forsch.    z.  Deutsch.  Gesch.'  XXII,  p.  467J.  5)    Supra  p.  364. 

45  6)  Indiculum  regis  ad  Sulpicium  V.  Desiderii  c.  14.  continet.  7)  De  hac  difficultate  dispu- 

taverunt  H.  Valesius,  Res  Franc.  III,  p.  143;  Pagi,  Critica  a.  629,  n.  9;  Vaissete,  'Hist. 
genercd  de  Languedoc'  II,  p.  164:2sqq.;  G.  Schniirer,  'Die  Verfasser  der  sog.  Fredegar-tJhronik' 
<ri900;  p.   101.  8)  'Konige  d.   Germ.'  VII,  3,  p.  457  sqq.  9)  Ep.  I,  5.  10)  Ib. 

I,  3.  4.  11)  Ib.  II,  9.  12)  Ib.  I,  6.  8. 


550  VITA  DESIDERII   CADURCAE  URBIS  EPISCOPI. 

sedem  Mettensem  nactus  S.  Stephani  rebus  item  prodesse  poterat,  temporis  fortasse  recor- 
datus  illius,  'quo  sub  saeculi  habitu  in  contubernio  serenissimi  Chlotharii  principis  mutuis 
solebant  se  relevare  fabellis' l.  Dado  Botomagensis,  Eligius  Noviomensis  ecclesiae  epi- 
scopi  in  'ipso  flore  primaevae  iuventutis'  ad  ipsius  familiaritatem  se  applicuerant,  cumque 
collegio  itti  in  aula  terreni  principis  olim  condito  fratres  eius  erepti  essent  Syagrius  et  5 
Busticus,  'venerabilem'  Paulum  Virdunensem  'nec  minus  praedicabilem'  Sulpicium  Bitu- 
rigum  pro  his  habebant,  scilicet  sodales  aetate  maiores2.  E  quibus  post  longam  corporis 
disiunctionem  illum  Cadurcis  apucl  se  videre  exoptabat  invitatumque  admonebat,  ne  viae 
longitudine  terreretur  8 ;  per  eundem  de  itinere  regis  certior  factus  est,  ubi  nativitatem 
dominicam  celebrasset  quove  deinde  vertisseti.  Ipse  iter  quoddam  c.  a.  639.  suscipiens  10 
Sigibertum  regem  libenter  vidisset,  nisi  difficidtatibus  impeditus  esset5.  Usque  ad  Tre- 
verorum  urbem  profectus  a  Modoaldo  episcopo  midta  bona  expertus  erat  impensas  super- 
fluas  variasque  necessitates  praestante 6 ;  Chlodulfus  quoque  laboribus  confecto  subvenerat 7 
et  Chaemdfus,  nescio  an  comes  Meldensis 8,  ubi  ipsum  expectare  deberet,  interrogaverat 9. 

Sodales   quibuscum   in   aida   regia   conversatus   erat  Scottorum   sectae  adhaerebant,  15 
cui  Arnulfus  quoque   cum  Grimoaldo  totaque  domus  eorum  dediti  erant,  iisdemque  prae- 
ceptis  procul  dubio  et  ipse  a  pueritia  imbutus  est,  cuius  conversatio  monastica  aut  sacer- 
dotalis  celebraretur,  licet  ordini  ecclesiastico  nondum  adscriptus  esset.    Episcopus  creatus 
instituta    coenobialia    in    civitate   sua   iam   latius  propagare    nitebatur.      Sub    Cadurcae 
urbis  moenibus  monasterium  construere  coepit 10,  perfectaque  basilica  ad  dedicationem  cum  20 
alios  episcopos,   tum   Paulum   Virdunensem n   amicum   suum   et  fortasse  Abbonem  Met- 
tensem 12  invitavit,   quam   sollemnitatem   summo   apparatu   cum  hospitibus  suis   peragere 
cogitabat.    Dedicabat  aidem  monasterium  in  honorem  sancti  Amantii,  quod  postea  ipsius 
conditoris    nomen    assumpsit ,    vulgo    S.    Gery1'6.      Eius   gratia    Lupo    abbate    ad   Sigi- 
bertum  profecto  utebatur,  litteris  u  ad  Grimoaldum  maiorem  domus  datis,  id  illum  ad  regem  25 
introduceret  resque  monasterii  sibi  commcndatas  haberet.    Cum  Grimoaldus  a.  643.  occiso 
aemulo  maior  domus  confrmatus  sitVo,  postea  id  contigisse  oportet.     Daddivum  abbatem 
post    Ursicinum  monachis  praepositum   esse   auctor  est  biographus16.     Etiam  virginum 
monasterium  curae  Desiderii   commissum   erat,   sicut  ex  epistida17  eius  commonitoria  ad 
Aspasiam  abbatissam  intellegitur.    Denique  celeberrimi  S.  Petri  monasterii  Musciacensis  30 
fundamenta  ipso  sedente  ab  Anseberto  et  Leuthadio 18  in  eius  dioecesi  iacta  sunt,  quorum 
alter  a.  679.  abbatis  officium  gerebat. 

Ad  aedificia  et  sacra  et  profana  construenda  summum  studium  contulisse  dicitur, 
ita  ut  magna  eorum  pars  ad  ipsius  industriam  saeculo  IX.  referretur.    Basilicae  urbanae 

1)  Ep.  I,  9.  2)  Ib.  I,   10  (Desiderii  ad  DadonemJ,    II,  6   (Eligii  ad  Desiderium) .  35 

3)  Ib.  I,   11   (Desiderii  ad  Paulum).  4)  Ib.  II,   12.  5)  Ib.  I,  4.  6)  Ib.  I,   7. 

7)  Ib.  I,  8.        8)  7.  supra  p.  27.        9)  Ep.  II,  14.        10)  V.  Desiderii  c.  20.        11)  Ep.  1,  11. 
12)  Ib.  I,  9.  13)  Nomen  vulgare  ex  forma  contracta  Dierius  pendet ;  cf.  E.  Gabie",  'Rap- 

ports  de  saint  Didier  eveqice  de  Cahors  et  de  saint  Didier  dveque  d'Auxerre  avec  V Albigeois' 
('Annales  du  Midi',  Tolosae  1894,  p.  4079.  S.  Amantii  monasterium  in  pago  Cadurco  situm,  4,0 
ubi  Nectaria  mater  Desiderii  episcopi  Autissiodorensis  sepidta  erat  (Gesta  ep.  Autissiod.,  Migne, 
Patr.  lat.  CXXXVIII,  p.  239),  unius  e  sociis  concilii  Parisiensis  a.  614  (Conc.  ed.  Maassen  I, 
p.  191J)_,  cum  abbatia  diruta  quae  Coronzac  appellatur  convenire  statuit  G.  Lacoste,  'Hist.  gene- 
rale  de  la  province  de  Quercy  publiie  par  les  soins  de  Combarieu  et  CanqardeV ,  Cadurcis  1883, 
I,  p.  205.  Certe  diversum  est  a  Desideriano  atque  satis  temere  statutum  est,  hoc  diu  ante  45 
ipsum  conditorem  extitisse,  qui  illud  instaurasset,  non  condidisset.  Neque  enim  de  eius  verbis 
dubitari  licet  neque  mirabile  est  in  honorem  S.  Amantii  episcopi  Ruteni  in  dioecesi  vicina 
duo    aut   plura    monasteria    constructa    esse.  14)    Ep.    I,    2.  15)    Fredeg.    IV,    88. 

16)  V.  Desiderii  c.  20.         17)  Ep.  I,   14.  18)  V.  Desiderii  c.  23. 


VITA  DESIDKKII  CADURCAK   URBIS   EPISCOPI.  551 

et  suburbanae  ei  atiribuuntur  hae:  basilica  S.  Mariae^  in  mburbio  sita,  cui  Claudiutn 
abbatem,  scilicet  clericum  seniorem,  praefecerat,  eundem  guem  ad  Modoaldum  episcopmu 
cum  munusculi8  misit  ex  itinere  dotnmn  rerersus-,  S.  PetriB  uUra  Oltem  amnem  aedifi- 
cata  ibi,  ubi  Rusticus  frater  interemptus  erat,  S.  luliani  extra  wrbem  in  valle  sita, 
5  quam  cum  rehns  aliis  monasterio  suo  dono  dedisse  fertur.  His  adde  oraculum  elegans 
S.  Martino  dicatum.  Aliae  complures  ecclesiae  in  territorio  Cadurco  a/ut  in  vicina  A! 
bigensi  dioecesi  constructae  sunt1.  Vasa  sucra  religuumgue  ministerii  ecclesiastici  appa 
ratum  copiosissime  praestitit*.  Etiam  palatii  episcopalis  origines  ad  eundem  referuntur, 
nam   domos   geminas3  prope   ecclesiam   S.   Stephani   seniorem    aedificasse   fertur   clero 

10  urbano  nudto  post  profuturas.  Negue  praesidium  urbis  neglegens  moenia^,  casteUa, 
turres,  portas6  aut  extruxit  aut  reparavit  totcmgue  eam  munitionibus  saepiendam  curavit. 
Aediftcia  autem  eius  omnia  forma  lapidum  maiore  hodiegue  facile  discernuntur,  nam 
more  antiguorum  guadris  magnis  dedolatisgue  utebatur1. 

Disciplinam  ecciesiasticam  in  subditos  fortiter  exercens  clericos  paenitentiae  causa 

ia  in  Hispaniam  peregrinaturos  misisse  videtur.  Dructulfo  clerico8  ex  itinere  illo  redeunti 
Auiulfus  episcopus*  apud  ipsum  deprecator  defensorgue  aderat,  ut  culpas  tunc  tandem 
remitteret.  Alter  Antedius  presbyter  pro  rationabili  peregrinatione'  illuc  abiturus  litteris 
commendabatur  acl  agentes  pubiicos  ecclesiasticosquc  datis  l0.  Litigia  inter  episcopos  orta 
per  Sidpicium  patriarcham  Biturigum   componi  voluit11,   suamgue  quam  cum  Vero  epi- 

20  scopo  Buteno  habebat  controversiam  ad  illuni  detulit Vi.  Apud  Felicem  episcopum  accn- 
satus  litteris  offendebatur  probrosis,  sed  clandestinis  consiliis  male  suadentium  causam 
attribuere  maluit  quam  scriptori,  respondensgue 1B  adversarii  superioris  iudicio  humiliter 
se  subdidit;  illum  autem  sermonis  quo  iisus  erat  incidti  et  impoliti  mox  paenitebatu. 
Episcopi  nonmdli15  possessiones  suas  in   dioecesi  Cadurca   sitas  Desiderio  defendendas 

25  commiserunt,  cui  etiam  ministros  commendabant  ad  censum  exigendum  illuc  missos. 

Desiderius  a  Vulfoleudo  episcopo  Biturigo  ad  synodum  Kai.  Sept.  in  regno  Sigi- 
berti  celebrandam  evocatus,  sed  a  rege  pcr  indiculum  impeditus  est,  guippe  qui  aegre 
ferret  se  de  contione  sacerdotum  dicioni  suae  subiectorum  certiorem  factum  non 
esse10.     Quibus  synodis  ille  praeterea  interfuerit,  deficientibus  actis  non  constat. 

30  Saluti  publicae  consulens,  deftciente  fonte,   qui  aquam  urbi  praebebat,   cum  tantam 

egestatem  cives  passi  essent,  ut  vet  longinguos  adversa  eorum  fortuna  non  tateref,  aquae- 
ductus  instituendi  consilium  cepit,  utgue  subterraneo  offtcio  per  tubos  ligneos  aquam  in 
urbem  duceret,  artifices  peritos  a  Caesario  episcopo  Arverno  petiit1"1.  Pestilentia  3Iassi- 
liae  exorta  totani  Provinciam  depopulari  indegue  in  regiones  vicinas  invadere  solebat.    Ad 

35  1)  V.  Desiderii  c.  20.        2)  Ep.  1,1.       3)  7.  Desiderii  c.  16.        4)  Ib.  c.  17.  34.  54. 

5)  Ib.  c.  16.  31.  6)  Ib.  c.  17.  7)  16.  c.  31.  8)  Ep.  II,  3.     Culpam  editor  acl 

Auiulfum  rettulit  noyi  recte.  9)  'Peccatoris'    nomen,    quocl  Auiulfus   sibi   ipse   attribud,    ad 

episcopos  designandos  in  epistulis  illis  adhibitum  est  (cf.  'Hist.  lit.  de  la  France'  III,  p.  582.^ 
ideoque   munus   eius   episcopale    falso    negavit   L.    Duchesne,    'Fastes   episcopaux'    I,  p.   218  //. 

40  Neque  vero  verisimile  est  eum  fuisse  Ailulfum  episcopum  Valentinensem,  cuius  a.  642.  meminit 
Fredeg.    IV,    90.  10)    Ep.    II,    8.      Cf.    Lacoste    l.  I.  I,  p.  226.  11)    Ep.  I,   12. 

12)  Ep.  II,  5.   16.     V.  supra  p.   365.  13)  Ep.  I,   15.    in    codice   unico   haec  praescripta 

sunt:  Item  epistnla  clomni  Desiclerii  ad  Felicem  Narbonae  nrbis  episcopnm,  sed  inter 
episcopos   Narbonenses  Felicis   nomen   non   reperitur.     Felicem   Lemovicensem,    cuius   biographus 

45  Eligii  meminit,  intellegi  maluit  Cointius,  cum  Narbona  urbs  Wisigothis  tunc  subiecta  esset  neque 
necessitudo  ulla  cum  Cadurca   intercessisset ;    cf.  Lacoste  l.  I.  I,  p.  237 '.  14)  Ep.  II,  21. 

15)  Ep.  II,  7.  Rauracii  Nivernensis,  II,  18.  Palladii  Autissiodorensis.  16)  Ep.  II,  17. 
Cf.  supra  p.  365.  17)  Ib.  I,   13. 


552  VITA  DESIDERII  CADURCAE  URBIS  EPISCOPI. 

eam  reprimendam  episcopi  finitimi  de  diversis  praesidiis  inter  se  conveniebant,  custodiis 
per  toca  contigua  dispositis,  cirrsque  Cadurci  monente  GalJo  Caesarii  successore  a  nun- 
dinis  Desiderio  prohibendi  erant ,  ne  ex  Iiutrnico  vel  vicinis  urbibus  cladem  domum 
transferrent l. 

Nobiles  utriusgue  sexus  re  familiari   abundcmtes  mediocresque  laborante  Desiderio  5 
quotquot  habebant  villas,  praedia,    fundos  ecclesiae  Cadurcae  monasteriisque  ronltdcrunt, 
e  qttibus  cum  alii  tum  Bobila,  filia  Agileni,  uxor  Severi,  liberalitate  eminebat2.    Mairona 
illa    iUustris   monasterio   Amantii   a   Desiderio   constructo,    in    cuius    basilica    sepidtum 
iri  votuit,   quattuor  villas  dono  dedit,   scilicet  Villare,   Bassiacum,   Wistrilingium,  Mau- 
ringum  neque  ornamenta  pannosque  praetermisit  cultui  divino  necessaria.     Tot  beneficiis  10 
commotus  episcopus  causas  eiusdem  velut  proprias  amicis  suis  defendendas  commisit,  sci- 
licet  et  Patdo  episcopo  Virdunensi3,    decem   doliis  vini   elegantissimi  missis  loco  unius, 
quod  poposcerat,  et  Abboni  Mettensi 4.    Is  integra  fide  et  promptissima  vohmtate  laborans 
res  quas  leva 5  tcnuerat  matronae  restituendas  curavit,  infirmatis  praeceptis  regiis.    Iam 
vero  ex  amico  expectabal,    ut  ipse  cum  illa  pro  ecclesia  Mettensi  ageret,   cui  Dagobertus  15 
ad  luminaria  comparanda  viUam  quandam  pretio  convenienti  concesserat,  quam  Agilenus 
Vero  episcopo  Ruteno  vendiderat,  Sererus  deinde  redemerat  regique  delegaverat.     Exem- 
piaria  pactionis  quae  addidit  per  matronam  confirmari  voluit,  Desiderii  suffragium  am- 
biens,  cui  in  patatio  enutrito  bene  cognitum  esset,  quanto  magis  proficeret  res  cum  altero 
partiri  quam  solum  nihil  habere.     Dicto   illo   memorabili  viri   rerum  palatinarum  peri-  20 
tissimi  usus  iurisdictionis  regiae  luculente  illustratur. 

Hereditate  parentum  rem  familiarem  magnam  Desiderius  possidebat,  scilicet  villas 
praediaque  in  territorio  Albigensi  sitas.  aliaque  non  pauca  in  regis  aula  servitioque 
principum  meritus  erat.  Haec  omnia  testamento  condito  a.  16.  Sigiberti,  i.  e.  a.  649/650. 
p.  Chr.,  matri  ecclesiae  et  basilicis  monasteriisque  civitatis  snae  cum  aliis  tiim  S.  Amantii  25 
reliquit  et  villas  et  totam  supellectilem ;  ea  vero  quae  in  thesauro  ecclesiae  reppererat 
integra  illibataque  in  successorem  transtulit.  Ei  matrique  ecclesiae  liberos  pauperesque, 
scilicet  matricularios ,  eodem  testamento  commendavit ,  ut  ab  iis  defenclerentur  atque 
alerentur,  ne  absentiam  ipsius  sentire  viderentur. 

Nativitatem  Domini  in  terrilorio  Atbigensi,  ubi  praedia,  paterna  sita  erant,  fre-  30 
quenter  celebrasse  videtur.  Episcopus  loci  adventum  eius  valde  desiderabat,  invitans, 
ut  dies  festos  secum  transigeret,  sed  tenui  tantum  spe  ducebatur  eum  venturum  esse,  qui 
a  multis  expectaretur  neque  pridem  voto  eius  satisfecisset{'\  Eodem  ultimum  iter  susce- 
pisse  dicitur  posscssiones  suas  visitaturus,  cum  in  ea  quam  S.  Amantii  monasterio 
Bobila  tradiderat  villa  Wistrilingo  nominc  fato  ereptus  est  die  15.  Novembris.  Si  a.  26.  35 
episcopatus  mors  eius  recte  attributa  esset1,  a.  655.  p.  Chr.  efficeretur,  sed  de  hoc  cal- 
cuto  infra.  Sepultus  est  in  basitica  monasterii  quod  condiderat,  scilicet  in  dextro  latere 
camerae*,  cumque  alibi  expirasset,  translatione  opus  erat.  Ibidem  etiam  Bobila  pro 
meritis  suis  deposita  estd. 

Cum  summis  potestatibus  regni  Francorum  cumqae  episcopis  praeslantissimis  com-  40 
mercio  episttdarum  coniunctus  Desiderius  schedas  quas  acccperat  earumque  quas  edideraf 
exemplaria  diligenter  secum   asservavit  in  archivo  domestico,   quod  haud  mediocre  fuisse 
ex   iis   quue  supersunt  retiquiis   conici   ticet.     Habemus  atdem  epishdarum   libros  duos, 

1)  Ep.  II,  20.  2)   V.  Desiderii   c.  28.  30.  3)  Ep.  II,   11.    Pauli  responsum. 

4)  II.  II,   13.  Abbonis  responsum.  5)  Nomen  proprium    (MG.  Ep.  III,  p.  210,  u)   per-  45 

spexit  Lacoste  l.  I.  I,  p.  239.  6)  Ep.  II,   15.  7)  V.  Desiderii  c.  35.  8)  Ib.  c.  20. 

9)  Ib.  c.  28. 


VITA   DESIDERIl  CADURCAE   URBIS  EPISCOPI. 

qui  per  codicem  unicum  Sangallensem  '  «<l  nos  pervenerunt;  alter  Desiderii  «</  diversos, 
scilicet  ad  reges,  maiorem  donms,  episcopos,  alter  diversorum  inprimis  ponHficum  ad  eum 
epistulas  continet,  inter  quas  una  ipsius  (II.  ^)  non  recte  collocata  est.  Ordinem  tem- 
porum  epistulae  minime  sequuntur,  etsi  ultimae   utriusque  libri  sibi  respondeni  Desiderii 

5  <«/  Felicem  (I,  \5)   et  huius  ad   ttlum  (II,  21).     His  documentis  «</  res  gestas  sancti 
describendas   materiam  pretiosam  lucrati  sumus,   sed  multo  plura  in  Cadurca  urbe  olim 
superfuisse  ex  \'it«  Desiderii  intellegitur.    Auctor  illius  summa  laude  dignus  archivo  Ulo 
perlustrato  chartas  aliquot  celeberrimas  aevi  Merowingici  ad   verbum  descripsit  descrip 
tasque  in  librum  suum  admisit,  quo  facto  «l>  interitu  defensae  sunt.    Soli  ipsius  industriae 

10 praeclaras  illas  Herchenefredae  epistulas  tres  ad  filiwm  amore  materno  dictatas  (c.  9 — \\), 
chartas  deinde  ad  electionem  sancti  episcopalem  pertinentes,  scilicet  praeceptwn  indi- 
culumque  Dagoberti  (c.  13.  14j,  integras  debemus,  testamentum  vero  sancti  vel  ex  parte 
ea  quae  ad  supellectilem  spectat  (c.  M),  dum  alia  inde  deprompta,  inprimis  quas  ille 
ecclesiis  legaverat   villas,   in  c.  29.  30.   suis  verbis  biographus  affert.     Citavit  aut  expi- 

15  lavit  praeterea  testamentum  Syagrii  <•/  fortas*<  uxoris  <ii<s  Bertolenae  (c.  4),  terribilia 
Dago/x  rti  praecepta  ad  necem  Rustici  vindicandam  promulgata  (<:  8),  litteras  Desiderii 
consoldtorias  a</  matrem  (ib.),  suggestionem  civium  pro  episcopatu  (c.  \2) ,  chartas 
denique  traditionum  (c.  28J.  Ncque  inscriptiones  hominem  circumspectum  fugerunt  vasis 
sacris   iussu    Desiderii   insculptae,    sed   diligenter    eas    colligens    in   calce   libri   (c.  b±) 

20  posteris  tradidit.  Tanto  rerum  gestarum  et  antiquitatis  studio  ductus  talem  librum  com- 
posuit,  qualem  in  hoc  litterarum  genere  vix  similem  reperies,  atque  propfer  fontes  quos 
dixi  V.  Dcsiderii  inter  praestantiorcs  semper  enumeranda  erit. 

Locos  scripturae  sacrae  cumulatius  neque  vero  satis  accurate  biographus  dtavit, 
atque  curriculum  vitae  patroni  sui  describendum  aggressus,   verbis  Hieronymianis  <]««»/ 

25  maxime  usus  est,  cuius  epistulas-  memoriae  diligenter  mandaverat,  praeterea  qui 
de  aliis  sanctis,  inprimis  Aquitanicis,  tunc  scrip/i  erant  libros  sedulo  evolverat,  </<- 
promptisque  modo  huius  modo  illius  auctoris  verbis  musivum  contexuit,  cuius  lapilli  singuli 
nutic  f«n(/<w  curante  W.  Levison  v.  </.  maxima  ex  parte  investigati  sunt.  Primordia 
in  universum  ad  V.  E/igii  enarravit,   interpositis   V.  Hilarii   /ocis   nonnullis,    illamque 

30  i/erum  iterumque  revo/vens  multiplices  Lli</ii  virtutes  sancto  suo  vindicavit,  t/enique  se- 
pulturam  luctumque  ad  eandem  tabulam  depinxit,  dum  Sulpicii  Severi  auctoris  V.  Mar- 
tini  verbis  librum  concludit  (c.  56,).  Regum  quoque  Francorum  historiam  partim  iisdem 
verbis  descripsit  atque  biographus  EUgii,  nisi  quod  crudelissimam  Brunichildis  necem 
enarrans  Ionae  vestigia  sequitur  V.  Columbani  (c.  2)  auctoris. 

35  Ordinem    temporum    annis   regum   Francorum    dis/inxit    «t<[«<    de    calculo  eius   « 

Freclegario  discrepante  acerrima  o/im  controversia  exorta  est  inter  P.  Chiffletium  et 
Hadrianum  Valesium  virum  de  e.rploranda  historia  Merowingica  eximie  meritum.    Annos 

1)  Codex  multis  mendis  inquinatus  est,  unde  quae  ex  eo  pendet  editio  Arndtiana  (MG. 
Ep.  III)    /ocis   von  paucis   clepravafa  intellegi  nequit ;    e.  gr.  p.  198,  si.   famulum  batum  op- 

40  tarem]  lege  famulum  [recipias  commend]atum.  Optarem  (cf.  supra  /.  13;  p.  201,^): 
p.  198,  as.  teneatis  latorem,]  lege  teneatis.  Latorem ;  p.  199,  is.  quoclam]  /ege  quondam ; 
p.  204,  12.  valeat  efectum]  lege  valeat  [ad]  effectum  (cf.  I.  289 ;  P-  205,  12.  tutamur]  titu- 
tamus  cocl. ;  lege  titubamus ;  p.  205,  25.  diaconus]  lege  diacono;  p.  208,  3.  pagatismae]  lege 
pacatissime ;  p.  208,  15.   destinantis]  lege  destinatis ;  p.  208,  16.   sollemnitates  principale]  lege 

45  sollemnitas  principalis ;  p.  210,  12.  possem]  lege  posse ;  p.  214,  14.  venus]  /ege  meus  (cf. 
p.  204,  ni.  210,  a<9;  p.  214,32.  venus]  tege  meus.  2)  Inde  ea  deprompta  sunt,  quae  c.  1.  <h 
gravitate  Romaim,  c.  28.  de  imperio  Romano  dicta  ex  auctore  antiquiore  pendere  manifestum  erat. 
SS.  R.  Meroving.   IV.  7(1 


554  VITA  DESIDERII  CADURCAE  URBls   EPI8C0PI. 

regum  cum  temporibus  Heraclii  imperatoris1  semel  composuit,  cum  annis  a  Christo  nato 
nusquam. 

Fratrum   Desiderii  hdstoriam  calculo  suo  ita  disposuit:  p.  Chr. 

c.  4.  a.  34.   Chlotharii  Rusticus  archidiaconus,  Syagrius  comes  618. 

c.  5.  [a.  46.   Chlotharii,  7.  DagobertiJ  mors  Chlotharii,  Dagobertus  rex  629  ex.  5 

c.  7.  JRusticus  episcopus  623. 

a.  7.  Dagoberti  mors  Syagrii,  Desiderius  praefectus  Massiliensis  629. 
c.  8.  a.  7.  ex.  et  8.in.  Dagoberti  nex  Rustici,  a.  7.  aut  <•<>  amplius  pontificatus    630  in. 

Rusticus  igitur  episcopatum  Cadurcum  tot  annos  tenebat,  quot  Dagobertus  tunc  regnabat, 
cumque  ipsius  a.  7.  ex.  et  8.  in.  occisus  sit,  a.  623.  eum  episcopum  creatum  esse  necesse  io 
est,  eodem  quo  itte  regnuni  auspicabatur.  Biographus  vero  primordia  episcopatus  eius 
(c.  1)  post  mortem  Chlotharii  (a.  629.  ex.,  c.  b)  enarravit,  ita  ut  anno  623.  series  tem- 
porum,  sicut  ipse  eam  constituit,  omnino  turbetur.  Opinatus  enim  est  Dagobertum  ab 
obitu  patris  regnare  eodemque  fempore  Rusticuni  sedere  coepisse,  ita  ut  septimus  eius 
annus  non  anno  629.  p.  Chr.,  sed  636,  initium  octavi  anno  637.  in.  responderet.  Itte  15 
vero  a.  39.  patris  rex  factus  erat  ideoque  septimum  annum  iam  regnahat,  cmn  Chlotha- 
rius  a.  46.  regni  sui  expiravit.  Ab  illo  anno  neque  ab  hoc  Dagoberti  regnum  deducendum 
esse  primus  perspexit  H.  Valesius2,  idemque  Rustico  initium  attribuendum  est,  si  eum 
a.  7.  aut  eo  amplius  sedisse  credi  licet.  Eodem  fere  errore  in  annis  Desiderii  compu- 
tandis  auctor  deceptus  est:  p.   Chr.       20 

c.  13.  a.  8.     Dagoberti  6.  Id.  Apr.  Desiderius  episcopus  630,  Apr.  8. 

c.  35.  a.  16.  Dagoberti  mors  ipsius,  Sigibertus  rex  639,  Ian.  19. 

c.  34.  a.  16.  Sigiberti  Desiderii  testamentum  649/50. 

c.  35.  a.  17.  Sigiberti  Desiderii  mors  a.  26.  episcopatus. 

Desiderius  si  sub  Dagoberto  octo,   sub  Sigiberto   septemdecim  annos  sedisset,  sane  a.  26.  25 
episcopatus  defunctus  esset,  cumque  eum  a.  630.  p.  Chr.  auspicatus  sit,  a.  655.  attigisset. 
Cum  vero  Sigibertus  a.  11.  patris  ad  regni  Austrasii  gubernactda  accesserit3  neque  demum 
eo  quo  ille  obiit  a.  16,   ab  octavo  Dagoberti   anno    ad  17.  fdii   eius  viginti  potius  anni 
enumerantur,    ita    ut  21.   neque   26.    episcopatus    sui   anno   Desiderius   obiisset  annoque 
p.   Chr.    n.  650.   neque  655.     Errorem   biographi   fontemque   eius   iterum   H.   Valesius*  30 
primus  detexit.     Ille  igitur  in  utroque  rege  eos  annos  neglexit,   quos  ante  mortem  patris 
regnaverant,  iotamque  calculi  sui  infirmitatem  mox  omnibus  patefecisset,  si  cum  annis  a 
Chr.  n.  eum  composuisset.     Ex  tot  temporum  notis  eae  solae  approbandae  sunt,  quas  ex 
chartis  genuinis  pendere  constat,  annos  scilicet  quo  sedem  Cadurcam  Desiderius  adeptus 
est  et  fortasse  quo  testamentum  condidit;  summa   autem   episcopatus  idriusque  ex  falsis  35 
regum  annis  ducta  valde  suspecta  mihi  videtur  esse. 

Etsi  personam   auctor  minime   induit,   quasi  sanctum   aut  ministros   eius  novisset, 
tamen  pro  aequali  passim  habitus  est,  cum  inter  praestantiam,  quam  ex  chartis  genuinis 
collegit,  indolemque  propriam  non  satis  discerneretur  illaque  in  totum  librum  transferretur. 
Attamen  vel  inter  antiquarios  veteres  non  deerant,  quos  discrimen  inter  sancti  auctorisque  40 
aevuni   non   fugisset.     Hadrianus  enim  Valesius5  3Iabittonio6  auctorem  gravem   et  fere 

l)  V.  Desiderii    c.   15:    sub  anno  VIII.    Dagoberti    regis,    temporibus    piissimi    Eracli 
imperatoris.  2)  H.  Vulesius,   Observationis  de  annis  Dagoberti  I.  Francoriim  regis  adversus 

Pet.  Fr.   CMfletii  Soc.  I.  Presb.    dissertationem   defensio.     Parisiis    1684,  p.  3.  3)  Fred. 

IV,   75.         4)  H.  Vcdesius,  Res  Francicae  III,  p.  143  sq.        5)  H.  Valesii  Observatio  de  annis  « 
Dagoberti  I.  p.  115  sqq.  6)  MabiUonius,  Ann.  ord.   S.  Benedicti  I,  p.  358. 


VITA   DE8IDERI1  CADURCAE  URBIS   EPI8C0PI,  555 

aequalem  «<■  veterrimum  appettanti  haec  opposuit  argumenta  contraria,  quae  in  univermm 
approbavit  Pagius1.  Primo  quae  <!<■  sancH  sepuUura  dicta  mnt  verba9:  ubi  hodiequae 
in  Dei  nomine  humatus  quiescit,  auctori  aequali  minime  cowvenire  existimat,  sed 
recentiori,  qui  diu  post  ipsum  vixerit  ac  scripserit.     Deinde  qui  de  sancti  mccessoribus 

5  haec  scri/psit*:  Nos  yero  libere  Eatemur,  quod  aeque  pauperes  patrem  aeque  ecclesia 
pastorem  post  eius  abscessum  similem  ei  habere  potuerit,  is  phtrimos  post  ipmm 
ecclesiae  Cadurcae  episcopos  fuisse  concessii,  unde  Valesius  conclusit  longissime  ab  aevo 
illo  (inii  abfuisse  neque  librum  multis  locis  mendomm  <t  scriptore  vetere  compositum  esse. 
Sane  inter  episcopos  Desiderii  aequales  Eparchium  reclumm  Ecolismensem*  quinquaginta 

io  annis  ante  defunctum  Austasiumque  abbatem  Luxoviensem  (f  629J  biographus  enume- 
ravith.  Seriem  episcoporum  Cadurcorum  ita  ordinavit,  ut  Ursicino  Eusebium,  huic 
"Rusticum  successisse  statuerit*,  dum  Mammo  potius  post  Ursicinum  sedisse  videtur, 
quocum  Desiderius  episcopus  Autissiodorensis  agros  aliquot  Sanctonicos  commutavif . 
Cum  monasterium,   quod   Amantio  sacrum   fuisse  conditor   ipse  testatus  est,   'mum'6  vel 

u  'sancti   viri'9   constanter  appellaverit,    Desiderii   nomen  eidem   tunc   fuisse,    sicut  postea 

vocabatur  Saint-Gery,    B.  Poupardin   editor  doctissimus   recte  conclusisse   mihi   videtur. 

Miracula,   quae  sepulturae  mbiecta  c.  39 — 52.  occupant,   iit  basilica  sancti  et  ante 

sepulchrum  eius  contigisse  feruntur,  uno  excepto,  quod  ad  Pompegiacum  praedium  spectat 

(c.  50) ;   incipiunt   vero   «    rebus  adversis,   quibus   morte    ipsius   exulta/ntes  aut  ei   con- 

20  vicia  ingerentes  afflicti  essent.  A<l  aegros  sanandos  monachi  liquorem  quendam  adhi- 
bebant,  quem  ita  faciebant,  ut  advenientibus  illis  cambuttam  vel  baculum  sancti  ad  caput 
sepulchri  pendens  aqi«t  perfunderent  atque  tenuiter  lavarent.  Potus  ille  luridus  a 
custode,  qui  etiam  martyrarius  vel  aedituus  appellahir,  miseris  bibendus  offerebatur  et 
praeterea  oleo  quo  sepulchrum  illuminabatur  mala  corjtoris  perunguebant.    Nemo  est  tj«i 

25  non  videat  ad  commendanda  ii«'di<j«ii/t'i/t«  illa,  ex  quibus  divitiae  immensae  monasterio 
affluebant10.  miracula  litteris  mandata  esse.  Interim  ne  eo  quidem  tempore  ii  deerant, 
qui  superstitiosa  itta  in  dubium  vocarent,  et  in  eorum  numero  —  incredibile  dictu!  — 
ipsius  urbis  Cadurcae  episcopus  Awarnus  nomine  ducebatur  (c.  4'.ij.  Sed  iniuriam  gra- 
vissimam  vindicta  mox  subsecuta  est.    Frater  eius  Aregius  Rutenae  urbis  episcopus  cum 

30  graviter  aegrotasset,  ex  liquore  illo  sibi  salutem  expectans,  reseratis  vasculis,  aquam  rep- 
perit  in  vinum  immutatum,  haustoque  eo  bonam  valetudinem  recuperavit,  cumque  postea 
gratias  acturus  urbem  Cadurcam  adiisset,  Awarno  miraculum  rettulit.  Ille  vero  ut  erat 
mente  protervus,  dubius  permansit,  donec  vehementissima  febre  compulms  et  ipse  ad 
medelam  sancti  se  contulit.    Quod  quomodo  factum  sit,  biographus  ipse  acerbis  his  verbis 

35  rettulit :  Diu  igitur,  inquit,  maceratus  saepiusque  ex  praefato  liquore  potatus,  tandem 
torosa  cervix,  cothurno  deposito,  recuperari  meruit  salutem,  quae  ut  sunt  auctoritati 
episcopali  contraria  desiderantur  in  codicibus  2.  3,   desiderantur  quoque   in   editionibus 

1)  Pagi,  Critica  a.  629,  n.  XI,   neyari    non   posse   censuit   biographum   saec.  VIII.  med. 
aut  forte  etiani  tardius  tlegisse.  2)  V.  Desiderii  c   20.  3)  Ib.  c.  34.  4)  SS.  rer. 

40  Meroving.  III,  p.  550.  5)  V.  Desiderii  c.  25.  6)  Ih.  c.  7.  7)  Gesta  ep.  Atdissiod. 

(Migne,  Patr.  lat.  138,  col.  239J.  Mammonem  Ursicino  coadiutorem  adiungunt  Galliae  ckrist. 
auctores  0.87QJ  I,  col.  120,  quasi  tempore  interdicti  quod  episcopus  subierat  munia  ipsius 
fecisset ;  at  ipsum  eundem  fuisse  atque  Easebimn,  tjui  dionymus  vocatus  esset  Eusebius  qui  et 
Mammo,  statuit  L.  Duchesue,  'Fastes  4piscopaux  de  1'ancienne  Gaule'  II,  p.  46.    Duplici  igitur 

45  modo    miser    fastis    rasus    est,    id    quod    probare    nequeo.  8)   E.   gr.   V.  Desiderii    c.  30. 

9)  Ib.  c.  32.  10)  V.  Desiderii  c.  51  :    Credidit    ergo    homo  perunctus  potatusque  habiit 

et  sanatus  est,  paucisque  interpositis  diebus,  munera  votiva  deferens,  sanitatis  suae 
auctorem  profluae  magnificeque  honoravit. 

70* 


556  VITA  DESIDERII  CADURCAE  URBIS  EPISCOPl. 

omnibus  usque  ad  nostram.    Multa  adhuc  miracuia  iliurf  scquuntur,  'alio'  (c.  44 — 47.  49y 
uiil  'moderno'  (c.  51.  b'2)  tempore  gesta  atque  iudicium  quod  rfixi  de  episcopo  suo  auctor 
vix  tulisset,   si   adhuc  ille  superstes  fuisset.     Vitam  igitur  Desirferii  post  mortem  Aivami 
episcopi  Cadurci   compositam   esse  liquet;    hunc  vcro  primus  E.   Vacanrfard1  perspexit 
aevo  Carolingico   attribuendum  esse.     Anno  enim  secundo  Ludowici   regis  Francorum,  5 
i.  e.    783. 2  p.    Chr.,    Awarnus    episcopus    suffragiis    eiusdem   regis   evectm   monasterio 
Musciacensi   dbbatique  Hermcnino   cum   alias   ecclesias  in  pagis  Cadurcino  et  Tolosano 
sitas,  tum  praedium  ex  fisco  regali   comparatum  Tolosanum,   ubi  Rusticus  martyr  et  de- 
cessor   eius   quiescebat,   una   cum   capella  S.  Petri3  rfono   rferfit.     Ludowicus  tunc  infans 
rex   Aquitaniae    a  patre    creatus    erat    neque    satis    constat    etiam    imperium    eiusdem  io 
Awarnum  episcopum  vidisse*.     Imperante  illo  Vitani  Desiderii  compositam  esse  statuam 
certumque   est  irf  non   multo   ante  factum  esse  potuissc,  scilicet  non  anfe  saec.  VIII.  ex. 
Irfem  tempus  inrfc  efficitur,   quorf,  Vitam  Eiigii  aevo  Carolingico   compositam  biographus 
expilavit,   quam   inter   Aquitanos   celebrem   etiam   auctor   V.  Aridii   abbatis  Lemovicini7' 
adhibuit.  15 

In  epilogo  (c.  53j  res  adversas  biographus  depiorabat  quibus  post  sancti  decessum 
urhs  Cadurca  affticta  erat ;  bellis  enim  frequentibus  paene  ad  internicionem  arfducta 
incursus  continuos,  sine  dubio  Saracenorum,  innumerasque  pestitentias  adeo  passa  erat, 
ut  cuncta  cum  eo  bona  cessisse  crederentur.  Erat  igitur  laurfator  temporis  acti  suisque 
curriculum  vitae  sancti  enarrans  demonstrare  voluit,  quanta  bona  quantaque  magniftca  20 
studiis  ac  mcritis  eius  plebi  Cadurcae  collata  essent;  ereptum  autem  eum  esse  credirfit, 
ne  malitia  mutaret  menteni  eius. 

Auctor  rfe  virtutibus  moribusque  sancti  atque  de  aedificiis  cum  aliis  tum  ecclesia- 
sticis  satis  prolixe  rettulit,  facta  vero  praeter  ea  quae  ex  chartis  deprompta  sunt  haud 
multa  in  eius  libro  reperiuntw ,  earfcm  cxiguae  auctoritatis6.  Materiam  confusius  25 
dispersit  neque  accurate  cligessit,  ita  ut  casrfem  res  nonnumquam  iterum  lectoribus  appo- 
suerit.  Vivo  autem  amore  ecclesiae  Carfurcae  rfuctus,  elatione  fere  poetica  eam  in  calce 
allocutus  est  (c.  bh) :  Ecclesia,  inquit,  Cadurca,  licet  vehementer  sis  conterrita,  licet 
innumeris  cladibus  ac  saepe  convulsa,  gaude  tandem  et  secura  esto,  quia  magna 
hereditate  ditata  es.  Aerfiftcia,  parietes  \  ecclesias,  rfe  quibus  disseruit,  ocidis  propriis  eum  30 
virfisse  ex  eius  verbis  colligi  licet,  ipseque  rfeftciente  sermone  suo  lectores  arf  intuendum 
ornatum  ecclesiasticum  arfhortatus  est*.  Quaeritur  iam,  utrum  clero  an  monachis  urbis 
attribuendus  sit.  De  clericis  parum  lcmdabilia  rettulit9  graviusque  in  Awarnum  epi- 
scopum  invectus  est,  qui  utilitatibus  monasterii  Desirferiani  obstabat.    Ecclesiam  Cadurcam 

1)  'Revue  des  questions  Mstoriques'  tom.  63   (1898^  p,  42.  2)  Ii  editionibus  673.  35 

et  773.  legitur ;  cf.  Mabillon,  Ann.  ord.  S.  Benedicti  II,  p.  267;  Galiia  christ.  0.870}  J, 
instr.  col.  36.  3)  Situm  loci  ita  descripsit  Lacoste  l.  I.  I,  p.  212:  Ecclesia  Saint-Pierre  de 
Sylva  agra  ad  rivitm  Jerles  haud  procul  a  Grisolles  (dep.  Tarn-et-Garonne)  et  Garumna  fl.  sita. 
4)  Charta  abbatiae  Figiacensis,  qua  permutatio  cellulae  Ionante  S.  Martino  sacrae  et  aliquot 
vicorum  continetur  inita  inter  Angarium  episcopum  Cadurcum  et  Pippiuum  Ludoivici  imperatoris  40 
filium  Aquitauiae  regem,  data  est:  IV.  Kal.  Iunii  anno  VI.  imperii  domini  Ludovici  et  VII.  regni 
nostri;  cf.  G.  de  la  Croix,  Series  et  acta  episcoporum  Cadurcensium,  Cadurci  1620,  p.  43; 
Cointius,  Ann.  eccl.  Franc.  a.  820,  n.  27;  Gallia  christiana  (1870.)  I,  p.  123;  Lacoste  l.  I. 
I,  p.  290.     Eam    a.  819.    vel  820.    attribuunt,    sed   dubiae    fidei    videtur  esse.  5)  SS.   rer. 

Meroving.  III,  p.  578  sq.        6)  E.  gr.  V.  Desiderii  c.  18.  19.  de  servo  Maurini  comitis,  c.  32.  33.  45 
de  Arnano  reclauso  e  Scottorum  gente  clericisque  duobus  ecciesiae  Cadurcae.  7)  V.  Desiderii 

c.  54:   Cuius  solertiam,  industriam  especimen  parietis  tui,   Cadurca,  testantur.         8)  V.  De- 
siderii  c  17.  9)  Ib.  c.  33.  39.  50. 


VITA   DE8IDERI1   CADURCAE   QRBI8   EPI8C0PI.  557 

allocutus  (c.  hb)  se  ipsum  non  adnumeravit,  Desiderium  dicens  'tuum,  immo  nostrum'1, 
atque  translationem  corporis  enarrans  ex  toto  vulgo  obviam  eunte  monachos*  nominatim 
citavit.  In  posteriorc  libri  parte  miracula  ea  ordinem  temporum  seadus  eonlexuil,  i/uai 
aule  sepulch/rum  m  monasterio  facta  erant  praesente  custode,  marti/rario  n/  aediluo,  cui 
5  cura  liquoris  aut  olei  dispensandi  commissa  erat,  utque  nullus  eo  melius  de  aegrotis 
sanatis  instructus  esse  poterat,  ita  idem  fortasse  />r<>  auctore  V.  Desiderii  habendus  est. 
Exemplar  epistularum  Herchenefredae  ad  fXium  penes  monachos  tunc  asservabatur*  et 
fortasse  pars  archivi  Desideriani  in  monasterium  ipsius  translata  erat. 

Biographus  licet  verbosior  uberiore  dicendi  facultate  polleret,   tamen   in  arte  gram- 

10  matica  haud  ita  multum  profecerat,   nam  non  pauca  aevi  Merowingici  menda   in  libro 

eius  deprehenduntur,  ipseque  tesfatus  est,  'sensu  rustico  prolixum  se  /raxisse  sermoncm'*. 

Litterarum   statum  apud  Aquitanos    vel  jiost  Karolum  M.   non  adeo  floruisse  etiam  ex 

V.  Aridii  abbatis  Lemoviciui  eoneludi  licet.     In  nos/ro  igitur  auctore  litteris  casibusque 

permutatis  tanta   barbaries    reperitur,    quantam    ab    humanitate   aevi    Carolingici    longe 

15  distare  imperiti  hodieque  contendunt. 

e  pro  i :   nom.  eanes ; 

gen.   maiores  ardores,   sermones ; 
dat.  aedificacione,  pontifice ; 

accedit,  adquesivit,   exquesierit,  antestis,  cometatum,  indedit,   secuti; 
so  i  pro  e:  plur.  omnis,  voluptatis ; 

coni.  displicimus,   docerit,  fulgit,    nitiretur; 
diligaret,  diligavit,  eligans,  eligantia ; 
o  pro  u:  4.   decl.  anhelito,    quonato,    plauso,     obtutos,    reditos ; 
baiolare,  comolaret,  porpora,  robore ; 
85  u  pro  o:  2.  decl.  acc.  pl.  dolus,   famulus,   rumusculus; 

3.  decl.  custus ; 

cupiam,   munilia,   pummorum; 
qu  pro  c:  quonato,   quoortabatur ; 
abl.  pro  acc :  c.  19.  ciato  praeripiens; 
30  c.  20.  infra  municipiis,  infra  urbanis   —  praediis, 

c.  26.   inter  tanta  hominum  frequentia,  c.  31.   ob  animarum  medella, 
c.  1 5.  per  quolibet  modo ; 
acc.  pro  dbl.:    acc.  abs.  saepe ;    delectari    c.    acc.    c.   2.    15;    perfrui  c.  acc.  c.  6;    ab  ipsum 
c.  19,    ab  ultionem  c.  33,    cum  domum  eximiam  c.  30,    cum  solidus  c.  32, 
35  cum  —  subsidia,    de  stipendium  c.  33,    de  —  eventum  c.  19,    ex  —  suc- 

cessionem  c.  29,    cunctas  in  domos  c.  26,   pro  oblacionem  vel  locum  c.  28; 
abl.  pro  gen.:  Ab  ipso  quippe  exordio  episcopatu  suo  initia  c.  16; 
gen.  pro  abl. :  sub  dextris  lateris  basilicae  volutionis  c.  20 ; 
acc.  pro  nom.:  vicinas  quoque  civitatis  —  alebantur  c.  24; 
40  gen.  pro  dat. :  pagellae  huius  inserendum  c.  8. 

Etiam  genera  inter  se  permutata  sunt  (e.  gr.  ad  quod  exitum  c.  18^,  verba  activa 

locum   deponentium,  passiva   activorum   (tendebatur  c.  15.  25)  obtinent.     Vocabula  non- 

nulla  a  sermone  latino  plane   abhorrent  (aeditibus  c.  20,    cf.  c  13;    moenia,    moeniae 

c.  16.  31;  sagacitia  c.  2.  25,)  neque  coniugatio  semper  recte  formata  est  (e.  gr.  spondunt 

45  c.  51;  censivit  c.  7;  carpent  =  carpunt  c.  33;  adnectuit  c.  50j. 

1)  Gf.  R.  Poupardin  l.  I.  p.  VII.  2)  Ib.  c.  37:    nullus    monachus    domi  resedit, 

qui  non  obviam  pastori   procederet.  3)  V.  Desiderii    c.  8 ;    cf.  Poupardin  l.   I.  p.   VIII. 

4)  Ib.  c.  53. 


558  VITA    DESIDERII  CADURCAK   URBI8  EPISCOPI. 

Vita  Desiderii  ultra  fines  Cadurcos  per  medium  aevum  vix  mlgata  est,  ita  ut 
exemplaria  pauca  tantum  ad  nos  pervenerint  eaque  adeo  inter  se  coniuncta,  ut  pro  uno 
eodemque  neque  satis  integro  textu  habenda  sint. 

\)  Codex  Parisiensis  lat.  n.  17  002,  saec.  X,  ex  monasterio  Musciacensi  a.  1656. 
in  bibliothecam  Claudii  Joly  canonici  Parisiensis  translatus  et  cum  eadem  ecclesiae  5 
S.  Mariae  ibidem  sitae  (n.  91)  a.  1680.  traditus,  fol.  207—217',  textum  exhibet  in 
priore  parte  a  librariis  recentioribus  adeo  immufatum,  nt  labor  conferendi  quam  maxime 
operosus  esset  neque  primariae  lectionis  discernendae  studium  ubique  succederet.  Sermoni 
barbaro  corrigendo  et  supplendo  inprimis  librarius  quida/m  saec.  XII  qperam  dedit, 
cuius  vestigia  plurima  deprehenduntur  usque  ad  c.  21,  pauca  postea,  cum  alteram  libri  io 
partem  fere  immunem  reliquerit.  Eum  nota  \b  distinxi  a  manu  vetere  \a  aliaque  fere 
aequali  \x,  quae  locum  homoeoteleuto  praetermissum  c.  18.  in  inferiore  margine  sup- 
plevit;  tertium  denique  librarium  saec.  XII.  atramento  fusco  originibus  coenobii  Muscia- 
censis  subvenientem  (c.  23j  \c  vocavi. 

2)   Codex  Havniensis  bibliothecae  regiae  e  collectione  Tott  n.  136,  membranaceus,  15 
formae  maximae,  saec.  XIV.  paginis  bipartitis  exaratus  litteris  pergrandibus,   qualibus 
libri  scribebantur  cultui  divino  destinati,   olim  ecclesiae  S.  Desiderii  Cadurcae,   sicut  ex 
stili  probationibus  paginae  ultimae  illatis  intellegi  licet  (m.  s.  XIV:  0  felix  Germania, 
tam  decoro    germine   virginum    ornata,    beata  Colonia   precioso  sanguine  martirum 
dicata,    vere   iuste    tu   letaris,    que   tesauro    super  aurum  nobili  ditaris,   m.  s.  XV:  20 
Iste  liber  est   ecclesie    beati    Desiderii    episcopi    Oaturci,    et   qui    (?  incertum)  fura- 
bitur,   per   collum   suspendetur,   iterumque   m.  s.  XV:   Iste   liber   est   ecclesie  beati 
Desiderii),  deinde  bibliothecae  Nicolai  Iosephi  Foucault  comitis  Consistoriani,   tum  Ioh. 
Petri  Ludewig,  fol.  1 — 30,  nisi  V.  Desiderii  nihil  continet.    Textus  innumeris  locis  cor- 
reetus  est  neque  passim  recte  multaque  menda  librarii  studium  fugerunt.     In  hac  scrip-  25 
tura  recentiore  litterae  nonnullae  inter  se  distingui  non  poterant,  inprimis  in  nominibus 
propriis,  e.  gr.  im  —  ni  —  in  —  un  —  um  —  ui  —  nu. 

Si  teste  G.  Lacoste x  archetypus  V.  Desiderii  in  ecclesia  S.  Desiderii  Cadurca  olim 
asservabatur,  hic  sine  dubio  codex  intellegendus  est. 

S)    Codex  Parisiensis  lat.  n.  11762    (Ites.  St.  Germ.  pag.  135 — 136,  n.  1 — 9),  30 
saec.  XVII,  ad  Vitas  et  Acta  Sanctorum   edenda   continens  schedas   collectas,   ex  exem- 
plari  Antonii  cle  Vyon   domini   cV  H<  rouval  pendet.     Vitae  Desiderii  apographa   tria 
insunt,  scilicet 

fol.  204 — 223,  praescr.  Incipit  vita  sancti  Desiderii  Caturcensis  episcopi,  textus 
primus  a.  1648.  manibus  pluribus  exaratus,  qui  folio  deperdito  hiatu  laborat  (c.  13 — 15,),  35 
dum  insequentia  (c.  15 — 16^  postea  suppleta  iam,  adsunt,  =  3a, 

fol.  234 — 245'.  textus  alter  manu  alia  =  'Zb, 

fol.  224 — 233.  textus  tertius  item  alia  manu  scripfus  =  3c. 

Praestantia  codicis  vetustissimi  1  prae  reliquis  et  sermone •  barbaro  probatur.  e.  gr.: 
c.  31.  moeniam]  1  (cf.  c.  16.  moeniae  cum  V.  Desiderii  Vienn.  II,  c.  1);  moenia  2.  3,  40 

et  comparatis  auctoribus,  quibus  biographus  usus  est: 
c.  1.     urbisj   1  cum  V.  Hilarii:  om.  2.  3; 
ib.     primae]   1  cum  V.  EVigii;    pene  2;    quippe  3; 
ib.     gratia  generositatis]   1  cum  V.  Hil. ;    (gr.  om.)  generositate  2.  3; 
c.  2.     gerebat]   1  cum  V.  Eligii ;    tenebat  2.  3;  45 

c.  36.  Compositum  —  inditum]    1   cum  V.  Eligii ;    Composito  —  indito  2.  3. 

1)  L.  I.   I,  245. 


VITA    DESIDERIl   CADURCAE  QRBIS  EPISCOPL  559 

TAbri   igitur  2.  3.  inferiorem  auctoritatem   habent  quam   1,    nmltis  mendis  communibus 
inquinati,  sermoque  rudis  gravibus  interpolationibus  ibi  interpolatus  est: 
c.    2.  Brunihildem  —  discerptam]   l   (acc.  abs.J;    B.  —  d.  audivit  2.  3; 
c.  43.  nec    inter  \  ini    saporis    effulsit,    iii    oumquam    se   aliquis    huiuscemodi    Fa- 
5  lernum  hausisse  (auxisse   1)  recoleret]   1;  odor  inde  processit,   quantus  nec 

Lnter   vini   sapidissimi    vasa    reserata    solet   sentiri  2.  3,   tollentes   Falernum 
vocabulum  genuinum. 

Cum  Marciliaceme   coenobium   pro  Musciacensi  c.  23.    in   utroque   substitutum  sit,   inde 
librum  archetypum  eorum  originem  traxisse  patet.     Locis  difficilibus  quibus  1  defecit  de* 
io  fecit  <■/  />/<■: 

c.  31.  cigneo|   Hieronymus;    digneo   1;    digno  2.  3 : 

c.  49.  sanctimonialiumj    ego;    sancti   Nongini    (ita    1.     Nongin.    2;    Martini   Pou- 

pardin)  alium  1.  2  (deest  3), 

vetusque  compendium  '  na  (c.  "><'>>  pr<>   nostra    in  />/r<><j/i<-  adhibitum  erat,    >/»</<■  »/<»</um 

i5  in  omnes  codices  irrepsit  nam  j>r<>  nostra  ('//>.).     Verba  </<-i/i<j/ic  <j>/<i<-  in  Musciacensi  per 

homoeoteleuton    exciderunt,    »/</)///    fere    «<<j>/<\//   (\x)   suppleta,    a  Mf/i<i/iocensi  quoque 

uberant: 

c.  18.  perducerent,   [volens  scilicet  probare,  ad  quod  exitum  vox  emissa  perduceret 
om.  1«.  2.  3], 

20  ita  ut  hunc  ex  illo  pendere  paene  certum  habeam.  Sane  haud  multos  locos  collegi, 
quibus  contraria  opinio  confirmari  posset: 

c.  15.  facultatis]  2.  3  cum  Sulpicio  Severo;    facillitatis  1; 

ib.  in    caritate   ardencior]  2.  3 ;    in    caritate    iocundior    V.  E/i(jii :    in    utilitate 
ardencior  l ; 
25      c.  19.  vmde  dig-ressi  sumus]  2.  3;    (unde  om.)  d.  s.   1; 

c.  28.  pannorum]  2.  3;    prediorum  1   (falso  ex  praecedentibus  iteratnm) : 
c.  31.  ingenio]  2.  3;    in  ieiunio   1; 
c.  33.  longe  positus]  2.  3;    longe  possi  1; 

c.  34.  eclesiae  [dereliquit  om.  1  versu  exeunte;    habent  2.  3].     De; 
30      c.  55.  innumeris  cladibus  ac  saepe  convulsa]  2.  3 ;  in  muneribus  cladibus  accipe 
convulsa  1. 
c.  56.  postulat]  2.  3  cum  Sulp.  Severo ;    potuat  1. 

Emendationes  codicum  2.  3.   eae  mihi  videntur  esse,   quae  ab   homine   in  lingua  latina 
versato  vel  medio  aevo  pleraeque   facile  excogitari  potuissent,   sin   minus,   fieri  potuerat, 

35  ut  exemplari  Marciliacensi  lector  quidam  paucas  lectiones  bonae  notae  e  codice  meliore 
depromptas  inhdisset.  Neque  vero  si  2.  3  ex  1  exscripti  sunt,  libri  illi  auctoritate  ulla 
carent.  Cum  enim  codex  1,  sicut  mohui,  a  librariis  recentioribus  in  priore  parte  misere 
Dtferpolatus  sif,  extinctis  lecfionibus  primariis,  hae  i>>  2.  3.  accurate  asservatae  sunt, 
ideoque  ad  textum  restituendu/u  hos  /i/>ros  non  inutiles  esse  manifestum  est. 

40  Codices  2  et  3  eo  inter  se  differunt,   quod  corruptela   in  hoc  multo  magis  increvit 

quam  in  il/o: 

c.  26.  posicione]   1;    possione  2;    passione  3; 
c.  30.  Vidubriaco]   1;    in  dubiaco  2;    in  3, 

»/////aque    in    apographis  3   desiderantur   quac   in   illo    adsunt,    non    so/um    verba    quae 

45  librarii  parum  intellexerint ,   sed  etiam   enuntiata   singula,    immo   tota  capifa   (c.  47.  in. 

—  49.  med.),  et  nonnnmquam  spatium  rc/icfum  est  signisque  hiatus  indicati  sunt,  ita  ut 

1)  De  hoc  compendio  et  de    mendo  nam    nuper  acute  disseruit  L.   Traube,  Perrona  Scot- 
torum  ('SB.  der  phil.dmtor.  Ctasse',  Monachii  1900,  p.  496  sqq.   519). 


560  VIT.Y  DESIDERII  CADURCAE  URBIS   EPI800PI. 

scriplura  codicis  unde  pendent  partim  evanuisse  videatur.     Sunt  autem   quae   nobis  per- 
suadeant  codicem  illum  3  ex  ipso  2  exscriptum  esse: 

c.  15.  Rumusculns]  1;  Rumus  |  ctos,  i.  e.  Rumusculos,  sed  o  e  corr.  2;  Rumige- 
rulos  clericos  (legit  ctos  =  clericos^)  3; 

c  17.  autem]   1;    at   (=   autem1)   2;    Caturcae    (Ubrarms  compendium   C.   rubrum,  s 
«'.  e.    Caput,  in  fine  versu  praecedentis  cum  at  coniunxit)  3; 

c.  30.  alteri]   1 ;    ati  (=  afen)  2 ;    ante  dicti  3 ; 

c.  31.  decoravit  —  insigni  pene]  pr.  m.  in  mg.  suppl.  2,  h.  I.  inserenda,  sed  m.  rec. 
post  ecclesie  addidit  de.,  unde  ea  3  ibi  coUocans  vocabulum  studio  suo  loco 
movit;  io 

c.  33.  ex  dono]   1;    ex  do  |  dono  2;    ex  Deo  dono  3; 

c.  38.   suum]   1;    susuum,  exp.  altero  su  2;    susum  3. 
Librarius  3  haucl   raro   iis   locis  erravit,   ubi  2  versu   exeunte   litteras   nonnullas  itera- 
verat  aid  aliter  fundamentum  erroris  iecerat,  undc  pro  certo  habetur  rationem  eam  inter 
utrumque   codicem   intercedere  qitam  statueram.     Attamen   etiam  in   hoc   libro   lectiones  15 
honae  reperiuntur,  quibus  vel  pater  2  superatur: 

c.  26.  iudicaret]  3  cum  1;    om.  2; 

6.27.  geminabat]  3  cum  1;    germinabat  2; 

c.  37.  Deinde]   3  cum  1;    Exinde  2, 
vel  etiam  menda  codicnm  praestantiorum  et  1  et  2  feliciter  emendari  videntur:  20 

c.  5.  indeptus]  recte  3  (et  ita  omnes  supra  c.  4);    ineptus   1.  2, 
neque  mirdbile  est  etiam  secnndis  ventis  librarinm  raro  laborasse,  qui  plerumque  contrariis 
usus  textum  sexcenties  in  deteriorem  partem  verterit.    Apoyraphon  Ba  neglegentius  exaratum 
a  reliquis  interdum    discrepat,    dum  3c  ex  altero  fonte   nonnumquam  profecisse   videtur: 

c.  33.  huius]  3c  cum  1 ;    eius  2.  Sa.  b:  25 

ib.  prae  se]  praeesse  1 ;    prece  3c  cum  2 ;    om.  Sa.  b. 

Praeter  HerouvalJianum,   quem  post  saec.  XIV.    exaratum   esse  necesse  est,   libri 
deperditi  pauci  nobis  comperti  sunt.    Dominici  apographon  V.  Desiderii  habuisse  dicitur 2. 
Deinde    G.  Lacoste   locos  nonnullos   citavit,   qui   cum   editis  parum  conveniunt,    eumque 
operibus   ineditis   abbatis   de  Foulhiac  nsum   esse   credunt.     Certe   textus  quem  adhibuit  30 
ad  complures  codices,  fortasse  trium  classium,  formatus  erat. 

Cum  ad  emendandum  codicem  primarium  1  reliqui  libri  parum  facerent,  librarii 
illius  saec.  XII.  studium  iam  examinandum  est,  cuius  vestigia  in  priore  eiusdem  codicis 
parte  deprehenduntur  (lb).  Agitur  autem,  quo  fundamento  ille  nisus  sit,  utrum  exemplar 
melius  adhibuerit,  an  ea  quae  immutanda  credidit  suo  ingenio  immidaverit.  He  iterum  35 
iterumque  perpensa  ei  fidem  omnem  derogandam  esse  censeo,  ipsumque  infaustis  auspiciis 
laborasse  ex  his  exemplis  colligitur:  , 

c.  1.  archidiaconatus  [est  adeptus  add.  \b\  officium  in  urbe  Rutena  et  abbatiae 
regalis  basilicae  —  administravit. 
Vocabulum  offieiuni  verbo  quod  \b  addidit  ab  (dtero  genetivo  separatur ;  duo  enim  40 
offtcia  Rnsticus  administravit  et  archidiaconatus  et  abbatiae  regalis  basilicae:  unico 
autem  verbo  biographus  etiam  infra  c.  2.  contentus  erat:  abbatiam  palatini  oratorii  — 
et  archidiaconatus  officium  gessit,  paulo  post :  Massiliae  gubernacula  et  Albiensium 
cometatum   —  administravit. 

c.  16.  cum  terrae  cumpendiis]   rell.:  cum  terris  et  cum  apendiciis   \b  45 

et  infra  sub  aliis  compendiis]  rell. ;    et  alia  conspicua   1?;. 

Comparatis  aliis  locis,  e.  gr.  c.  28 :  terrarum  conpendia,  lectio  primigenia  libri  1  con- 
firmaliir  atque  \b  interpolationis  convincitur. 

1)  Cf.  Traube,  ' Palaeograph .  Anzeigen'  (N.  Arch.'  XXVI,  234J>.         2)  Cabii  l.  I.  p.  403. 


YITA   DESIDERII  CADUROAE  [JRBI8  EPISCOPI.  561 

c.  16.  Non   ibi   cenus  [obscenum   tempus   \l>\   horrorem,    non    ventus  frigorem  — 
infert  et  paulo  infra  Et  hane  nihilhominus  larem  [ilarem   \l>\. 
Utroque  loco  condicio  lectionum  \l>  parum  genuina  per  se  liquet. 
c.  17.  reeentarii  eolique  varietas]  auri  et  argenti  colorum   var.   16. 
6  Recentarium  et  colum  vocabula  rariora  \l>  ignoravit  multaque  alia  assequi  non  poterat; 
ea  vero  quae  parum    intellexit  sua   stultitia   infuscavit,  genuinis  librarii  primarii  lectio- 
nibus  pessum  datis.    Praeterea  vix  moneri  necesse  est,  etia/m  sermoni  barbaro  expoliendo 
ipsum  vacasse,  correctis  falsis  casibus,  correcta  quoque  ratione  scribendi. 

Expuncto  igitur  infausto  hoc  interpolatore  complures  qui  in   1   depravati  sunt  loci 
io  fere   sola    coniectura    sanari   possunt    nonnullisque    corruptelis   decessor   meus   medelam 
attulit,  alias  ipse  aggressus  sum,   reliquae  successoribus  libenter  ceduntur.     Neque  enim 
ab  iiiio  solo  hoc  negotium  diffidle  <ul  unguem  absolvi  posse  manifestum  est. 

Monachus  Masciacensis  qui  lihriuu  1  saec.  X.  exaravit  suam  propriam   rationem 
scribendi  omnibus  quas  descripsit   vitis   intulit,   quae  cx  inurbana  Aquitanorum  pronun- 
15  fia/ione  exorta  a  grammaticae  legibus  valde  recedit.    Peculiaria  eius  menda  sicut  in  aliis 
vitis1  ita  in  hac  tollenda  esse  censui,  non  admittens  ea  quae  infra  collegi: 

ae  pro  e :  fecaerit,  pavaeamus ; 

§  pro  e :  facere,  tribue^re ; 
e  pro  ae:  in  declinatione  et  in  prae; 
80  cl  pro  t:  essed,  praeveniad,  suscipiad  [nt  servavi:  adque,  inquidj; 

h  male  addita:  adholescens,    adholescentiae,     adhulescentiam,     choortabatur,    cohe- 

mendo,    haccensae,    hactum,    h(a)edificavit,    haedium,    hanelantia, 

hea,    hibi,    inhibi,    hodit,    hodorem,    hordinibus,    hori,    hore,    hora, 

horiundus,    hornatis,    hubi,   sichubi,   hurbe,   husu,   hutilitatis,   hutili- 

25  tatem,    [af  servavi:    habiit,   habundare,    hac,    hisdem,    nihilhominus, 

perhenneni/ : 
h  male  omissa :  abeo,    abes,    abueris,    abere,    abetur,    coibere,    proibere,    abitatores, 
anelare,    cristianissimus,    eredes,    ilaritas,    is,    istrio,    onestissimis, 
orarurn,   orridum,   orrorem,  ortatu,   pulcritudine,    traitur,    adtraendo, 
30  subtraere,   [at  servavi:  austo,   aut,   exalavit/ ; 

i  pro  g:  deiebat,   iemitibus,  ierebat,  iessit,   inienio ; 
ti  pro  ci:  exerticiis,  fatias  [alias  servavi] ; 
y  pro  i :  monach y  ; 
geminatio    male  adclita:  occulus  (saepe),  peccus;  defficio,  infferebat;  flaggello;  gulle;  ammis- 
35  sionem,    commitatu,    emmerui,    immitanda,    nummerosa,    ommissis, 

praesummere,   pummorum  (=  pomorum) ;  ennumerare;    oppere,  op- 
portet,   pomppas  ;   errogatur ;   incurssione  ;   conatti ; 
geminatio  male  omissa:  oculto;    difusus,  efulsit;  solerter;    comiserat;  conferet,   proferentur; 

musitacio,  regresus  [at  servavi:  eclesia/. 

40  Francogallica  scribendi  ratio  recentioris  aevi  in  2  reperitur,  quae  ab  1  haud  leviter 
discrepat,  novaque  quae  ibi  commissa  sunt  menda  a  biographo  <■<>  magis  removeri  ne- 
cesse  erat2. 

1)  Cf.  SS.  rer.  Merov.  III,  p.  18(5;   544,  u.  16.       2)  Crebra  litterarum  c  et  s  permutatio 
maxime  conspicaa  est  (cpros:  Albigence,  Albiencium,  Caturcencis,  Narbonencem,  forcitan, 
45  incidiis ;    c  pro  sc :    ceptra,    concendit;    s  pro  c:    condeset,    pernisiosus,    presiosus,  sagasi; 
s  pro  x :   vos ;   sc  pro  c :   contumascem ;   sc  pro  s :   abscens,   scepta,   scicientium),  gu 

pro  g  (coguatur,  longuo),    dum    alia   scriptoribus    vetustioribus  familiaria   non   absunt  (inquid, 
reliqnid,  dereliquid). 

SS.  R.  Meroving.   IV.  71 


562  VITA  DESIDERII  CADURCAE  URBIS  EPISCOPI. 

Codicem  vetustissimum  1  iterum  iterumque  relegimus,  ut  cmctoritati  c.ius  par  erat, 
et  primo  G.  Waitz  b.  m.  eum  contulit,  deinde  ipse  successi,  tuni  W.  Levison  socius  noster 
eundem  revolvit,  denique  totus  a  me  iterum,  perlustralus  est,  ita  ut  scriptura  primigenia, 
quantum  fieri  poterat,  iam  eruta  sit.  Reliquos  libros  contulerunt  alterum  0.  Holder- 
Egger  v.  c,  tertium  W.  Levison,  cuius  libri  triplicis  lcctiones  non  adnotavi  nisi  inter  se  5 
consentienics,  exceptis  nominibus  propriis. 

Vitae  Desiderii  editio  critica  ab  historiae  Meroivingicae  studiosis  vehementer  desi- 
derahatur x,  cum  veteres  editores  codices  non  adhibuissent  nisi  inferiores  atque  ex  optimo 
praeter  additamenta  nonmdla  nihil  publici   iuris  factum  esset.     Quaestio  illa  adhuc  non 
plene  soluta  est,  nam  is  qui  nuper  ad  eam  adiit  officio  suo  non  omnibus  numeris  satis-  10 
fecisse  ridetur. 

Gallia  christiana,  Parisiis  1656,  opera  et  studio  fratrum  Sammartha- 
norum  edita,  tom.  LI,  fol.  460 — 468',  loco  dissertationis  de  rebus  gestis  Desiderii  vitam 
integram  continet  tunc  ineditam,  quam  ex  'vetustissimo  codice  Ms.'  Vyon  d'  Herouval  cum 
editoribus  communicaverat,  eodem  cuius  apographa  (=  3)  adhuc  supersunt.  Si  supra  15 
recte  concluserim  ipsum  ex  2  exscriptum  esse,  aetatem  eius  saec.  XLV.  inferiorem  fuisse 
necesse  est,  ita  ut  superlativus  'vetustissimus'  latiore  interpretatione  egeat. 

Labbeus,  Nova  bibliotheca  manuscriptorum,  Parisiis  1657,  tom.  L,  p.  699 — 716, 
eodem  codice  usus  est,  unde  et  huic  vulgatissimae  editioni  ea  omnia  desunt,  quae  in 
apographis  nostris  3  desiderantur,  sed  opere  suo  absoluto  in  Musciacensem  (1)  incidit  20 
Tolosa  Parisios  tunc  delatum,  quo  in  Appendice  tomi  LL  (sig.  SSSss)  usus  damna  ali- 
quot  resarcire,  hiatus  explere,  errata  corrigere  poterat.  Ldem  etiam  in  opere,  quod  in- 
scripsit  'Meslange  curieux',  Parisiis  1664,  p.  419 — 422,  frushda  nonnulla  publici 
iuris  fecit. 

Ex  Labbeo  ea pendent  quae  Bouquet,  'Pecueil  des  historiens  des  Gaides'  tom.  LLL,  25 
p.  527 — 532,  selegit  ad  res  gestas  sancti  regumque  Francorum  pertinentia,  totamque  edi- 
tionem  illam  iteravit 

Migne,  Patrologia  latina,  tom.  LXXXVLL,  col.  219—246. 

Lnterim  codex  optimus  Musciacensis  (1)  in  bibliothecis  latebat  ab  editoribus  paene 
spretus,  etsi  et  ante  et  post  Labbeum  non  deerant  qui  ipsum  auctoritate  cognita  ad  res  30 
ecclesiasticas  illustrandas  aut  annos  Francorum  definiendos  adhiberent,  veluti  Cointius2, 
BLabillonius3.  Nuper  codices  hagiographicos  bibliothecae  Parisiensis  recensentes  socii 
BoUandianii  ea  quae  in  3  deesse  supra  dixi  c.  47 — 49.  in  tomo  L.  Labbeano  omissa 
ad  hunc  librum  ediderunt. 

Denique  B.  Poupardin,  'La  vie  de  Saint  Didier  eveque  de  Cahors',  Parisiis  35 
1900  ('Collection  de  textes  pour  servir  a  Vetude  et  a  V enseignement  de  Thistoire'),  cum 
aegre  ferret  librum  memorabilem  longa  robigine  infectum  adhuc  pumice  non  expolitum 
esse,  textum  fide  dignum  ad  1  formare  ipsumque  commentario  instruere  aggressus  est, 
sed  inter  primigeniam  manusque  interpolatorum  posteriorum  non  distinguens  neque  erasa 
eruere  conatus,  ubique  lectiones  correctas  secutus  est  multaque  neglegenter  praetermisit  tam  40 
singida  verba  quam  tota  enuntiata,  quae  adhuc  integra  in  codice  leguntur.  Discrepantiam 
lectionum  variantium  codicum  2  et  3  in  adnotatis  cotlegit.  Ea  quae  de  rebus  gestis  Desi- 
derii  et  de  libris  scriptis  vel  editis  Vitae  in  praefatione  exposuit  multo  magis  approbanda 

1)    Gf.   Cabii  l.  I.  p.  401.  2)    Cointius,    Ann.    eccl.  Franc.    tom.  II.  et  III,    locos 

aliquot  ex  V.  Desiderii    depromptos    edidit,    quos   ex  1   pendere  ipse  testatur  tom.  II,  p.   675.  45 

3)   Mabillon,   Dissertatio   de   anno   et   die    ordinationis   itemque  obitus   Desiderii   episc.    Cadur- 
censis  (Vetera  Anal.   1682;   III,  p.  528;    a.  1723,  p.  520J.  4)   Catalogus   codd.  hagiogr. 

bibl.  Paris.  III,  p.  377. 


VITA   DE8IDERH  CADURCAE  DRBI8  EPI8C0PI.  568 

sunt  atque  de  interpretandis  locorum  nominibus  qucu  sexcenta  in  hac  Vita  occurrunt 
optime  meritus  est,  Ueet  non  omnes  nodos  solverit,  gui  solvendi  erant1. 

Arduum  opus  /<i/)i  retractandum  suscipio,  in  quo  decessor  meus  naufragium  fecerat, 
homo  iuvcnis,   citi  artis  peritia    non  aderat,   sed  et  nobis  dubia  nonnulla  posteris  relin 
6  quenda  erant,  eoque  potissimu/m  tendimus,  ut  eruta  scriptura  primigenia  codicis  1  funda- 
mentum  iacerem/us  firmissimum.  t>    Krusch 

INCIPIT  VITA  VELa  ACTUS  BEATI  DESIDERII  EITSCOPI 

CATURCENSIS, 

CUIUS  CELEBRATIO  EST  XVII.  KL.  DECB. 

io  0)b-    Igitur   Desiderius  Caturcensis    urbisc    episcopus   Obrege11-2  Galliarum    op-  v.HUariic.s. 

pido    oriundus    fuit.      Haec    itaque    civitas,    in    extremis  pene    Galliarum    finibus  v. EligU  i,i. 
sitae,   regionibus  primaef   Aquitaniarum  extrema,    habets   a  meridie  provintiam'1   Nar- 
bonensem.     In    hac    ergo    parentibus  honestissimis  et    apud  Gallicanas    familias  prae  v.HUar.o.s. 
ceteris    gratia1    generositatis    ornatus k    Desiderius    exortus    est.      Pater    eius    christia-  v.  Eiig.  I,  l. 

i6  nissimus  vocabulo  Salvius1-3,  mater  vero  idemque111  honesta  etn  religiosa  Haercbem- 
freda0  dicta  est;  fratres  autem  eius  Rusticus  et  Siagrius  cum  duabus  sororibus 
aderant,  quarum  una  Selina1',  aliaq  vero  dicebatiir  Avita.  E  quibus  Rusticus,  a 
primis  pubertatis  annis  clericus  factus,  archidiaconatus1'  officium  in  urbe  Rutena 
et  abbatiae  regalis8    basilicae4  sub  Flotario*  rege  administravit ;  ad  ultimum  vero11 

20  pontificatus  dignitatem  in  Cadurcenav  urbe  emeruit.    Siagrius  autemw  post  diutina 

Cap.  1.     1.  2.  'Sa.b.c. 

Cap.  1.  a)  ita  1 ;  praescr.  Incipit  vita  sancti  Desiderii  Caturcensis  episcopi,  om.  cuius  —  Decb. 
2.  3.  b)  capita  non  distincta  sant  1  (cuius  marg.  m.  al.  numeros  I — VIII.  adscrijisit).  3«;  distinc- 
tionem  codicum  2.  Sb.  c  parum  aptam  non  servavi  nisi  ad  c.  III.  c)  ita  1  cum  V.  Ililarii;    om.  2.  3. 

86  d)  obrege   1«    (sed   u    dubia);    Obroge    lb;    Obrege  rell.  e)    sit(a    in    rasura    maiore)  1    (situm  la?). 

f)  ita  1;    pene  2;    quippe  3.  g)  habens  2.  3.         h)  provintie  la.         i)  ita  1  cum  V.  Hil.;  (gr.  om.) 

generositate   2.  3.  k)   ita  \b  cum  V.  Hil. ;    ornatis  1«.  2.  3.  1)  Servius  3b.  m)   pr.  m.  corr. 

eiusdemque  2;  eiusdem  3.  n)  et  r.  om.  3.  o)  corr.  Haerchenfreda  1;  Harchenefreda  2.  3.  p)  ita 
\a.  2.  3;    Silvia  \b.         q)  ita  \a.  2.  3;    altera  \b.         r)    est  adeptus  versu  exeunte  falso  supplevil  \b 

80  (m.  s.  XII).  s)  r.  b.  om.  2.  3.  t)  F  eras.  1,  ut  infra ;  Lotar.  constanter  2;  Lothario  3.  u)  om.  2.  3. 
v)  Cadurcena  (?)  corr.  Caturcena  1 ;    Caturcina  2.  3.         w)  om.  2.  3. 

1)  Hanc  editionem  examinavi  in  Annalibus  nostris  XXV,  p.  831.  2)  Antobroges  Pli- 

nius,  Hist.  nat.  IV,  19.  inter  populos  provinciae  Aquitanicae  Narbonensi  conterminos  post  Ca- 
durcos  enumeravit  et  ante  Petrocoros,  atque  Antuberix  vel  Atunberix  locus  in  nummis  quibusdam 

36  aevi  Merovingici  traditus  est.  Quod  cum  animadverteret  Mauricius  Prou,  'Note  sur  le  pettple 
gaulois  des  Antobroges'  ('Comptes  rendus  des  siances  de  V Acadimie  des  Inscriptions'  1890, 
p.  133 — 138^  populum  praeterea  ignotum  tabidis  geographicis  restituendum  esse  censuit,  c/ti 
Nitiobriges  celebriores  primus  Scaligerus  subsfituerat,  atque  Iulianus  Havet  b.  m.  amici  disser- 
tationem  a.  1890.  mihi    tradens,   ut    erat   vir  eximii  acuminis,    coniecturam   ingeniosam  addidit, 

40  scilicet  Obrege  locum  Desiderii  natalem  eandem  esse  civitatem  paene  oblitteratam,  cui  prima 
syllaba   librariorum   incuria   dempta   esset.  3)  Salvium  episc.  Albigensem  a.  584.  mortuum 

(cf.  Gregor.  H.  Fr.  VII,  \)  eiusdem  familiae  fuisse  acute  coniecit  H.  Valesitts,  Res  Franc. 
III,  p.  142.  4)  Abbatia  palatini  oratorii  ea  infra  dicitur  atque  oratorii  sui  's/t/xT  cappella 
domni  Martine'   Theudericus   rex   meminit    (Dipl.  ed.  Pertz  I,  p.  45;    cf.   Waitz,  'VG.'  II,  2, 

46  p.  1023J,  sed  abbatia  praeterea  non  occurrit  neque  'abbas  sacri  palatii'  ante  Ludowicum  Piuiu 
commemoratur ;    cf.  Waitz,  'VG.'  III,  p.   51 9 2. 

71* 


564  VITA  DESIDERII  CADURCAE  URBIS  EPISCOPI. 

palatii  Francorum  ministeria  eta  familiaria  Flotharii1'  regis  contubernia  come- 
tatusc  dignitatem  apud  Albige(1  gessit  necnon  et  apud  Massiliam  iudiciariam 
v.EHg. i, 3.  potestatem  *  diu  exercuit.  Desideriuse  vero  summa  parentum  cura  enutritus,  litte- 
rarum  studiis  ad  plenum  eruditusf  est,  quarum8  diligentia11  actus1  est.  Ubik 
Hieron. eP.  p0st  insignia l  litterarum  studia  Gallicanaque1"  eloquentia,  quae  vel  florentissirna  5 
sunt  vel  eximia,  contubernii  regalis  aduliscens"  se  indedit0  dignitatibus  hac  deinde 
legum  Eomanarump  indagatione  q  studium1'  dedit,  ut  ubertatem  eloquii  Gallicis 
nitoremque  sermonis f    gravitas  Romana  2  t  e  m  p  e  r  a  r  e  t. 

v.Coiumb.  (2).    Eo  autem  tempore,  Teudebertuma  regem  iam  interemptum,  Teudericum 

ib. c. 29.  eque  defunctum,  Brunihildem  °  quoquec  equorum  pedibus  inretitam  atque'1  male  10 

v. Eiig.  1,9.  discerptame,    Flotariusf,    pater    incliti  Dacobertis,    monarchiam    regni    solus  tenebat. 

A  quo    hib    tres   germani,    id    est   Rusticus,    Siagrius    et    Desiderius,    florentissime 

enutriti,  summis  dignitatibus  praediti  sunt.    Rusticus,  ut  praefati  sumus,  abbatiam 

ib.  1, 13.  palati  n i 3    oratorii,    quod    regalis    f requentatur l    ambitio,    et    archidiaconatus    officium 

gessit.     Siagrius    autem    Massiliae    gubernacula    et    Albiensium    cometatumk    annis  15 
plurimis  administravit.     Desiderius    vero    iunior1    tempore,    sed    non  inferior  digni- 
tate,  sub  indoles111-4  adhuc  annis"   tesaurarius  regis  effectus0,  valde  strenue  se  ac- 
cinxit.      Denique    quantum    regi    propius,    tantum    familiarius    inherebat    et   inter 
coaevos  et  proceres  laudabiliter  nimis  adulescentiam    suam   gerebat1',    quantumque 
aetate  crescebat,    tantum    se    in  Deiq  timore    et   regis    fidelitate  roborabat.     Cuius  20 
v.Hiiarionis  utilitatis,  subtilitatis,  aff abilitatis r  argutiaeques  sagacitiam*  si  per  singula  voluero 
exponere,    deficiet  me  tempus  narrantem".     Tantav   enim  humilitatis   et  scientiae 
gratia  ornabatur,  ut  multos  superaret  adfines  pluresque  praeiret  coetaneos;  et  licet 
ad  plenum  litteris  fuerit  eruditusw,    insignem   tamen   ac    robustissimum  naturalem 
habuit    magistrum,    propriam    conscienciam.      In    aulax    quidem    ac    sub    frequen-  25 
Hieron. ep.  tissimay    palatii    opulentia    degebat,    sed    cautelamz    monachi 5    propositumque    non 

Capp.  1.  2.     1.  2.  3«.  b.c. 

Cap.  1.     a)  om.  2.         b)  ita  1«;    Clotharii  \b,  itt  infra:   Lotarii  2.  3b.c;  Lothar.  constanter  3a. 
c)  ita  1,  sed  corr.       d)  ita  \a.  2.  3;  Albigensem  \b.       e)  Desideriu  1«.       f)  enutritus  1  (corr.).  (2);  cf.  I.  24. 
g)  ita  1.  2;  quorum  3.         h)  diligentiam  2.        i)  hactus  corr.  hauctus  1;  natus  corr.  nactus  2  et  sic  3.  30. 
k)  ut  2 ;    et  pro  ubi  3.  1)  1.  i.  2.  3.  m)  ita  1«;    Gallianamque  eloquentiam  2.         n)  ita  scripsi; 

adulcisce  1 ;  adulcisse  2  (ubi  m.  s.  XVII.  in  mg.  proposuit :  adultus  se  inde  dedit^ ;  adulsisse  3 ;  adule- 
scentiae  coni.  Poupardin.  o)  ita  \a.  2;    inde  3.  p)  Romanorum  3a.  q)  ita  \a.  r)  studuit, 

ut  2.  3.         s)  Grallici  : :  itoremque  1« ;  Gallia  n.  2 ;   Gallicani  n.  3.         t)  gr.  s.  2.  3. 

Cap.  2.     a)  Teubertum  2,  corr.       b)  ita  1;  Brunichildem  2.  3c;  Brunechildem  3a.  b.        c)  quo-  35 
rundam  e.  2;    quoque  quorumdam  e.  3.  d)  ac  3.  e)  audivit  add.  2.  3.  f)  autem  add.  2.  3. 

g)  ita  \a;  Dag.  semper  relJ.  h)  om.  2.  3.  i)  ita  codd.  cum  V.  Eligii.  k)  ita  \a.  1)  minor  2.  3. 
m)  in  dolos  pr.  m.  2;  adolescentiae  3.  n)  ita  \a\  annos  rell.  0)  om.  2.  3;  &  (=  etiam?)  add., 
sed  eras.  1.  p)  ierebat  \a.  q)  ita  1.  2;  om.  3.  r)  effab.  1«.  s)  argutiaque  1«.  t)  saga  : :  tiam 
\a.  2.  u)   ita  \a.  2.  3;    narrante  \b.  v)    ita  \a.  2.  3;    Tantae  \b.  w)  erod.  1.  x)  aulam  40 

hanc  sub  2.  3.         y)  frequentissima  \a.         z)  cautela  1«. 

l)  Eandem  potestatem  auctor  infra  c.  2.  Massiliae  gubernacula,  c.  7.  praefecturam 
dixit,  qui  procul  dubio  de  patriciatu  cogitavit  (cf.  Waitz,  'VGJ  II,  2,  p.  50 3;  Kiener  I.  I. 
p.  256X  sed  qui  tunc  erat  patricius  Philippus  appellabatur ;  cf.  MG.  Ep.  III,  p.  204;  supra 
p.  547  sq.  2)  Loci  celeberrimi  Hieronymvm  esse  auctorem  monuit  W.  Levison.  3)  V.  Eligii  45 
I,  13:  principes  diligebat  ut  fratres,  venerabatur  ut  dominos,  eorum  etiam  ministros  ac 
universum  p  a  1  a  t  i  i  ordinem,  quos  regalis  frequentatur  ambitio  (ex  Hier.  ep.  79,  h), 
et  q.  s.  4)  I.  e.  iuvenilis  aetatis ;    cf.  Ducangc  h.  v.  5)  Monasticam  conversationem 

eius  celebravit  Dagobertus  rex  infra  c.  14. 


YITA   DESIDERII  CADURCAE  CJRBIS  EPISCOPI.  565 

amittebat il ;    lasciviam    sane    v"Oluptatisqueb    saeculi    sic('    aevitabat,    u(    niiruni    in  Hie«m.ep. 

68,4. 

nioduin  semper  sperneret <l,  quod  semel  contempserat.  Delectabat  nanique  eum 
iugis  labor,  nequaquam  considerans,  quid  alii  tnale  facerent,  sed  quid  boni  ipse 
facere   deberet.     Semper   enim    saecularium  consortia  studiose  fugiens,    tnonachorum  ib.68,e. 

5  hac  religiosorum  delectabatur  alloquia1' ;   pravorum  contubernia  declinans,   liumiliuin 
iungebatur   catervis.     Ideni    in  Deo    semper1    manens    peic    bonam    et   malam    Eamam  ib.52,18. 
Christi s  tirunculus    inoffense    gradiebatur   nec  laude  cuiusqueh   extollebatur  nec1 
vituperatione    frangebatur.     Habebat   enim    temperamentum    in    prosperis,    patientiam  in  v.EiigUi,9. 
adversis ;  gerebatk  simplicitatem  columbae,  ne  cuiquam  machinaretur  dolus1;   habebat  et  ib.i,  8. 

10  serpentis   astuciam,    ne   aliorum    subplantaretur    insidiis.     Magnum    prorsus    habens    in-  Hieron.ep. 
genium '"    et   facile    loquebatur    et    pure,   facilitasque    ipsa  "    et    puritas    mixta    prudentiae 
erat.     Cum  vero  quempiam  scrvorum  Dei  contionantem  audiret,    numquam  satia-  ib. 77,7. 
batur0    audiendi    cupidine,   sed,    ut   scriptum    est  \    addens    scientiam,    addebaturp    et 
dolorem ,     et'1     quasi     oleum     flamme     adiceres1',     maion  -       ardores     fomenta     capiebat. 

15  Dicebat  enim:    'Habeant   saeculi*   ministri   sua  inpedimenta,    mihi  autem  adhereren  pb.72,28. 
Deoy  bonttm  estw,  ponere   in  domino*  Deo  spern  meam'.     Talia  rudimenta  Desiderius 
iniciabat7,  huiusmodi  experientia7'  inter  pompas  palatii'1  Christi  tirunculus  gerebat. 
Magnae    virtutis    qui    talia  habuit    rudimenta,    qualis    exercitatus    miles    erit?     Quidb  uieron  ep. 
putas  matura0  etas  capiet  bona,  quando  pubertas'1,  qua  illut  bominum  genus  pro- 

20  clive  in  viciis  trahitur6,  Christif  iam  militiam  baiolare  adspirabat? 

(3).  Dum  his  igitur*  exerciciis  polleret,  nuncius  eum  perculit1',  patrem  eius 
Salvium  ab  hac  luce  migrasse,  et  licet  esset  mente  fortissimus,  obc  hac  tamen 
causa  veaementer  sese d  afflicxit  nec  minus  de  piissimae  genetricis  destitutione 
quain  de  patris  abscessu0-2  condoluit.  Ex  regis  tamen  permissione  profectus  ad 
25  matrem,  miris  eam  modis  consolari  studuit;  postque  regressus  ad  palatium,  offitium 
sibi  commissum  strenue,  ut  ceperat,  ac  sollerter  providit. 

(4).    Sub  hisdema  ferme  diebus,  anno  transacto  tricesimo  quarto  Flotharii  regis3, 

Rusticus,  Desideriib  germanus,  archidiaconatus  officium0  in  urbe  Rutena'1  suscepit, 

Siagrius  quoque,  germanuse   eius,  hoc  idem f  tempore  cometiae^  honorem  indeptus 

30  est,    sortitusque1'   matrimonium    inlustrissimam    puellam  Albige   indigenam    nomine 

Capp.  2—4.     1.  2.  Ba.b.c. 

Cap.  2.     a)  ammittebat   2.  b)   ita  1 ;    voluptatesque   rell.  c)   om.  2.  :!.  d)  spernebat 

/>r.  m.  3«.  e)  ita  la;    eloquiis  2.  3.  f)  m.  s.  2.  3.  g)  Chr.  t.  i.  gr.  om.  2.  3.  h)  cuius- 

quam  2.  3.         i)  ne  1«.         k)  ita  1  cttm  V.  Eligii;    tenebat  2.  3.  1)  ita  la;    dolos  (e  corr.  dolo:  2) 

35  rell.         m)  corr.  inienium  1.  n)  ipse  \a.  o)  ita  3;    sociebatur  2;    (sicie  m.  rec.  in  iifio'a}bat(uv 

eras.)  1.  p)    ita    1«;    addebat   rell.  q)   m.  al.(?)   in    litura   1.  r)  adi :  ciens  2;    adiiciens  3. 

s)  ita  1 ;  maioris  ardoris  rell.  t)  saecularia  ministeria  2.  3.  u)  aderere  2.  v)  Domino  2.  \v)  et 
postea  suppl.  2,  habet  3.  x)  ita  1  cum  Vulg.\  do  Deo  2;  (d.  om.)  Deo  3«;  d.  (om.  Deo)  3b;  d.  totam 
spem  3c.         y)  nuntiabat  3;  nunciebat  2.         z)  ita  2.  3;  exercicia  \b.        a)  saeculi  3.        b)  quae  2.  3. 

40  c)  ventura  2.  3.         d)  in  add.  lb.        e)  tam  magis  virtutibus  enutritur  suppl.  lb  (s.  XII).        f)  Christi 
ia  m.  1 ;    xpia  m.  2 ;    christianam  m.  3. 

Gap.  3.     a)  ergo  3.  b)  pertulit  2.  c)  ab  hac  t.  causa  1«.  2.  3.         d)  pr.  m.  superscr.  1  ; 

8e  2.  3.         e)  abcessu  2. 

Cap.  4.     a)  isdem  2;   iisdem  3.  b)    Desideri : :  postea  corr.  Desiderii  2.         c)   officium  om.  1. 

45  d)  Ruthena  h.  I.  2.  e)    g.  e.  om.  3.  f)   om.  3.  g)    cometihe  h.  1 ;    comeci(a)e,    om.  h.  2.  3. 

h)  Sorti(tur  corr.  tus  m.  al.  in  litttra)que  1;    in  add.  2.  3. 

1)  Eccl.   1,  18.  2)  I.  q.  decessus.  3)   De   annis  regum  Francorum  quibus  bio- 

graphus  utitur  calculique  ipsius  erroribus  supra  p.  554.  egi. 


566  VITA  DESIDERII  CADURCAE  URBIS  EPISCOPI. 

Bertolenam*,  quae  devotam  demuin  vitam  gessit  ac  multum  erga  ecclesias  stu- 
dium  inpendit.  Supervixitb  quidem.  virum  et  omnem0  prope  facultatem  ecclesiis 
diligavit'1,  quod  et  iugalise  eius  antea  iam  per  testamenti  sui  paginam  fecisse 
manifestatur.  Desiderius  autemf,  inter  exercitatissima^  palatii  ministeria  sedulaeh 
Deo  vacans,  die  noctuque  orationibus  insistebat.  Habebat  enim  amicos  bonae  fidei  5 
viros,  Paulum  *  scilicet,  Arnulfum ' ,  Elegiumk  et  Audoenum,  quorum  exemplo  atque 
hortatu  assidue  semet  ipsum  ad  meliora  subrigens,  vitam  suam  in  melius  pro- 
pagabat. 

v.Eiigui,  9.  (5).    Interea  rex  frodegiusa-2,  pius  et  mansuetus  3  Flothari  u  s  debitum  naturae 

terminum  implens  ac  pacifice  obiens,  Dacobertum  filium  in  principatu''  reli-  10 
quit,  a  quo  Desiderius  tanta  familiaritate  retentus  est,  ut  amplioremc  dignitatem, 
quam  pridem  indeptusd  fuerat,  potiretur.  Siquidem  diligebat  eum  rex,  quia  noverate 
strenuum  virum  et f  sibi  fidelem  et  in  Dei  timore  esse  iam  solidatum ;  ipse  autem 
officia  sibi  commissa  ita  praevidebatg,  ut  et  in  regemh  fidelitatem  et  in  Deum 
gratiam  conservaret.  Opulentissimos  quidem  tesauros  summamque  palatii1  sub-  15 
pellectilem  huius  arbitrio  rexk  Dacobertus  commisit;  ad  eius  obtutum1  data 
recondebantur,  ad  eius  nutum  danda  prof erebantur 4.  Multi  quoque  episcoporum, 
ducumm  hac  domesticorum  sub  ala  tuitionis5  eius  degebant,  multi  nobilium  sibi 
eum   gratificare"   gaudebant;    regina    autem  Nanthildis ° • (i    unice   ipsump   diligebat. 

(6)a.    Kex,  ut  dictum  est,  copiosos  ei  tesauros  pluresque  edes  multaque  aulae  20 

nitentia  commiserat.    Ipse  autem  non  arrogantia  extollebatur,  non  adducta  fronte 

coevos  aut  contubernales  spernebat,  sed  omnibus  se  minimum  iudicans  in  amorem 

ib.  1, 9.  sui  cunctum  palatii  ordinem  traxerat.     Erat  quippe  blandus  in  eloquio,   honestus  in 

ib.u,  4.  aspectu,    cautus   in   verbo,    providus    in   consilio;    inter   cetera    animi  exercitia  nimis 

misericors  hac  benignus  erat.     Constantiam  in  Deo  talem  habebat,    ut   non  solum  25 
coetanei,    sed    etiam    maiores    natu    eum    revererentur    et    admirando    praeferrent. 
Ipse    autem   in    omnibus    caute   satis   progrediens    futura  Dei   iudicia  et  districtam 

Capp.  4—6.     1.  2.  3a.  b.  c. 

Cap.  4.  a)  Bartolenam  2.  3.  b)  Super,  om.  vixit  2.  3.  c)  omne  2.  d)  ita  1«.  e)  coniu- 
galis  \b.  f)   vero  3.  g)    exercitatissim   2 ;    exercitatissimi  3.  h)    ita    1 ;    sedule  2 ;    sedulo  3.  30 

i)  Arnulphum  3.         k)  ita  1 ;    Ele :  gigium  2  ;    Eligium  3. 

Cap.  5.  a)  ita  1;  om.  2.  3.  b)  principatu  (?)  1,  corr.  c)  ampliori  dignitate  2.  8.  d)  ita 
recte  3  (cf.  supra  p.  565,  29,);  ineptus  1.2.  e)  ita  1 ;  eum  add.  2.  3.  f)  sibi  et  2.  g)  providebat  2.  3. 
h)  rege  —  Deo  2.  3.         i)  pelatii  pr.  m.  2.         k)  bis  scr.  erat,  sed  corr.  1.        1)  obtitum  2.        m)  du- 

crum    2,    corr.  n)    ita    codd. ;    post    gr.    vocabulum    (uo ?)    eras.    2.  0)    Nanchildis    2.  35 

p)  eum  2.  3. 

Cap.  6.     a)   m.  s.  XV.    in  mg.    adnotavit:   Lectio    quarta.      Capitulum    quartum   2;    IIII.    Sb.c. 

1)  Paulus  episcopus  Viridunensis  Godonis  successor,  qui  synodo  Clippiacensi  a.  626/7.  inter- 
fuerat  (Concilia  ed.  Maassen  I,  p.  20L),  a.  634,  Dec.  testamento  cuidam  svbscripsit  (Beyer, 
'Mittelrhein.  UB.'  I,  p.  8) ;  biographum  vero  saec.  X.  vel  XI.  demum  nactus  est,  cuius  figmentis  *o 
cave  ne  auctoritatem  quandam  attribuas  (ed.  Mabillon,  AA.  SS.  Venetiis  1733,  Saec.  II, p.  257  sqqj. 
Epistulae  eius  supersunt  duae  ad  Desiderium  datae  (Ep.  II,  11.  129,  quocum  per  contubernium 
illud  aulicum  familiaritate  intima  coniunctus  erat.  Ut  basilicae  dedicandae  interesset,  Cadurcos 
invitatus  est  (Ep.  I,  1 1)  vinique  nobilissimi  vascula  decem  ab  illo  accepit.  2)  Sensum  ne  coniectura 
quidem  assequi  possum.  3)  Lothari  mediani,  mansueti  regis  Francorum,  V.  Elig.  II,  1.  *5 

4)   De   hoc  loco   egit   Waitz,  CVG.'  II,  2,  p.  73 3.  5)  Sicut   Verus   episcopus   Rutenus,    qui 

nepotes   snos  Desiderio   optimati   commendavit ;    cf.  Ep.  II,   19.  6)  Eam  Dagobertus  a.  7. 

regni  sui,  i.  e.  a.  629/630.^.  Chr.,  in  matrimonium  duxit,  dimissa  Gomatrude ;  cf.  Fred.  IV,  58. 


VITA   DESIDERIl  CADURCAE   LJRBI8   EPI8C0PI.  567 

eius   discussionem"    formidabat  Bemperque    mentis   oculosb    ad   bona   eterna0    con- 
ferebat.     Cum   titillatio   carnis   urgeret*,    proponebal    sibi  adversus  carnis  ardores  y.BUg.1,7. 
futuri0  supplicii  ignes,  sicque  memoria  ardoris  futuri1    gehennae    ardorem  exclndebat8 
luxuriae,   sciens  scriptum:    nihil  esse  fortius  qui   vincit^    diabolum1,   nihil   inbecillius  ^™^**. 

5  qui  (i  carne  superatur.     Sciebat   enim  Domini    diotum:    Beati   mundo  corde,   quoniam  autth.5,8. 
ipsi    Deum    videbunt.     Scientiam    quoque    scripturarum    satis    amabat,    reminiscens 
cuiusdamk    sapientis    sententiae:    Ama    soientiam    scripturarum    et    carnis   vitia    non  H^r60lJ*1ep' 
amabis.     Noverat  et  illud,  quod  per  quendam  sapientem   dicitur:    Quis1  gloriabitur  ib.126,7. 
castum   se  habere  cor?     Astra   non   sunt   munda   in  conspectu  Dei,   quanto  magis  nos 

10  quorum    vita   temptatio  est.     Summopere1"  enim    varia   scripturarum    porna0    decerpere  u>. 
studebat,    ut    futurus    Cbristi "    sacerdos    plene    prius    disceret1',    quam'1    demum 
possit1*  doceres   et  rationabilem  ostiam  offerre.     Praecavebat  sollerter,    ne  aut  lin-  ib.62, u. 
guam1    aut    aures    haberet    prurientes,    idu    est,    ne    autv    ipse    detraheret   aut    alios 
detrahentes  libenter  audiret,  Salomonis  dictum  sepius  revolvens:    Gum  detractoribus, 

16  inquitw,    non    miscearis*,   quoniam    repente  veniet   perditio  eorum.     Noverat  plane   illudy 

dictum:   Omnis  qui  facit  peccatum  servus  est peccati,  nec  non  et  illud  apostoli l :   Omnis  ioh.s,  3». 
qui  facit  iustitiam  ex  Deo  natus  est,  et  omnis  qui  facit  peccatum  ex  diabolo  est,  et  quod 
non    expedit ,     adprehenso    aratro ,     respicero    postergum ,     et     quod     stadium    est    haec  lU( ;'""•  .''''• 
vita    mortalibus z  :    hic    contendimus,    ut    alibi    coronemur ;     et    quod    non    est    nobis    con- 

so  luctatio  adversus  camem  et  sanguinem,  sed  adversus  potestates  et  principatus2  harum  tene- 
bratrum,  Meminerat  quoque,  quod  beatus  Petrus3  in  epistola  sua  infert:  Sobrii, 
inquiens*,  stoteh  et  vigilate,  quia  adversarius  vester  diabolus  tamquam  leo  rugiens  cir- 
cuit,  querens  quem  devoret;  cui  resistite  fortes  in  fide.  His  incitatus  stimulis,  ad 
omnem  actum,  ad  omnem  incessum  Dei  flagitabat  auxiliu.ni,  ut  tandem  post  carnis 

25  conflictum  merereturc  pervenire  ad  bravium  et  perfrui  praemium11  sempiternum 
numquam  lapsurum  per  aevum. 

(7).    Itaque  bonestissimo  genitore  Salvio,  ut  dictum  est4,  iam  defuncto,  fratre 

quoque  Siagrio  in  fascibus  constituto,  sanctusa   Rusticus,    germanus  eius,    adb   epi- 

scopatum    Cadurcae0    urbis    adipiscitur'1- 5.     Discesserate    enim    ipso    inf    tempore 

so  Eusebius  praefati  municipii    antestis8',    qui  successor   in  episcopatum'1   sanctae  me- 

moriae  Ursicini1,6  fuerat.     Desiderius  autem  sedule  in  palatio  serviens  bac  tesau- 

Capp.  6.  7.     1.  2.  Ba.b.c. 

Cap.  6.     a)  discutionem  2.         b)  oculis  1,  corr.         c)  pr.  m.  in  mg.  suppl.  2.         d)  ui'gebat  3a. 
e)  ita  1  cum  V.  Eligii ;  futuros  2.  3.        f)  futurae  3.        g)  excludebatur  2.        h)  vicit  1.        i)  diabolicum  2. 
35  k)  cuidam  1«.       1)  Quid  2.       m)  Summo  opere  2.        n)  ita  Hieron.;  per  omnia  d.  1 ;  pta  (=  prata)  d.  2; 
praec(a)epta  d.  3.        o)  om.  2.  3.       p)  diceret  2.       q)  quod  2.  3.       r)  ita  1 ;  posset  2.  3.       s)  dicere  2. 
t)  lingam  2.  u)  ipse  pro  id  est  2.  v)  aut  (i.  e.  autem>,  ras.  iineola  1.  w)  ita  1.  2;    (i.  om.) 

ne  3.         x)  mis  |  earis  2,  corr.         y)  istud  2.  z)  futura  enim  add.  2.  3.  a)  om.  3.  b)  ita  1; 

estote  rell.         c)  merere  1«.         d)  premio  (premo  pr.  m.)  sempiterno  n.  lapsuro  2. 

40  Cap.  7.     a)  : : : :  (ras.  sanctus?)  la;  vir  beatissimus  in  rasura  minore  \b;  s.  om.  2.  3.        b)  om.  3. 

c)   Caturc.   constanter  2.  3.  d)    adipicitur   2.  e)    Descesserat  2 ;    decesserat  3.  f)  pr.  (?)  m. 

superscr.  1 ,-    om.  2.  3.         g)  ita  \a.         h)  ita  codd.         i)  Urciscini  2. 

l)    1.  Ioh.    3,    7.    8.  2)   Hieronymus   ep.    22,  3,    cum   Eph.  6,  12,    addit:   huius 

mundi  et  rectores.  3)    1.  Petr.   5,    8.   9.  4)    Supra  c.  3.  5)  Rusticus  episcopus 

45  Gadurcus  concilio  Clippiacensi  a.  626.  aut  627.  intererat,  Eusebius  autem  Parisiensi  a.  614; 
cf.    Concilia    ecl.    Maassen   I,    p.    201.    191.  6)    Ursicinus    olim    referendarius     Ultro- 

gothonis    reginae    a  Maurilione    episcopo    Cadurco    successor    a.   580.    electus    (G-reg.,    H.    Fr. 
V,  42J    de  paroeciis   nonnullis   cum   Rutenorum   episcopo    litem   habebat,   quas   ipsi  tradere   per 


568  VITA  DESIDKKII  CADUKCAE   URBI8  EPISCOPI. 

rarii  officium  gerens,  cotidie  vitam  suam  ad  augmentum  melioris  propositi  pro- 
vehebata.  In  anno  autem  VII.  Dagoberti  regis  praedictus  germanus  eius  Siagrius, 
dum  Massiliae  administrationem  procuraret,  Deo  iubente,  vitam  finivit1',  proc  quo 
rex  Dagobertus  gravi  merore  perculsusd,  sollertissimumc  Desiderium  loco  prae- 
fecturae  eius  subrogare  censivitf.  Profectus»  itaque  Massiliam,  propositam11  ad-  5 
ministrationem  vigilanter  exercuit,  adque  aulam  regressus,  ministerium  sibi  iniunctum 
omni  cum  sollicitudine  praevidit1.  Sed  quantumk  pia1  genetrix  habuerit  luctum, 
tantum111  venerabilis  Desiderius  pro  fratre  fuerit  afflictus,  inconveniens  nunc"  est 
per  singula  volvere0,  unde  interim,  his  omissis,  suscepta1'   prosequamur. 

(8).     Subsequenti    itaque    tempore     et    sub    hisdema    ferme    diebus,     finiente  10 
anno  VII.    regni  Dagoberti    et   incipiente    octavo l,    Eusticus    episcopus1'   cathedrae 
Cadurcaec  praesidens,  septimo  aut'1  eo  amplius  anno  pontificatus  sui  administrato, 
a  perfidis  -  et  scelestis  incolis  interemptus  est,    ob    quod    conturbatio    magna  facta 
est  in  ecclesia,  nece   solum   in  urbe  Cadurca,  sed  etiamf  in  regis  aula.     Siquidem 
vehementer   ira   regis    commota   terribilia   valde    promulgavit   praecepta,    adeo^   ut  15 
*     alii  obh   id  truncati,    alii   interempti1,    alii  exilio  damnati,    alii    etiam  perpetua  ob 
hoc  servitute    addicti    sunt,    sic  quoque  ut  numquam  in  sempiternum  ad  libertatis 
statum  merueruntk   provenire1.     Reverentissimus   autem  Desiderius,    licet  intolera- 
biliter  sit  dolore  perculsus111,  ut  in  mortem11   germani  ipse  quodammodo0  videretur 
mortem    subire,    alloquio1'    fortissimo   tamen,    animo    et    valde    accuratoq,    beatam  20 
matrem    studuit    consolari,    ne   in1'   amissionem    filii  modum    christianae   religionis 
lugendo  excederet,  adserens  eos  qui  in  Christo  dormiunt  non  esse  lugendos,    sicut 
apostolus3  monets,  dicens:  De  dormientibus  ne  contristemini,  sicut  et  caeteri  gui  spem 
non  habent.     Herchenefreda  *    autem    pia   genetrix   tenerrimo    valde    affectu  Deside- 
Hier.ep.  rium11    diligebat,    quem    crebrae    orbitatesv    fecerant    iam    cariorern :    siquidem    since-  25 
rissimiw  iugalis  Salvii  amissionex  filiorum  continuabaty  luctus.    Haec  autem  crebras 

Capp.  7.  8.     1.  2.  Sa.  b.  c. 

Cap.  7.     a)  (pro  s»/>/>/.)yehebat  2.  b)  ITE  ALIA  add.,    sed  eras.  1.  c)  (P  m.  al,  in  ra- 

sura  maiore)ro  1.  d)   percussus  2.  3b.  c  (non  3a),  e)    solestiss.  1«.  f)   ita  \a.  2;    censuit  3. 

g)    post    (P    m.  al.  in  rasura    wcw'ore)rofectus   add.,    sed   eras.    ITEM   ALIA  1.  h)   propositum  \a\  30 

praepositi  2.  3.  i)    providit  3.  k)   ita  la.  2.  3 ;    qualem    quantumque  \b.  1)    eius  add.  2.  3. 

m)  ita  la;  quantumque  v.  2.  3 ;  quantum  quoque  v.  lb.       n)  niniis  3.        o)  iia  \a.  2.  3;  revolvere  \b. 
p)  ita  \a.  2.  :>;    ad  iam  cepta  prosequendo  revertamur  \b. 

Cap.  8.     a)  iisdem  :ib.c;  iis  3a.       b)   ep:s  1.       c)  Caturcinae  3«.  b ;  Caturcenae  3c.       d)  ita\b\ 
autem  \a.  2.  3;    et  add.  2.  3.  e)  non  3.  fj  eticiam  2.  g)  bis  fortasse  scr.  erat,  sed  corr.  1.  35 

h)  obtruncati  2.  3.  i)  interepti  2.  k)    ita  \a ;    meruerint  3 ;    meruerit  2.  1)   pervenire  2.  3. 

m)  ita  1.  Zb.c\    percussus  2.  Sa.         n)   ita  \a.  2;    morte  \b.  3.  0)  qui  ammodo  2.  p)  om.  2.  3. 

q)  occurato  2.        r)  (in  postea  add.)  ammissione  2;  (in  om.)  amissione  3.        s)  ammonet  2;  admonet  3. 
t)  ita  1  et  fortasse  2  (c  corr.  Archenefredida)  ;    Archenefreda  3.  u)  Desidesrium  2.         v)  add.  ei  2, 

sibi  3.         w)  sincerissime  (?)  1«;    sanctissimi  2.  3.  x)  necnon  et  h.  I.  et  post  filiorum  vocabidam  ex-  40 

orbitatione  ineuute  fol.  209.  suppUtrit  \b.         y)  continuabatur  2.  3. 

synodum  Arvernam  iussus  est  (Greg.  I.  I.  VI,  38J,  cumque  Gundovaldi  res  novas  molientis  par- 
tibus    favisset,    in    synodo    Matisconensi    a.  585_,    cuius   actis   et   ipse  subscripsit  (Maassen  l.  I. 
p.  173J,  a  sacris  suspensus  est.    Memoria  eias  apud  Cadurcos  die  13.  Decembris  colitur :  cf.  de 
la  Croix,    Series    ep.   Cadurc.  p.  24;    Lacoste  l.  I.  I,  p.  201.     Post  ipsum  Mammo  seriei  epi-  45 
scoporum  inserendus  videtur  esse;    cf.  supra  p.  555.  1)  Annus  Dagoberti  VII.  vere  a.  630. 

finiebatur,  dum  Rustici  memoria  die  26.  Decembris  aut  18.  Augusti  in  fastis  sacris  celebratur ; 
cf.  Lacoste  l.  1.  I,   p.  212,  n.  4.  2)  A  perfidis  ecclesiae  incolis  Ep.  Herchenefredae  ad 

Desiderium    filium    infra    c.   11.     Interfectus    est   ibi}    ubi  postea  ecclesiam  8.  Petri  Desiderius 
construxit;   v.   infra  c.  16.  3)   1.    Thess.   4,   12.  50 


VITA  DESIDERII  CADUROAE  URBI8  EPI8COPI.  569 

ad  eum  epistolas  dirigens,  pio  studio'1  filium  cohortabatur,  a<  cepta  perficeret,  ut 
omui  custodia  eor  suuni  corpusque  servaret  et1'  praecepta  Dei  toto  adnisu  eust(»-  .•r.ivuv.i,^. 
dire  contenderet.  Quarum  exemplar,  apud  nos  habito  testamentum0,  memoriae 
gratiae'1  pagellae6  huius  inserendum  credidi,  ut  ex  his  advertaturf,  qualis  fuerit 
6  mater,  qualemque"  proposituin  tenere  filium  vellet.  Quarum  textush  ita  se  habet: 
(9).    DULCJss i:\io   ATQUE  AMANTISSIMO   FILIO   DESIDERIO 

HERCHENEFREDA*. 

IiniHnsds  onniipotenti  Deo  <<iih  gratias,  </ni  dignatm  est  tribuere  locum,  ><l  litteras 

meas  <ul  dulcedinem  tuam  dirigere  deberem,  per  quas6  tantwm  saluto,   quantum   viscerum 

10  meorum  exegit^  plenitudo,  et  rogo  Domini  misericordiam,   ul  mee  <(<•   vita  <■/  bona  con- 

versatione    vestraf   affluentere   iubeat  letificari.      Te  vero,    dulcissimumh    mihi   /ii</>>us, 

moneo,  «f  assidue  Deum '  cogites,  Deum  iugiter  in  mente  hdbeas,  mala  qpera  quae  Deus 

odit  nec  consentias  nec  facias;  regi  sis  fidelis,  contubernales  diligas,  Deum*  semper  ames 

et   timeas.     Ab   onnri    opere  per   quod  Deus1    offenditur   sollicite    te    custodi,    utm   nos 

15  melius   provoces   pro    /na    mala    vitae    stabilitate,    quare    nullani    occasionem   vicini   vel 

pares  habeant,  per  quam0   detrahere  possint,    sed  magis  bonam   conversationem  tuam 

videntes  glorificent  Deum0.     Recordare,   fili9,   semper,   quid0-  Deo  pro  vobis1'  spopondi, 

et  ideo  cu/m   timore  semper  progredere.     De  cetero  tantum  t<>,   dulcis  fili,  salutare  prae- 

snmo,  quantum  cordis  mei  continet  phnitudo. 

»0  (10).    ITEMa  ALIA. 

DULCISSIMO   ETh   DESIDERANTISSIMOc   FILIO    DESIDERIO 

HER  CHENEFREDA  d . 

Oninipotenti  Deoe  inmensas  ago  gratias,  quod  se  locus  oporfunitatis  dedit,  ut 
parvitatis  meae  apices  dominationif  vesfrae  dirigere  possim.  Cognoscite  nose  in  Dei 
25  nomine  prospere  agere;  cupimush  etl,  sicut  oportet,  pro  vobis  assidue  orare.  Proinde 
salutcmk  profusissimam  persolvens  supplico  animo,  ut  vestra1  opera  nosfrasm  orationes 
iubentn,  et  quantum  potestis,  semper  pro°  animac  profectu  elaborate,  caritatem  circa 
omnes  tenete,  casti/atcm  suprav  omnia  custodite,  cautelam  in  sermone  etil  in  ontni  opere 
habete,   et  si  forte  aliquid  ma/i  actuni1'  est,   cito  emendate.     Epistolam  veros   quani  ante 

30  Capp.  8—10.     1.  2.  3«.  b.  c. 

Cap.  8.  a)  studiuni  \a.  1»)  om.  3.  c)  ita  la;  testamento  irl/.  d)  ita  \a.  2;  gratia  lb; 
gratae  3.         e)  h.  p.  3.         f)  avertatur  2.         g)  qualeque  2.  3.         h)  tectus  1«. 

Cap.  9.  a)  Arrchenefreda_pr.  m.  corr.  Aerchenefreda  2;  Archenefreda  3.  b)  ita  \a.  2.  3;  ago  \b, 
ut  infra  /.  23.         c)  te  add.  \b.         d)  exigit  2.  3.        e)  m  2 ;  mihi  3.        f)  tua  2.  3.        g)  affluenta  2. 

35  h)  dulcissimo  \a.  i)  Dominum  3.  k)  Dominum  Sb.  c  (non  3a).  1)  Dominus  3.  m)  focum 

Ubrarii  et  interpotatores  varie  inquinaverunt,  non  inteUegentes  verba  pro  tua  mala,  i.  e.  pro  tuis  malis 
(i.  q.  vitiis),  quae  cum  insequentibus  potius  omnes  coniunxerunt,  ita  ut  ex  vitae  stahilitate  vel  in  me/io- 
ribus  vita  et  st.  efficeretur  •  ut  nos  [ad  add.  \b]  melius  pro  |  [tuo  bono  exemplo  pro  add.  lijvoces. 
[quam  add.  14]     Pro   tua  mala  vita  et   [in  add.  \b\  stabili  \  [tate  mentis  ad  ignominiam  nos  deroges  et 

40  ut  add.  \b]  :::::::::  nullam  occ.  1;  ne  alios  in  malis  provoces  pro  tua  mala  (ita  2.  3a;  malae  36) 
vit(a)e  et  stabilitate  (ita  2,  sed  sigla  et  exp. ;  v.  instabilitate  3),  quare  nullam  occ.  2.  3.  n)  tibi  h.  I. 
add.  3a.  c,  post   detr.  2.  3b.  o)  Dominum  3.  p)  filii  s.  2 ;    s.  f.  3.  q)  quod  2.  3.  r)  ita 

\a.  2.  3;    te  \b. 

Cap.  10.  a)  I.  a.  om.  2.  3.  b)  ac  2.  3«.  b  (non  3c).  c)  desideratissimo  3.  d)  A:rchene- 
45  freda  2;  Archenefreda  3.  e)  et  add.  1.  2;  om.  3.  f)  dominationi : ,  ras.  s  1.  g)  nos  [quod  add.  \b\ 
in  D.  n.  [vos  add.  \b]  1 ;  (nos  om.),  quod  vos  in  D.  n.  2.  3.  h)  ita  \a  (upi  erasa  discerni  nequeunt). 
2.  3;  optamus  \b.  i)  om.  2.  3.  k)  s.  [vestram  add.  \b\  profusissimam  [profusissimae  16]  per  : :  : : :  ns 
[desiderans  \b,  incipiente  a/tera  columna]  supplico  animos  [supplici  animo  et  add.  deposco  \b]  1 ;  pro- 
fusissimam  salutem  persolvens  supplico  aniino  2.  3.  1)  nostra  2.  3.  m)  nostre  2.  n)   ita  \a ; 

50  vivens  2;  iuves  3.  o)  (pro  om.)  a.  profectum  2.  3.  p)  super  3.  q)  om.  3.  r)  act:um,  ras.  u  1. 
s)  istam  cum  ea  add.  16. 

SS.  R.  Meroving.    IV.  72 


570  VITA  DESIDERII  CADURCAE  URBIS  EPISCOPI. 

tempore9,  vobis  direxi  sepius  legite  et  animo  commcndate0  ac  tota  mentisc  ambitione 
tenete,  ut  promissio  mea  de  vosa  aput  Deume  per  vos* ,  didcis  filiuss  Desideri,  im- 
pleatur.  Quod  praestet  omnipotens  Deas,  qui  est  super  omnia  benedictus.  De  condi- 
cione11-1  vero  patris*  nostri  Magni2  abbatis,  unde  antea  tam  ipse  quam  nos  vosk  roga- 
vimus,  sic  pro1  hoc  insistite,  ut  sanctorum  ubim  servitn  intercessio  maximam  vobis  mer-  s 
cedem  apud  Deum  adquirat  et  in  aeternam  vobis  retributionem  ipsa  mercis0  occurrat. 
De  speciebus  vero,  quae  vobis  in  palatio  sunt  necessariaev ,  nobis  per  epistolam  vestram 
significate  et  continuo  in  Dei  nomine  dirigemus;  de  prosperitate  etiam  ve.stra  nos  celer- 
rime  testi ficareq  iubete  et  valete  in  Domino. 

Manu  propria:  Incolomes*-3  vos  Dominus  custodire  et  heredess  regni  sui  prae-  10 
parare  dignetur. 

(11).    ITEMa  ALIAb  POST  INTEREMPTIONEM  FILII  DIREXIT. 
SEMPER  DESIDERABILI  ET  DULCISSIMO  FILIO  DESIDERIO 
HERCHENEFREDA*  MISERA  MATER. 

Iam   credo   tibi  nuntiatum  esse,   qualiter  dulcissimus  germanus  tuus  domnusd  Ru-  15 
sticus  episcopus  a  perfidis  ecclesiae   incolis  interfectus   sit.     Propterea,   didcissime  fili°, 
dum   et  pater   tuus  iam  discessit{,   et   Siagrius   frater  tuus  hincs  migravit,   tu  viriliter 
istam  causam  prosequereh  facias,  ut  grandis1   exemplus^  pro   hoc  fiatur1 .     Ego  infelix 
mater   quid   agam,    cum  fratres  tui  iam  non   suntm?      Si    tu    discesseris,    ego    orbata 
absque  liberis  ero11.     Sed  tu,  piissime0  pignus,   mihi  dulcissime,   sic   te  iugiter  praecave,  20 
ut  dum  solatia  fratrum0  perdidisti,  te  non  perdas,  ut  ne^,  quod  absit,  in  interitum  vadas. 
cf.Matth.  Cave  scmper  latam1'  et  spatiosam  viams,  quae  ducit  ad  perditionem,   et  temet  ipsum  in 
via  Dei  custodi.     Ego  prae  nimio  dolore  vitam  meam  amittere1   suspicor.     Tu  orau,   ut 
egredientem  animam  ille  suscipiat,  iny  cuius  amore  die  noctuque  suspiro.    Ego  Doderiow 
ad  te  direxi,  per  quem  omnia  sequerex  poteris,   ergay  nos  quae   aguntur ;  quemz   omni  25 
velocitate  remittere  festina. 

IncolomemiX  te  superna0  gratia  tueatur,  dulcissime0  fili. 

Cax>p.  10.  11.     1.  2.  3a.  b.c. 

Cap.  10.     a)  ita  la;    tempus  rell.         b)  tenete  2.  3.         c)  mente  1«.  d)  ita  \a\    vobis  rell. 

e)  Dominum  2.  3b.  c  (non  3a).       f)  ita  rell. ;  te  lb.       g)  ita  \a ;  fili  rell.       h)  condicionis  1.       i)  ita  1 ;  30 
p.  vestri  2.  3&.  c ;   fratris  vestri  3a.         k)  ita  \b.  2.  3 ;  te  \a.         1)  sic  perinsistite  hac  (haec  3),  ut  2.  3. 
m)  om.  3.         n)  fuit  2.  3.         o)  ita  1.         p)  necessarius  \a.        q)   certificari  2.  3.        r)  incolomen  \b. 
s)  eredem  \b. 

Cap.  11.     a)  Item  —  direxit  om.  2.  3.         b)  quam  add.  \b.         c)  ita,  ut  videtur,  primo,  deinde 
Harchamfreda,   tunc  m.  s.  XII  (\b)  Haerchaemfreda  1;    Aerchenefreda  2;    Archenefreda  3.  d)  do-  36 

minus  2.  3.  e)  filii  2.  f)  descessit  2;  decessit  3:  item  infra.  g)  hunc  1,  corr.  h)  prosequi  2; 
persequi   3.  i)    ita   \a;    grande    exemplum   rell.  k)  futuris   supplevit  \b.  1)  ita  \a;    fiat  rell. 

m)  sint  2.  3.  n)  :  ero,  ras.  h  1.  o)  ita  \a;  piissimum  p.,  m.  dulcissimum  \b;  piissimum  p.,  mi 
dulcissime  2.  3.  p)  fratum  2.  q)  pr.  m.  superscr.  1;  om.  2.  3.  r)  latatam  (exp.  t&),  postea  add. 
et  2.  s)  vitam  1,   corr.  t)  ita  lb.  2.  3;    permittere  1«.  u)  hora  1.  2  (pr.  m.).  v)  pro  3.  40 

w)  ita  1 ;  Doderium  2 ;  Dodenum  3.  x)  ita  recte  \a  (supra  l.  18 :  prosequere^) ;  scire  poteris  2.  3 ; 
se[cure  mittere  vel  denunciare  add.]  poteris  \b.  y)  quae  erga  nos  2.  3 ;  circa  te  post  erga  nos  quae 
add.  \b.         z)  cum  add.  2.  3.  a)  ita  \b  cum  rell. ;    incolumes  \a.         b)  suprema  3.         c)  om.  2.  3. 

l)  Condicio  pro  causa  accipitur,  sicut  in  epistulis  Desiderii.  2)  Magnus  abbas  sanctis 

suis   ibi  serviebat,    ubi  Herchenefreda  constituta   erat,   eumque  monasterio  cuidam  Cadurco  prae-  46 
fuisse   recte   statuisse   videtur   Mabillonius,    Ann.    ord.    S.  Benedicti    1,  p.  358.      Magni   enim 
agminibus  per  Lupmn   abbatem    apud   Sigibertum   regem  Desiderius   succurrebat,   si    recte   intel- 
lexero   locum   epistulae  I,  2,    depravatum   in  editione   Arndtiana:    Lupus    abba,    cuius   mente 
Magni  (nientem  agni  ed.)    cupio    agminibus    interesse.  3)    Desiderii   ipsius  epistulae  non- 

nullae  (I,  2.   6.   13J  formula  simili  finiuntur,  monente  B.  Poupardin. 


VITA  DESIDERII  CADURCAE  URHIS  EPISCOPI.  571 

(12).  Iam  vero,  ut  dictuin  est,  intererapto  fiustico  Cadurcae  urbis  episcopo, 
consensus  regis  et  civium '  pari  sententia  in  episcopatum  Desiderii*  adspirantb. 
Nam  licet  suggestio  civiuin  ad  praesules  et°  principes  iam  praecesserit,  rex  tamen 
pro  hoc  amantissimad  et  valde  ambienda0  praeceptaf  dedit,  in  quaB  perspicne 
6  ao-noscitur,  vel  quain  care1'  hunc  rex  diligeret,  vel  qnam  de  eo  estimationem  ha- 
beret.  Tale  niiniruni  de  illo  rex  civibus  et  episcopis  eunctoque  populo  testimonium 
dedit,  ut  iure  plebium  testimonia  regia  oracula  pi^aecellerent  hac  praevenirent' . 
Cuius  epistolae  exemplarium u  necessario1  huic"'  opere"  inserendum"  putavi. 
Textus  autem  epistolae  iste  est: 

io  (13).  DAGOBEIITUS2  REX  FBANCOIWM  EPISCOPIS  ET  DUCIBUS 

CUNCTOQUE  P0PUL0  GALLIARUM  FINIBUS*   CONSTITUTO. 

Condeceth  clementiae0  principatus  nostri^  sagaci  indagatione  prosequere*  ct  per- 
vigili  ciira  tractare,  ut  electio  vel  dispositio  nostra  Dei  in{  omnibus  voluntati  debeant8 
concordarc,  et  dum  nobis  regiones  ct  regna  in  potestate  ad  regendum,  largiente  Domino, 

15  noscuntur  esse  contataeh,  illis  committantur1  privitegia  dignitatum^ ,  quos  vita  Jaudabilis1 
et  morum  probitas  vel  generositatism  nobilitas  adttdit.  Et  quoniam  virum  iJlustrem  Desi- 
derium  tesaurarium  nostrum  cognovimus  religionis  observantiam  ab  ipso  pueritiae  suae 
tempore  in  omnibus  custodire  et  sub  habitu  saectdi n  Christi  militem  gerere  hac  mores 
angelicos  et  sacerdotatem  conversationem  habere,   ut  non    solum  in  contiguis0,  sed  etiam 

80  in  longinquisv  fama  bonitatis  eius  vulgata11  crebrescat,  idco  credimus  eum  merito  ad 
sacerdotium  provchere1',  quem,  sicut  diximus,  ornatis  moribus  videmus  iugiter  ad  caelestem 
patriam  anhetare.  Et  dum  civium  abbatumque8  Cadurcorum  consensus  hoc  omnimodis 
exposcit,  ut  eum  episcopum  habeant,  et  nostra  devotio  simiJiter  consentit,  absque  dubio 
credimus  Deis  notu   id  fieri,   ut   ctum  satis  nobis  est  in  palatio  nostro  necessarius,   ipsi 

85  nobis  quodammodo  vioJentiam  inferamus  et  eum  ab  editiJjusi  nostrist  auferamus,  pro- 
fectui  vestro11  procuremus.  Sed  dum  nobis,  sicutv  diximus™-  r°,  regiones  et  regna  a  Deo  sunt 
commissa,   quamvis   nobis   inferamus  dispendium,   taJes   deJjemus  procurare  pastores,   qui 

Capp.  12.  13.     1.  2.  3o.  b.c. 

Cap.  12.     a)  ita  recte  1«.  2.  3;  Desiderium  \b.       b)  aspiravit  3.       c)  bis  scr.  erat  1.       d)  aman- 

30  tissime  1.  e)  ambiendo  \b.        f)  praeceptum  1.        g)  quo  lb;  quibus  3.        h)  quam  ob  (e  corr.  2)  rem 

hunc  2.  3.  i)  m.  al.  corr.  pervenirent  2.         k)  ita  3;  excemplarium  2;  exemplar  : :  1.         1)  necessa- 

rium  2.  3.  m)  hic  corr.  hic  2.         n)   ita  1.         o)  inserenda  putavi:  \a. 

Cap.  13.     a)    senibus  corr.  sinibus  1.  b)    Concedeset,   exp.  ce  2.  c)   clement(c)iam  2.  3. 

d)    om.  2.  3.  e)   persequere  2.  f )    in  pr.  (?)  m.    superscr.  1 ;    et   hominibus   2 ;    et   hominum  3. 

35  g)  debeat  3.       h)  collata  2.  3.       i)  ita  3 ;  comitantur  \b ;  comittantur  2 ;  comitat  1«.       k)  dignitate  \a. 

1)  laudabiles  \b.       m)  ita  \b.  3 ;  generositas  \a  et  pr.  m.  2.       n)  scr.  \a ;  scti  (=  seculi)  2;  saeculari  \b.  3. 

o)  contigis  pr.  m.  2.  p)   regionibus    add.    2.  3.  q)   evulgata  3.  r)    s.    debere   provehi  2.  3. 

s)  nutu  Dei  2.  3.  t)  nostris  habent  2.  3 ;    om.  \a ;  propriis  U ;    auferamus  h.  I.  om.  omnes,  sed  post 

verba  sicut  diximus  locas  plenius  iteratus  est  ita:  eum  ab  editibus  nostris  auferamus,  unde  hiatus  facile 
40  suppleri  poterat.         u)  ita  2.  3 ;    om.  \a ;    publico  \b.         v)  ut  3.         w)  (et  add.  2.  3)  eum  ab  editibus 

nostris  auferamus  (auferimus  et  add.  quibus  2.  3)  iterant  codd.  (v.  n.  t). 

1)  Infra  c.  13:  civium  abbatumque  Cadurcorum  consensus,  et  consensus  civium  pro 
episcopatu  inter  MarcuJfi  formulas  I,   7.  reperitur.  2)  Praeceptum   regis  de  episcopatu  inter 

formtdas  Marculfi  I,  5  (ed.  K.  Zeumer  p.  4 b)    tegitur.     Dagoberti   charta  saepe  seorsum  edita 
46  est    (e.    gr.    a    Pardessus,    DipJ.    II,  p.  3;    K.  Pertz,   Dipl.  I,  p.  15),    sed    editiones    omnes 
ex  hac  Vita  pendent.  3)  Abbates   vel   abbates   seniores   ad   clerum    urbanum  pertinentes  sunt 

presbyteri  et  diaconi  ii,  qui  in  reJiquo  urbis  clero  principatiun  tenebant;  cf.  V.  Praeiecti  ('N. 
Arch.'  XVIII,  p.  645V;  E.  Vacandard,  'Revue  des  questions  hist.'  63,  p.  379;  69,  p.  23. 
4)  Editibus  idem  valet  ac  aedibus,  nisi  ita  Jegendum  sit.  Ducange  s.  v.  editus.       5)  Supra  v.  14. 

72* 


572  VITA  DESIDERII  CADURCAE  URBIS  EPISCOPI. 

secundum  Deum  et  iuxta*  apostolica  dicta  plebis^  sibi  hac°  nobis  commissas  debeant 
regere,  unde  nobis  merces  amplior  possit  adcrescere.  Quam  ob  rem  iuxta  civium  pcti- 
tionem,  nostram  quoque  concordantem  in  omnibus  voluntatem,  decernimus  hac  iubemus, 
ut,  adiuvuntc  Domino^,  adclamantee  laudem  ipsius  clero  vel  populo,  rir  illustris  et  verus 
Dei  cultor  Desiderius  pontifex  in  urbe  Cadurcis*  debeat  consecrari,  et  nostra8  civiumquae  i 
voluntas  quod  decrevit,  in  omnibus  in  Dci  nomine  perftciatur,  ct  pontificali  benedictione 
sublimatus0- ,  durn1  Christo  propicio  vere*  hac  religiose1  profdemur,  quod  vita  ct  conver- 
satio  eius  digna  et  probata  ab  uhiversis  habeturm,  pro  nobis  ct  pro  universis  ordinibus 
eclesiae  debeat  exorare11  et  acceptabilis0  Deo  hostias  studeat  offerre,  quia  ex  hoc  vitam 
nobis  longiori  aevo  auciore  Domino  credimus  propagandam,  si  ille  in  sacerdotio  elcgitur  10 
et  sublimatur,  quipro  nobis  vel  pro  vobis,  sibiv  commissis,  securus  ante  tribunal  Christi 
preces  offeret'1  et  in  futuro  iudicio,  ut  culpas  excuset,  precatorr  adsistet*.  Qua  de  re 
praesenti  auctoritate  decernimus,  ut  sacpcx  dictus  Desiderius  episcopatum  in  Cadurcena11 
urbe  praesentaliterv  suscipiat  ct  Christo  propitio  eius  temporibus  teneat.  Et  ut  haec 
deliberatio  voluntatisVf  nostrae  frniior  habeatur,  manus  nostrae  suhscriptione  subtcr  eam  15 
decrevimus  roborare. 

Chrodobertusx  obtulit.     Dagobertus  rex  subscripsit. 
630,  Data  sub  die   VI.7  Idus  Aprilis1 ,  anno   VIII  Dacoberti  regis. 

Apr.8. 

(14)<\    INDICULUSb-2  DACOBERTI  REGIS  AD  DOMNUMc  SULPICIUM3 
EPISCOPUMd.  20 

DOMINO*  SANCTO  ET  APOSTOLICO  DOMNO  MEO{  ET  PATRI 
SULPICIO  PAPAE*  DAGOBERTUS  REX. 

Dumh  ct  vcstri1  sanctitati  bene^  credimus  esse  conpertum,  quaiiter  fidelis  noster, 
vir1  illustris  Desiderius,  tesaurarius  nosterm  nobis  abn  adolescentiae*  suaen  tempore 
fideliter  deservivit  etn  nos  devotissimam  hac  monasticam5  conversationem  eius  bene0  ha-  25 
bemus  conpertam,  ideo  nos  cognoscite  taliter  decrevisse,  ut  in  civitate  Cadurca,  uhi  ger- 
manus  eius  domnus  Rusticus  episcopusv  praefuit^,  in  locum  ipsius  honorem  episcopatus 
in  Dei  nomine  debeat  acciperc,  quia,  divina  inspirante  potencia,  talis1'  nostra  devotio 
manct,  ut  eos  quos  moribus  ornatoss  ct  sanctis  operibus  dcditos  perspicimus,  sicid  est  iste 
fdclissinius  Dei  cf  noster  Desiderius,  hos  ad  episcopale  culmen  provehere  debeamus;  quia  30 

Capjh  13.  14.     1.  2.  3a.  b.  c. 

Cap.  13.     a)  iusta  \a ;  om.  3.         b)  plebes  2.         c)  ita  1 ;   ac  2 ;   a  3.         d)  om.  2.  3.         e)  ac 
clamante  laude  2.  3.  f)  ita  la;    Cadurca  16;    Caturci  2.  3.  g)  nostram,  ras.  m  1.  h)  subli- 

metur  \b.         i)  modo  add.  \b.         k)  m.  al.  corr.  vera  1.  1)   ita  2.  3;    religione  1.         m)  in  tantum 

ut  rersn  ineiinfe  add.  \b.  n)  exorere  1,  pr.  m.  corr.  o)   ita  1.  p)  que  add.  \b.  q)  ita  \a;  35 

offerat  \b.  2.  3.  r)  ita  16;    peccator  1«;    peccatorum  2.  3.  s)  ita  \a;    adsistat  \b;    assistat  2.  3. 

t)  ita  16.  2.  3;  sedictus  \a.  u)  Caturcina  2;  Caturcensi  3.  v)  praesentialiter  3.  \v)  volutatis  2. 
x)  Chrodobertus  —  regis  litteris  maioribus  scripta  sunt  1 ;  Crodobertus  3 ;  Crodabertus  2.       y)  om.  2.  3. 

Cap.  14.     a)  VIIII.  corr.  VIII.  2;    numerum  om.  36.  c.         b)  praescriptio  capiti  praecedenti  ad- 
iuncta  est  2.  c)  dhhi  2.  d)  archiepiscopum  16.  e)  dono  postea  corr.  dopno  2.  f)  do  add.,  40 

sed  eras.  1 ;    meo  et  om.  2.  3.  g)  papa  \a ;    om.  2.  3.  h)  Deo  2.  3.  i)  ita  \a ;    vestrae  rell. 

k)  om.  3.  1)  ita  1.  3e;  vere  2;  veri  36;  deest  Sa.  m)  ita  1.  2;  om.  3.  n)  om.  2.  3.  o)  b.  h.  c. 
pr.  m.  in  litura  1;  h.  bene  c.  (co|pertam  2)  2.  3.  p)  ita  1.  2.  3c;  om.  36.  q)  ita  1.  2;  praeivit  3. 
r)  tales  nostram  1«.         s)  ornatis  \a. 

l)  Ipso  die  paschali.  2)    'Indecolum   regis  acl  episcopum,   ut   alium  benedicaf ' ,   Mar-  45 

culfus  inter  formulas  suas  (I,  6,  ed.  K.  Zeumer  p.  4  Qj  admisit,  quocum  hae  Dagoberti  litterae 
comparandae  sunt.     Seorsum  eas  ediderunt  cum  alii  tum  Pardessus,    Dipl.  II,  p.  7.  3)  De 

Sulpicio   episcopo  Biturigo   supra  p.   364  sqq.  egi.  4)  Pueritiae  suae  in  charta  praecedenti 

legitur.  5)   Sacerdotalem  ib. 


VITA    DKSIDKWII   CADURCAE   DRBI8   EPI8C0PI.  573 

sic  decet  regiam'  celsitudinem,  ut  quos  cognoscit  in  Dei  timore  conversare*  et  fidem 
catholicam  integrae  custodire  vel  euangelica  praecepta,  omnimodis6  ad  prosequere  officium 
studeat  promovere.  Froinde  dum  vos  arce*'*  metropolitani  scimus  tenere,  praesentes 
apices  cum  debito  salutacionis  officio  almitati*   vestrae  studuimus  destinare,  petentes,   ut 

5  ad  eum  benedicendum  properare  debeatis  et  litteras  ad  conprovinciales  fratres  vestros 
dirigatis,  ut  et  illi  adesse  debeant,  ut  canonice  </  iuxta  apostolicam  institucionem  sub 
nostri*  praesentia  in  sancta  paschali  solleptpnitate  pontificali  benedictione  debeat  esse8 
confirmatus.  Illud  etiam  ante  omnia  supplicamus,  ut  nos  in  sanctis  «<■  Deo  placitis 
orationibus  vestris  Domino  commendetis  et  <ul  explendumh  negociu/m  nulla^  mora  fadatis. 

10  Quem   vero*    indiculum   manus   nostrae  subscriptione,   ut  mos  est,   decrevimus  roborare. 
Dagobertus  rex  subscripsit1. 

(I5)a.  Itaque  etb  regis  promulgata  sentencia  et  civium  consona  voce  Desi- 
derius  ad  episcopatum  praeelegitur0,  dataque,  ut  supra  dictum  est,  auctoritate  ad 
Sulpicium  Betorive"1  urbis  episcopuin,  qui  metropolis e ■ 2  dinoscebatur,    ipse  ceteros 

16  fratres  conprovinciales   ad    consecrationem    venerabilis  Desiderii  invitat.     Factus1   v.EUg.11,2. 
itaque    episcopus    sub    auno  VIII.    Dagoberti    regis,    temporibus    piissimi    Eraclig 
imperatoris,    qualem    se    deraum h   quantumque    praestiterit    non    est    nostrae    facultatis '    vcMjQtim 
evolvere.     Primak    enim  illi1    ac    praecipua   cura  fuit1"-3  Dei  praeceptis  nihil  prae-  nier. ep. 
terire,  humilitate  iactanciam  superare,    benignitate  invidiam  subfundere.     Deinde,  ut 

20  nullam    obsceni    in    se "    rumoris    fabulam    daret0,    nullam    occasionem     perp    quolibet 
modo    perniciosis    relinqueret (1,     studuit    summopere     subvenire    pauperibus,    visitare 
infirmos,  consolare1-  pusillanimes,  gaudere  cum  gaudentibus,  flere  cum  flentibus,  omnibus  cf-i-Cor. 
se  omnia  facere8,    ut    omnes  faceret  salvos.     Erat  enim  caecorum  baculus,  esurien- 
cium  cybus,  sicientium  potus,   miserorum  salus,   solamen  lugencium ;  fraequenter  in  Hier.  ep. 

58,  6. 

25  ore  sacra1  leccio,  sepissima11  Cbristi  erat  invocatio,  fraequenter  liumi  inherens  et 
flexo  corpore,  mens  erecta  ad  Deumv  viain  qua  spiritus  tendebaturw  monstrabat. 
Rumusculusx  sane  et  gloriolas  v  et  palpantes  adulatores  quasi  hostem  fugiens,  sola 
simplicia  et  pura  contubernia  delectabatur2.  Pauperibus  vero  et  fratribus  refri- 
geria  sumptuuma   ita  praevidebatb,    ut    nullic    nihil    deesset.     Si  pusillanimem  ib.22, 35. 

3ovidisset,  consola  batur ;    si  in  Dei    amorem  servientem(1,    quoortaba  ture    ad  studium. 

Capp.  14.  15.     1.  2.  3a.  b.  c. 
Cap.  14.     a)  reginam,  exp.  n  2.        b)  ita  1.        c)  o.  : : : : :  [ad :  :  :  eras.,  obse  16]|quere  [ita  \a\ 
vare  lbj  [ad  tale  add.  \b\  officium  st.  1;  o.  (s  extr.  eras.  2)   ad  pontificale  ofnciuni  st.  2.  3.        d)  ita  \a\ 
archemetropolita  2 ;    archimetropolitani  3.  e)  ahnitatis  \a.  f)  ita  1 ;    vestri  2.  3.  g)  ita  la ; 

35  confirmari  pro   essc    c.  \b ;    esse  consecratus  2.  3.  h)  ita  \a ;    quod  vobis  iniungimus  add.  \b ;    hoc 

add.  2.  3.  i)  ita  1.  k)  versu  ineunte  eras.  1 ;  Quod  vero  indi  manus  2 ;  Quod  vero  indicimus  3. 
1)  k.  nota  marg.  adscr/pta  1. 

Cap.  15.     a)  C.  X.  2 ;    VIIII.   Sb.c.         b)    ita  1.  2;    o»i.  3.         c)    eras.   prae  1;    eligitur  2.  3. 

d)  Bituricae  2.  3.  e)  metropolitanus  dignosc.  3.  f)  Tectus  1«.  g)  Eradi(?)  postea  corr.  Eracli  2; 
40  Heraclii  3.  b)  pro  demum  habent  dei  mu  2,  deo  ministrum  3.  i)  ita  2.  3  cum  Sulpicio;    facilli- 

tatis  1.  k)  Primia  2,   corr.  1)  illa  1.  m)  de  add.  3.  n)  serum  moris  \a.  2.  3c  (pr.  m.). 

o)  ita  \b ;    dare  \a.  2.  3.  p)  ita  1  (ubi  per  eras.).  2 ;    pro  q.  3.  q)  relinquere  2.  3.         r)  ita  1. 

s)    faceret   corr.    facere   et  pr.    m.    in   mg.  suppl.    ut  o.  f.  1.  t)    facta  ;J.  u)    saepissime  2.  Sa.  b 

(non  3c).  v)  Dominum  3  cum  Hier.  w)  ita  \a.  2;  tendebat  \b.  3.  x)  ita  1;  Rumus|cios,  i.  e.  Ru- 
45  musculos,  sed  o  e  corr.  2 ;  Rumigerulos  clericos  3.       y)  ita  Hier. ;  \  ne  : : :  gloriosos  (?)  \a ;  sane  et  glo- 

riosos  (gl'or  2)  2.  3 ;  necnon  vaniloquos  l^.       z)  amplectebatur  2.  3.       a)  sompnium  2.  3c  (in  mg.  corr. 

sumptuum^.       b)  providebat  3.       c)  ulli  \b.       d)  ferventem  Hier.       e)  ita  14 ;  quoart.  \a ;  cohort.  2.  3. 

1)  I.  e.  aQ%rj,    dignitas.     Ducange.  2)  I.  e.  metropolitanus,    sicut  apud    Greg.   Tur. 

3)  Cf.  V.  Honorati  Arel.  auct.  Hilario  6,  28  (Migne  L,  1264^ :  prima  ei  cura  concordiae 
sofuit  et  praecipuus  labor. 


574  VITA  DESIDERII  CADURCAE  URBIS  EPISCOPI. 

Hier.ep.58,  Cuius    locutio  instar  fontea  purissimo  dulcis  manabat  ac  placida,    ipsumque  genus 

ib.68,9.  eloquii    eius    pressumb   erat  acc    nitidum,    adeo    ut    eid    concionanti    nihil    pulchrius, 

ib. 60, 10.  nihil    dulcius    nihilque    Latinius0    crederetur;    ita    enim    in    singulis    virtutibus  eminebat 

v.Eiig.i,38.  quasi  ceteras  non  haberet.     Sic  se  praeparabatf   quasi  quotidie  moriturum ;    sic  nempe 

Hier.ep.43,3.  vive b a t ,    ut    non    eum    ab    oracione    somnus ,     non    saturitasg    a    lectione    revocareth.  5 

ib.  127,3.  Quis '    umquam  de  eo,  quod  displiceret,  audivit?     Quis  audiens  credidit?     Quis  eumk 
v.Eiig.11,9.  in  fide  firmior,  in  opere  prumptior,  in  oratione  paratior1,  in  caritate111  ardencior 
potuit  inveniri? 

(16).    Ab   ipso    quippe    exordio   episcopatua  suo   initiab   extruendaec   immoque 

recuperandae  moeniae  *  studium  dedit,  ubi  instantissime  desudans  pened  sine  inter-  10 

missione    dies   in   opere    continuabat.     Ob    hoc   vel    maxime   semper   aliquid  operis 

facere    studebat2,    ut   quotiens   inimicuse    pulsaret,    numquam    ab    opere    inveniret 

Reg.Bene-  ociosum,    sciens   scriptum    esse,    quod  ociositas   inimica   est   animae,    et  apostoli  esse 

cf.2.  Thess.  praeceptum,  quod  qui  non  operatur,  non  manducet;  noveratf  et  alibi3  esse  scriptum: 

In  desideriiss  est  omnis  otiosus,  vagatur  enim  perniciosish  cogitacionibus.    Unde1   ipsek  15 
Hjer.ep.  agebat :   'Apostoli  manibus  propriis  laborabant,  ne1  quem  gravarent,   sed  magis  habe-    • 
rent,  unde  aliism  refrigerium11   tribuere  possint0'.    Porro  industria  sua  edificavit  et 
prope    matrem    aecclesiam    domusp    geminas4,    utrasque    duplasq    arcubus   libratas, 
fenestris    obliquas1*,    scalis    contiguas,    positiones    seiunctas,    conpendio1    congruas, 
sociasu  oratoriisv,  ornatasw  antis  quadrisque  munitas,  mirae  tnagnitudinis  miraequex  20 
dispositionis    conpactas,    quas    supray    ripam    Oltis 5    fluvii    extruens,    praecipuum2 
adque  eximium  post  futuris  conpendium  praeparavit.    Aedificavit  etiam  ultra  amnisa 
ripam    in    aspectub    praedictarum    aedium    basilicam    formaec    convenientissimaed 
combtam,    eoe   scilicet   in   loco    quo  germanus    eius  Rusticus    condam  fuerat  inter- 
emptus,    quam  mirabiliter  perficiensf  in    honorem^  beati  PetriG  apostolorum    prin-  25 

Capp.  15.  16.     1.  2.  3a.  b.  c. 
Cap.  15.     a)  fonte:  (ras.  s)  p.  1;    fontis  purissima  2.  3.  b)   praesum  \a;    pni  2;    purum  3; 

subpressum  16.  c)  ad  2,  corr.  d)  ita  1.  2;  eo  concionante  3.  e)  ita  Hier.;  latinis  \a\  letius  16; 
iocundius  2.  3.  f)  se  praeparaba :  t,  ras.  n  1 ;  p.  se  2.  3.  g)  a  1.  s.  3.  h)  revocare  la,  i)  qui  \a. 
k)  eo  2.  3.       1)  p  :  tior  m.  rec.  corr.  potior  2,  et  sic  3.       m)  ita  2  cum  V.  Eligii;  charitate  3 ;  utilitate  1.  30 

Cap.  16.     a)  ita  1 ;  episcopatus  sui  2.  3.         b)  mi|cia  2.         c)  extruende  immoque  recuperando 
inenie  2 ;    ex(s)truenda   animoque   recuperando  menie   (et  superscr.  omne  36 ;    menia  3a)  3a.  b  (non  3c). 

d)  p  one  2 ;  ponere  3.  e)  eum  add.  2.  3.  f)  et  invenit  alibi  2.  3.  g)  desiderus  \a.  h)  perni- 
ciosus  1,  corr.;  quisque  add.  2.  3.  i)  imde  2.  k)  ipsi  etiam  (e.  i.  3«)  pro  i.  a.  2.  3.  1)  ita  2.  3; 
ne  aliquem  in  litura  \b.  m)  aliis  pr.  m.  add.  1 ;  om.  2.  3.  n)  refrigerii  \a.  o)  possit  2.  35 
p)  domus  geminus  \a;  domos  geminas  \b.  2.  3.  q)  d.  artublus(?)  \a;  duplas  artibus  2;  duplis 
arcubus  3.  r)  obliques  \a;  obliq)  2.  s)  ita  scripsi;  positiones  (possetiones  2)  et  (ras.  s  et  \) 
iunctas  1.  2 ;  possessiones  coniunctas  3.  t)  que  add.  \b.  u)  ita  \a.  2.  3 ;  sociatas  16.  v)  ora- 
toris  \a.       w)  ornatos  \a.       x)  ita  \a.  2.  3 ;  miraque  dispositione  16.        y)  super  2.  3.       z)  que  add.  3. 

a)  amns  pr.  m.  2.  b)    ita   codd.  c)    forma,   ras.   lineola   2 ;    forma   3.  d)    conventissimae    1.  40 

e)  om.  2.  3.         f)  perficens  la.         g)  honore  2. 

1)  Cf.   V.  Desiderii  II,    c.   7    (SS.    rer.    Merov.   III,  p.  640J :    suae    meniae    civitatis 
recuperandi.  2)  Hieron.  ep.  125,  11:   Facito  aliquid  operis,  ut  te  semper  diabolus  inve- 

niat  occupatum.  3)  Ep.  Hieronymi  125,  11;    cf.  Prov.   13,  4,  iuxta  LXX.  4)  I  e. 

palatium    episcopale,    cuius   partes    adhuc    supersunt    officialatum    et    magnum    archidiaconatum  45 
comprehendentes ;    cf.  Lacoste  l.  I.  I,  p.  220.  5)  Le  Lot  affl.   Garumnae.  6)  Ecclesia 

S.  Petri  paroecialis  archipresbyteratus  Gadurci  ad  collationem  episcopi  pertinebat ;  cf.  'PouilU 
du  diocese  de  Cahors',  ed.  A.  Longnon  fColl.  de  documents  inddits  sur  Vhist.  de  France',  (Me- 
langes  historiqaes' ,  Parisiis  1877,  II,  p.  34,  n.  140/  Nomen  ei  vulgo  inditum  est  'las  Ortos', 
sed  hodie  nihil  restat  nisi  fundamenta  murorum;  cf.  Lacoste  l.  I.  I,  p.  221.  50 


VITA    DKSIDKKll    CADURCAE  URBIS  EPISCOPI.  575 

cipisa  declicavit;  terrae  quoque  reilitosb  et  nonnulla  ez  suis  facultatibus  eidem 
indulsit0.  Aliam  vero  qui'1  extra''  castri'  municionem,  in  valle  qua"  ViIariagoh 
vel  Spernio1  tenditurk,  edificavit  basilicam  in  honorem1  sancti  martyris  Inliani1 
fundatam,  quam  cum  terrae"1  cumpendiis  -  nionasterio  suo  dedit.  Edificavit  etiam 
5  autn  procul  a  maiore  aecclesia  sub  intervallo  fcrium  domiciliorum0  eligans  ora- 
culuin8  niiro  opere  miraque  volutione  prostratum  >' •  ',  quo  loco  Deum'1  mena  desi-  v.  Eiig.i.ie. 
derans1'  ita  ingrediens  refovetur,  acsi  partem  paradysi  se  occupasse  gratuletur;  qui 
locus  taru  suavis s  tamque  iocundus  cxistet',  ut  etiam  nolens  in  contemplatione 
aerectus  illic  orare  cogatur.  Non  ibi  cenus"  horroremv,  non  ventus  frigoremw, 
10  non  gelusx  infert  rigorem,  non  calor  angustiam,  nony  solitudo  acidiam2,  non  in- 
quietudo  gignit  molestiam.  Et  hanca  nihilhominus  laremb  in  honorem  beati  con- 
fessoris  Martini 5  voluit  consecraric.  Multad  etiam  subc  aliis  compendiisquae 
matris  aecclesiae,  tam  in  participibus f  quam  disportoriis^- ,;  praesulibus  thesauribus, 
tegmine  supervoluto  secuturis  post'1  frati-ibus  praeparare  studuit1. 

15  (17)a.     Praeter    civitatis    autemb    opera    castella0-7    quoque    Cadurcum,     qui 

antea  nudus  pene  ac  exiguus  videbatur,  copioso  opere  conspicandaque'1  municione 
ampliavit,  erexit  ac  firmavit.  Quemc  sagaciter  extruens  multoque  inibif  labore 
desudans,  aecclesias,  domos,  portas,  turres  murorum  ambitu  ac  quadratorum  la- 
pidum   conpactione   munivit    firmumque   hacs'  solidum    adh   posteros    pervenire    de- 

20  crevit.  Iam  vero  in  altaris  aecclesiaeque1  ministeriok  dici  non  potest  quantum1 
se111  fuderit  quantaque  fecerit;  quam  numerosa,  quam  pulchra  quamque  nitencia 
hodieque11   constare0,    melius    puto    intuencium    oculos   iudicare   quamp   nostro  ser- 

Capp.  16.  17.     1.  2.  3a.b.c. 

Cap.  16.     a)    principi  \a.  b)    ita  1 ;    reditus  2.  c)  dulsit  \a.  d)  ita  1 ;    qu(a)e  2.  3. 

25  e)  tra  \a.  f)  om.  2.  3.  g)  ita  \a.  3;  qu(a)e  \b.  2.  h)  ita  2.  3;  Inlariago  1.  i)  Spino  2.  3. 
k)  in  litura  1.  1)  hono  2.  m)    cum  terr(a)e  cumpendiis  (compendiis  3)  \a.  2.  3;    cum  terris  et 

cum  apendiciis  \b.  n)  ita  1 ;  au:  m.  fere  aequali  corr.  alia  2 ;  aliquando  3a ;  aliquanto  36.  c.  o)  do- 
micilia  :  :  u  1.         p)  constratum  2.  3.         q)  dum  2.  3.  r)  desiderantes,  ras.  te  1;    desiderantis  2.  3; 

segnis  animus  V.  Eligii.         s)  suau  pr.  m.  2.         t)   ita  1 ;    existit  2.  3.         u)  ita  2.  3c ;    coenum  3a.  b ; 

30  : : : : :  s  \a ;  obscenum  tempus  \b.  v)  errorem  2.  w)  fragorem  2.  3.  x)  ita  \a ;  gelu  \b.  2.  3. 
y)  no  2.         z)  a :  idiam  \a ;    acediam  3 ;    accidiam  \b.  2.         a)  hunc  3.  b)  ita  \a.  2.  3 ;    ilarem  \b. 

c)  consecrare  2.  3.  d)    multam  1.  e)    ita  \a   (sed  pleraque  eras.).  2.  3 ;    et   alia   conspicua    \b. 

f)  porticipibus  \b.  g)  disportoris  pr.  th.  2 ;  dispertoriis  pr.  th.  3 ;  :::  p  ::::::  s  p ::::  1 :  b  : :  th ::::::::  s  \a ; 
in  amplioribus  aedificiis  congrua  sunt  \b.         h)  po1'  2.         i)  k.  nota  addita  1. 

35  Cap.  17.     a)   C.  XI  (corr.  X)  2 ;  numerum  om.  3.       b)  af  (=  autem)  2;  Caturcae  3.       c)  ita  \a; 

castellum  q.  Caturcum,  quod  a.  nudum  p.  ac  exiguum  v.  2.  3;  castellorum  q.  municipia  Cadurcum, 
quibus   a.  nudus  p.  ac  exiguus    locus    ille  v.  16.  d)    conspicanda   qd'   (=  quod)  m.  2 ;    conspicanda 

quadam  m.  3.  e)  ita  \a ;    Que  \b ;    Quod  2.  3.  f)  multoq(:  inhibi  pr.  m.  in  litura)  1 ;    ibi  2.  3. 

g)  h  pr.  m.  superscr.  1.        h)  ac  \a.        i)   que  om.  3«.  b  (non  3c).        k)  ministeria  3.        1)  quantam  2. 
40  m)  ita  \a.  2.  3 ;    effuderit  \b.  n)  quae  hodie  2.  3.  o)  ita  \a.  2.  3 ;    constent  16.         p)  quae  1«. 

1)  S.  Iuliani  ecdesia,  quae  a.  1106.  de  Gueina,  a.  1272.  cle  Buegna  appellabatur,  circa 
2  kil.  ab  urbe  Cadurca  distabat  versus  meridiem  sita  atque  ad  capitulum  olim  spectabat ;  cf. 
Longnon  l.  I.  p.  159.  Hodie  non  reperiuntur  nisi  ruinae;  cf.  Lacoste  l.  I.  I,  p.  221. 
2)  Terrae  reditus  supra.  3)  Aedes  sacra,  in  qaa  oratur.  Ducange.  4)  I.  q.  instratum, 
45  constratum ;  cf.  Forc.  5)  Locum,  ubi  S.  Martini  oratorium  olim  situm  erat,  equilia  episcopalia 
hodie  occupant,  sed  prope  ipsa  Martinus  adhuc  adoratur  occasione  processionum ;  cf.  Lacoste 
l.  I.  I,  p.  221.  6)  Thesauri  communes  ecclesiae  maioris  a  ' ' dtspositoriis'  praesulum  distingui 
videntur,   si   locum   obscurum   recte   interpretatus   sum.  7)  Reliquiae  turris  cuiusdam  adhuc 

superesse  dicuntur ;    cf.  Lacoste  l.  I.  I,  p.  222. 


576  VITA  DESIDERII  CADURCAE  URBIS  EPISCOPI. 

mone  exponere.  Quantus  sit  in  calicibus  decor,  exa  distinctione  gemmarum  nec 
ipsos  intuenciuin  obtutosb  facile  diiudicare  reorc  ;  fulgent  quidem  gemmis  auroque 
calices,  praeminent'1  turres1,  migant  coronae,  resplendente  candelabra,  nitetf  pu- 
morum  -  rotunditas,  fulgit"  recentarii'1-  8  colique  '  varietas  nec  desunt  patenae  sacris 
propositionis '  panibus  praeparataek,  adsunt  et  stantarii1*6  magnis1"  cereorum  cor-  5 
poribus  abtati.  Hisn  omnibus  crux  alma  ut°  preciosissima,  varia"  simul  et  can- 
dida,  arcubus  adpensa  sanctisque  superiecta  fulget'1.  Haec  sunt  opera  Desiderii, 
haec  muniliar  eius  sponsae,  hoc  studium  pontificis  nostri,  hoc  emolumentum 
pastoris  aegregii;  in  his  vels  maxime  elaboravit,  in  his1  sedule"  studium  inpendit, 
quod  dum  paravit,  Deov  quidem  honorem,  sanctis  autem  venerationem  et  sibi  pro-  10 
viditw  mercedem  perhennemx. 

(18)a.  Sub  cuiusb  quoque  tempore  res  acceditc  non  mediocriter  stupenda. 
Siquidem  nonnulla  ita  in  hoc  saeculo  occulto  Dei  iudicio  aguntur,  ut  humanae 
investigacioni  abditad  omnino  habeantur  magisque  terrorem  incutiante  agnita, 
quam  inquisicionem  ingerantf  experta.  Unde  et  res  quam  narro  stuporis  pariter6  15 
et  admiracionis  plena  esse  constats,  quia  hanc,  ut  dixi,  occulta  Dei  iudicia  se- 
cretoh  consilio  eius1  obumbrant.  Itaque  die  quadam,  dum  vir  beatus  in  unam 
ex  aedibusk  quas1  super  ipsam  amnis  ripam  extruxerat  cumsederet,  vox  subito  exm 
fluvio  emissa  sonuit  dicens:   'Hora  venit,  homo  non  venit;  horan  venit,  homo  non 

Capp.  17.  18.     1.  2.  3a.b.c.  20 

Cap.  17.  a)  in  2.  3.  b)  ita  1.  c)  reos  la.  d)  ita  1.  2.  3c ;  prominent  3«.  b.  e)  cand. 
respl.  2.  3.  f)  nite  :  t,  ras.  n  1.  g)  ita  1 ;  fulget  rell.  h)  ita  recte  2 ;  r.  coelique  v.  3 ;  r ::::::::: : 
1 :  q,  var.  \a ;    auri   et  argenti  colorum  (colo^i-)  var.  \b  manifesta  interpotatione.  i)  propositi  in  p.  2. 

k)    praeparati  (?)    \a.  1)    statarii   3.  m)   magis    \a ;    om.   2.    3.  n)    Pre   ante  his   suppl.    \b. 

o)  ita  scripsi;    aut  \a ;    ac  \b.  2.  3.  p)  ita  2.  3 ;    v.  s.  et  c.  |  a  ::::::::  dp  : ::::::::  q  ::::  s  :  per-  25 

|iecta  \a;  vario  s.  et  candido  opere  |  preciosissimarum  gemmarum  scientia  artificum  fabricata  coronisj 
superiecta  \b.  q)  fulgent  corr.  fulget  1  et  sic  2;  fulgetris  3.  r)  ita  1;  moni|liari9  sp.  2;  monilia 
illius  3.  s)  ita  1.  2 ;  vel  —  in  his  om.  3.  t)  is  1.  u)  sedulum  2.  3.  v)  ita  1.  2;  Domino  3. 
w)  providere  2.         x)  notam  K.  add.  1. 

Cap.  18.     C.  XII  2,  corr. ;    X.  3b.c.         b)  eius  2.  3.         c)  ita  1.         d)  abdito  \a.         e)  ita  1;  30 
nutiat  2 ;    iniiciant  3«  fnon  Sb.  c).  f)  ingerunt  experta  \a.  g)  consta :  t,  ras.  n  1.  h)  ita  \b ; 

secreta  consilio  \a;  secreta,  om.  c.  3.  i)  ita2.3;  \  :::::  \a;  actenus  \b.  k)  sedibus  \a.  1)  ita  1; 
quam  2.  3.         m)  e  3.         n)  hora  —  venit  om.  2.  3. 

1)  Vasa  in  turrium  figuram  formata,  in  quibus  Christi  corpus  asservabatur.  Duc.  Cf. 
Duchesne,  'Origines  de  culte  chr&ien'  p.  196.  2)  Poma  aurea  inter  ministeria  et  ornamenta  35 

sacra   enumerantur   ab  Hariulfo ;   cf.  Ducange   h.  v.  3)  Recentarium   e  vasis  ministeriisque 

sacris  erat,  ad  vinum  recipiendum  aptum,  quod  recentatum  appellabatur ;  cf.  Ducange  h.  v., 
Lacoste  I,  p.  227.  4)  Colum  (Germ.  'sieb')  item  ministeriis  sacris  adnumeratur ;  cf.  Ducange 
h.  v.,  Lacoste  l.  I.  5)  Candelabrum  maius,   quod  per  se  stat.     Ducange.  6)  In  margine 

superiore  fol.  12.  m.  s.  XV.  haec  adnotavit  ad  c.  16.  spectantia,  quae  a  glutinatore  ex  parte  40 
abscisa  exscripsit  R.  Poupardin :  .  .  .  interfectus  .  .  .  Rusticus  inesse  .  .  .  ut  qualibet 
ebdomada  esset  ibi  alienius  civis  aut  alterius  extranei  submersio.  Et  ad  placandam  iram 
Dei  respectu  cessationis  illius  maledictionis  fecit  beatus  Desiderius  in  honorem  sancte 
Crucis  et  in  signum  illius  quattuor  basilicas  circuentes  civitatem  totam.  Prima  caput 
representans  benedicte  Crucis  fuit  extra  barram  prope  ripariam,  in  manu  sinistra,  in  45 
honore  sancte  Crucis,  alio  nomine  sancti  Marii.  Alia  basilica  fuit  representans  flnem 
crucis  dicta  sancti  Iuliani.  Alie  due  representantes  brachia  crucis  fuerunt  basilica  sancti 
Petri,  contigua  domui  Predicatorum,  in  loco  ubi  fuit  frater  eius  interfectus.  Alia  vero 
fuit  basilica  sancti  Martini,  quam  sub  nomine  sancte  Quicterie  cive[s]  nunc  nominant. 


VITA  DESIDERII  CADURCAE  URBIS  EPISCOPI.  577 

venit'.  A<1  (jiuis :l  —  mirum  I  —  voces  cuncti  audieutes  adtoniti  diversa,  nl  in  talibus 
solet,  opiiijihiintuv1'  portenta;  venerabilis  autem  Desiderius,  cum  essel  altioris  in- 
genii,  cauta  et  pervigili  consideratione  causam  protinus  animadvertitc,  iussitque 
ilico  famulus'1  concito  ad  amnis  traiectum  pergere  hac  sollicite  circumspicere, 
6  sicubi  quempiam  transmeare  volentem  riderent;  hunc*  praecepil  Dullatenus  fluvium 
permitterent  intrare,  priusquain  ad  se  cognoseendae  rei  causa'  perducerent,  volens8 
scilicet  probare,  ad  quod  exituro  vox  emissa  perducereth.  Perrexerunt1  itaque 
niinistri  etu  curiose  ripam  fluminis  contuentes  vident1  eminus  quendamn  aequum 
veheinenter  stimulantem  currere  adque  ad  amnis  traiectum  pernici"  cursu  festi- 
10  nare0. 

(I9)a.  Quemb  percunctantes0,  vel  cuius  esset,  vel  quam  ob  causam  curreret, 
audiunt  ab  ipsumd  Maurini6-1  comitis  se  esse  adque  ad  ipsum  festinanter  pergere 
sibi  esse  iussuni.  Cumque  moz1  responsione  impleta  fluvio"  praecipitanterh  vellit1 
intrare,    tentus    ab   ipsis    ad  episcopuni  ducitur.     Percunctatus  autem  ab  episcopo, 

15  quae  esset  causa  cursus  ipsius,  respondit:  'Ancilla',  inquid,  Vestra  Placedinak  ad 
filium  vestrum  Maurinum '  litteras  me"1  perferre"  mandavit;  huius  rei  gratia  festi- 
nanter  vado'.  Ad  qviem  episcopus:  'Sustine  paulisper,  fili,  quousque  litterae  scri- 
bantur;  ego  ei°  epistolam  dirigere  volo,  nunc1'  iam  ibis'.  Dum  ista'1  dicuntur, 
ille   adhuc    ad    amnem    anhelans    nec1'    exerere   valens,    subito    robore    miztumquae 

20  pallores  perfusus,  caepit  anxiare  ac  vehementer  satagere*.  Quem"  episcopus 
cernens  nimis  anxie  palpitare,  festinanter  valde  vinumv  adferre  mandavit,  quow 
scilicet  anxio  occurrerex  possit.  Allato  ergoy  vino,  nullatenus  hoino  ori  suo  ad- 
plicari7'  permisit,  sed  longe  euma  repellens,  guttam  aquae  clamare  caepit;  cumque 
aqua  fuisset  allata,   valde  inhianter  ciatoD   praeripiens  glutivit0,    et  cum  ipso'1,    ut 

25  ita  dixerini,  austo,  videris0  quo  Dei  iudicio,  in  terra  decidens,  spiritum  exalavit, 
mortemque1  subito  praeventum  obriguit.  Ex  quo  facto  cuncti  videntes  nimio 
timore  perculsi",  causam  mortis  huius  satis  mirabantur  adtoniti.    Desiderius  autem 

Capp.  18.  10.     1.  2.  3a.  b.c. 

Cap.  18.     a)  quam  m.,   om.   voces  3.  b)  opinabatur  \a.  c)  animavertit  la.  d)  ita  1 ; 

30  famulis  2.  3.  e)  ita  1;  de  quo  pr.  ut  null.  2.  ■  !.  f)  causa  1.  g)  volens  -■  perduceret  m.  fere 
aequali  (\x)  atramento  alio  in  itif.  marg.  suppl.  I;  haec  <>»i.  2.  '•'>.  li)  perducere  :  t,  ras.  n  1.  i)  Erexe- 
runt,   sed  E  in   P   corr.   2.  k)    exturiose    (t    incerta)    1«;    et   coriose   pr.    m.   2.  1)    videns    \a. 

m)    ita  2.  3;    quen(dam  hominem  superscr.)   in    rasura    minore    10.  u)    pernisioso  2;    peruicioso  3. 

o)  k.  notam  add.  1. 

35  Cap.  19.     a)  C.  XIII  corr.  XII.  2,  et  sir  'Sb.c.         b    Qui  2.  •'!.         c)  quis  add.  \b.        d)  ita  1; 

ipso  2;    eo  3.  e)    Maurinii  Ba.c   (non  '6b>.  f)    ita  2.  3;    vox   \<t ;    vix  \b.  g)  fluvium  2.  3. 

h)  percipitanter  2.  i)  ita  1;  vellet  2.  k)  ita  l.r;  Placid:  1«;  Placida  2.  3.  1)  Maurinium  Sa.  c 
(non  Sbj.  m)   mihi  \b.  n)  ferre  />r.  m.  corr.  perferre  2.  o)  om.  3.  p)  corr.  tunc  2;    nam 

iambus  pro  nunc  iam  ibis  \a.  q)  isti   \a.  v)  nec  (quicquam  <«hl.   \l>)  ex(pecta  in  Utura   l/>)re  v. 

40  (volens  \b)  1;  nec  exerere  se  v.  2;  nec  exercere  se  v.  3.  s)  ita  scrvpsi;  palpebrae  \« ;  rubore  per- 
fusus  mixtum  aquae  poscere  (possere  2)  coepit,  anxie  2.  3;  rubore  mixtus  atque  palpebris  p.  c.  a.  \b. 
t)  ita  1.  2.  3:  se  agitare  16.  u)  Que  \«.  v)  seivis  suis  «</</.  2.  3.  w)  ita  \l>;  quos  sc.  anxios 
1«.  2.  3.  x)  currere  praecepit  2.  3;  malim  succurrere  possit.  y)  ita  1.  2;  igitur  3.  z)  ita  1; 
applicari  2;  applicare  S.        a)  om.  S.       b)  ciatum  2;  cyathum  3.       c)  cleglutivit  3.       d)  ita  1 ;.  ipso  — 

45  hausta  2;  ipsa  —  hausta  3.  e)  ita  \b;  viderit  \a;  statiin  oc  ulto  pro  v.  quo  2.  3.  f)  morteque  s. 
praeventus  \b.  2.  3.         g)  percussi  2.  3. 

1)  Apud  Caria/uueiit  et  Maurinum  comitem  dies  dictus  erat,  qui  postea  <lil<itus  est,  uu<l<' 
Constantius  Albigensis  et  Dado  Rothomagensis  episcopi  ad  Desiderium  li//<-r<is  dederunt  (II,  4, 
ed.  MG.  Ep.  III,  p.  205;. 

SS.  R.  Meroving.    IV.  73 


578  VITA  DESIDERU  CADURCAE  URBIS  EPI8C0PI. 

occultoa  Dei  iudicio  glorificans  adque  ex  huius  internicioneb  matheriam  sermonese 
adsumens,    multa   salubria    multaque   terrifica'1    praesentibus    concionatus    est,    ad- 
serens  manifeste,    quame   essent  metuenda  Dei  iudicia,  quamque  inconprehensibilia 
eius  consilia,    proponens  quoque  huius  viri  internicionem* ,    quem    quamvis   summo 
ipsi8'  quonato  subtiliqueh   studio  aquae  periculo  eximere1  temptaverint,  nullatenus  5 
tamen  proposito  mortis  termino  subtrahere  potuitk.    Hinc  agebunt1 :  unusquisque"1 
sollicitus  semper"   suspectusquae0   sub  oculis  Dei1'   debes'1  conversare r ,  dum  quaes 
illum  mortis  sentencia  praeveniat,  nullatenus  vales*  praevidere ;  qua  de  re  necesse 
est,  ut  tantum  quisque  sit  semper  paratus,  quantum  de  repentini  casus11  eventumv 
constat"'  esse  incertus.     Sed  dex   his  satis  sit  dictum,    nunc  interim  ad  ea,    undey  10 
digressi7'   sumus,  redeamusa. 

(20) a.  Desiderius  itaque  praeter  alia  magnifica  opera  edificavit  monasterium  l 
sub  ipso  Cadurcae  municipio1',  inc  cunctis  aeditibus  eximium,  septingentos  cir- 
citer  et  quinquaginta  passus  a  praecipua  pontificum  sede  distante'1,  queme  summo 
studio,  miro  ac  singulari  opere  in  domorum  vel  ecclesiarum  extructione  patratum,  15 
vinearum  quoque  etf  segetum  ac  pomerii8"-2  adgectionern11  circumscripsit J .  Monachos 
etiam  copioso  numero  adgregavit,  quibus  post  Ursicinumk  venerabilem  virum1 
Daddivum"1  abbatem  instituit.  Ipse  autem  profiuo11  se  amore0  erga1'  ipsum  ceno- 
bium  dedit  et'1  omnia  quae  habent r  necessaria  tam  in  utensilibus8  quam  in* 
speciebus"  affluentissimev  ministravitw.  Sepulturam  quoquex  sibi  in  eodem  mo-  20 
nasterio  sub  dextrisy  lateris  basilicae  volutionis*  praeparari  iussit,  ubi  hodiequaea 
in    Dei    nomine   humatus    quiescit.      Sub    ipso    adhuc    Cadurcae    oppido    aedificavit 

Capp.  19.  20.     1.  2.  3«.  b.  c. 

Cap.  19.     a)  ita  1;  occultum  D.  iudicium  rell.         b)  inter  :  nicione  1;  interinitione  2;  interemp- 
tione  3.  c)  ita  1.  d)  terribilia  3.  e)  m.  quia  (quod  3)  multum  essent  metuenda  Dei  iudicia  25 

(D.  i.  oui.  3)  cunctaque  incompr.  2.  3.         f)  interemptionem,  quem  (quod  3)  2.  3.         g)  ita  \a;  s.  ipsi 
conatu  2.  3;   summopere  conatu  \b.  h)  que  pr.  m.  sappl.  2.  i)  ita  2.  3;    (ad  in  litura  12>)imere 

tempta(verit  in  litura  \b)  1.        k)  potuerint  2.  3.        1)   ita  1«;  aiebat  \b ;  agat  2.  3.       m)  quam  add.  \b. 
n)  que  add.  \b.        o)  que  eras.  1;  suspectus  q  2;   suspectus  quasi  3.         p)  Domini  2.  3.         q)    ita  \a; 
debet  2.  3;  debeat  \b.       r)  ita  1.       s)  ita  3;  dumque  illum  \a.  2;  dum  quemlibct  \b.       t)  ita  scripsi;  30 
val(eat  in  litura  \b)  1;   valet  2.  3.         u)  causas  \a.         v)  ita  \a;    eventu  1&.  2.  3.         w)  nos  add.  \b. 
x)   ita  2.  3;    Sed   eis  \a;    Sed   de  is  \b.  y)    ita  2.  3;    om.  \a;    que   suppl.    \b.  z)    disgressi  2. 

a)  k.  notam  add.  1. 

Cap.  20.     a)  C.  XIIII.  (corr.  XII?),  fra  (=  feria)  V*  2;  XIII.  3*.  c.        b)  ita  2.  3;  municipium  1. 
c)  ita  2.  3;  i:  :  : :  :  tis  \a ;  ceteris  in  liturct  \b.       d)  ita  2.  3;  distentante  \a ;  distans  \b.       e)  que  \a;  35 
quod  \b.  2.  3.         f)  ita  1.  2;  ac  3.         g)  ita  scripsi;   po  :  : :  : :  \a;   ponterii  2;    pontii  3;  parietum  \b. 
h)  ita  1;    adiectionem  2.  3.  i)  ita  2.  3;    circumsupsit  (?)   la;    circumsepsit  \b.         k)  Ursicinem  \a; 

Ursiicinum,  alterum  i  expunct.  2.         1)  unum  2.         m)  Dadclulum  2;  Dadalenum  3a.b;    Dadelutum  3c. 
n)  profuso  \b.  0)  amorte  (?)  corr.  amore  1.  p)  ergo  \a.         q)   ita  1.  2;    ut  3.         r)  h  : :  ent  \a; 

habebat  2.  3 ;  essent  \b.         s)  utensibilis  1,  corr.         t)  aliis  add.  \b.        u)  specibus  1.        v)  a  :  ffluent.,  40 
ras.  e  1.  w)   ita  \.  2 ;    ministraret  3.  x)   ita  \a.  2.  3 ;    vero  \b.  y)    s  eras.  1.  2 ;    dextri  3. 

z)  ita  \a ;    volutione  \b.  2.  3.         a)  hodie  quoque  \b ;    quae  om.  3«.  b  (non  3c). 

1)  Desiderius  cum  monasterium  construere  coepisset  basilicamque  ibi  iam  perfecisset,  ad 
eam  dedicandam  cum  alios  episcopos  tum  Paulum  Virdunensem  amicum  invitavit  (Ep.  I,  1 1),  utque 
quod  'nuper  in  honorem  sancti  Amanti'  aedificaverat  monasterio  beneficiL  subveniretur,  Lupo  ab-  45 
bate  utebatur,  quem  per  Grimoaldum  maiorem  domus  (ex  a.  643^  Sigiberto  regi  (f  656^  prae- 
sentari  voluit  (Ep.  I,  2).  Postea  monasterium  ipsius  conditoris  nomen  assumpsit  Saint-G-iry ; 
cf.  supra  p.  550.        2)  Pomerium  est  locus,  ubi  poma  nascuntur ;    cf.  Ducange  h.  v. 


\IT.\    DESIDERll  CADDRCAE  CJRBI8  EPISCOPI.  579 

basilicam*  in  honore  sanctae  Mariae ]  semper  rirginis,  cuius  operis11  persecutorem 2 
Claudium  abbatem8  constituit,  ibique  abbatiam0  gerere  permisit.  Alias'1  etiam6 
compluresf  et  in  Cadurco  territorio  e\  in  Albiense8  oppido,  tam  infra  municipiis11 
quam  infra  urbanis  veV  aecclesiae  Cadurcinae  praediis,  ecclesiarum  conpagesk 
s  extruxit ' ,  quae  per  singula  Qarrare  rion  sufficimus,  ex  quibus  hodiequaem  pars 
mazima  regionis  adhuc"  decorata  consistit0.  Sedp  cum  exteriori  constructione 
praecipuum  ei':  studium  tHil  animarum  pariter  culmina  erigere,  bonum  quidem 
esse  dicens  domum  Christo  extruere,  marmoribus*  vestire,  pigmentis"  lucubrare*, 
auro  gemmisque  obumbrare",  lacunaria  ornare,  pavimenta  conponere,  sed  nnilto 
10  melius  animas  caelesti  sponso  dignas  praeparare,  quia  verum  Christi  templum  mer.ep 
anima'   credenda  cst. 

(21)a.  Sane  vitae  snae  moderamina  ita  temperavit  in  victu,  in  vestitu,  in  donio, 
in  comitatu,  ut  nec  niinium  superfiua  ncc  multuni  essent  abiecta.  Siquidein  onmcs1' 
ypocrises  ete   finctiones'1  abiciens,    mediam    semper   discretionem1'   tenebat:    non  di-  ib.52, 18. 

i5  vitiis  tumens,  non  contrahebatur*  paupertate  et  leta  et  tristia»  aeque  contenebai, 
melius  d  i  c  e  n  s  h  u  m  i  1  i  t  a  t  e  m  in  corde  portare  quam  in  corpore  praeferre  ' . 
Sciebat  procul  dubio,  quales  Dominus  querat  ornatus,  prudenciam  scilicet,  iusticiam, 
temperanciam k,  fortitudinem  et  castitatem :  'Nihil',  agebat1,  'his  virtutibus  clarius, 
nihil  hoc111  monile  preciosius11,  nihil  hac  gemmarum  varietate  distinctius'.     Clerus  sane" 

20  et   omne    eius    contubernium    in    publico    episcopum,    domi    patrem    habebant.      Sic  n,. eo, io. 
enim,    ut1J    diximus  \    omnis'1    simul1'    a   niaiore    usque  ad    minimuni   praevidebat s, 
ut    nihil    nulli    deesset.     Gravitatem    morum    hilaritate*    vultus    temperabat".     Sermo  n>. 
eius    adv     omnew    erat    convivium    de    scripturis    aliquid    proponere,    salubria   libenter 
audire  proponentibus  verecunde  respondere,   utilia  suscipere,  recta  pracferrex,   prava 

25  Capp.  20.  21.     1.  2.  3«.  b.  c. 

Cap.  20.     a)  om.  2.  3.      b)  op  : :  s  gs: :: :  ::e  la;  operis  prosecutorem  2.  3 ;  opus  perficiendum  16. 

c)  ita  1«.  3;  abbaciam  ingerere  2;  eum  abbatis  officium  agere  16.       d)  Alius  \a.       e)  eticiam  pr.  m.  2. 

f)  ita  2.  3;    : :  plures  la;    quamplures  16.         g)  ita  1«;   Albiensi  (2.  3).         h)  ita  1;    municipias  q-.  i. 

urbanas  2.  3.  i)  in  <ald.  2.  3.  k)   ita  2.  o;    e.  cdp  :  g  :  s  1«;    e.  copetenter  l/>.  1)   ita  1.  2; 

30  coepit  extruere  3.         m)  hodiequ : :  \a  ;    hodieque  2.  3;    hodie  quidem  \b.         n)  om.  2.  '■).         o)  it  m. 

al.  in  litura  1.  p)  ita  2.  3;    S:d  ::::::::::::  eons :  |  :::::::  e  1«;    Sed  quandoquidem  in  exterio- 

ribus  aedificiis  construendis  tale  ei  studium  fuerit  \l>,         q)   ita  2.  3 ;    e  :  s  :  :  d  :  um  \a ;    tamen  sibi  pro 

ei  st.  \h.  r)    ita  reJL:    mo  :  :  baribus  1«;    extr.  marmoribus,    v.    pigmentis,  1.  auro,  g.  interpungit  2. 

s)  ita  2.  3;    pig  : :  tis  \a ;    piugendo  \b.  t)  ita  3;    lugubrare  2;    (e  in   litura  li)luc(ub  in  litura  16)- 

35  r(ar  in  rasura  minore  16)e  1.       u)  ita  2.  3;    ob  :  b  :  :  :  :  1«;    locupletare  \t>.       v)  esse  add.  2.  3;  anima 

c::d::d::  et  add.  k.   1«;    animam   cuiusque  fidelis  christiani  eredendum  esse  dicebat  16. 

Cap.  21.  a)  C.  XV,  sed  numerus  eras.  2;  XIIII.  3b.  c.  h)  ita  \a;  o.  ipocrisis  2;  o.  hypo- 
crisis  3;  omnem  ypocrisin  16.  c)  om.  2.  3.  'I)  ita  1.  2;  fictiones  3.  e)  discretionis  virtutem  16. 
f)  ita  2.  3;  : : :  ahebatur  \a ;  tristabatur  16.  g)  tristicia  \a  et  pr.  m.  2.  h)  adque  (?)  1«;  contemnit 
40  Hier.  i)  profcrre  3.  k)  ita  \a\  f.  t.  16;  t.  om.  2.  3.  1)  ita  2;  ag  :  : :  \a;  aiebat  3;  inquiens  16. 
m)  supersci'.  16;  habcnt  2.  3.  n)  precium  \a,  columna  exeunte.  o)  sanus(?)  ln;  sane  et  add.  et  po- 
pulus  16.  p)  ut  d.  om.  '.).  q)  (Jm  :  s,  ras.  i  1 ;  omnes  2.  3.  r)  om.  2.  3.  s)  providebat  3.  t)  hilari- 
tatem  2.       u)  temperabas  1«.       v)  in  litura  16.       w)  suum  add.  16.       x)  praeferrere  corr.  praeferre  1. 

1)  Basiliea   vulgo  appellabatur  Notre-Dame  de  la  Daurade,  hodie  pars  veteris  tribunalis 
45  in  vico  sita,  qui  nomen  'Petites  Boucheries'  fert;   cf.   Lacoste  l.  I.  I,  p.  222.     Aedes  nonnuUae 
nomen  servaverunt;    cf.  Longnon  I.  1.  p.  158.  2)  I.  q.  prosecutor,   sicut  prosecutio  et  per- 

secutio  promiscue  adhibebantur ;    Formvlae  <■<!.  K.  Zeumer  p.  770.         3)  Glaudius  abbas,  quem 
Modoaldo   episcopo  Treverico  Desiderius  commendavii  (Ep.  I,  1),  e  senioribus  clericis  erat,  ba- 
silicae  abbatiam   gerens  neque  monasterii;    cf.  E.  Vacandard,   'Rerue  des  questions  histor.'  69, 
6o  p.  24.         4)  Supra  p.  573,  29. 


7:1* 


580  VITA  DESIDKRII  CADURCAE  URBIS  EPISCOPI. 

Hier.ep.  refutare,  callide  taraen a   acuteque  dispotantesb   magis  blande  docere  quam  violenter 
convincere    et    ingenuoe    pudore    qui    ornabat    aetatem,    quid(1    cuiusc    esset,    simpliciter 

ib.52, 7.  honesteque  confiteri.  Divina  quippe  praecepta  sollicite  scrutans,  celestia 
oracula  sepius  procunctans f ,  discebat  quod  docerit"  sanam  doctrinam,  summopereh 
studens,  ne  sermones  eius  vel  in  modico  contraria  confunderent  opera.  Eecorda-  5 
i-Petr.5,  batur  semper,  quod  beatus  Petrus  sacerdotibus  praecipiat1,  dicens:  Pascite  eum  qui 
in  vobis  est  gregent*  Domini1  spontaneem  secundumn  Deum,  neque  ut  dominantes  in 
clero0,  set  formae"  facti  gregi  et  ex  animo,  ut  cum  apparuerit  princeps  pastorum  per- 
cipiatis'1   inmarcescibilem1'  gloriae5   coronam*. 

Hoor'i2P'  (22) il.    Cum  exteriorisb   autem  curis  templo  semper  inserviens,   eratc    sollicitus,  10 

si  nitore(1  altare  esset  aptatum0,  si  parietes  absque  pulvere,  si  pavimenta  essent 
sine*  sorde,  si  custus  soll  icitus8',  si  cantor1'  paratus,  si  aedituus1  esset,  si  vasa 
nitentiak  clara,  si  sacrarium  mundum,  si  lucernae  accensae,  si  lampadae1  digne  ap- 
tatae,  si  vasa  dominica  munda,  si  altaris  velamina"1  honesta,  et  in  omnes  cerimonias 
strenua  illi  semper  sollicitudo  disposita,  quique11  dum  sedule  inservit  templo,  merito  15 
ipse  templura  efficiatur  Dei°. 

ib.127,5.  (23).     Nullusa-1    quidem     eo     tempore    in    urbe    Cadurca    propositum     monacbi 

neque  habitum  religionis  aut  regulae  cenobialis  iterb  intraverat:  secta  Columbanic 
procul  aberant(1,  institutae  Benedicti  longe  distabant;  ignominiosumf,  ut  puta- 
batur,  monachorum  genus  omnes  omnino  spernebantf.  Desiderii  autem  sub8"  tem- 
pore  haec  secta  Cadurchae11  intravit,  huius  sub  diae  haec  religio  adolescere  coepit. 
Nam    et    Mussiacense1-2    cenobiura*    huius    temporek    a    viris    laudabilibus    Anse- 


20 


*)  paulo  ante  regiis 3  expensis  iniciatum,  add.  lc. 


Capp.  21—23.     1.  2.  Sa.b.c. 
Cap.  21.     a)    ita    \a;    enim    rell.  b)    disportantes    1«.  2;    discordantes    3;    disputantes    \b.  25 

c)  ita  2.  3;  ingenuo  (corr.  ingeniD  pudorem  1.  d)  vel  add.  \b.  e)  eius  essent  3.  f)  ita  \a; 
percunctans  dicebat  2.  3 ;  pcuntanbat  discens  \b.  g)  doceret  2.  3.  h)  summo  perstudiens  \a. 
i)  praecipit  2.  3.  k)  D.  gr.  2.  1)  non  coacte  sed  add.  \b ;  providentes  non  coacte  sed  add.  Vulg. 
m)  spon(tanei  pr.  m.  in  mg.  suppl.)  2;  spon(taneae  —  formae  om.)  facti  Sb.       n)  seculum  2.       o)  clerosj 

et  \a\    cleris  sed  Vulg.  p)    forma  2-  3«.  c   cum  Vulg.  q)   percipias   pr.    m.    corr.   percipiatis   2.  30 

r)  inmarcescibile  \a;    'nmarcescibilem  2;    immarcessibilem  3.  s)  om.  3.  t)  merita  (sui?)s  dicens 

prae(c?)lerius  k.  add.,  scd  eras.  1. 

Cap.  22.     a)  C.  XVI.  corr.  XV.  2,  et  sic.  Sb.  c.       b)  exterioribus  2  (ex  superscr.).  3.       c)  eret  \a. 

d)  ita  2.  3;  nitorem  1;  niteret  Hier.       e)  ita  2.  3;  absque  1.       f)  ita  2.  3;  om.  1.       g)  ita  3;  solitus  1; 
sollitus  m.  al.  corr.  sollicitus  2.       h)  ita  2.  3;  can  :  ter,  ras.  i  1.       i)  bene  m.  aJ.  in  mg.  add.  2,  habet  3.  35 
k)  nitenda(?)  corr.  nitida  1 ;    nitent(c)ia  et  (et  om.  Sb)  cl.  2.  3.  1)  lampades  2.  3.  m)  veljanima, 
ras.  ani  1.         n)  quicque  1 ;    Qicque  2 ;    quisque  3.         0)  k.  notam  add.   1. 

Cap.  23.     a)  nullum  2.  3;  nulla  Hicr.       b)  om.S.       c)   Columba(ni  postea  add.)  2.       d)  aberrant 
corr.  aberat  1  et  sic  2.  3.  e)    ita  1.  2;    beati  add.  S.  f)  ignominiosum  —  spernebant  om.  2.  3. 

g)   om.  2.  3.  h)   Caturcae  constanter  2.  3.  i)   ita  \a\    Moysiacense  lc;    Mar  cil  iacense   2.  3.  40 

k)  ita  \a ;    temporis  rell. 

l)  Hac  de  re  recte  ditbitavit  Mabillonius,  Ann.  ord.  S.  Benedicti  I,  358.  2)  Locus,  qui 
rectius  Musciacus  scribitur  e  nomine  gentilicio  Mustius  pendens  (cf.  d'Arbois  de  Jubainville, 
'Recherches  sur  Vorigine  de  la  propri4U  fonciere'  p.  286J,  hodie  appellatur  Moissac  (ddp.  Tarn- 
et-Garonne)  monasterioque  celeberrimo  nomen  dedit,  cuius  magnificum  quod  superest  aedificium  45 
a.  1100.  constructum  est.  Ei  Marciliacense  (hodie  Marcillac,  dep.  Lot)  monasterium  in  codi- 
cibus  2.  3  fraude  substitutum  est,  cuius  primordia  in  aevum  Merowingicum  referrentur,  quod 
non  commemoratur  ante  a.  960.  conditumque  traditur  a  Pippino  rege  Aquitaniae ;  cf.  Gallia 
christ.  L,  p.  \11 2.  3)  Hac  dolosa   interpolatione   origines  Musciacenses  ita  adulteratae  sunt. 


VITA  DESIDERIl   CADDRCAE  URBIS   EPISCOPI.  581 

berto1  et  Leutbado"-  iiiiciatiuii1'  est.  Et  in  ipso0  oppidod  sancti  viri  monaste- 
rium   his   diebus   exortiun''  el    alia   conplura1    monasteria    eius8  sub   tempore  sata 

creverunt1'. 

(24)a.    Frugum    vero   abundantia0    et   vinearum    ac   segetum    copia    tanta    in 

6  diebus  eius  succrevit,  abundavit  et  exuberavit0,  ut  nec  ante  acto  tempore  nec  post 
transacto  similia  nulla'1  antiquitas  merainerit  adfuisse.  Nam  intra  urbem  nullus 
feree  egens1  erat,  aullusg  quod  cupierat1'  difficulter  inveniebat  nec  ulla  victus 
aut  vestimentorum  indigentia  inerat  * ,  sed  omnia  plenak,  omnia  exuberantia  afflue- 
bant;  vicinas1  quoque  civitatis  ex  abundantia  Cadurcorum  alebantur  nec  inmerito, 

10  Dominus  eniin  opera  eius  dirigebat.    Ipse  rerum  cupiam  multiplicabat,  cuius"1  Desi-  ef.Sap.11,1. 
derius   praecepta   desiderabilia   super   aurum    et    lapides  preciosos  ducebat.    Veren  cf.  Pe.is,  11. 
quod  scriptum  est  implebat":  Diligentibus  Deumv  omnia  quoqperantur  in  bonum;  non  Kom.s.ss. 
enim    surda   aure'1    transierat   quod  Dominus    in  euangelio    dicit '" :     Q/icritc  primum  Matui.  0,33. 
regnum  Dei  ei  iusticiam  eius  et  hec  omnia  adicientur  vobis.    Et  quia  studiosus  auditor 

15  fuerats,  nec1   solum  auditor,  sed  etiam  factor,  ideo  Dominus  inventum11  qui  mere-  cf.iac.  1, 83. 
retur   accipere   gratiam    largitatisv  suae    non  negavit,   immo  cjuod  olim  promiserat 
mirabiliter   in    eum   adimplevit.     De  talisw  autem    per   prophetam  dicit x  :    Conver-  Mai.  8, 18. 
timini,  ait  Dominus,   et  videbitis,   quid  sit   inter  iustum  et  iniustum  et  inter  servientem 
Deo  et  non  scrvientcniy  eiz.     Hinca  vero  scriptum  est :    Oracio  iusti  caeJos  penetrath ,  cf.EeeL85,si. 

20  et  iterum :  Dedi  eic   timorem  ct  timuit  me  et  a  facic  nominis  mc.i  pavebatA.     Denique  Mai.8,5. 
tanta  eum  rerum  copia  frugumque  ubertas  comitata  est,  ut  cum  die  quadam  unum 
ex  colonis  de  villa  Eusticiago3  fortuitue   interrogaret,    quod  vini  anforas  in  domi- 
nicof-4   tunc    pro    canone    essets    inlaturus'1,    rusticus    ille    centum    et   eo    amplius 
metras1,5    se    solum    in    decimok    inlaturum   respondit.     Ex   quo   Desiderius   valde 

25  letatus    nimiumque    largitatem    bonitatis    Dei   miratus,    qui    ita    uberes   fructus    in 
diebus    suis    contulisset,    maximas    Deo    laudes    Cbristoque '    gratias    retulit,    coni- 

Capp.  23.  24.     1.  2.  Sa.b.c. 

Cap.  23.     a)  ita  \a.  2;  Leutado  3;  Leothadio  \c.       b)  ita  2.  3;  iu:  :::::  est  \a ;  competenter 
expletum  est  \c.         c)  quoque  add.  \c.         d)  ipsius  add.  \c.         e)  exorditum,  om.  et  2.  3.         f)  quam 
30  plura  \b.         g)  suo  temp.  3.         h)  k.  notam  add.  1. 

Cap.  2L     a)  C.  XVII.  corr.  XVI.  2,  et  sic  3b.  c.       b)  abundantiam  1;  habundancia  2.        c)  ita  \b; 
exuperavit  1«.  3«.  b;  exsuperavit  2.  3c.       d)  ita  2 ;  aulla  (?)  m.  al.  corr.  nulla  1 ;  ulla  3.       e)  ferre  1,  corr. 

f)  egenus  Sa.b  (non  Sc).  g)  nullud  2.  h)  ita  1.  2;  cupiebat  3.  i)  om.  3.  k)  ita  1.  2  (plen) ; 
plene  3.       1)  vicinae  q.  civitatis  (civitates  3)  2.  3.        m)  Euius  2 ;  eius  3.        n)  in  eo  add.  \b.       o)  im- 

35  plebatur  \b.  p)    ita  1.  2;    Dominum  3.  q)  a :  ure,   ras.  i  1.  r)    dixit  2.  s)  at  abscis.  1. 

t)  non  3.         u)  invento  2.  3.         v)  s.  1.  3.  w)  ita  1«;    talibus  rell.         x)  ita  1«.  2;    dicitur  \b.  3. 

y)  ita  codd.  z)  ita  \.  2 ;    om.  3.  a)  Hin  |  ic,  exp.  ic  2.  b)  penetra  :  t,    ras.  n  (?)   1.  c)   in 

add.  Sa.  b   (non   3c).  d)    paciebat   \a.  e)   ita  1   absque   correctura;    om.    2.    3.  f)    ras.  c    1. 

g)  esse  \a.         h)  illatuturus  2.  i)  metra  1«.  k)  dolio  2.  3.  1)  ita  \a.  2.  3;    et  pro  Chr.  \b. 

40  ut  regiis  monasteriis  illud  adnumerandum  esset,  atque  postea  Chlodovechus  I.  'primus  et  princi- 
palis  fundator'  celebrabatur ;  cf.  I.  Marion,  'Uahbaye  de  Moissac'  ('Bibl.  de  Vecole  des  chartes' 
1849,  I,  ser.  III,  p.  95^.  1)  Anseberti  primi  Musciacensis  abbafis  ht  vetere  Silvae - maioris 

Marhjrologio  mentio  fit  his  verbis:  prid.  Kal.  Octob.  Musciaco  monasterio  sancti  Ansberti 
abbatis ;    cf.  Mabillon,  Ann.Ijp.db8.     Postea  pro   episcopo  Bothomagensi   celeberrimo  habitus 

45  est;    cf.  Catalog.  Paris.  ed.  Boll.  I,  p.  145.  2)    'Leotadio   abbati    vel   omni  congregationi 

monasterii  Moisiacensis,  quod  infra  pago  Caturcino  in  honore  sancti  Petri  constructum  esse  videtur', 
mense  Maio  a.  7.  Theoderici  regis,  i.  e.  a.  679.  p.  Chr.,  villas  complures  in  pago  Tolosano  aliisque 
sitas  Nizezius  uxorque  Ermintrudis  dono  dederunt,  id  quod  actum  est  'Moyssiaco  monasterio  publice'; 
cf.  Pardessus,  Dipl.  II,  p.  184.         3)  Fortasse  Russac  fcomm.  Castelnau-Montratier,  dip.  LotJ ; 

50  cf.  Longnon  l.  t.  p.  152.  4)  Scil.  in  thesaurum  ecclesiae.  5)  I.  q.  metreta,  amphora. 


582  VITA   DESIDERII  CADURCAE  URBIS  EPISCOPI. 

ciensa,  quid  in  maioribus,  qui  multa  laborarent,  divina  largicio  conferret,  quando 
in  boc  tantillo  et  modico  tam  uberes  fructus  contulisset:  'Tu  ergo',  inquit,  'pau- 
perrime1',  mille  anforas  babes?'  Cuinque  ille  itac  esse  adfirmasset,  Desiderius  ei 
ipsas  centum  dimisit,  quas  in  dominico'1  inferre  debuerat.  Letature  et  multum  in 
Domino  gratulatf,  qui  tantani"   pauperibus  largitatem  in  diebns  eius1'   concessit.       5 

(25)a.    Habebat    eo  tempore  domintisb   lesus   plures  in   Galliis  nobiles  servos: 

Arverno  Gallum1,    Betoricas0    Sulpicium'1,    Eutenoe    Verum  2,    Agenno    Salustium   . 

Egolesina*    Ebarciuin  ",4,    Petrocorio h    Asterium  "',    Noviomo   Elegium ' ,    Metis    Ar- 

nulfumk,     Luxovio1     Austasium6,    Metascone1"    Deodox ",     Cadurcae    Desideriuin". 

Cumque  Desiderius  inter  divina  officia  pleruinque  aedium0  aedificacione1'  insisteret  10 

multique  fragiles  etq  inertes  difficultatem  operum1'   ei  obiecerunt8,  ille  constanter 

libere*    agebat,    adserens    docti11-8   illud    proverbium,    quod    nihiV  sine   magno   vita 

labore    dedit    mortalibus.      In    adversitatibus   vero    illius    dicti9    recordabatur :    Pati, 

Cf. Eccii.2,5.  ifiquid,  necesse  esf  multa™  mortalem  mala;  et  illudx:  Aurum  et  argentum  probat  ignis, 

ib.  2, 1.  homines  mtfeni  iustos  temptatio?  tribulacionis ;  etillud:  Fili,  accedens  ad  servitutem  I)<t.  15 

sta  in  temptacionem.     Damna   quoque   rerum   vultu  leto   portabat   et  omnia  adversa 

ps.  118, 11.  equanimiter  tolerabat.     Canebat   iugiter   orans:    In    corde  meo  abscondi   eloiptia   tua, 

ib.  18, 15.  ut  non  peccew  tibi;   et  illut:    Meditacio   cordis  mei  in  conspectu   tuoz  semper.     Cuius 

Capp.  24.  25.     1.  2.  3a.  b.  c. 

Cap.  24.     a)  coniens  pr.  111.  1.         b)  pauperrine  \a.        c)  itaque  2.        d)  c  eras.  1 ;  dolio  2.  3.  20 
e)  L(a)etatus  2.  3.  f)    gratulatur  2;    gratulatus  3.  g)    ita  2.  3;    tanta  1.  h)    e(ius  m.  al.  in 

litura)  2. 

Cap.  25.     a)  C.  XVIII.  corr.  XVII.  2,    et   sic  3b.  c.  b)   pl.  d.  I.  2.  3.  c)   Bituricis  2.  3. 

d)  Sulplicium  2.  e)  ita  1.  2 ;    Rutena  3.  f)  Engolesine  2 ;    Engolisma  3.  g)  Ebargchium  2 ; 

Ebargehenum  3;    m.  al.  superscr.  Eparchium  3b.  h)    Petrogorico    Austerium   2.  3.  i)  ita   1.  2;  25 

Eligium  3.  k)  Aruulphum  3.  1)  Luxo  Austrasium  3.  m)  Mestacone  Deodox  2 ;    Mestarone 

Deodorum  3.  n)   Desiderius  lo.  0)    edeium,    e.rp.   alt.  e  2.  p)   ita  1.  q)   et  inester  1«; 

7  mesta  2;    haec   om.   3.  r)  bis  scr.  erat  1;    opum  2.  3.  s)  ita  1;    obiccerunt    m.    al.    corr.  obi- 

cerent  2;    obiicerent  3.  t)   1.  a.  om.  2.  u)    doctis  2.  3.  v)    ita  \a   (sed  laborare^);   n.  sine  m. 

labore  in  hac  vita  dedit  Deus  (D.  d.  3)  mort.  2.  3;  n.  in  hac  vita  sine  m.  labore  datur  m.  \b.       w)  mort.  30 
multa  2.3.  x)    illut   corr.  illud  1;    illus  2;    illius  3.  y)    temptationis,    exp.  is  2;    tentationes  3; 

fcrib.  om.  2.  3.         z)  meo  2. 

1)  Gallus   episcopus  Arverwus   ciim  Angleberto    Remensi   de   rebus   quibusdam   coram    rege 
Utigavit  trans  IAgerim  sitis  (Ffod.,  Hist.  Rcm.  II,  6),  idemque  procul  duMo  esf,  qui  ad  Desiderium 
litteras  dedit  (Ep.  II,  20),   ut  provideret,   ne  pestiteiitia  Provinciam    depopulata   latius  grassa-  35 
retur.  2)  Verus  episcopus  sedem  Rutenam  primo   TJteitdeberto  rege  tenebat,    ad   quem  Bulgar 

comes  Septimaniae  inter  a.  610 — 612.  per  ipsum  litteras  dedit  (MG.  III,  p.  679^  deinde  sub 
dicionem  Ghlotharii  a.  613.  redactus  conciliis  Parisiensi  a.  614.  et  Clippiacensi  a.  626/7. 
intererat;  cf.  Concilia  ed.  Maassen  p.  192.  201.  Desiderii,  adftttc  ititistris  aulae  regiae  contu- 
bernalis  patrocinio  udeo  usus  est,  ut  ei  nepotes  suos  commendare  posset  (Ep.  II,  \§),  cumque  40 
et  ille  episcopus  creatus  esset  hominibusque  ipsius  diaconus  Rutenus  iniuriam  intuiisset,  Suipicius 
episcopus  Biturigus  inter  collegas  auctoritatem  suam  interposuit  (Ep.  II,  5.  16;  cf.  supra  p.  365j. 
3)  Sallustio  episcopo,  quem  Agennensem  esse  crcditvt,  Desiderius  epistttlam  I,  \,  scripsit,  quo- 
modo  ab  optimatibus  et  principibus  in  palatium  reversus  susceptus  esset,  inprimis  a  Flavado, 
sine   dubio   maiore   domus   Burgundiae   a.  642.  4)    Eparchius    reclusus   Ecolismensis ,    qui  45 

a.  581.  obierat,  Desiderii  aeqitalibus  acbiumerari  non  potttit  nisi  a  scriptore  multo  posteriore. 
5)  Praeterea  ignotus.  6)  Etiam  Eustasius  abbas  Luxoviensis  ante  Desiderium  episcopum  ordi- 
natum  obiit,  scilicet  a.  629;  v.  supra  p.  129,  n.  4.  7)  Deodatus  episcopus  Matisconensis  actis 
conciliorum  Parisiensis  a.  614.  et  Cabiltonensis  a.  639 — 654.  subscripsit;  cf.  Conciliaed.  Maassen  I, 
p.  191.  213.        8)  Hieron.  ep.  58,11,  ex  Horatii  Sat.  I,   9,  59.         9)  Ib.  60,  14,  ex  Naevio.  50 


YITA    DESIDEftU   CADURCAE   URBIS   EPISCOPL 

ergoa  nunc  utilitatem,  industriam  et  sagacitiarn0  si  arbitror  a  me  <1  i  <•  i  posse,  aon  H«er. 

sapiam.     Dum   enim   Btudiu ius   iu   rebue   quam    plurimis   considero,    in    memel 

ipsum0   deficio;  dum  utilitatem  adtendo,  pro  ipsa  suid  quantitate6  vehementer  ob- 
stupesco.    Miror  enim  et  supra1    modum  stupeo  tanta  el  talia   per  unum  bominem 

5p0tuis.se   iieri.     Opinor   quidem,    quod6  ;il>    [ndia    usque    Britaniah,   ;i    rigida1    Septen-  10.60,4. 
trionis    plaga    usque    ad    fervores15    Adlantici"     oceani    non    fuisse    nrumm    meliorem. 
Huius  Desiderii    tiomen    magnae    insuper  opinionis    magnaeque   erat™  apud   omnes 
reverentiae,    Dei    insignis   amator   et    pius0    pauperum    sublevator.     Cuius  uabitus,  tb.  126,9. 
sermo1',    vultus    el   incessusq   discipliua   virtutum  erat;    vigu*    sensus    ncf    vanis  cogi-  ib.  126, 11. 

10  tacionibus  patens;    corpus  pariter  animusque  tendebatur1   ad  celum. 

(26).     Erat   ergo   Desiderius    opere!l    iustus,    mente    devotus,    caritate    difEusus,  r.Biig.1,80. 
inb    hospitalitate    sollicitus ° ,    iu    elemosinis    Largus,    in    prosperis    <;t    in    adversis    caelo 
semper  intentus.     Qui  praeter   alia   imitanda   exempla   silentiumd   quoque0   studium 
in   tantuin   sempere   sectatus   est,    ut   in   domo1    conviviis8  vix    stridentiah    anhelan-  :ii"-i'- 

1  lZO,  12. 

16  tiaque   verba  quis    percipere  possit1,    sciens  scriptum,  quod  corrumpunt  mores*  bonos  i.cor.15,33. 
confabulaciones  pessimae,  et  quod  in  multiloquio  non  deerit  peccatum.    Proinde  hoc  valde  prov.10,19. 
mirandum1,   ut   inter   tanta1"  hominum   frequentia   et  tam    condensa   adsistentium 
caterva  tanti"   possit  silentium  produrare",    ut  nemo  in  voce1'  prorumpereq,   nenio 
se   in   plauso    auderet    extollere,    et    hic   timor    non  solum  inter1'   convivia,    sed  in 

20  omni  loeo  conversationis  eius  permansit,  adeos  ut*  nullus  episcoporum  maiorem 
hunc  amorem,  nullus  super  eum  maiorem  aliquando  habuerit  timorem.  In  ipsa 
autem  convivii  posicione"  tantav  eligantia  tantaque  affluentia  subpetebat,  ut 
omnes  superhabundarent,  ut  nulliw  nihilx  deesset,  nulla  querentiumy  necessitudo, 
nulla   praevenientium2   mussitacio    subriperet.     Cunctasa   in    domosb,    ubi   habitare 

25  vel  discumbere  erat  solitusc,  ita  sollicite  praevidebant1',  ut  nullae  ibi  pulvis 
horrorem*,  nullusg  fumus'1  merorem1  incuteret.  Non  ibi  canesk  fastidium,  non1 
suae111  studium  inrogabat;  non"  huiuscemodi  quadrupedia  voluptuosa  pocius  quain 
necessaria  intererant;  non  simus0  iocum,  non  histrio1'  mimum,  non  scurro'1  caccenum 
excitabat,   sed  totum  quies1',  totums  gravitas,  totum  patientia1  occupabat".    Namv 

30  praedicta  ineptiaw  ita  semper  odiosa  habebat,  ut  si  fortuitux  quolibet  loco  canesy 
vestimento    eius  propinquasset2,   vel    si:l   domum  in  qua  degebat  quanivis  cursumb 

Capp.  25.  2(J.     1.  2.  3«.  b.c. 
Cap.  25.     a)    ita    \a.  2;    ego   \b.  3b.c;    om.  3«.  b)   ita    \a   (cf.  snpra  c.2);    sagatiam  2.  3; 

sagacitatem  lc.       c)  nietipsum  1«.       d)  om.  2.  3.       e)  quanta  ate  1.       f)  supca  1,  corr.       g)  om.  2.  3. 
35  h)  Britaniam  2 ;    Britanniam  3.  i)  frigida  2.  3.  k)  sinum  3.  1)  Adlantici:  corr.  Aclatitici  1 ; 

Atlantici  2.  Sb.  c;    Attlant.  .'!«.  m)    ita  2.   3;    om.  1,    ubi  2    litt,    ras.  n)    ita   codd.  o)   paup. 

pius  3.         p)  om.  2.  3.         q)  incessis  1.         r)  tendebat  3. 

Cap.  2ti.     a)  m.  i.,    o.  d.  3.        b)  om.  2.  3.        c)   ita  V.  Kliff.;  solitus  1  (ut  c.22);  solutus  2.  3. 

d)   um  eras.  1.  e)  om.  3.  f)  in  add.  2.  3.  g)  ras.  s  1.  h)   ridentia  3.  i)  posset  2.  3. 

40  k)  b.  m.  3.         1)  i  :  randum,  mg.  pr.  m.  mi  adscr.  2.  m)  tantam  h.  frequenciam  et  tam  condensam 

a.    (f.  et  t.  c.  a.  om.  3)  catervam  2.  3.  n)  tantum  2.  3.  o)  perdurare  2.  3.  p)  vocem  2.  3. 

q)   prorumperit  2;    prorumperet  3.  r)   in    convivio  3.  s)    om.  3.  t)    n.    (nullud  2)    ut  2.  3. 

u)    possionc  2;    passione  3.  v)    ita  2.  3;    tantaque   tanta    (t.    m.    al.   del.)    el.  1.  w)    n   eras.  1. 

x)  ita  codd.       y)  om.  3.       z)  pervenientium  2.  Sa.  b  (non  3c).       a)  ita  1 ;  convivas  2.  3.       b)  domo  2.  3. 
45  c)  ita  2.  3;    sollicitus  \a.         d)  ita  1;    previdebat  2;    providebat  3.  e)  nullud,  exp.  d  2;    nullus  3. 

f)  iia  scripsi;  herrorem  1;  errorem  2.  3.         g)  nullud  2.         h)  fimus  3.         i)  horrorcm  2.  .'!.         k)  i.  q. 

canis.  1)   animo  pro   non  2;    f.   animo    non  3.  m)   ita  recte  1;    sues  t(a)edium  irrogabant  2.  3. 

n)  alia  add.  3.  o)  m.  ul.  corr.  simius  2,  et  sic  3.  p)  istri  hominum,  non  corr.  istrionum  non  1; 

istri(o  postea  add.)hynum,  non  2;    histrio  risum,  non  3.         q)  ita  1.  2;    scurra  :>.         r)  om.  3.         s)  to 
50  eum  1 ;    locum  2.  3.  t)  potentia  3.  u)  occupaba :  ,    ras.  s  (?)  1.  v)  Non  \a.  w)  inepta  3. 

x)   fortuito  3.  y)   ita  1;    canis  2.  3.  z)   propinquassent  —  intrassent   lc;    appropinquasset   2.  3. 

a)  iu  mij.  pr.  m.  udd.  2.  b)   ita  1 ;    cursim  2.  3. 


584  VITA  DESIDERII  CADURCAE  URBIS   EPISCOPI. 

intrasBit,    grave    sibi    discrimen   inlatuma  iudicaret1'.     Unde   cum  a  nonnullisc   pro 

Hieron.op.  hac  observantia  detraheretur  et  canini'1  amatores  proferrenturc,    agebat:    'Non  in- 

[oh.15,19.  merito    plus    placent1    mundo    qui   Christo    displicent.     Si   exe  mundo   essemus,  mundus 

ps.24, i5.  utique  quod  suu/m   erat  diligeret.     Nunc  autem  oculi  mei  semperb  ad  Dominwn,   quia 

ib.72,28.  ipse  evellit*    de  laqueo*   pedes  meos,   et   mihi  adhcrcrc  I)cum]   honum   estm,   ponere  in  s 

domino  Deon  spem  meam'. 

v.EHgUi,89.  ("27).     Quid  plura  loquendo  inmorer?     Nobilem    iam   insignemque  in  omni  parte 

eclesia  habebat:   in   plebe   verbaa   vitae  manantiab,    dabat   affluenterc   elemosinam, 

parans   sibi    divicias   profuturas,    thesaurum    non    deficientern    in    celis.      Studebat'1 

ib.i,  13.  facere    sibi    amicose    de    inimico1    mammona,    qui"    eum    reciperent'1    in  eterna  taber-  io 

Su1p-i       nacula.     Iam  vero  privata1    illius  confabulacio  et    familiaris  conlocucio  quam  esset 

V.  Mart.c.25.  L  ...  .     . 

sana,  quam k  dulcis,  quam  efficax,  quam1  subtilis,  vix  dicti1"  credibile.  Mo- 
nebat"  iugiter  subiectos  Dei  praecepta  servare,  Dei  mandata  implere,  castitatem 
custodire0,    caritatern,    fraternitatem1'   diligere,    inferni   supplicia  metuere,    paradisi 

Hier.ep.  gaudia  desiderare.      Inferebat    autem    docens,    quod    magnis  inimicorum  circumdamur  i5 
agminibus;   ideo    noscl    semper   oportet   esse  sollicitos.     Addebat  quoque,    quod  caro 
fragilis  pugnat  sola  cum  pluribus,    ideo    exercitatissimum    parari1*   oportet  conflictum, 
quods   ne  paveamu s  Heliseus  hortatur,  dicens,  quia *  phtrioresu  nobiscum  sunt  quam 

ib. 22, 4.  cum  illis.     Memorabat  frequenter,   quod  inimicusv   generis  bumani  rugiens  sicut 

leo    queritw  quem    devoret,    et    quod    non  queretx   homines    infideles,    sed   de  eclesia  20 
rapere y    festinat.      Unde    et    in z    libro    lob1    dicitur a  :    Esca    eius    electa.      Quab    de 
Ma«h.26.4i.  re  Dominic   verba  frequenter*1   geminabat"3,  dicens:  'Vigilate   et  orate,    ne  intretis  in 

Coi.  4, 2.  temptacionem' ,   necnon    et  Pauli  monita  saepius  ruminabat,  quaf   dicit:    Oracioni  in- 
states,  vigilantes  in  ea  in  graciarum  accionea. 

(28)a.     Cum     autem    inrupciones    genciurnb    circumquaque    audiret ,    dicebat:  25 

Hier. ep.  'Nostris    neccatis    barbari    fortes    sunt;    nostris    viciis    Romauum    subcumbete     impe- 

60,17.  ,  1  h 

rium2'.  'Infelices',  agebat,  nos,  qui"  tantum  displicimus  Deo ,  ut  pere  rabiam 
barbarorum  iraf  in  nos  illius  deseviat'.  'Penitentiam',  inquit,  "agamus,  ut  tandem 
repropiciatus  Deus  misericordiam  suam  nobis  tribuat  in  sempiternum'.    Proptereag, 

Capp.  26—28.     1.  2.  3a.  b.  c.  30 

Cap.  26.  a)  allaturum  3.  b)  om.  2.  c)  a  nos  |  nulli  1.  d)  ita  scripsi ;  camima  amatores  1 ; 
carmina  amatoria  2.3;  canum  amatores  Poupardin.  e)  proferentur  1.  f)  ita  2;  placeamus  —  displi- 
cent  1  ;    placet  —  displicet  3.  g)  e  3.  h)  ad  D.  s.  2.  3.  i)  ita  codd.;    evellet  Vulg.         k)  ita 

codd.  cum  Vulg.  1)  ita  1 ;  Deo  2  cum  Vulg. ;  Domino  3.  m)  et  postea  add.  2.  n)  Deo  om.  Sa ; 
meo  add.  3«.  b  (non  3c).  35 

Cap.  27.     a)  «7«   1;  plebe  verba  inte  2;  p.  (v.  v.  om.)  3.         b)  namantia  1;   uamatia  2;  om.  3. 

c)  ita  1.2;  in  affluentia  3  et  m.  s.  XVII.  in  mg.  2.  d)  studere  (studens  3)  sibi  f.  2.  3.  e)  ita  3  cum 
V.  Eligii ;  animias  m.  al.  corr.  amiticias  1;  animas  2.  f)  inimicos  2.  g)  quo  2.  h)  reciperet  \a.  2. 
i)  ita  Poupardin;  privarat  1.  2;  om.  3.        k)  quamquam  1.  2;  quamque  3.       1)  q.  s.  om.  3.       m)  dictu  3. 

n)  Monabat  1«.       o)  castitatem  iteratum,  sed  delet.  2.       p)  fraternitatis  3.  q)  s.  nos  2.  3.       r)  gari  2 ;  40 

pati  3.         s)  et  3.         t)  Qui  2.          u)  ita  1.  2;    plures  3  cnni  Vuh/.         v)  h.  i.  g.  3.         w)  queret  2. 

x)  ita  1.  2;  quaerit  3.         y)  ita  Hier.;    reparare  1.  2.  3c;    separare  3a.b.  z)  ita  codd.          a)  om.  3. 

b)  de  qua  re  2.  3.  c)  v.  D.  3.  d)  om.  2.  3.  e)  germinabat  2.  f)  (qua  om.)  dicens  2.  3. 
g)  instantes  2.  3.         h)  k.  notam  add,  1. 

Cap.  28.     a)  C.  XVIIIl.  2;    XVIII.  3b.c.  b)  gentilium  2.  3.  c)  ita  1.  2;    succumbit  3.  45 

d)  nos  quantum  displicemus  2.  3.  e)  ita  1;  per  rabiem  2;  armis  pro  per  r.  3.  f)  ira  nos  ill.  1; 
ira  illius  in  nos  2.  3.         g)  Praeterea  2.  3. 

1)  Immo  Habacuc  I,  16,  quo  praetermisso  ad  nomen  Iob  subsequens  expilator  Hieronijmi 
aberravit.  2)  Haec  ut  sunt  Hieronijmiana  cum  auctoris  aevo  parum  conveniunt. 


VITA  DESIDERII  CADURCAE   DRBI8  EPI8C0PI. 

quantiim    fuerit  Cadurcae8  aeclesiae   in   auginentacionem    rerum,    et   omnes   paene 
norunt   et   ipsa1'  possidens   eclesiac    fcestatur;    multos   quidem    nobiles,    multos   ad 
traxit    mediocre        |     <■    quos    eclesia    constat    ditata.      Multa'1    terrarum    conpendia 
multa  villaruni  praedia  adquesivit,  non  quidem  ulli6  tollendo,  Bed  benefaciendo  et 
6  coemendo.      Eo f    denique    adtrahendo    multaque    beneficia     affluenter    tribuente, 
Bobus",  Agilenus *,    Dodo1',   Badigenus,   Severus?,    Mactregiselus J ,  Nicassiusk,   Da 
divus1,   Abulnarism,   Ebremundus11,    Dehuyilia0,    Pelix,    Austrildesp,  Gauretrudesq, 
Basena1',    Oroncia,   Nicecia8    et'    Fraterna   multique  alii,    quos    Longum  est  enume- 
rare",  res  spontev  suas  donaoioniw  eclesiae  dederunt.    In  quibus  et  ex  quil>us  prae- 

10  cipue  Bobila:s  senatrix  Roinana,  Severi3  quondam  relicta,  multa  rerum  suarum  eiusJ 
eclesiae  nec  non  et  monasteriis  contulit  necz  solum  praediorum  ac  villarum  conla- 
fcione*,  verum  etiam  ornamentorum  ac  pannorum0  multam  summam  indulsit, 
ipsaque  in  monasterio"  beati  viri  et  in  eadem'1  basilica  ubi  ipse  requiescit  sepul- 
turam  emeruit.     Dedit  autem6   ad  ipsum  monasterium  pro  oblacionem1    vel  locum 

15  sepulturae"  suae  villas  quattuor  iuris  sui,  quarum  vocabula  sunt  haec:  Villaiv1'-4 
scilicet1,  Bassiagok,s,  Wistrilingius l  ■ 6  et  Mauringus. 

(29).    Desiderius  autem  praeter   eos,    quos    dulcedine    efc   studio  bonitatis  suae 
adtraxita,    ipse   quoque    tanto    se   amore   in    eclesiae    Cadurcae    statu1'    diffudit0,    ut  v. Eiig.  1,15. 
quicquid   ex    parentum   successionem'1-  ',    quicquid    regio  munere,  quicquid  propria 

20  conparacionem  adquisisset,  eidem  libense  eclesiae*  per  testamenti  seriem  diligaretg. 
Nam  et  Celerenseh  de  fisco  ex  pago  Cadurcino1  impetravit  etk  regio  ex  hoc  prae- 
cepto  perpetualiter '  eclesiae  profuturo111  obtinuit.    Exceptis  autem11  in  firmitatis0,8, 

Capp.  28.  29.     1.  2.  3«.  b.  c. 
Cap.  28.     a)    eccl.    Cat.    2.    3.  b)    p.  ipsa  2.  c)    ecie   1.  d)   Multo  1.  e)    uni  3. 

26  f)  Eodemque  ad(t)trahente  2.  3.  g)  Pobus  Sa.b  (non  3c).  h)  Doclo  2.  i)  Mactraegilesus  2; 

Matregiselus  3.         k)  Nicassus  2.  3.  1)  Dadinus  2.  3.  m)  Abulnaus  3.  n)  Abremundus  Sa.b- 

Abramundus  3c.  o)  om.  3.         p)  Ausceldes  3a.  b;    Austceldes  3c.         q)  Tauretrides   (rel  Uaur.  1)  2; 

Gauretredes  3.  r)  Bausona  3«.  c;  Rosana  3b.  s)  Nicencia  2;  Nicentia  3c  (non  3«.  b).  t)  Afrania 
pro  et  F.  3.         u)  en  |  narrare  2 ;    enarrare  3« ;    narrare  Sb.  c.  v)   spontes  1.  w)  donatione  3«.  b 

30  (non  Sc).  x)   om.  3.  y)   eccl.  eius  2.  3.  z)  ita  2;    nec  solus  1;    non   solum  3.  a)  conla- 

tionem  2.  Sa.c;    consolationem  Sb.  li)  ita  2.  3;    prediorum   1.  c)  monasterii  1.  d)  eadem  2. 

e)    om.  2.  3.  f)    ita  1;    oblationem    vel    loco  2    (pr.  m.);    oblatione  vel   loco  3.  g)  sepulture  1. 

h)  Villares  Sa.b  (non  Sc).  i)  s.  2;  om.  3.  k)  Venestria  2.  3.  1)  Wistri.  lingius  1;  Vinistris 
linjjius  2 ;    Vinistri,  Lingius  3. 

35  Cap.  29.     a)  (bo  err/j.)traxit  2;  traxit  3.         b)  ita  1.  2;  ampliationem  Sb.c;    amplificationem  3«. 

c)  ita  3;  diffundit  1.  2.  d)  ita  1;  successione  —  comparatione  rell.  e)  libere  2.  3.  f)  om.  3.  g)  dili- 
geret  1;  deleguaret  2;  delegaret  3.  h)  Caderense  3.  i)  ita  h.  I.  etiam  2.  k)  ita  3;  e  1.  2.  1)  perpe- 
tralitcr  1.       m)  o»i.  3.        n)  ita  codd.        o)  ita  1;  in  frimitatibus  2;  in  friniitabus  Sa.c;    irimitabus  Sb. 

1)  Agylenus  pater  Bobilae,  de  qua  infra,    villam    quandam  Vero    episcopo    vendidit,  quam 

40  gener  eius  Severus  redemit  et  Dagoberto  regi  contulit,  per  quem  ad  basilicas  Mettenses  pervenit, 

cumque  Bobila  eam  repeteret,    Abbo  episeopus  Mettensis  Desiderio    nostro    scribens  (Ep.  II,   13j 

pactionem  illi  proposuit.    Aliae  eiusdem  Agyleni  villae  in  possessionem  monasterii  Cadurci  vene- 

runt;  v.  infra  c.  30.  2)  Eius  vidua  Bobila  infra  appellatur.  3)  Bobila,   filia  Agyleni, 

uxor  Severi,    illustris    niaterfamilias   appellatur  in  epistula  Pauli  episcopi  Virdunensis  ad  Desi. 

«  derium  (Ep.  II,  1\),  qui  illum  rogaverat,  ut  in  ipsius  causa  laboraret.        4)  Locus  ad  rivum 

Vert  infra  villam  Catus  (dep.  LotJ  situs  erat  atque  ecclesiae  vetustissimae  ruinae  adhuc  <-o»sj>i- 

ciuntur ;    cf.    Lacoste  l.  I.   p.  230.  5)    Ecclesia    Aidissiodorensis    hosjntiolum    ibi    habebat 

(Ep.  II,   \&J,    hodie   Beyssac    (c.    de    Strenquels,    dip.  Lot) ;    cf.    d'Arbois    de   Jubainville   1.   I. 

p.  593.        6)  Haec  villa  in  territorio  Albigensium  sita  erat ;  v.  infra  c.  35.        7)  Sunt  ipsius 

50  testamenti  verba ;  v.    infra  c.  34.         8)   I»  firmitatibus   excepit,    i.  e.  privilegiis  datis  exemitj 

ea  quae  fidelibus  suis  concesserat. 

SS.  R.  Meroving.    IV.  74 


586  VITA  DESIDERII  CADURCAE  URBI8  EPISCOPl. 

quae   suis    fidelibusa    et    alumnis    diversis   in    locis    concessit,    eclesiaeb    Cadurchae 
haecc   specialiter  dedit'1. 

(30)a.    DONATIO"   ECLESIAE. 

In  territorio  Cadurcino  dedit  villas  Iovineanicasc- l,  Ameglado'1,  Namiagoe, 
Pompegiago  *  • -',  Herbelingusff,  Auciago1'-3,  Siciniago1-4,  Elosate,  Affreganiagok  et  5 
Darciaco1.  In  Albiense  vero  territorio  dedit  villas:  Sessio,  Tantalio"1,  Ramingos", 
Tiacio ° ,  Lautrego 5,  Petregontio p ■ 6,  Maleto q •  ',  Picio r ,  Cerviano s ■ 8,  Ceresiago f , 
Muratou!\  Buxiov- 10,  Marinio11,  Assonew,  Caborinio*12,  Granoialov-1:\  Marenavas7- ,l, 
Maricioa,  Aquavivab,  Marcialioc-15,  Herobenno'1,  Sataialoc,  Blacinacof  ete  Galliaco1<;, 
cum  domum  eximiam  miraeque  magnitudinis  comptam,  infra  muros  Albiensis  oppidi  10 
constructam.  Dedit  adhucs  per  basilicas  monasteriorum  Cadurchae  positas  villas 
has.  Basilicae  sancti  Saturnini  et  sancti  Ursicini'1,17  dedit  Vidubriaco1.  Cleppiok. 
Savinario1,   Lepediaco111- ls  et  Toecio".     Monasterio    sancti  Stephani 1:)  dedit  villas0 

Capp.  29.  30.     1.  2.  3«.  b.  c. 

Cap.  29.     a)  om.  2.  3.         b)  ecia  1.         c)  om.  2.  3.         d)  ita  codd.  15 

Cap.  30.     a)  C.  XX.  feria  II.  2;  XVIIII.  3c         b)  D.  e.  om.  2.  3.         c)  Iovineanicas  —  Dar- 
ciaco   om.  3,    hiatu   signis   indkato ;   loviniacas    Lacoste   l.    I.    I,  p.  230   (=  L).  d)   Damegludo  L. 

e)  Arniaco  L.         f)   Fampiniaco  2;    Pompegiaco  L.         g)  ita  1.  2.  L.  h)  Auxiago  2;    Ausciaco  L. 

i)  Sicciniago  2 ;    Siciniaco  L.  k)  Afriganiaco  L.         1)  Arciaco  L.  m)  Tentalio  L.         n)  om.  3 ; 

Romingo  L.  o)    Nosio  2.  3;    Tialio  L.  p)    Petrogo  3;    Petroguntio  L.  q)    ita  1   cum  L;  20 

Terciniaco  2;    Terriniaco  3.  r)   Piscio  L.         s)  Cerveano  Sa.b;    Ceri  ceano  3c;    Corviano  L. 

t)  Cereciago  2 ;  Careciago  3  ;  Ceresiaco  L.  u)  Marato  3.  v)  Bruxio  L.  w)  om.  3 ;  Ossone  L. 
x)  Caborinno  3«.  c;    Caborino  36.  y)  Grancialo  3.  z)    Marinavas  3c;    Marinamas  3a.b;    Maren- 

naves  L.  a)  om.  2.  3.  b)  Aquavino  2 ;    Aquimo  3.  c)  Marciario  1,  corr.         d)  Erobenno  2 ; 

Erobeno  3b.  c;  Erobano  3a.       e)  Faraialo  2.  3b.  c;  Farialo  3a.       f)  ita  1.  2;  Blanciniaco  3.       g)  om.3.  25 
h)  Urciscini  2.       i)  in  dubiaco  2 ;  in  pro  V.  3.       k)  Cleppeo  L.       1)  Favinario  2 ;  om.  3 ;  Saumario  L. 
m)  Leppidiaco  2 ;   Legidiaco  3 ;    Lapediaco  L.         n)  Toetio  3c ;    Theorio  (?)  corr.  Thoerio  3«  et  ita  3b ; 
Toecio  vel  Thocro  lectio  rar.  L.         o)  villa  1. 

l)    Fortasse   Jouanny    fc.  de  St.  Antonin,    dep.   Tarn-et- GaronneJ.  2)  Pompegiacum 

praedium  Desiderius  a  potentibus  magno  comparasse  rebusque  ecclesiae  adiunxisse  dicitur    finfra  30 
c.  oOj.     Sunt   quidem    comphires   huius  nominis    vici  in  dioecesi  vicina  Agennensi  siti,    e  quibus 
notissimus  est,  qui  hodie  appellatur  Mas  d'Agenais  (dip.  Lot-et-Garonne ;    cf.  Longnon,    'Geogr. 
de  la  Gaule'  p.  55 Lj,    sed   iu  territorio  Gadurco    nullum   repperi.  3)  Auzac  (c.  St.-Projet, 

dep.  LotJ ;    cf.  Longnon,  'PouilW  p.  42.  4)  'Sicinaco'  et  'Elesate'  inter   eas  quoque  villas 

infra  p.  588.  commemorantiir,  quas  monasterio  suo  Desiderius  concesserat.  5)  Lautrec  (arr.  35 

Castres,  dip.   Tarn).  6)  Peyregoux  (cant.  Lautrec,  arr.   Castres,  dep.   TarnJ ;  cf.  Cabie  l.  I. 

p.  415.  7)  Malet  (com.  Montpinier,  d6p.   TarnJ.    Poupardin.  8)  Servies  (cant.  Vielmur, 

arr.  Castres,  de"p.  TarnJ ;  cf.  Cabie'  p.  415.  9)  Murat  (arr.  Castres,  d6p.  TarnJ.  10)  Le 
Buis  (com.  Terre-Clapier ,  cant.  RSalmont,  arr.  Albi,  dep.  TarnJ  vel  le  Buz  (com.  Vabre,  arr. 
CastresJ.    Poup.  11)  Marin  (com.  Lombers,  cant.  Realmont,  arr.  Albi,  ddp.   TarnJ.    Poup.  40 

12)  Cabrin  (com.  Rouel,  cant.  Realmont,  arr.  Albi,  dip.   TarnJ.     Poup.  13)  Granejoids  vd 

Granezouls   (c.   Gahuzac - sur -Vere,    arr.   Gaillac,  dep.   TarnJ ;    cf.   Cabii  p.  415.  14)  Mar- 

naves    (cant.    Vaour,    arr.    Gaillac,    dep.   TarnJ.  15)  Marsal  (caut.   Villefranche,    arr.  Albi, 

dep.   TamJ.         16)  Gaillac  (dep.   TarnJ.  17)  Eedesia  S.    Ursicini  Cadurca,  a.  1285.  prio- 

ratus  Marciliacensi  monasterio  subiectus,  postea  paroecialis  erat  ad  collationem  episcopi  spectans :  « 
cf.  Longnon  l.  I.  p.  34.   96.  18)  Fortasse  Leojac  (com.  Leojac-et-Bellegarde,  arr.  et  cant. 

Moutaubau,  dep.   Taru -ct  -  GaronneJ.  19)  Eadem  ecclesia,  quae  hodie  S.  Bartholomaeo  sacra 

rsf :  cf.  Lacoste  l.  I.  I,  p.  222. 


VITA  DESIDKUII   CADUROAE   URBIS   EPISCOPI.  587 

Aqniniaco,  Cavanio*  et  Cassiaco  !.  Basilicae  sancti  Mauricii2  dedit  Cavaniaco0-8 
et  porcione0  in  Variaco*.  Basilicae  sanctae  Mariae8  dedit*  Cambone6  et  O.s-i 
lingus4,7.  Basilicae0  sancti  Vincenti1  dedit  Taxarias8*8  et  loco  uuncupante  Circo- 
exeno.  Basilicae  sancti  Iacobi:'  dedit  Marciaco'1- "'  et  Petroliaco ' • ll.  Basilicae 
6  sancti  Martini 12  dedit  Secretarecask,  Domeciaco l • 18,  Cepoialo™  et  Verolik,w.  Basi- 
licae"  sanctorum0  parvulorum  Insti  et  Pastoris  dedit1'  Flaviaco15,  Cornucioq,lfi  ei 
Cocurnaco1'-17.  Basilicae  sancti  Afrecani8  dedit  porciones  in1  Alacicio,  Facisciou, 
Pollaniov  et  Costrio.  Basilicae  sancti  Remedii  dedit  portionem  inw  Lautreco18, 
Carceriox<19,  Semelingusy,2°  et  Criscencio2*21.  Basilicae  sancti  Eugenii  dedit  villa" 
10  Fesciago" ■'-'-'.     Item    basilicae    alteri0   sancti  Martini    dedit d   villa  Theufales0,28   et 

*)  Dunziaco18  (Dunsiaco  3)  add.  2.  3. 

Cap.  30.     1.  2.  Sa.b.c. 

Cap.  30.  a)  Savanio  2;  om.  3.  b)  Cavaniaco  —  Mariae  dedit  om.  3.  c)  portionem  2.  d)  Ossi- 
lingas  3;    Ossilingius  L,  e)  B.  s.  V.  om.  3.  f)  Vincencii  2.         g)  Taxanias  3c;    Taxonias  Za.b\ 

15  Taxarips  L.  h)    Maciaco   2 ;    Maxiaco   3a.  i)    Petrolieco    3.  k)    om.  3.  \)    Daneciaco  3. 

m)  Cepolia  3;  Copoiaco  L.  n)  Basilica  1.  o)  sancti  2.  p)  d.  Fl.  om.  3;  Flaviago  L.  q)  Cor- 
nutio  2.  3.  L.  r)  Cocurnago  L.  s)  ras.  cani  1;  Africaui  2;  oni.  3,  notato  hiaia.  t)  Malacitio 
2.  Sa.c;    Malaritio  36;    Alaciaco  L.         u)  Fascitio  2.  L;    Fascito  3.  v)  Polani    3c;    Polonio  Sa.b; 

Palanio  L.         \v)  Vilantreco  2.  3.  L.         x)  Carrecia  3.  y)  Semelingas  3;    Semilingus  L.         z)  Cri- 

20  scentio  2.  3.  L.  a)  villam  2.  3.  b)  Fesciaco  2;  Fosciaco  3.  L.  c)  at'i  (==  ateri)  2;  ante  dicti  3. 
d)  d.  v.  om.  3;    v.  oni.  2.         e)  Tehuphales  2:    Tenfalas  3a.b;    Tenfades  3c;    Tuffalas  L. 

1)  Cezac  (cavt.   Castelnau  -  Montraiier ,    arr.   Cahors,  dep.  LotJ.  2)  S.  Mawicii  ecclesia 

Cadurca   ad   collationem  episcojri  pertinebat;    cf.  Longnon  1.  I.  p.  34.  3)  Cavagnac    (cant. 

Vayrac,  arr.   Gourdon,  dep.  LotJ.  4)   Vayrac   (arr.   Gourdon,    dep.  LotJ.  5)  De  ea  r. 

25  supra  p.  579.  0)  Cambon  duo  vici  liaud  midtum  inter  se  distantes  (arr.  Lavaur  et  arr.  Albi, 

dep.  TarnJ.  7)  Ossilingus  villa  sine  dubio  et  ipsa  in  territorio  Albigensium  sita  eratj  oppo- 
sita,  nisi  fallor,   loco  qui  supra  commemoratur  Wistrilingius.  8)  Fundus  Teyssi&res  in  pa- 

roecia  Castanede  (com.  Montalzat,  cant.  Montpezat,  arr.  Montauban,  cant.  Tam-et-Garonne) 
situs  a.  1643.  commemoratus  est.     Pouj>.  9)  Possessores  sibi  succedentes  ecclesiae  S.  Iacobi, 

30  quae  capitulo  Cadurco  denique  subiecta  erat,  enumeravit  Longnon  l.  I.  p.  97.  Hodie  est  capella 
congregationis  Paenitentium,  cf.  Lacoste  l.  I.  I,  p.  222.  10)  Marssac  (arr.  Aibi,  dep.  Taru). 
11)  Prouillac    (cant.    Gourdon,    dep.    Lot) ;    cf.    Lacoste   l.  I.  I,   p.   231.  12)    Oratorium 

S.  Martini  supra  p.  575.  commemoratitr.  13)   Donzac  (cant.  Auvillar,    arr.  Moissac,  dep. 

Tarn-et-Garonne) ;  cf.  d'Arbois  de  Jubainvitle  l.  I.  p.  230.  14)  Prior  'de  Veruii'  in  tabula 

35  decimarum  ecciesiae  Cadurcae  a.  1526.  composita  (Longnon  'PouilW  p.  hl)  post  pHorem  de 
Meyrignac-le-Francal  (comm.  Bocamadour,  cant.  Gramat,  arr.  Gourdon,   dep.  Lot)  enumeratur. 

15)  Flaujac  (cant.   Caibenque,  arr.   Cahors,  dep.  LotJ ;  cf.  d'Arbois  de  Jubaincitle  i.   I.  p.  235. 

16)  Cornus  (com.  Cenevieres,  cant.  IAmogne,  arr.  Cahors,  dep.  Lot).  17)  Congournac  (com. 
Puycornet,  cant.  Moiieres,  arr.  Montauban,  dep.  Tarn-et-GaronneJ.   Poup.       18)  V.  supra  p.  586, 

to  //.  5.  19)  Carces  (com.  Lauzerte,  arr.  Moissac,  dep.  Tarn-et-GaronneJ  locns,  cuius  ecclesia  S.  Mar- 
tino  sacra  in  tabula  decimarum  a.  1526.  'lesgiise  des  Prisous  appellatur,  nude  nomen  eius  otim  'de 
Carceribus'  scriptum   esse  coniecit  Longnont    'Pouille'  p.  154.  20)  Semcdens  (com.  Maurens, 

cant.  Cuq-Touiza,  arr.  Lavaur,  dep.  TarnJ.    Poup.  21)  Creyssens  (com.  Le  Bouicc,  cant. 

Montcuq,   arr.   Cahors,    dep.  LotJ.  22)  Foissqfi  (cant.  Montauban,  dep.    Taru  -et  -  GarouneJ. 

45  23)  Touffailtes  (cant.  Bourg  de  Visa,  arr.  Moissac,  dep.  Tarn-et-GaronneJ ;  cf.  Longnon, 
'Pouiile"  p.  69. 

74* 


588  VITA  DESIDERII  CADURCAE  URBI8  EPISCOPI. 

Ercitoialo  a.       Monasterio     autem ''     suo    Cadurcae     sito  c,    ubi    ipse     in     corpore 
requiescit,    dedit    villas ''    Nugacio0-1,    Maciriaco  f '• 2,    Canniaco^3,    Criscentio ', 
tiago'1-5,   Brocingus  '  •*,   Elariagok,  Epoturio1,    Arividus"1,  Anglares  "• \    Goivillas0. 
Parnaco  7,  Cadurcio1'- s,  Sicinaco'1- !',  Lepediago r • 10,  Bonogrado,  Camino11,  Bodurno  et 
Elesates-:I.    Deditque  ibi  ex  conlatione  inlustris  viri  Agileni1-12  villas"  Prissiagov-  1:\  5 
Gausiavigow  et  Marcelliago*-  u. 
Hieron.ep.  (31).    Sed    qnis    valeat    digno    canere    praeconio,    vela   quanta  pio  hortatub,   velc 

quanta  operis  studio  Cadurcinae  eclesiae  contulerit,  quanta  ob  animarum  mede]lad 
incitamenta,  quanta  ob  corporum  conpendia6  exercitia  gesseritf,  quod  singulari 
studio  hac  pene  inauditu  ingenios  omni  tempore  moeniam11  urbis  suo  labore  ex-  10 
truxerit1,  quod  villas  omnesk  praediaque  eclesiae  insigni1  studio  decoraverit111, 
quod"  sui  monasterii  septa  praerogativa  quadam  dignitate0  in  sublimium1'  do- 
morum  amplitudine  et  basilicarum  miranda'1  altitudine  ac  volucionum  ambienda 
pulchritudine1"  insigni s  pene1  ac  singulari  fabrica  sustulerit.  Denique  primam 
inibi    basilicam  "• 15    more    antiquorum    praeripiens    quadris    ac    dedolatis   lapidibus  15 

*)   Montiago16  add.  2.  3. 

Capp.  30.  31.     1.  2.  Sa.b.c. 

Cap.  30.      a)    et   Ercons   et   ialo   2 ;    et   Pernis   (Parais   3a.  b)    et    Lalo   3 ;    Parnis    et   Lalo   L. 
b)    om.    3.  c)    situm  1.  d)   villa  1.  e)    Nugatio   2.  L ;    om.  3.  f)    Marciliaco  3a.  b.  L\ 

Marsiliaco  3e.        g)  Cavinaco  2;  Camniaco  3c;  Caruniaco  Sa.b-  Caruniaco  vel  Caniaco  L.         h)  om.  3,  20 
spatio   vacno   relicto   3«.  b ;    Satiago   vel   Saliago   L.  i)    Procing.    2 ;    Prosemogo   3 ;    Proscingus   L. 

k)  Elariaco  2;  Elar.  —  Elesate  om.  3;  Elayrago  L.  1)  vel  Poturio  2;  Poturio  L.  m)  Arvugus  2. 
n)  Angiaco  2.  o)  Grovillas  (G  incerta)  2.  p)  Catussio  L.  q)  Siciniaco  2 ;  Sirinago  L.  r)  Lepo- 
diaco  2.  L.  s)  Alesate  2.  t)  Agile)  (=  Agilem)  2;  Agiles  3.  u)  villa  1;  om.  3.  v)  ita  1.2/ ; 
Prissiaco  2;   Pisciaco  3.  w)  (rausinico  2,  3c;    Gaucinico  Sa.b;    Cassiavigo  L.  x)  Marceliago  3;  25 

Marseillago  L. 

Cap.  31.     a)  om.  3.         b)  hoctatu  1;    obtatu  2;    optatu  3.         c)   (vel  om.)  quanti  3.  d)  me- 

delam  2.  3.  e)  stipendia  2.  3.  f)  gesset  2.  g)  inauditu  in  ieiunio  1 ;    inaudito  ingenio  2.  3. 

h)  ita  1 ;  moenia  2.  3.  i)  struxerit  3.  k)  omnesque  predia  2 ;  omnes,  quae  praedia  3.  1)  i.  st. 
h.  I.  om.    3,    sed   v.    infra   n.  t.  m)    decoravit    —    insigni    pene    pr.    m.    in   mg.    suppl.    2    h.    I.    in-  30 

serenda,  sed  m.  rec.  post  ecclesie  addidit  de.,  unde  ea  3  ibi  collocans,  vocabulum  studio  suo  loco  movit 
(cf.  n.  1.  t).  n)   qui,   om.    sui  3.  o)    dignitatem    1.  p)   om.    3   (spatio   relicto   3c).  q)   ad- 

miranda  3.  r)  pulcritudinem  1.  s)  insingni  1 ;  om„  spatio  reltcto,  3.  t)  studio  add.  3  (cf.  n.  \). 
u)  m.  a.  b.  2.  3. 

1)  Malim  Nuciago,  hodie  Nozac  farr.   Gourdon,  dep.  Lot)   vicus,    cuius   ecclesia  S.  Pan-  35 
taleoni  sacra  archipresbytero  Gordonensi  subiecta  erat ;  cf.  Longnon  'PouilW  p.  42.        2)  Mazerat 
(com.    Degagnac,    cant.    Salviac,    arr.    Gourdon,    dep.    Lot) ;    cf.    d'Arbois   de   Jubainville    1.  I. 
p.  480.        3)  Caniac  fcant.  La  Bastide-Murat,  arr.  Gourdon,  d4p.  Lot).        4)  Cf.  p.  587,  n.  21. 
5)  Sayssac  fcom.   Viterbe,    cant.  Puylaurens,    arr.  Lavaur,    dep.   Tarn).    Poup.  6)  Anglars 

fcom.   Castelfranc,    cant.  Puy  -  V Eveque,    arr.   Cahors,    dep.  Lot)  vel  Anglars   fcant.  La  Capelle-  40 
Marival,    arr.  Figeac,    dip.  Lot).      Uterque   locus   in    tabulis   ecclesiasticis   commemoratur   apud 
Longnon,  'Pouille'  p.  31.  39.        7)  Parnac  fcant.  Luzech,  arr.   Cahors,  dep.  Lot).        8)  Catus 
farr.   Cahors,  dep.  Lot).    Poup.        9)  Hae  villae  supra  p.  586,5.  iam  allatae  sunt.        10)  Cf. 
supra  p.   586,    n.   18.  11)    Cami    fcom.    Luzech,    arr.    Cahors,    dip.    Lot) ;    cf.    Longnon, 

'Pouille"  p.  94.         12)  Cf.  supra  p.  585.  13)  Prayssac  fcant.  Puy-VEveque,  arr.  Cahors,  45 

dep.  Lot),  ubi  ecclesia  erat  S.  Bartholomaeo  sacra;  cf.  Longnon,  'PouilW  p.  40.  14)  Mar- 

cillac  farr.  Figeac,  cUp.  Lot),  postea  monasterium,  de  quo  supra  p.  580.  15)  Basilica  mo- 

nasterii  quod  condiderat  intellegitur ;  cf.  Lacoste  l.  I.  I,  p.  223.  16)  Moussac  fcant.  Gindon, 
dep.   Lot). 


VITA   DESIDERI]   CADURCAE  DRBI8   EPI8C0PI'  589 

aedificavit*,  non  quidem  nostro  Gallicoque0  more,  sed  sicut  antiquorum  mororumc 
ambitus  magnisd  quadris1  extrui  solet,  itafl  a  fundamentis  ad1  summa  iisque 
fastigia  quadris  lapidibus  opus  explevitf,  cui  geminos  summo  porticus  adiciens 
opere  adsimilavit.    In  quibus  quidem  et  in  cuncto8  episcopatus  sui  statn  t n n t < > 

6  accinxit  studio,  tanto  fudit1'  ingenio,  nl  quicquid  ad  ntilitatem  ornatumque  muni- 
cipii  ac  praediorum  eius  pertinent1  exquesieritk,  ventilaverit,  invenerit  adque 
erexerit1,  et  licet  haec  magna  sint  coBsideratione  sui,  sed  maiora  illa  sunt  in- 
terna™  exercicia,  quae  silentio  magis11  quani  infirmo0  sermone  obumbranda  sunt°. 
Cuius   erat   sensus  pulcherrimi  nectaris  suavior  et  cigneoq    canore    vox    dulcior,   ac1'  tU"»n-ep. 

10  proinde   nihil    Qlius    severitate    Locundius,    iocunditate   nihil   illius  severius,    nihil  risu8  ib. w, b. 
tristius,  tristicia  nihil  suavius;   ita  eral   gravitas1  in  vultu",  ut  hilaritas  non  deesset 
in  animo.    Sermo  silens  et  silencium  loquensv,  ut  ministri  ipsius   motuw  pocius  quam 
voce    affectus    eius*    cognoscerent.      Paulus    quideni   videbatur    in    vultuy,    Petrus 
agnoscebatur  in  spiritumz.     Illius  austeritatem  huius  mansuetudinea  temperabat-', 

i5  ita  ut  cum  praesentiam  eius  vix  sustineris1',  absentiam  ferre  non  possis. 

(32).  Praetereaa  vir  beatus  habebat  amicum  fidelissimum  quendam  inclausumB 
nomine  Arnanum0.  Huic  autem  sepissime  elemosinam  suam'1  commendans,  eius 
per  officium  in  corde0  pauperum  transmittebat;  plerumque  autem  tales*  ei  sac- 
culos    cum    solidusg    ad    erogandum    tradebat,    qui    vix    raanum'1    capi1    levarique 

20  possint.  Ista  quidem  occultek  et  solo  Deo  conscio,  veluti  quendam  peculiarem  fa- 
ciens  in  patria  paradisumk*,  transinittebat.  Palam  tamen  eius  erogator '  indesinenter"1 
pauperibus  spargebat;  abscondi  quippe  non  poterat  tam  larga  bonitas  et  nimia 
largitas  tamque  proflua  dispensatio.  Isteque"  Arnanus  ex  genere  Scotorum  ve- 
niens  multos0   annos  sub  coenobio  sancti  viri  ac  sub  ipsa  basilica  qua1'  vir  beatus 

25  requiescit  vitam  venerabilem  duxit  vixitque1'  post  mortem  beati  Desiderii  annis 
plus  minus  quinque,  adque1-  demum  obiens,  in  ipsos  specu  ubi  remotiorem*  vitam 
duxit  humatus  quiescit". 

(33).   Sed  dum  venerabilis  Arnani  mentionem  fecimus'1,  dignum  puto  commemo- 

rare,  quod1'  per  eius  occasionem  vir  beatus  exc  dono  prophetiae'1  experimento  cognovit. 

30  Siquideme   et    nonnumquam    ex  donof    supernae    gratiae    ita    longe    positusg    prae- 

Capp.  31—3:5.     1.  2.  3a.b.c. 

Cap.  31.     a)    edifivit   2.  b)    (iallique|que    1;    (lallico    ue  2;    (rallicanoque   3.  c)    ita    1 

d)  magnis  (que  add.  3«.  b)  quadrisque  et  add.  saxis  2.  3.  e)  ita  a  om.  2.  3.  f)  ad  s.  — ■  explevit 

om.  2.  3.         g)  cuncti  2.  3.        h)  effudit  2.  3.        i)  pertinet  2.  3.         k)  exquesierunt  1.        1)  ita  2.  3 

35  exerit  1.  m)  externa  3.  n)  magnis  1.  o)    infimo  2.  p)    erant  2.  3.  q)    ita  Hieron. 

digneo  1;  digno  2.  3.  r)  om.  3.  s)  visu  3.  t)  ita  Poupardin;  gravitus  1;  gravis  2.  3.  u)  victu  3 
v)  ita  1.  2.  3c;  eloquens  Sa.  b.  w)  nutu  2.  3.  x)  ipsius  agnoscerent  (sed  cogn.  3c)  2.  3.  y)  ultu  2; 
et  add.  3.         z)  ita  \a\    spiritu  2.  3.         a)  mansuetudinem  1.         b)  sustineret  —  posset  2.  3. 

Cap.  32.     a)  P.  vir  b.  om.  3.       b)  om.  2.  3.       c)  Arvan.  semper  2.  3.       d)  om.  3.       e)  corda  3. 

40  f)  ei  t.  2.  3.  g)  ita  1 ;    solidis  2.  3.         h)  ita  1 ;    manu  2.  3.         i)  caput  1,   corr.         k)  occulta  3. 

k")  ita  scripsi;    paradisi  codd.  1)  ita  scripsi ;    errogatur  1;    erogat  (=  erogatur)  2;    (eius  om.  3a.b) 

erogat  (erogabat  3«)  3;  errogatus  Poupardin;  sed  add.  2.  3.  m)  eos  add.  2.  3.  n)  Iste  Arvanus 
de  g.  2.  3.  o)   multis  (indultis  2)    annis  2.  3.  p)    qu(a  m.  rec.  in  litura)    1.  q)    vixit  autem 

post   2.   3.  r)   om.    2.    3.  s)   ipso : ,    ras.    s    1;    in   i.    sp.    om.    3.  t)    remotionem  2;    om.  3. 

46  u)  requiescit  2.  3. 

Cap.  33.     a)  ita  codd.  b)  quid  3.  c)  ex  do  |  dono  2;    ex  Deo  dono  3.  d)   ita  2.  3; 

prophetice  1.         e)  Sic  quidem  3.         f)  ita  codd.         g)  possi   1. 

1)  Forma  lapidum  maiore  Desiderii  aedificia  facile  discernmtur ;  cf.  Lacoste  l.  I.  1, 
p.  220  sq.  2)   Cf.  Hieronymi  ep.   21,   2:    austeritatem  legis  euangelii  gratia  temperavit ; 

6o  ih.  82_,  3 :   potestatis  superbiam  lenitate   et  mansuetudine  temperabat. 


590  VITA  DESIDERII  CADURCAE  URBIS  EPISCOPI. 

videbat",    ut    in    sui   praesenciam b    gesta   constarent.     Hinc   est,    quod   rei   huiusc 
quiiin    narro   idoneus'1   testis    existens *    spiritum    sibie    prophetiae    agnitum  demon- 
stravit.    Ergo  studium  erat  virof  egregio  Desiderio  de  huius  peregrini  stipendiumg 
sedulam  sollicitudinem  gerere,  adeoh   ut1    singulis  diebus  ex  mensa  sua  oportunak 
ei  alimonia  subministrare  curaret.     Quadam  itaque  die  consuetos  cibos  cum  panis  5 
et  poculi  subsidia1  per  duos  ei  clericos  dirigere  studuit1",  quorum  unus  Leodolenus", 
alter  vero  vocabatur  Dracolenus  -.    Clerici  itaque  ferentes  ea  quae  episcopus0  virop 
Dei  direxerat,  dum  iter  carpentq,    malo   utuntur    consilio  et  medio  ferme  viae  ex- 
cursu,    cum   se    ab    omnibus  remotos  conspicerent,    gulae  concupiscentia  vincuntur. 
Denique    tam    suavitate    ciborum    quam    vini1'    flagrantia8    incitati1,    inlecebrosae"  10 
gulae  consentiunt,  promotique  eminus  de  via  et  inter  condensas  buxusv  residentes, 
ea   quae    portabant"   praesumunt   affluenterque  vini   ac    cibi  perceptionex  ventrem 
ingurgitant,   exsaturatique  nimiumy,  quod  esu  supererat  accurati2  valde  recondunta 
etb   ita  super  se  redeunt0.     Inde'1   pos   trium  vero  horarum  excursue,    ut  putentf 
servo  Dei  redeuntes,  episcopum  adeunt  eique  velut  innoxii  adsistunt.    Tum^  prior  15 
Leodolenus11,  genu  praesulis  exosculans,  quasi  ex  viro  Dei  gratias  accitare1  ac  salu- 
taciones  conatur  exponere.    Cuius  verba  in  medio  ferme  conatik  praeveniens  Desi- 
derius,  spiritu  Dei  sibi  revelante,  ait1:    'Bene',  inquit,  'Lelle1™-3,  mentiris;    cur  ita 
me  fraudare  voluisti?    Patrem  bodie  Arnanum  minime  vidisti  et  quae  ei  direxeram 
male  usurpasti.     Numquid    non"   in  praesentia0   aderam,    quando   inter  condensasp  20 
saltus  residens  cibos  quos  Dei  servo  direxeram  comedebas?    Numquid  non  praesens 
eram,    quando   vinum    bibebas   et  panem  clangule'1   edebas?'     Cumque  ille1'   adhuc 
defendere    nitireturs   et   furti1    culpam    periurii    adiectione    comolaret,    protinus  ab 
episcopo  iussus  foris  trahitur  et  pro  geminata"   culpa  agrius  cohercetur.    Alterum 
vero  qui  erat  iuniorv  tempore  praew  se   episcopus   retentum   blande   demulcet,    ut  25 
omnia   sibi   quae    egerint   per   ordinem    manifestet.     Clericus   vero,    cum    se  depre- 
hensum  vidit,  cuncta  coram  omnibus,    secutix  gesta    erant   et   episcopus  iam  prae- 
dixerat,  exposuit,    et   ita   misericorditer  dimissus  ab  ultionemy  culpae  liber  evasit. 
Haec  autem  causa  multis  demum  etz   reverentiam  et   emendationem    ingessita,    ut 
nemo    iam    beato    pontificeb    mentire    praesumeret,    dum    nihil    eic    quisque   latere  30 
ambigeret'1. 

Cap.  33.     1.  2.  3a.  b.  c. 
Cap.  33.     a)    providebat  2.  3.  b)   ita  1.  2.  3.  c)    eius   2.  3a.  b   (non  3c).  d)   om.  3. 

e)  sci  (=  sancti)  2;  scilicet  3.  f)  ugo  (=  virgo)  2;  iuge  3.  g)  ita  1;  stipendio  2.  3.  b)  ita  2; 
ade  \a ;    ideo  3.  i)  om.  2.  3.  k)  op(p)ortunam  ei  alimoniam  2.  3.  1)  subsidio  3.         m)  festi-  35 

navit  3.  n)  ita  codd.  0)  (e  m.  rec.  in  litura)\>s  1.         p)  vero  \a.         q)  carpunt  2.  3.         r)  vi(ni 

m.  al.  in  litura)  2.  s)  fragantia  2 ;  fragrantia  3.  t)  extr.  i  m.  al.  in  litura  2.  u)  illecebrase  2. 
v)  ita  codd.  w)  com(m)edere  add.  2.  3.  x)  perceptione  : ,  ras.  m  2.  y)  minimum  2.  3.  z)  ita  1 ; 
accurate  2.  3.  a)  recundunt  2.  b)  om.  2.  3.  c)  orn.,  spatio  vacuo  relicto,  3.  d)  ita  Poupardin; 
In  1 ;    om.  2.  3.  e)    ita  1 ;    excursum  2 ;    spatium   3.  f)   putabant  a  s.   2.  3.  g)  Verum  3.  40 

h)  Leudolenus  3.  i)  referre  3.  k)  conatu  3.  1)  ita  1.  2;  om.  3.  m)  ita  1.  2.  3c;  belle  3a.b. 
n)  ita  1.  2  (no) ;  vero  3  (legit  Uo).  o)  praesenti  2.  3.  p)  condensos  2.  3.  q)  danculo  2;  om.  3. 
r)  adhuc  ille  2.  3.  s)  ita  1.  t)  om.  3.  u)  gem(i  m.  rec.  add.)at&  2.         v)  minor  3.         w)  itu 

Poupardin;   praeesse  ep.    1;    prece    (pr.  om.  3a.b)    ep.  2.  3.  x)   ita  1.  y)  ita  lo;    ultione  2.  3. 

z)  e  1.  a)  insevit  (2) ;    inserit  3.  b)  ita  1 ;    pontifici  2.  3.  c)  quisquam  ei  2.  3.  d)  prae-  45 

sumeret  3;    k.  add.  1. 

1)  Scilicet  Desiderius.       2)  Dracolenus  presbyter  Gadurcus  appellabatur  auctoris  aequalis, 
de    quo    ad   sancti    sepidchrum    sanato    infra   c.  45.    relatum   est.  3)  Hypocorisma  fortasse 

nominis  Leodoleni  et  legitur  Lello  apud  Forstemann,  'Altd.  Namenbuch'  L,  p.  842. 


VITA   DESIDERIl   CADUROAE  CTRBIS  EPI8COPI.  591 

(34)!l.    Desiderius    autem    ampliiis    cottidiV    in    amorem    Cadurcinae    eclesiae 
coalescensb  ipsain   et   hereditatem0   habuit  et  hereditatem    instituit.     Denique  sul> 
aiiiio  sexto  deciino  Sigiberti'1  regis1  testamentum  condens,  praeter  villas  supra 2  iam  640/660. 
dictas  onine  praesidium :!  cunctamque  suppellectilem,  quaee   habere  potuit,  sanctae 

5  matris1  Cadurcae  eclesiae  dereliquit8.  De  pristino  vero  eclesiae  praesidio  nihil 
minuit,  sed  totuin  integrum  inlibatumque  reliquit.  Cui  eclesiae  quam  humiliter, 
quani  dulciter1'  quamque1  affectuose  haecu  eadem  obtulerit1,  tnelius  agnosciturm, 
si  verbis  ipsis,  sicut  dixit  et  scripsit.  intimetur.  Inter  cetera  vero  et  alloquium '"'  in 
seriem    testamenti    sui   ita  posuit:    /><  praesidio,   inquit,   meo  vestimenta,  scamnalia*, 

io  mcnsali<r'  et  h-c/ttaria" ,  attrttiti  vel  argentum,  quod  ex  successione  parentum  habeo  vel 
quod  in  regis  aula  et  in  servicio  principum6  elaboravi0  et  mecum  veniens  detuli p ,  qu/ic- 
(jttitl  exinde  adJme  superest,  quod  in  ornatumq  est  aut1  ministerium  tuum,  sancta  mater 
eclesia  Cadurca*,  non  inpendidi*,  totwn  et  a<ln  integrum  tibiy  possidendum  relinquo 
fuaequew  iuris  dono,   trado*  atque  transscribo  precorquey  ac  obtestor,    ut  nullus  succes- 

i5  sorum  meorum  quicquam  exinde  ex  lm>  gremio,  ex  quo  iibi  in  ornatum  tuum  feci  vel z 
thesauro  tuo  indidi,  auferre  praesumat  Argentum  vero  tuum  vel  reliquas  species  cunc- 
tumque*  praesidium,  quod  in  ino  reposito,  sancta  mater  eclesia,  heres  meab,  inveni0, 
totum  salvum  relinguo;  nihil  enim  exinde  spenilidi'1-1  nihilque*  minui  nec  ulli  quicquam* 
decli,  sed  sicut  mihi  est  sub  oculis  Dei  traditum,  ila  totum  salvum  relinquo.    Lil>cross  vero 

20  meos  tibi,  sancta)x  mater  echsia',  tuoque  advocato,  successori  meo,  commendo;  semper, 
quesok,  virtute  sanctitatis  tuae  <t/>  insidiis  quorumcumque^  defensentur,  ut  sub  tuo  se 
patrocinio  pervenisse  congaudeant.  Pauperes  autem  tuos,  quosm  ego  semper  pervigili11 
cura  ac"  sollicito  studio  ciiul riri,  tibi  commendo,  precorque,  ut  tua  sanctitate  et  advocati 
tui  sollicitudine  alantur  et  pie  semper  gubernentur,  sic  quoque  ut  me  absentemv  esse  uon 

25  sentiant  nec  se  doleant  pastorem  mutasse.  Huc  usque  Desiderius.  Nos  vero  libere'1 
fatemur,  quod  neque  pauperes ''  patrem  neque  eclesia  pastorem  post  eius  abscessum  s 
similem    ei    babere    potuerit.      Sed    interim    iam    af    locucione   cessandum    est,    iam  v.Eiig.n,78. 

Cap.  34.     1.  2.  Sa.  b.  c. 
Cap.  34.      a)    XX.   Sb.  c;    numerus    deest ,    sed    /ittera    maiore   pergit   2.  b)    calescens   2.  3. 

30  c)  haeredem  h.  et  haeredem  2.  3.  d)  Sigeberti  3«.  b  (non  3c).  e)  quam  2.  3.  f)  matri  eccl. 

Cat.  3.  g)  ita  2.  3;    om.,  versu  exeunte  (ecte.  j  De)  1.  h)    duldciter,   expuncta  a/tera  d,  2;    om., 

spatio  vacuo  re/icto,  3.  i)  que  om.  2.  3.  k)  et  3.         1)  obtulit  3.         m)  ita  1.  2 ;    cognoscitur  3. 

m*)  ita  scripsi;  ad  locum  codd.  n)  et  electutilia  2;  et  electubilia  3.  o)  et  laboravi  1.  p)  det(uli 
pr.  m.  in  rasura  maiore)  1.         q)  ornatu  2.  3.         r)  est  a  q  (postea  corr.  q)  \  ad   m.  2;    est   et   quod 

35  ad  m.  3.         s)  o»i.  3.         t)  ita  1.  2;  impendi  3.  u)  ab  2.  v)  p.  tibi  3.  w)  tuoque  iuri  2.  3. 

x)  om.  2.  3.  y)  om.  3.  z)  in  add.  2.  3.  a)  ita  scripsi  (cf.  1.  4,);  tunc  (t.  om.  2.  8)   tuumque 

codtl.  b)  meas  2.  c)  (in  pr.  m.  suppt.)ven\  (totum  pr.  m.  in  my.  suppt.)  2;  t.  i.  3.  d)  expendi 
2.  3.  e)  que  om.  3.  f)  cuiquam  3.  g)  Libros  2.  3.  h)  (s.  om.)  matri  (matre?  pr.  m.  2) 
e.  2.  3.  i)  ec(c)lesi(a)e  codd.  k)   quero  2.  1)    ita  codd.  m)   quod  2.  n)    pervigilii  2. 

40  o)  ita  1.  2;  ac  s.  st.  om.  3.  p)  absente  sibi  aliquid  deesse  non  s.  2.  3.  q)  ita  1.  2;  libenter  3. 
r)  ita  Poupardin ;  parciperes  1 ;  nullum  pro  verbis  neque  p.  p.  neque  2.  3.      s)  abcessum  2.      t)  allocucione  1. 

1)  Si  annum  Sigiberti  regis  XVI.  <>x  ipso  testamento  biographiis  deprompserit,  id  quod 
mihi  quidem  persuasum  est,  illud  conditum  esse  oportet  a.  649/50.  post  Chr.  n.,  ctim  Sigibertum 
pater  a.  634.  in.  regem  Austrasiae  instituerit  (Fred.  IV,  75).  Auctor  vero  annos  regis  longe 
46  aliter  computavit,  scilicet  a  morte  Dagoberti,  ita  ut  annus  16.  regni  mente  eius  respondettf  post 
Chr.  n.  anno  654.  Cf.  'Forsch.  z.  D.  Gesch.'  L  l.  p.  471;  supra  p.  554.  2)  Supra  c.  30. 
3)  I.  e.  peculium,  pecunia,  boua,  facultates.  Dnc.  4)  Stragulum  seu  instratum  scamni.  Duc. 
5)  Germ.  'tischlaken'.  Cf.  V.  Eligii  I,  15:  vestimenta  etiam  et  lectuaria  ac  linteamina 
mensalia.  6)  Cf.  Marculfi  Form.  II,  17.  7)  Nobis  'spenden',  lat.  expendere,  erogare. 


592  VJTA    DESIDERIl   (  ADURCAE  URBIS  EPISCOPI. 

praeconioruma  eius  haecb  finem   pagella  inponat0.    Nunc  ad  terminum  vitae  eiu.sd 
v.Eiig.11,33.  articulum  defiectamus,  et  qualiter  de°   hac  luce  migraverit,  explicemus. 

(35)a.  Dagobertusb  rex,  sexto  et  decimoc  regni  sui  anno  administrato,  paci- 
fice  obiens,  duobus  filiis  Flodoveod  et  Sigobertoe  regni  sceptra  reliquid,  et  Flodo- 
veus  quidem  regnum  *  Francorum,  Sigobertus  autera  Austrasiorum  regnum  guber-  6 
navit.  Huius  Sigoberti  VII *  et  decimo  regni  anno,  episcopatus  autem  sui  vice- 
simo  et  VI'11  parat  Desiderius  solum  proprium1  paternae  possessionisk  Albigense1 
territorium  visitare.  Profectus  igitur111  nobili  suo  comitatu  rura  Albigensium  adiit. 
Cumque  iani  Dominus  pro"  cunctis  eum  laboribus  vellit0  remunerare1',  iussione'1 
v. Eiig.  missa,  arcessire1'  fainulums  iubet,  moxque  febre*  correptus,  taediari"  cepit;  10 
deinde  amplius  egritudine  vallatus,  Wistrelingusv- -  in  villa  monasterii  sui  lectu 
nieion. ep.  decubuit.  Sic  sensimw  paulatimque  decora  illa  facies  et  omnex  margaritum  pre- 
ciosior y  tociusquez  dignitas  corporis  marcescere  cepit.  Cumque  aestuaret  febribus 
et  venarum  fontes  calor  hauriret,  lassoa  anhelitob  triste  ministrorum  frequentabatur 
officiumc.  Pro  dolore'1  !  Flante  austroe,  lilii  candor  et  porpora f  violae"  in  pallorem  15 
iam  sensim b  migra v e r at ' ;  universis  circa k  flentibus,  ipse  valde  defessus1  pio 
omnes  hortatu  consolabatur,  et  cum  esset  fortis  animo,  in  ipsa  quoque  morte  viri- 
liter  se  agebat.  Post  tandem111  ergo,  ultimo  cunctis11  vale  dicto0  et  oracione  ad 
nov. i5.  Dominum  praemissa1',  sub  die  septimoq  decimo  kalendarum  Decembrium  ultimum 

spiritum  exalavit.  20 

(36).    Subitus    repente    clamor   exortusa  totumb   villae  amplitudinemc   clango- 
v. EHg-.  ribus  replevit,    omnesque    plateas,    currente  nuntio,    confusus  rumor  obsedit.      Quid 

II,  36.  ,  #  m 

multa?      Compositum tl    mox    honestissime    corpore    feretroque    inditum,    lter    am- 
ib.  11, 37.  piunt,   profectusque  est    exercitus    copiosus  et    multa    populi  turba  in  obsequio 

funeris.     Cumque  Albiensium e   rura    praeterissent    et    terminusf   Cadurcorum   pene-  25 
trarent,  mulier  quaedam,  quae  infestissima"  demonis  incursione  patiebatur,  egressa 
a  finibus  illis  et  pergens  post  turbam,  magnis  et  turbatis  clamoribus  praetereuntes 
fatigabat.    Cumque"  sepissima  inclamatione1  nomen  defuncti  praesulis  geminaretk, 
omnes  fere  in  sui  admiratione  cum  ingenti  stupore  convertebat,  donec  post  longum 

Capp.  34 — 36.     1.  2.  3a.b.c.  30 

Cap.  34.     a)  praeconiis  2.  3.         b)  hic  3.       c)  imponet  2  (corr.).  3c  (non  3a.  b).        d)  huius  3. 
e)  de  (ab  3«.  b)  hac  vita  3.         f)  migravit  2.  3. 

Ca  p.  35.     a)   C.  XXIII.  1 ;    XXI.  3b.  c.         b)  Dagbertus  rex  1 ;    Rex  (Lex  errore  miniatoris  2) 
Dagobertus  (Dagobertus  |  bertus  2)  2.  3.  c)  XVI.  2.  3c;    decimo  sexto  3a.b.  d)  Flodoneo  et  sic 

infra  2;    Clodoveo  3,    ut   infra.  e)   Sigibert.    constanter   2.  3.  f)    regni   u,   exp.  u   2;    regni  3.  35 

g)  XVII.  2.  3.        h)  XX°III"  2.  3.        i)  proficisci  3.        k)  possessonis  2.       1)  Albiense  3.       m)  ergo  3. 
n)  per  1.         o)  (ve  m.  rec.  in  litura)\\it  1 ;    velit  2.  p)  renumerare  1.         q)  visione  3.         r)  arces- 

siri  2;  accersiri  3.         s)  fonulum  la;    om.  2.  3.         t)  frebre  2.         u)  om.  2.  3.         v)  Wisti  elingus  2; 
om.  3.  w)    sensu  corr.  sensi  1.  x)    omnes  3c;    omnis  3a.  b;    margaritum   om.  3   (liiatus   lineolis 

notatus  est  3c).         y)  preciosi  0  : :  r,   ras.  do  1;    prec(t)iosi  odoris  2.  3.  z)  om.  3.         a)  lapso  2.  3.  40 

b)  ita  1 ;    hanelitu  2.  c)  om.,   spatio  vacuo  relicto,  3.  d)   dolore.  fante  1 ;    dolor.  Efflante  2.  3c ; 

dolor!    afflante   3a.  b.  e)    austrolii   candor   1.  f)   pospora   1;    purpura   2.   3.  g)  violicae    1. 

h)  sensum  1,  corr.  i)  migra :  : :  : ,    ras.  vera  1.  k)  om.  2.  3.  1)  fessus  2.  3.  m)  tadem  2. 

n)  omnibus  3.         o)  valito  esto,  ras.  to  es  1.         p)  transmissa  3.         q)  XIIImo  2.  3. 

Cap.  36.     a)  om.  3.  b)  tot(c)ius  2.  3.  c)  amplitudine  (?)  pr.  m.  2.  d)  composito  —  45 

indito  2.  3.         e)  Albigensium  3a.b;    Albigiensium  3c.         f)  ita  1;    terminos  rell.         g)  infestissimam 
d.  incursionem  2.  3.  h)  Cum  saepissime  3a.b  (non  3c).  i)  ita  2.  3;    indamatio  1.         k)  ingemi- 

naret  2.  3. 

1)  De  episcoj)atus  annis  v.  supra  p.  554.         2)  Wistrilingium  villam  monasterio  Bobila 
dono  dederat;    cf.  supra  c.  28.  50 


VITA  DESIDERII  CADURCAE  URBIS  EPI8C0PI.  593 

viaea  circuitum  ventum  est  ad  praedium,  cui1'  vetus  antiquitas  Milliacum0,1  voca- 
bulod  indidit.  Ubi  cum  nuinerosa  exaequiarum  frequentia  apute  corpus  precio- 
sissimum '  pi*aesulis  pervenisset,  mulier  turbatis  clamoribus  oznnem  pene  catervam 
in  maximo  stupore  deducebat8;  torquebatur  enim  inpurus  Bpiritus,  quia  virtute 
6  divina  illuc  se  videbat  abduci1',  ubi  maximam  vim  perpeti1  formidabat.  Milliacbok 
ergo  corpus1  expositum,  mulier  vexata  spuinans  et  multum  se  discerpens  adsistet; 
cumque  ut  ferus  taurus  vehementer  debacbaretur  etm  nunc  torvis11  oculis,  nunc 
pallentibus  genis,  nunc  spumantibus  hac  trementibus  labris0  diversis  modis  tor- 
queretur,  feretro  tandem  adiuncta  prosternitur.  Mox  autem  ut  superiecta1'  feretri'1 
10  velamina  tetigit,  divinu1'  iussu  fugatuss  demon  aufugit*  et"  sic  ad  gloriaui  Cbristi 

et  laudem    praesulis   Desiderii    mulieremv   liberamw  sanamquex  reliquidy.     Ex  quo  v.Eiig.11,53. 
facto  omnes  qui  aderant  in  a  d  miratione2    conversi  gratia  m  Christi  et  merita  con- 
fessoris  Desideriia   gloriflcabant. 

(37).  Deindea  ergo,  corpus1'  levatum,  cuncti0  paulatim  progressid,  Quintiagoe 
15  atque  Atiago  praetereuntf.  Cumque  post  tandem  cum"  corpus  preciosum  Kadurce 
proximarent1',  quoacervatim  populositas  per  diversos  aggeres  se1  fundens,  obviam 
extincto  patri  processit;  nullus  monacbus  domi  reseditk,  qui  non  obviam  pastori 
procederet.  Lugebant  autem  omnes,  quem1  confuso  plangebant"1,  et  inter  diversos  »>. n,36. 
gemitos"  haec  solum  verba  resonabant:  'Eu°,  Desiderii,  eu!'  Clamabant  cuncti:  ib.  11,37.34. 
80  'Pastor  bonep,  cui  nos  dimittis,  cui  gregem  tuum  fovendum'1  commendas?'  Clerus 
nimirum  plangebat  patrem,  abbates1-  pastorem,  parvuli  nutritorem,  senes  tutorem, 
viduae  protectorem,  egenis  adiutorem,  pupilli  defensorem,  et,  ut  breviter  con- 
plectar,  tota  eum  civitas,  tota  simul  plancxit  ecclesia.  Hl6o°"4.ep' 

(38) a.    Perductus  itaque  ad  suumb   monasterium  hac  sepultus  est  in   ecclesia, 
25  quam    ipse,    ut   supra2   diximus,    insigni   opificio,    ex    utraque    parte   supervolutis0 
tectisd,    quadris  bac  dedolatis0   lapidibus  aedificaverat,  ubi  diligenter  bumo  tectus 
eterna    in    requie    quiescit    soporatus,     ibique    vallatus    tumba,    surrecturus    iacet    in  v.Eiig.  11,37. 
gloria3.      Sed    quibus    post    haecf    miraculorum    effulserit    signis,    dignum    est    ets    me  ib.  11, 48. 
commemorare  eth   cum  vos  desideratis  audire. 

30  Capp.  36—38.     1.  2.  3a.b.c. 

Cap.  36.     a)  vite  2.  b)  om.  1.  c)  Miliacum  2.  d)  vocabulum  2.  3.  e)  ante  2.  3. 

f)  ita  2 ;   preciosissima  1 ;   pretiosissimum  3«.  c ;    speciosissimum  3b.         g)  adducebat  3.         h)  adduci  3. 

i)  perpetim  corr.  perpeti  1  et  sic  2.  3.       k)  Milliaco  2 ;  Miliaco  3.       1)  corpore  posito  2.  3.       m)  atra- 

mento  alio  in  mg.  suppl.  2.        n)  tor(vi  e  corr.)s  2.         o)  laboris,  exp.  0  2.         p)  supergecta  1 ;   super- 
35  gesta  2.  3.         q)  feretro  2;    om.  3.         r)  ita  1.  s)  fugat(us  m.  al.  in  litura)  1.         t)  (au  m.  rec.  in 

litura)?ugit  1.  u)  sicque  3.  v)  mirerem  2.  w)  om.  2.  3.  x)  que  om.  3.  y)  reliquid  2. 

z)  ita  1 ;    admi|tione  2 ;    admirationem  3«.  c ;    administrationem  3b.         a)  Desidesii  2. 

Cap.  37.     a)  Exinde  2  (non  3).         b)  corpore  levato  2.  3.  c)  cuncta  p.  1;   (cuncti  om.)  cer- 

tatim  2.  3.       d)  ita  codd.       e)  Vintiagum  atque  Atiagum  2 ;  Vinciagum  atque  Aciagum  3.       f)  om.  3. 
40  g)  om.  2.  3.         h)  proximaret  2.  3.         i)  se  f.  om.  3.  k)  rccedit  2.         1)   (quem  om.)  conf.  et  add. 

clamore  2.  3.       m)  ita  1.  2;  clangebant  3.       n)  ita  1.        0)  ita  1.  2;  Heu  (Eheu  3b.  c),  Desideri,  heu  3. 

p)  veni,  cur  nos  3.         q)  (f.  pr.  m.  in  mg.  suppl.)  c.  2 ;  c.  f.  3.         r)  abbas  2.  3.        s)  e.  adi.  om.  2.  3. 
Cap.  38.     a)   Incipiunt   miracula  praescr.  2.  3;    haec   om.  1,    ubi   eodem  versu  textus  continuatur. 

b)  susuum,  exp.  altero  su  2;  susum  3.         c)  super  |  volutis  2;    super,   om.  volutis,   loco  vacuo  relicto,  3. 
45  d)  aectis  1.       e)  d.  1.  om.  3,  loco  vacuo  relkto.       f)  mortem  3.       g)  ita  1.  2.  3c;  om.  3«.  b.       h)  etiam  2. 

1)  Milhac  (comm.  Caussade,  arr.  Montanban,  iUp.  Tarn-et-Garonne) ;  cf.  Lacoste  1.  1.  I, 
p.  235;  Cabie'  l.  I.  p.  412.  2)  Supra  c.  31.  3)  Cf.  supra  c.  20.  Desiderii  sarcophagus 
postea  in  sacello  collocabatur,  quod  S.  Salvatori  dicatum  in  ecclesia  seniore  extabat ;  reliquiae  vero 
ab  Hugonotis  urbe  potitis  a.  1580.  dispersae  sunt ;    cf.  de  la  Croix  l.  I.  p.  29. 

SS.  R.  Merovinff.  IV.  75  /[<& 


'6' 


X    (  ST 


/ 


594  VITA  DESIDERII  CADURCAE  URBIS  EPISCOPI. 

v.Eiig.11,44.  (39).    Clerieus    quiclam   nomine    Theudolenus,    dum   vir   beatus   esset  superstis", 

f requenter  a b  e o  pro  assiduis  excessibus  arguebatur.  Cum que  ille  obisset 
et,  ut  dictum  est,  iam  humatus  extaret,  praedictus  Theudolenus  exultans l  super 
eius  morte,  cum  cachinnob  exprobracionisc  elato(l  verba  proterva  et  iniuriosa  non 
timuit  iaculare.  Quie  contra  statum  suum  locutusf,  divina  inters  se  indigna-  5 
cione  ob  iniuriam  sancti  sensit11  demum  vindicari1.  Nam  ex  eo  tempore  mise- 
randak  debilitate  obpressus,  omnes  dies  vitae  suae  cum  dedecore1  duxit,  ita  ut  et 
officium  manus  dexterae  amitteret  et  a  pedis  gressu  inpediretur111  et  linguae  usu 
denudaretur11 ;  siquidem  tortus  incedens  hac  turgidus,  pravitatem  torosae0-2  mentis 
exemplo  debilitatis  monstrabat.  Nec  passus  est  Dominus  contumacem  servi1'  sui  10 
celeri  interitu  conpendium  mortis  finiri,  sed  diutinoq  flagello  ad  terrorem  multorum 
rebellem  voluit1'   coherceri. 

(40).  Quaedam  quoque  mulier  ex  parte  Caucinichaa  Senomagense s  veniens, 
similiter  super  eius  mortemb  visa  est  exultasse,  quaec  et  ipsa  simili  modo  casti- 
gata  non  simili  exitu  perpessa  est.  Nam  divina  ultione  percussad,  nervorum  subita  15 
contraccione  dampnatae  est,  adeo  ut  sicut  iriciusf  conplicata  in  modum  glomeri 
volutaretur  nullamque  spiritus  sui  requiem  neque  per  diem  nequeg  per  noctem 
capiscereth,  donec  adfinium1  praecursione  eiusdem  consultum,  votorum  sponsiok 
cum  piaculi  satisfaccione  praecederet l .  Diem111  igitur  annualem  deposicionis  eius 
adventantur  parentes  contractae  foeminae,  votorum  munera  simul  cum  foeminam11  20 
debilitate  obpressam  beato  confessori0  offerunt.  Quamp  in  manibus  ante  sepul- 
cf.2.Tim.4,2.  crum  proicientes,  subnixas  preces  cum  satisfaccione  piaminum  inportune  atque 
oportune  ingerunt.  Et  factum  estq,  cum  diu  precibus  insisterent  multumque 
gemitibus  satisfacerent,  erecta  mulier  sanitatem  recepit,  atque  ita  ad  domum  pro- 
priam  cum  magna  iam  hylaritate  maxiinaque  suorum  gratulatione r  rediit.  Sicque  25 
actums  est,  ut  quae  laborioso  vehiculo  fuerat  adducta,  libero  gressu  remearet  ad* 
propria.  Gloria11,  Christe,  tibi,  tua  sunt  opera,  tua  ubique  fulgent  magnalia; 
etenim  quaev   servi  tui  faciunt,  tuis  beneficiis  consecunturw. 

(41)a.     Post    aliqua    temporis    curricula    mulier    quaedam    ex    praedio    eccle- 
siae     Blandiacense,     quod     adiacet    fluvio    Dornoniae4,     caeca    effecta,     plurimum  30 

Capp.  39—41.     1.  2.  Sa.b.c. 

Cap.  39.      a)   super :  stis,   ras.  e  1;    superstes   2.    3.  b)    cancinno    1.  c)    exprobationis   2. 

d)  elatea  verba  propter  verba  (dittographia  vocabuli  sequentis)  proterva  1 ;  elata  verba  ac  convicia 
proterva  2.  3.  e)  quae  3.  f)  et  add.  3.  g)  itu  se  2;    inter  om.,   spatio  relicto,  3a   (non  3c); 

.  .  et  .  .  pro  inter  3b.       h)  sentit  2.  3c  (non  3a.  b).       i)  ita  1 ;  iudicari  2 ;  iudicium  3.       k)  miranda  2.  3.  35 

1)  decore  \a  (m.  s.  XVI.  corr.).3b.  m)  inpenderetur  1.  n)  denutaretur  1.  o)  torose  recte  1 
(v.  infra  p.  596,  20,);  tortuosae  2.  3.  p)  sui  sancti  c.  3.  q)  ita  2.  3;  divitino  1;  divino  Poupardin. 
r)  om.  3  (spatio  vacuo  relicto  3a.  b). 

Cap.  40.     a)    Causuncha  2.  3b.c;    Causunca  3«.  b)   morte  3.  c)   Quod  2.  3.  d)  om., 

spatio  vacuo  relicto,  3.         e)  dapnat(a  e  corr.)  2.         f)  i :  ricius,   ras.  r  1 ;    ericius  2.  3.         g)  nec  3«.  c  40 
(non  3b).  h)   capesciret  2.  i)    assimit"  (in  postea  superscr.)  precursionem   (ras.  m)  2 ;    haec  otn., 

spatio  vacuo  relicto,  3.  k)  sponso  2.  3.  1)  crederet  3.  m)  Die  i.  annuali  —  adventante  2.  3. 

n)  cum  foemina  d.  o(p)pressa  2.  3.  0)  confesso(ri  m.  rec.  in  litura)  2.  p)  Quamquam  in  m.  2; 

quamque  m.  3.  q)  ita  1.  2;  om.  3.  r)  congratulatione  2.  3.  s)  factum  3.  t)  ad  pr.  om.  2.  3. 
u)  Gloriosa  3.         v)  quod  3.         w)  conseqhtur  (=  consequentur)  2.  45 

Cap.  41.     a)  praescr.  Miraculum  (Mraculcum  errore  miniatoris  2)  II    2.  3. 

1)   Verba  e.  s.  e.  m.    ex  praescriptione    cap.  44.    libri   II.    V.  Eligii    deprompta    sunt. 

2)  Ad  taurum  spectans.  Ducange.  3)  De  Senomago  loco  ex  Tabula  Peuting.  noto,  qui  prope 
Saint-Paul-Trois-CMteaux  (dip.  Drome)  situs  erat  (cf.  Longnon,  'Atlas  Mstor.  Texte  expl.'  I, 
p.  31j,  fortasse  cogitari  licet.  4)  La  Dordogne.  50 


\  ITA   DESIDERn  CADURCAE   QRBI8  EPISCOPL  595 

tempus1'1  laboriose  valde  ducebat1'.  Haec  quandoque  Dei  miseratione  admonita 
in  visionem  sibi  dicebat  iussnm,  \it  ad°  sepulcrum  beati  Desiderii  medendi  gratia 
expeteret.  Ducta  itaque  est  ad  urbem  adque  ad  basilicam  sancti  viri  ;i  duobua 
filiis  suis  oblata,  ubi  parvo  spatio  excubans,  confessore  intercedente  et  eterna 
6  Cbristi  pietate  largiente,  lumine  recepto,  ad  propria  remeavit.  Sicque  factum  est, 
ut  quae  alieno  ducatu  cum  labore  venerat  inpingendo,  proprio  iam  arbitrio,  visu'1 
recejjto,  gaudeus  rediret  ad  domum.  Siquidem  cunctis  quie  aderant  stupentibus 
praeibat,  exultans  viam  carpeus  et  viae  ducem  ulterius  uou  requirens. 

(42)a.    Tutor  luiec  miranda  res  se  memoriae  obiecit,  quam  divino  iussn  actamb 

10  reor,  ut  proe  baec  Domiuus  clarius  ostenderet  merita  sui  autestitis,  quam  preciosa 

apud  eum  coustareut'1,  cuius  ob  honorem  claritas  miraculi  emicuisset,  cunctisque0 

occasio    expotendao    medellae    oriretur,    dum    divina    actam'    pietate    rem    nullus8 

ambigeret.    Itaque  dum  baculum'1  beati  viri,  quod  a  Gallis1    cambutta^-1  vocatur1, 

ad   caput   sepulcri   illius   sodule   dependeret,   quadam  diem  subita  infusione  made- 

io  factum"    uberrime   guttas"   manare    olei1'    coepit.     Ad    quod   miraculum    multi   ad- 

gregati  ingeuti  stupore  tenebantur  adtonitiq,   quidnam  facto1'  opus  esset.     Quidain 

autem  altioress   consilii*  medendi  gratia  id11  fieri  ex  divina  praestantia  denuntiant; 

quod  demum  factum  est.    Nam  quotiens  deincepsv  egri  adveniunt,  baculum  ipsudw 

aqua   perfusum  ac  tenuiter  lavatum  incommodantibusx•2  datur   et   multis   per  hoc 

20  sanitatis  bona  tribuuntur. 

(43).  Adiciatur  et a  illut  quod  actus  tulit1'  miraculum.  Quodam c  itaque 
tempore  Ai*egius'1  Rutenae   urbis   episcopus,    fortissima   aegritudine   correptus,    gra-  v.Kiig. 

Ilj  74. 

viter    laborabat    per    dies    plurimos,     cumque    multimoda    medicorum    argumenta    ei 
sedule  inpenderentur*,    nihil    prorsus  proficere  poterant.     Sanctorum  e  diverso  ad- 

25  minicula  querebantur,  sed  nec  sic  recuperare   valebat;    nolebant    enim  sancti  mar- 
thyres   ei   sanitatis  commoda  praestare,    ut  quanta  esset  in  Desiderio  virtus,    facil- 
lime  declararent8'.     Aregius   ergo  adflictus,   cum  nullum  perfugium'1   in  tota  urbe  ib. 
sua    neque1    medicorum    industria   neque    sanctorum    adminicula   possit  invenire, 
tandem  postk  quinque  mensuum1  curricula"1  ad  exteram"  urbem  atque  ad  auxilium 

so  sancti  Desiderii  tota  se°  mente  convertit.  Accito  itaque  viro  strenuo  vocabulo 
Telaro1',  ad  sepulchrum  beati  viri  Cadurcae,  sub  oppido  cum  muneribus  diriget 
poscitque,  ut  quamvisq   esset  laboriosum,  quantocius  pergeret  atque1'  exs  eo  aquae 

Capp.  41-43.     1.  2.  Sa.b.c. 

Cap.  41.     a)    temporis  3.  b)    ducebatur   2.  3.  c)   om.  2.  3.  d)    ita  codd.  e)   qui 

36  ad.  om.  3. 

Cap.  42.  a)  praescr.  III.  2,  Miraculum  III.  Sb.c.  b)  acta  2.  c)  pro  hac  2;  per  hanc  3. 
d)  costarent  2.  e)  cunctusque  1.  f)  actum  codd.  g)  nullud  2.  h)  baculus  —  qui  2.  3.  i)  Galis  1. 
k)  cambucia  2.  3«;  cambusia  3c;  combucia  Sb.  1)  ita  2.  3;  vocant  1.  m)  oiu.  2.  3.  n)  made- 
factus  2.  3.        o)  ita  codd.        p)  ita  Poupardin;  m.  alii  coegit  1;  g.  aquae  manarc  coepit  2.  3.        q)  ad- 

40  mirati  2.  3.  r)  e.  f.  o.  2.  3.  s)  ita  1;  altioris  rell.  t)  quod  add.  2.  3.  u)  illis  (ilt  2;  illud  3) 
hoc  fuerit  ex  d.  pr.  datum  den.  2.  3.  v)  om.  3.  w)  ipsum  2.  3.  x)  ita  Poupardin  (v.  infra 

p.  599,  \) ;    incomodatibus  corr.  incomodittibus  1 ;    incomoditatatibus  2 ;    incommoditatibus  3. 

Cap.  43.  a)  etiam  Sb.  c  (non  Sa).  b)  actus  retulit  m.  (actus  iteratum  3)  2.  3.  c)  praescr. 
IIII.  2,    Miraculum  IIII.  3.  d)  Aredius  2.  3,  ut  infra.  e)  Ruthenae  u.  e.  3;    Ruthene  e.  u.  2. 

45  f)  ita  codd.  g)  declarent  2.  h)  profigium  2.  i)  neque  (nec  3)  per  m.  industriam  neque  (nec  3) 
per  s.  a.  2.  3.         k)  per  2.  3.         1)  corr.  mensium  1  et  sic  2.  3.  m)  om.  3«.  b  (non  Sc).         n)  C  a  - 

turcam  2.  3.         o)  m.  se  3.  p)  Thelaro  2;    Thelano  3:  item  infra.         q)  quam(vis  pr.  m.  in  mg. 

suppl.)  2.         r)  aeque  1.         s)  (ex  om.)  eo  1.  a.  2.  3. 

1)  De  ea  v.  snpra  p.  2hl.  2)  Sunt  homines  aec/rotantes. 

75* 


596  VITA  DESIDERII  CADURCAE  URBIS  EPISCOPI. 

liquore  qui  illic  gratia  sanitatisa  largitur  sibi  deferretb.  Perrexit  itaque  ad 
urbemc  Cadurcam  Telarus,  uiemoriara  beati  Desiderii  adiit'1,  munera  intulit,  bac- 
terium0-1  sancti  viri  lavari  deposcit.  Cursu  concito  Ruteno1  rediit,  episcopums 
decupantem11  atque1  in  extremis  positum  invenit,  quem  consolarik  studuit,  seque 
Greg.uiai.  ganitatem  illi  detulisse  promisit.  Mira  res  et  vehementer  stupenda !  Cumque,  5 
vascula1  reserata,  aquam  proferre  speraret,  vinum  effulsit"1  tantaque  fiagrantia  ex 
vas"  emanavit,  ut  in  grande  stupore  ingensque  °  miraculo  omnes  converteret. 
Tantus  quippe  eximii  saporis  nec1'  inter  vini  saporis  effulsit,  ut  numquam  se  ali- 
quis  buiuscemodi  Falernuui  hausisseq  recoleret.  Bibit  ergo  episcopus  cum  magno 
tremore  et  inmensa  admiracione1'  et  cum  ipso  hausto  mox  sanitatem  recepit  ac  10 
multo  post  tempore  incolomess  mansit.  Nam  ita  celer1  subsecuta  est  sanitas,  ut 
eo  die  cum  alumnis"  et  amicis  ad  convivium  puplicumv  sederet  sequew  de  Domini 
gratiam,  quam  sibix  per  famulumy  concesserat,  vehementer  gratularetz.  Cumque 
post  aliquoda  dies  urbem  Cadurcam  et  medicum  suum  gratiarum  iura  soluturus" 
inviseret0,  ea  quae  retulimus  germano  suo  Awarno'1-2  episcopo  referree  studuit.  15 
Ille  vero,  cum  essetf  mente  protervusg,  dubius  extitit.  Nec  mora,  et  vehemen- 
tissimo11  febre  correptus,  non  aliter  sanari  meruit,  nisi  frequentissima  repetitione, 
crebris  discurrentibus  missis,  ad  medellam  beati  Desiderii  sese  convertit1  etk 
corde  conferret1.  Dium  igitur  macaeratus  sepiusque  ex  praefato  ligore  potatus, 
tandem  torosa  caervix,  coturno  deposito,  recuperari  meruit  salutem111.  20 

(44) a.  Alio  autem"  tempore  Februndusc  abba  atqued  vicedominus3  gravi 
tedio  confectus  per  dies  multos  laboravit.  Tandem  este  iu  visione  bis  terque  admo- 
nitusf,  ad  praesidium  beati  conf  essoris  g  menteh  conferret,  eoque1  advectusk,  ad 
eius  sepulcrum  delatus  est1.  Ubi  sicut  oportebat  innixius111  oratione  insistens, 
Christi    domini    misericordiam    ex    intimo n    cordis    affectu0    postulavit.      Post    non  25 

Capp.  43.  44.     1.  2.  3«.  b.  c. 

Cap.  43.     a)    sanitistatis ,    exp.   priore   tis   2.  b)    deferre    1.  c)   ita   1.   2;    civitatem   3. 

d)  abiit  3a.  c  (non  3b).  e)  bactherium  2 ;  om.,  spatio  vacuo  relicto,  3.  f)  Ruthenis  2.  3.  g)  splh  1 ; 
iprh  corr.  epm  2;  om.  3.  h)  ita  1;  decubantem  2;  decumbentem  3.  i)  aeque  1.  k)  consolari, 
om.  studuit  2 ;  c.  st.  om.,  spatio  vacuo  relicto,  3.  1)  v.  resera(tu  in  litura)  1 ;  vasculo  reserato  2.  3.  30 
m)  effluxit  2.  3.  n)  vase  manavit  2.  3.  0)  ingentique  2.  3.  p)  odor  inde  processit  (procescit  2), 
quantus  nec  inter  vini  sapidissimi  vasa  reserata  solet  sentiri  pro  verbis  nec  —  recoleret  2.  3.  q)  ita 
scripsi;  auxisse  1.  r)  ammirratione  2;  om.,  spatio  relicto,  3.  s)  ita  1;  incolumis  2;  om.,  spatio 
relicto,  3.  t)  celers  1.  u)  om.,  spatio  relicto,  3.  v)  plublicum  2,  corr.  w)  secumque  2.  3. 

x)  ita  codd.  y)  suum  add.  2.  3.  z)  gratulare  corr.  gratulari  1 ;    gratularetur  2.  3.  a)  ita  1 ;  35 

aliquot  2;    aliquos  3.  b)  soliturus  1  et  pr.  m.  2.  c)  m.  aequali  corr.  invisitaret  2.         d)  Agarno 

2.  Sa.b;    Agoeno  3c.  e)  re  |  referre,  exp.  priore  re  2.  f)  atramento    alio  in  mg.  suppl.  2;    esset 

post  mente  collocant  3.  g)  om.,  hiatu  notato  ante  esset  dubius  3«.  b,  post  mente  esset  3c.  h)  vehe- 
mentissima  2.  3.  i)  convertens  2.  3.  k)  ex  codd.  1)  ferret  pr.  m.  corr.  conferret  2.  m)  Diu 
—  salutem  om.  2.  3.  40 

Cap.  44.     a)   praescr.   Miraculum  V.  2.  3.  b)    ita  codd.  c)    Frebrundus   (Frebundus   3c) 

abbas  2.  3.       d)  atque  incedens  2;  at incedens  3.       e)  ita  scripsi ;  ei  1;  om.  2.  3.       f)  ita  1; 

ut  add.  2.  3.  g)  om.  2  (pr.  m.,  viri  m.  al.  in  mg.  suppl.).  3;  tota  add.  2.  3.  h)  m.  conferrent  1; 
m.    se    conferret   2.  3.  i)    eo    quod    1.  k)   ad  —  —  —  ad    eius  3.  1)    esset  3a.  b  (non   3c). 

m)  ita  1.  2;    innixus  3.         n)  ita  1.  2;    interno  3.         o)  effectu  1.  45 

1)  Baculum,   scipio.     Duc.  2)   Awarnus   non   multo   ante  a.  783.  a  Hludowico  rege 

Aquitaniae  episcopus  seclis  Cadurcae  creatus  videtur  esse ;    v.  supra  p.  556.  3)  Scilicet  epi- 

scopi  vicedominus,  cui  res  saeculares  commissae  erant ;    cf.  E.  Vacandard  l.  I.  p.  27. 


VITA  DESIDERII  CADURCAE   URBIS  EPI8C0PI.  597 

congruuma  vero  spatium,  divina  miseratione  praeventus,  medellam  quam  obtoverat  ^Hf 
adeptus,   sanus  ad  propria1'    reversus  est. 

(45)a.  Alio  rursus  inb  tempore  sacerdus  quidam0  nomine  Dracolenus,  gra- ib.  11,74. 
viter11  egritudine  confectus,  laborabat  per  dies  plurimos,  in  tantum  ut  cibi  percep- 
5  tione  penitus  arceretur.  Iamque0  sexta  decima  dies  aderat  et  saeerdos  vi '  fe- 
brium  depastus  sine  cibo  durabat,  cum  ecce"!  repente  incidit  in  mente  eiush  saneti 
Desiderii  ad1  suffragia  expetere  eaque  ex  medieina  loti  baeterii  postulare.  Ventuni 
itaque  ad  eius  sepulcrum  est;  medicina  petita.  salus  inpetrata.  In  villa  enim 
Cascarno^-1    eger    decumbebat;    allata    ergo    medicina,    die    septimo1    deeinio    eger 

10  gustavit.  Continuo  autem  caelesti  rore  perfusus  convaluit,  surrexit,  comedit  et 
sanatus  est. 

(4G)a.    Item    alio    tempore    infantulus  quidam   nomine  Mummolenus1',    validis- 
sime    egrotans,    ad    extrema    pene    deductus    est.     Cumque    dies    depositionis    beati  nuv.  15. 
Desiderii  instaret,  nocte  qua  laus  vigiliarum  caelebratur,  a  matre  propria  oblatus, 

15  ante    sepulcrum    antestitis    proiectus    et    non    longo    intervallo,    confessore    orante, 
Christi  gratia  largiente,    sanus  factus,    puer    parentibus    iam    exultantibus  redditus 
est.     Gratias   tibi,    Christe  salvator,    tua  aginms  creatura  et    in   minimis  et  in   maximis  Hiemm.ep. 
tua  opera  recognoscimusc   et   ideo  ted  in  omnibus  admiramur  et  tec   pro  omnibus 
laudamus;  tibi  gloria1   in  saecula  saeculorum.     Amen. 

20  (47)a.    Alio    quoque1'    tempore    adolescens    quidam0    nomine'1    Ruccolenuse,    a  v. Eug. 

tertiano  typo  vexatus,  graviter  laborabat  per  dies  multos.  Qui*  d  um  miracula 
confessoris  addiscenss,  ardenter  valde  ad  sepulcruin  eius  contendit,  ubi,  oratione 
profusa'1,  patrocinari  sibi  sanctum  antestitem  postulavit.  Accepto  autem1  liquore, 
ex   quo    ceteri   sanarek    solent,    custodum    se   oratione1    commendavit   necnon    post 

25  longum  spacium,  superna  gratia  miserante,  contagionis  parte1"  depulsa,  speciem 
vivi  hominis  quam  iam  perdiderat  recepit.  Sic  demum,  funditus  morbo  expulso, 
sanitatem  pristinam  i  11  d  e  p  t  u  s  ,   ad  locum  proprium  rediit. 

(48).    Item  vir  quidam  ex   castro  Mercurio 2  veniens,    quem    continua   vexabat 

infirmitas,  ad  memoriam3  beati  Desiderii  sese  cum  fiducia  contulit;  quia   adversus 

30  martirarium11   sibi  liquorem  salutiferum  inpertire  deposcit,  benedictionec   exposita4 

Capp.  44^-48.     1.  2  et  ad  l.  20.  3a.  b.  c. 
Cap.  44.     a)  multum  vero  temporis  sp.  2.  3.         b)  propria  2. 
Cap.  45.     a)  praescr.    VI.  2,    Miraculum   VI.    3.  b)    om.   3a.c   (non    3b).  c)   quida    1. 

d)  gravi  2.  3.  e)   cumque  XIII.  dies  3.  f)  (u  postea  add.)\  frebrium  depastus  2;    in  f.  depastus 
35  1.  3b.  c;  in  f.  depastu  3a.         g)   eius  3.         h)  om.  3  (cf.  n.  g).         i)  |  :  suffragia,  ras.  a  1 ;  ad  (d  pr.  m. 

superscr.)  suffr.  2;    ad  om.  3.         k)  Cascamo  3.         1)  dec.  s.  3a.b. 

Cap.    40.      a)    praescr.    VII.    2,     Miraculum    VII.    3.  b)    Mumolenius    2;     Mumolenus    3. 

c)  cognoscimus  2.  3.         d)  et  add.  2.  3.         e)  om.  3.         f)  glorie  1. 

Cap.  47.     a)  praescr.  VIII.  2,    Miraculum  VIII.  3.  b)  vero  2.  3.         c)  quidem  1.         d)  no- 

40  mine  — p.  598, 9.  quod   multis  om.,   his   adnotatis   verbis:   'deest   reliquum    capitis  et   initium   VIIIF,  3. 

e)  Rucolenus  2.  f)  ita  2;  Quidem  1.  g)  adiens  2.  h)  perfusa  2.  i)  1.  autem  2.  k)  sanari  2. 
1)  orationi  2.         m)  p  te  1. 

Cap.  48.     a)  ita  2;    qua  1.         b)  morbum  2.         c)  benedictionem  expositam  2. 

1)  Fortasse  Carnaco  (cf.  d'Arbois  de  Jubainville  l.  I.  p.  488,)  legendum    est,    et   ecdesia 

45  S.  Iohannis   de    Carnac    (dep.  Lot)    ad   ecclesiam   episcopi    pertinebat ;    cf.    Longnon,    'Poaille" 

p.  29.  2)   Mercues    (arr.   Cahors,   dep.  Lot).     Ecclesia    'S.   Germani   de  Merquesio'  ab  epi- 

scopis  conferenda  erat  (cf.  Longnon,    'Pouille"  p.  36),    qui   in   castro    ibi   constructo   residebant. 

3)  I.  q.  sepidchrum.  4)  I.  e.  b.   expostulatam ;    cf.  infra  c.  49:   b.   exposcit. 


598  \  !TA  DESIDERII   CADURCAE  URBIS  EPISCOPI. 

accepit,  accipiens  sumpsit,  patrocinare!l  sibi  antestitem  poposcit,  fidensque  de  ob- 
tentab  salute  abcessit,  et  Domino  operante,  celeri  provectuc  sanatus  est.  Gloria 
tibi,  Cbriste,  et  istad  tua  sunt  opera,  tua  in  omnibus  cotidiae  fulgent  iibique 
magnalia0. 

(49)a.  Alio  quoqueb  tempore  puerulus  quidain  ex  monasterium''  sanctimo-  5 
nialium'1,  quod  infra  septa  municipii  Cadurcae  babetur,  dies  multos  in  egritudine 
laborans  vehementer  iam  tabescebat.  Qui  cum  nulloe  recuperandi  argumento  acci- 
peret,  sanctimonialis  quae  illic  praeerat  ad  memoriam  sancti  Desideiii  dirigere 
studuit  atque  ex  eo  medendi  liquore,  quodf  multis  prodesse8  solet,  egro  illi  de- 
ferre  exposcit;  factumque11  est.  Praecurrens  autem  missus1,  cui  nomen  Prospe-  10 
rius,  ad  sepulcrum  sancti  contendit,  custodem  adiit,  precesk  ingressus1,  benedic- 
tionem  exposcit,  impetrata111  secum  detulit,  aegro  inpertiit,  confidenter  accipere 
monuit.  Quod"  cum  aeger0  fecisset,  confessore1'  et  spiritus  gratia  largiente,  re- 
cuperare  meruit  salutem*1. 

(50).     Sed    nea    solum    ad    sepulcrum    eius    baec    signa   gerere b    arbitremini,  15 
audite,    quid    alibi    gesserit.     Pompegiagum0   dicitur   praedium,    quod   beatus  Desi- 
derius    a    potentibus    quibusque'1     personis    caro    precio    comparavit    ecclesiaeque 
v.Eiig.11,76.  dicioni  adnectuit0.    Quemf  ipse  locum  utpute  care  coaemptum8'  unice11  diligebat  et 
plerumqxie    ibique1    ad    manendum  divertere    solitus   erat.     Post  mortem  vero  eius 
incolaek  loci  locum  l  cubiculi  quo  pausaveratm,  utpute  viri11  magni  stratum0,  venera-  20 
biliter1'   praecaventes,    privatorum    ab    eo   f requentiam q   et   pecorum   canumque   in- 
gressus    cobibere    studebant.     Clericus  quidam1'  vocabulo  Bertus,    illic   condam    ad 
manendum  deductus s ,  caballum  quoque  suum  in  locum  cubiculi  manere  intromisit. 
Cui1   cum  liabitatores  loci  probibere11  non  possintv,  cum  honorew  tamen  studuerunt, 
ne  stratum  ipsudx  temerarey  praesumeret :   'Quiaz   domnusa',  inquiunt,  'Desiderius  25 
pausavit,  ideo  pecus  borridum  bic  intrare  non  debet'.    Quorum  ille  consilium  leve 
reputans  dictumque1'    rusticorum   parvi   pendens,   in   promptu   necglexit  sermonem 
caballumque0   sibi   preciosum   ibi   ad    manendum    constituit.     Et   factum  est,    cum 
die  crastino  valde  diluculo  caballum  ipse  praevidebat6-,   prostratum  proc   terra  ex- 
tinctum   invenit    et   sic   non    sine   meroref    atque  admiratione  a  loco  illo  discessit.  30 
In   loco   autem    ipso    arbuscula   quaedam    nata8'    usque   ad    summos11    parietes1    ex- 

Capp.  48  —  50.     1.  2  et  a  l.  9.  3a.b.c. 

Cap.  48.     a)  patrocinari  2.         b)  abtenta  1.         c)  provectum  1,  corr.        d)  ita  codd.        e)  cum 
spiritu.     Amen  add.  2. 

Cap.  49.     a)  pracscr.  IX.  2.         b)  quodam  2.         c)  monasterio  2.         d)  ita  scripsi;   sancti  (pr.  35 
m.  in  mg.  suppl.  2)   Nonoini   (ras.    ongi  1 ;    Nongin.  2 ;    Martini   Poupardin)    alium   (expunct.  2)  codd. 
e)  nullum  —   argumentum  2.  f)  qui  2.  g)  in  prodesse  redit  3.  h)  ita  codd.         i)  eius  servus 

pro  m.  3.  k)  om.  3.  1)  in  |  gressis  1;  adgressus  2.  3.  m)  ita  1.  2;  imperata  (3).  n)  Qui  2. 
o)  om.  3.         p)  confessori,  om.  et  2 ;  haec  om.  3.         q)  sanitatem  3. 

Cap.  50.     a)  ita  scripsi;  nec  1.  2;  non  3.       b)  gestare  arbitramini,  omissis  verbis:  Audite  q.  a.  g.  2.  3.  40 
c)  praescr.  X.  2,    Miraculum  X.  3;    Pompegiacum  2.  3.         d)  que  om.  3.         e)  ita  1.  2.  3b.c.         f)  in 
add.,  sed  eras.  1;  quem  in  ipsum  2 ;  q  in  ipsum  3.         g)  coaeptum  1.         h)  ita  2;  unici  1;  mirifice  3. 
i)  ita  2.  3;    que  eras.  1.         k)  incola:e,  ras.  c  (?)   1.         1)  om.  2.  3 ;    in  add.,  sed  eras.  1;    in  cubiculo 
(cubiculum  pr.  m.  corr.  cubiculo  2)  2.  3.  m)  pausare  consueverat  2.  3.  n)  om.,  spatio  relicto,  3. 

o)  statum  2.  3«.  b;    fiatum  3c;    'stratum  ut  ms?  m.  s.  XVII.  in  mg.  2.         p)  ita  1.  2;    venerabantur  3.  45 
q)  frequentam  1.         r)  quidem  1.         s)  ductus  2.  3.  t)  Quem  2.  Sa.c;    quam  3*.  u)  om.,  spatio 

reficto,  3.  v)  ita  1;  possent  2.  3.  w)  tajm  h.  2;  t.  h.  3a.c;  eum  t.  honore  (superscr.  rnonere,)  3b. 
x)  ita  1.  y)  temerarii  1;  temere  2;  tenere  3.  z)  quo  3.  a)  dominus  2.  3.  b)  ductumque  1,  corr. 
c)   caballum   quem    sibi   pr.   habebat   ibi   ad   2.  3.  d)    corr.    praevideret  1,   et  sic  2;    pervideret  3. 

e)  pro  eras.  1;  per  terram  2.  3.         f)  om,  spatio  relicto,  3.         g)  ita  scripsi;  manda  1;   plantata  2.  3;  50 
vonda  (?)  coni.  Poupardin.         h)  sum  |  : :  mos,  ras.  re  (?)  1 ;    supremos  2.  3.         i)  prietes  pr.  m.  2. 


VITA   DESIDERU   CADURCAE   URBI8  EP18C0PI.  599 

crevit,   quae   commoda"    incommodantibus    dicitur   conferre.      Grloria    fcibi,    Christe, 

qui  ita  servos  tuos  nobilitareb  consuisti0 !    Tibi  semper  gloria,  aate,  cnm  Patre  et 
Spiritu  sancto  in  saecula  saeculoruml     Amen. 

(51)a.  Adiciatnr  et  illut  quodD  moderno  tempore  gestum  est  miraculam.  In 
6  diebus0  nnper  transactae  quadragesimae  oblatns  esl  ad  sepulcrum  beatid  antestitis 
parvulus  qnidam6  aomine  Hildulfusf,  tilius  cuiusdam  Eddoleni*,  quem  pestis 
atrocissima  depastum  poene  in  extremia  deduxerat.  Cuius  ob  causam  parentes  ad- 
flieti  ad  memoriam,  ut  dictum  est,  beati  Desiderii  properant  filiumque  propen 
exanimem  proferunt,  proiectunique '  ante  sepulcrum,  vota  gratuita  sponduntk. 
10  Ubi  custus,  euni  parentibus  oratione  facta,  ex  eo  oleo  qui1  coram  sancti™  sepulcro 
babetur  aegruin  perunxit  "  uionetque  inrevocabiliter  fidem"  adsumere  eaque  de 
merita1'  praesulis  sibi  snpra  vires  praesumere.  Credidit  ergo  homoq,  perunctus 
potatusque  habiit  et  sanatus  est,  paucisque  interpositis  diebus,  munera  votiva  de- 
ferens,  sanitatis  suae  auctorem  profluae  magnificeque  bonoravit. 

i5  (52)a.     Pauci    admodum    postb    fluxerant    dies,    et    eccel    adolescens    quidam 

Maurontus0  nomine,  bumorem'1  cuiusdam  morbi  perfusus,  turgentium  malandrorum0 
copia  maxima  inf  faciem  scabridam  et  quibusdam  puetulis  obseptam  aedituog  ostendit.  v.Eiig. 
Cui   sacerdos,    cui  id  officium  commissum  erat,    orare  innixius'1    et  fidere1    de  me- 
rita   praesulis   monuitk.      Oratum    est1,    eger   adstitit"1    atque11    ex    oleo    beati    viri 

20  deformem0  cunctamque  constrictam1*  congeriem  peruncxit,  et  o  miraq  virtus!  ita 
demum  omnem  putrem1'  sanies8  illius  delibucio*  salubris  succidit,  emundavit,  abs- 
tersit,   ut  nec  vestigium  quidem  cicatricis11   ullius  in  faciem  remaneret. 

(53).     Sed    longum    est    pera    singula     verbis    exireb,    quanta0     ibi    cotidiae    prod  ib.1,40. 
Domini  servum  sanitatis  commoda    diversis   egritudinibus    conferantur.     Unde,    bis 

25  interim0   studiose  obmissis1,    ad   clausulam  iam  praeconiorum  eius  articulum  coar- 

temus.    Puto  enim,  etsi  sensus  rustico  prolixum  traximus  sermonem'1,   quamvis1  me-  ib.  11,33. 
ritis    eius    digna    praeconia    nullatenus    a  e  q  u  i  p  e  r  a  r  e  k    v  a  1  u  e  r  i  m  u  s  ,    nam  l    licet    ex- 
temporalis    dictio111    absque   ordine    sensuum,    sine    lenocinio    et    conposicione11    ser- 
monum,    ex   bis   tamen    advertere0    potestis,    qualiter    bomo    Dei    a    principio    adp 

so  finem  usque  pervenerit,  et  quanta  bona  quantaque  magnifica  studiis  ac  meritis  eius 
alumpnae  plebi  conlata  sint.  In  cxiius'1  abscessum1'  geminata  calamitas  iams  nunc 
protestatur.     Nam  Cadurca    \irbs1,    quae    eo    superstite   florentissime    opulenteque" 

Capp.  50  —  53.     1.  2.  'Sa.b.c. 
Cap.  50.     a)  commodo  incommoditatibus  3.         b)  nobilitate  2.         c)  consuevisti  3. 

35  Cap.  51.     a)   praescr.    XI.  2,    Miraculum  XI.  3.  b)    quo  1.  c)   dibus  pr.  m.  2;    om.  3. 

d)  ita  1.  2.  3«;    sancti  Bb.c.  e)   quidem  1.  f)    ita  1.  2.  3c;    Hidulphus  'Sa.b.  g)   Edole  (in 

postea  add.)  2;    Edol(a)e  3.  h)   ita  1.  2;    pene  3.  i)  om.  3.  k)  spondent  3.         1)  quod  2.  3. 

m)  sancto  2.  3.  n)  (perun  pr.  m.  in  litura)s\t  2;    om.,  spatio  reticto,  3.  0)  ita  codd.  p)  me- 

rito  2.  3.         q)  om.  3. 
40  Cap.  52.     a)  praescr.  XII.  2 ,    Miraculum  XII.  3.         b)   om.  3.         c)  Alamontus  3.         d)  corr. 

humore  1 ;   horrore  2.  3.         e)  malandorum  2.         f )   ita  1.3;    om.  2.         g)  ita  2.  Bb.  c ;    aedio  1 ;  om., 

spatio  relicto,  Sa.  h)  om.  3.  i)  fidem  de  merito  2.  3.  k)  ut  ergo  add.  2.  3.  1)  : :  est,  ras. 

tn,  ut  videtur,  1.       m)  exstitit  atramento  alio  corr.  adstitit  2.       n)  ita  Poupardin ;  eaque  1;  eamque  2; 

eumque  3.  o)   deformitatem   2.  3.  p)    ita   2;    constrictum  1;    constructam   3.  q)   ita   codd. 

45  r)  putredinem  2.  3.         s)  expectes  saniem.         t)  dehbutio  sabris  2 ;    delibutis  salubris  3.         u)  ita  codd. 

Cap.  53.     a)    verba   per   singula    (per   s.  pr.  m.  superscr.  2)   2.  3.  b)    ita  1   cum  V.  Eligii; 

exerare  2  (pr.  m.).  3;    corr.  exarare  2.         c)    quantum  1.         d)  ita  1;    per  2.  3.         e)  interii  in  st.  1. 
f)   missis   3.  g)   sensum   2.    3.  h)   sermone   3.  i)   quod   tantis   2.    3.  k)  aequiparare   3. 

1)   pro   sed.  m)    ita   (2);    dilectio    1.    3.  n)    compositionem   2.  o)    avertere  2.  p)  usque 

60  ad  f.  2.  3.  q)  ciju9  2.  r)  corr.  abscessu  1 ;  abcessu  2  ut  infra.  s)  iam  nunc  om.  3.  t)  ita  codd. 
u)  opulenterque  3. 


600  VITA  DESIDERII   CADURCAE  URBIS  EPISCOPI. 

prae  cunctis  penea  vicinis  nrbibus  emicuerat,  eius  iam  abscessu  frequentibus  bellis 
convulsa,   ad  internicionemb   pene  devoluta  est,  adeo  utc   ipsa  quodam  modo  terra 
abscessud     illius    lugeat    et    sulcie     eius    defleant    acf    sicut    possunt    proclamare 
videantur:   'Eamus  etf  nos  ets   moriamur  cum   eo!'     Siquidem  continuam'1   pacem, 
quam1    in  diebus  eius,  Desiderii  quidem,  non  suis  meritis,  potitak  est,   continuatis  5 
iam  incursibus  *  et  innumeris1    pestilentiis  depopulata  gemescet1"  ac  rerum  copiam 
et  frugum  opulentiam,  quam  merita  Desiderii  urbi  advexerant,  eo  migrante,  simul 
quoque  ablata  sunt,  et  non  absurde"   cuncta  cum  illo  bona0   migrasse  credantur1'. 
VjEiig.1,20.  Talem    ergo    patrem    talemque    pastorem    dignum    est    ut    boni   colant,    noxii    timeant, 
24'n'38   praedicent    fideles,    imitenturq    sacerdotes,    qui    vivens    inter    peccatores    ad    hoc    forsitan  10 
raptus    est,    ne  malicia   mutaret   mentemv    eius,    et  ut    de  iusto  quemques    scriptum  est, 
Hierou,eiJ-  placita  erat  Deo  animax   eius,  ideon  properavit  educere  eumY  de  media  iniquitate. 

OU)  O, 

(54).  Ablatus  enima  ex  praesentis  saeculi  tenebris  atqueb  ex  hac  peregrina- 
tione  ereptus,  iure  sanctorum  coetibus  iungitur,  quia  quantopere0  sanctorum  officia 
eclesiaeque  ministeria  diversis  metallis'1  conpendiise  obumbravit.  Cuius  solertiamf,  15 
ib.6o,  15.  industriam  especimeng  parietis11  tui,  Cadurca,  testantur1  ;  cuius  diligentiam,  eligan- 
tiam  et  studium  dominica  vasa,  ut  supra2  iam  diximus,  diversaque  aecclesiaek 
ministeria  profitentur J .  Q.uibus  mirabiliter  dispositis  atque111  insigniter1  patratis, 
brevissimis  titulis11   praenotari  studuit.     In  quibusdam  quidem0   ita  scripsit3: 

DESIDERII  VITA  CHRISTUS4;  20 

in  quibusdam  autem  sic  sculpsit13 : 

DESIDERII  TU,  PIUS  CHRISTE,  SUSCIPE 5  MUNUS; 

in  aliis  autem  ita: 

ACCIPE,  CHRISTE,  MUNERA  DE  TUIS  TIBI  DONIS0*   OBLATA; 

in  aliis  quoque  ita:  25 

SUSCIPE,  SANCTAE  DEUS,  QUOD  FERT  DESIDERIUS  MUNUS; 
UT  MAIORA  FERAT  VIRIBUS  ADDE1    SUIS; 


Capp.  53.  54.     1.  2.  3«.  b.  c. 

Cap.  53.     a)  fere  3.         b)  interemptionem  3.  c)  ita  codd.         d)  ab(s)cessum  i.  lugebat  2.  3. 

e)   ita  1 ;    fulsi  2 ;   om.  3,  spatio  relicto  post  eius.        f)  ita  codd.        g)  etiam  2.        h)  continua  pacem  1 ;  30 
continua  pace  2.  3.  i)  ita  1.  2;    qua  3.  k)  ita  3;    posita  1;    petita  2.  1)  corr.  in  muneris  1. 

m)  gemiscit  2.  3.  n)  ab  isurde  (exp.  \)  (cum  pr.  m.  in  mg.  suppl.)  cuncta  cum  illo  2.  o)  om.  3. 
p)  creduntur  3.  q)  mirentur  3.  r)  ita  1.  2  cnm  Hieron.  ep.  60,2;  intellectum  3  cum  Vulg.  et  V.  Elig. 
s)    ita  1.  2;    quoque  3.  t)    anime  1.  u)  adeo  2.  v)  illum  2.  3«.  b  (non  3cJ  cum  Vulg.;    eam 

Hicron.  35 

Cap.  54.     a)  ex  ira  pro  enim  3.         b)  ita  Poupardin;    eaque  1;    eoque  2.  3.  c)  tanto  opere 

2.  3b.c;    tantopere  3«.  d)  mtallis  2.  e)  que  add.  2.  3.  f)  et  add.  2.  3.  g)  especimem  1; 

specimen   2.    3.  h)    ifa   1 ;    pariet .  .  .  tui    2,    ubi   humore    infecta    haud  pauca    deinceps   evanuerunt. 

i)  testa .  ...  2.  k)    eius  2.  1)   om.  spatio  relicto,  3.  m)  ita  Poupardin;    eaque  1;    eisque  2.  3. 

n)  ea  add.  2.  3.         o)  autem  versiculis  sic  pro  q.  ita  2.  3.         p)  scripsit  3a.  b  (non  3c).        q)  ita  1.2;  40 
bonis  3.         r)  ita  Labbe;    ac  de  codd. 

1)  Sine  dubio  Saracenorum.  2)  Supra  c.  17.  3)  Inscriptiones  ad  editionem  Ldb- 

beanam  iterans  E.  Le  Blant,  'Nouveau  recueil  des  inscriptions  chretiennes  de  la  Gaule'  1892 
('Collection  de  documenis  inedits  sur  Vhistoire  de  France'  p.  242 — 247J,  nonnulla  adnotavit  me- 
moria  digna.  4)   Cf.  Philipp.   1,   21:    Mihi  enim  vivere  Christus  est.  5)   Cf.  Sacra-  45 

mentarium  Gelasianum  (Muratorius,  Liturgia  Romana  I,  6899:  Snscipe  munera,  quaesumus, 
Domine,   quae  tibi  de  tua  largitate  deferimus. 


VITA  DESIDERIl   CADURCAE  URBI8   EPI800PI.  601 

adqueil  in  aliis  aliter*  : 

HAEC  EST  SAPIENTIA  SAPIENTIUM  PBOFUND]   SENSI 
verbum1'  adbreviatum  iuxta  illut  dictum: 

SAPIENS  VERBIS  INNOTESCET c  PAUCLS. 

5  (55).    Merito    ergo    euma,    eclesiab    Cadurca,    hace    singulariter   diligis,    qui;i 

ipse  te  singulariter  super'1  cunctos  parentes  dilexit  et  omnem  affectum  qui  paren- 
tibus  debebatur  in  usus  tuos  transtulit.  Merito,  inquam,  diligis,  qui  te  sic  amavit, 
ut  tee  amicis  praeponeret,  alumpnis  praeferret,  ornamentorum  monilia  aeterno 
amore    consignaret,    qui    cuni  Deo1   tibi    soli    viveret,    profectibus8    tuis    militaret, 

o  soliditatem  tuam  toto  adnisu  procuraret.     Qua  de  re  desiderandus  semper  tibi  esth  "'^"IV1'' 
quasi  absens,    non  lugendus    quasi    mortuus,    ut    illum  expectare,    non   amiaisse  videaris. 
Noli  igitur1    plangere,  queni  de  morte  credis  ad  vitam  migrasse,  nec  doleask,    quod  ib.eo,7. 
talem    amiseris,    sed    gaudeas,    quod    habueris,    iinmo  et  habes,    obligatoque   parumper  w,.  nw,  i. 
vulnere1,  audi  iam  laudes  eius,  cuius  seniper  hortatu  commonita,    cuius  exempla  "' 

5  accensa"    es.     Desiderius   tuus,    immo  noster,    relicta  iam  AegjTpto,    relicta0   Caldea,  ib.s,<i. 
scalam  conscendit  Eacob.     Caedar  supergressus  securus  decantat:   sicutv  audivimus,  p8.47,9. 
ita  et  vidimus   in   civitatem  Dei   nostri.     Relictis,    inquam,    tenebris,   hoc   enim  Caedar  Hieron.ep. 

.  108,  1. 

interpretatur l,    portat    crucem    suam    et    sequitur    Christum'1    nec    de    crastino    cogitat  ib.3,4. 
nec   postergum    respicit.     Quod   in    lacrimis  seminavit ,   iam  in  gaudio  metit.     Seminavit 
o  in  spiritu  et  de  spiritu  metet  vitam  eternam  securusque  iam  cantat:   Domine,  con-  p*.  29, 12. 
vertisti  planctum  meum  in  gaudium  mihiv.    Conscidisti6  saccum  meumx  et  circumdasti11 
me  letitia;  et  illut:   Post  te  in  odorem    unguentorum  tuorum   currimus.     Quapropter,  canti.s. 
eclesia  Cadurca,    licet    vehementer   sis   conterritav,    licet   innumerisw   cladibus   ac 
saepe  convulsa,    gaude    tandem  et  secura    esto,    quiax   magnay   hereditate2    ditata   es.  uierou.ep. 

5  Secura,  inquam,  esto  et  dic  Deoa  :   'Non  contristor  quod  recepistib,  sede  ago  gratias 
quod   dedisti;    Deo(1    quippee    vivunt1    omnia'.      Gratias6  tibi,    Christe    salvator,    tua  ib.60,3. 
agimus   creatura,  tua   sentiamus    beneficia.     G-ratias   tibi,    quod   talem   nobis   dedisti 
pastorem,   talem  nostris'1   temporibus  procurasti  advocatum,    qui   digne  pro  nostris 
peccatis  possit  intervenire  et  ad  clementissimas  aures  tuas  preces  ingerere. 

0  (56).    Seda   iam    finem    liber  postulat0,    sermo  cohibendus    est,    nobisque  maffisc     Suip. Sev. 

....  .  V.Mart.26,1. 

innitendumd,    ut   ad   exemplum  beatie   viri  vivere  elaboremus,    cuius  exemplo  gau- 

Capp.  54  —  56.     1.  2.  Sa.b.c. 

Cap.  54.     a)  om.  3.         b)  ali  (?)  adbrevatum  (m.  rec.  corr.  adbreviatum^)  .  .  .  ta  illud  d.  2 ;    In 
aliis  vero  abbreviatum  (est  add.  3«)  illud  d.  3.         c)  innotescit  3. 

6  Cap.  55.  a)  voeabulum  evanuit  2;  om.  3.  b)  ectae,  ut  videtur,  \,  corr.  c)  ita  1.  2  (ubi 
pleraque  evanuerunt) ;  hunc  sanctum  virum  diligis,  qui  te  sing.  3.  d)  supra  3;  evanuit  2.  e)  om.  3. 
f)  Domino  3.  g)  profectis  2:  om.,  spatio  re/icto,  3.  h)  de  versu  exeunte  add.,  sed  exp.  2;  est 
deque  a.  3.  i)  ergo  3.  k)  ita  codd.  1)  o»i.,  spatio  relicto,  3.  m)  ita  1 ;  exemplis  2.  3. 
n)  accensas,  exp.  s  2.         o)  r.  Chaldea  2 ;    haec  om.  et  add.  et  3.         p)  sic  3a.  c  (non  3b).         q)  ipsum 

,o  2.  Sb.c  (non  Sa).  r)   tuum   Sb.c   (non  3a).  s)    concidisti  2.  :!.  t)   ita  codd.  u)    circum- 

dedisti  2  (ubi  circum  in  litura).  3.  v)  ita  1  ;  contrita  2.  3.  w)  ita  2.  3 ;  in  muneribus  cladibus  | 
accipe  convulsa  1.  x)  quod  3.  y)  pr.  m.(?)  in  litura  2.  z)  hereditatem  1.  a)  Domino  3. 

b)  recesit,  sed  it  m.  al.  in  litura  2;  recessit  3.  c)  superscr.  2;  om.  3.  d)  postea  suppl.  2;  om.  3. 
e)  pr.    »1.    in    litura    2.  f)    inuut    2;     minuit    3.  g)    ago    add.    et    tibi    —    gratias    om.    2.    3. 

vs>  h)  nostri  1. 

Cap.  56.     a)  Quia  3.  b)    potuat  1.  c)  magnis  1.  d)    imitendum  corr.  imitandum  2. 

e)  sancti  3. 

l)  Hieronymi  liber  interpretationis  hebraicorum  nominum  (de  Lagarde,   Onomastica  sacra, 
Gottingae  1870,  p.  A) :  Cedar  tenebrae  vel  moeror. 

SS.  R.  Meroving.  IV.  76 


602  VITA  DESIDERII  CADURCAE  URBIS  EPISCOPI. 

Hieron. ep.  demusa,    quam  fuerit  ferventissimae  fideib,    qui  non  solum   divicias    et    omnia,    quodc 

118,  5. 

apud  multis"  inpossibile  iudicature,  sed  se  ipsum  Domino  obtulit,  tradidit,  dedi- 
cavit,  qui  contra  diaboli  tergiversationem f  nequaquam  pellee  pro  pelle,  sed  carnes  et 
ib.6o,  19.  ossa  et  animam  suam  Domino  consecravit.  Quantum  possumush,  iungamur  ei 
spiritu,  stringamur1  affectu,  et  fortitudinem  mentis,  quam  ipse  ostendit  in  opere,  nos  5 
imitemurk  in  corde :  illum  indefesse  nostra1  vita  sequatur,  illum  nostram  pagella 
decantet ,  illum  cunctae  litterae  sonent.  Quem  v  i  d  e  r  e  non  valemus ,  recordatione 
teneamus,  et  cum  quo  loqui  non  possumus",   de  eo  numquam  loqui   desinamus. 

FINIT  °.     FINIT. 

(57).    Haeca  tibi,  Desideriib  venerabilis,  ingenii  mei   munus  obtuli,    haec   tibi  10 
ib.108,34.  dilecta0   libens  consecravid  eae   ratione,  ut  quocumque  f   noster    sermo  processerit, 
te  laudatums,  te  Cadurcaeh  positum  lector  agnoscat.      Amen1. 

EXPLICIT 
VITA  SANCTI   DESIDERII   EPISCOPI   ET   CONFESSORISk. 

Capp.  56.  57.     1.  2.  3«.  b.  c.  15 

Cap.  56.     a)  gaudeamus  3.          b)  fidem  1.  c)  quid  3.          d)  ita  codd.  e)  videatur  2.  3. 

f)    ita  2.  3;    tergi  conversationem  1.           g)  pellem  2.  3.           h)    possemus  3.           i)  ita  Hieron.;    frin| 

gamur  1;  frangamur  2.  3.        k)  mitemur  pr.  m.  2.  1)  na  1.  2  (postea  corr.  tit&).  m)  ita  Hieron.; 
nam  codd.         n)  possimus  1.         o)  F.  F.  om.  2.  3. 

Cap.  57.     a)    corr.    Hoc  2   et  sic  3.           b)   Desideri   venerabili    3.  c)    ita   codd.   praeter  Sa.  20 

d)   consecravit  1.        e)  e  rationem  1;  hac  ratione  2.  3.        f)  ita  Hieron. ;  quicumque  1;    cuicumque  2; 

om.  3.           g)  ita  1.  2 ;    laudaverit  3.          h)  Caturci  2.  3.          i)  om.  3.  k)  cuius  add.,  reliquo  versu 
vacuo  relicto,  1. 


VITA  SIGIRAMNI  ABBATIS 
LONGORETENSIS. 

Sigiramnus  Biturigo  in  territorio  nobili  loco  ortus,  postqnam  Turonis,  quo  tenera 
adhuc  aetate  translatus   erat,   scholas  frequentavit,   puerorum  nobilium  cursum  honorum 

5  ingressus  est;  Flaochado  enim  viro  magnae  auctoritatis  educationis  causa  adiunctus  in 
palatium  pervenit  regique  pincerna  serviebat.  Interim  Sigilaicus  pater  eius  dignitatem 
episcopalem  apud  Turonos  adeptus  Adroaldi  amici  sui  filiam  sponsam  ei  delegerat,  sed 
ipse  longe  aliud  consilium  secutus  spreta  huius  miindi  pompa  piis  exercitiis  vacabat, 
denique  palatio  relicto  S.  Martini  limina  adiit,  tit  clericis  adscriberetur.    Ubi  cum  caput 

10  sibi  ipse  totondisset,  qui  tunc  praeerat  episcopus  id  non  solum  approbavit,  sed  etiam  in 
contubernium  clericorum  eum  rccepit.  Deinde  archidiaconus  electus  proximum  ab  illo 
locum  in  clero  urbano  iam  obtinebat  atque  etiam  episcopatus  potiundi  spcm  sibi  facere 
poterat.  Praedia  vero  quae  hereditate  parentum  ei  obvenerant  tanta  UberaUtate  inter 
pauperes  distribuit,  ut  parum  sanae  mentis  esse  crederetur,   atque  Stephanus  rector  civi- 

15  tatis  ea  de  causa  eum  in  custodiam  publicam  tradendum  curavit,  unde  mox  ipse  amens 
effectus  gladioque  occisus  poenas  luit  peccati.  Ut  Scottorum  societatem  initurus  iterum 
condicionem  suam  mutaret,  factum  est  ita.  Falvius  episcopus  ex  Hibemia  in  regionem 
illam  profectus  cum  alios  tum  ipsum  sit>i  devinxit,  totaque  cohors  Eomam  eum  prosecuta 
est.     Inde  doctrina  eius  imbutus  propter  causas  nonmdtas,  quac  in  palatio  diiudicandae 

20  erant,  in  patriam  rediit  virumque  qui  apud  regem  tunc  quam  maxime  valebat  Flaochadum 
salutabat,  ut  suffragiis  eius  potiretur.  Sane  quam  olim  cum  eo  contraxerat  amicitiam 
facile  renovabat  studioquc  sororis  eius  valde  adiuvabatur,  quacum  puerulus  enutritus  erat. 
Diutius  apud  eos  moratus  totam  familiam  in  opinionem  suam  adduxit,  ut  monasterium 
amore  Dei  instituendum  esset.     Locum  igitur  elegerunt  in   saltu  Brioniae  situm  nomine 

25  Millebeccum  (Meobecque,  dep.  Indre),  ibique  parvulam  cellulam  sanctus  construxit,  ubi 
cum  paucis  fratribus  aliquantisper  conversabatur.  Postca  haud  procul  ab  ea  alium  com- 
modum  tocum  in  ipsius  Flaochadi  praedio  Longorcto  nomine  repperit  neque  vero  residere 
permissus  est  nisi  prope  domum  quam  ille  Ctasiae  rivo  propinquam  habebat,  ubi  habi- 
taculum   quoque  parvulum   ex   lignis   aedificavit.     Plura   vero  post  mortem  patroni  sui 

so  effecit.  Is  maior  domus  Burgundiae  a.  642.  constifu/us  undecimo  die  post  aemutum  suum 
Willebadum  patricium,  cui  necem  paraverat,  et  ipse  pcriit.  Tunc  propinquis  iltius  con- 
sentientibus  in  ipso  loco  Longorefo  monasterium  construere  poterat,  quod  mutato  nomine 
hodie  a  conditore  appellatur  Saint-Cyran  (dep.  Indre).  Quod  cum  per  plures  annos 
strenue    rexisset,    nonnultis    obtrectantitms     dcnuo   peregrinationem    suscepisse    solumque 

35  Tolosanum  adiisse  dicitur,  ubi  pauperum  more  vicfum  sibi  quaesiturus,  etiam  matriculariis 
basilicae  S.  Saturnini  se  intermiscuissct,  qui  ad  stipem  petendum  in  atrio  sedere  solebant, 
sed  agnitus  consortio  eorum  se  caute  subtraxisset.  Febre  correptus,  postquam  quae  sibi 
iam  restabant  pauperibus  erogavit,  die  4.  Deccmbris  de  vita  decessit. 

76* 


604 


VITA  SIGIRAMNI  ABBATIS  LONGORETENSIS. 


Eo   sane   die  finis  vitae  ipsius   auctor    exemplaris  Weissenburgensis   Martyrologii 
Hieronymiani  meminit  his  verbis: 

Lonsrorito  monasterio  transitus  sancti  Siramni. 
Alterum  sancti  festum  in  codice  mutilo  Bemensi  eiusdem  Martyrologii  Icgitur  7.  Kl.  Nov.: 

In  territurio  Beturico    monasterio  Longoreto    translatio  Siggeramni   et  dedicatio  5 

(deditio  c.)  basilice  ipsius, 
quem  ex  exemplari  Biturigo  pendere   liquet1.     Translatio   illa  corporis  Sigiramni  atque 
dedicatio     basilicae    ipsius     magis    saec.    VIII.    quam   praecedenti    attribuendae    mihi 
videntur  esse. 

Sermo  quo  V.  Sigiramni  conscripta  est  suis  mendis2  non  caret,  et  casibus  et  gene-  10 
ribus  parum  recte  adhibitis,  verbis  et  activis  et  passivis  inter  se  permidatis,  sed  praeterea 
vocabidis  compositis^  floret,  qualia  ex  oratione  poetica  in  solutam  aevo  Carolingico  trans- 
lata  sunt  neque  vero  tanta  abundantia  reperiuntur  apud  auctores  saec.  IX.  ex.  vel  X. 
vetustiores.  Attamen  altiorem  orationem  auctor  ipse  minime  attigisse  sibi  visus  est,  nam 
inter  cothumum  simplicemque  sermonem  distinguens  suum  huic  adnumerare  maluit.  Ex-  15 
tabat  eodem  teste  V.  Sigiramni  iam  dudum  descripta  eius  in  monasterio,  quae  vitio  scrip- 
toris  valde  depravata  confusisque  tam  verbis  quam  syllabis  perdifftcilis  intellectu  erat. 
Iubentibus  fratribus  ipsius  Longoretensis  monasterii  auctor,  nisi  fallor,  peregrinus  rudem 
illam  vitam  in  formam  elegantiorem  redegisse  voluit.  Hanc  eius  opinionem  argumentis 
nonnullis  confi-rmari  licet.  Sigilaicus  episcopus  Turonensis  quem  patrem  sancti  affert  20 
cum  in  aliis  ecclesiae  illius  catalogis  reperitur  tum  in  antiquissimo  saec.  IX.  codice 
Tarisiensi  n.  10  848 4,  ubi  turbato  ordine  non  recte  collocatus  videtur  esse.  Summa 
autem  auctoritas  narrationi  eius  accessit  vestigiis,  quae  cle  Falvio  episcopo  Hibemico  in 
vetere  Martyrologii  Hieronymiani  recensione  Aquitanica 5  saec.  VII.  med.  composita 
repperi  15.  Kl.  Aug.:  25 

et  Falbei  (ita  WP;   Fabei  B;   Falvei  C)  episcopi. 
Falvius  ille  praeterea  non  commemoratur  neque  quis  fuisset,   unde  venisset,   ex  loco  illo 
facile   definiri  poterat,   sed   confirmantur   ea    quae   de  eo   biographus  enarravit  et  Aqui- 
tanica  Martyrologii  illius  et  Scottica  nominis  Failbei  condicione.    Quare  persuasum  mihi 
est  fidcm  attribuendam  esse  biographo  auctorem  vetustiorem  proferenti.     Vocabulum  lega-  30 
tarius,  quo  c.  13.  usus  est,  ab  auctoribus  saec.  VII.  et  VIII.  adhibebatur. 

Bes  vero  quas  in  fonte  illo  repperit  bonae  notae  tanta  verborum  mole  obruit,  ut 
paucae  tantum  margaritae  ex  vasto  aequore  erui  possent,  miracidaque  vana  magna  pro- 
lixitate  narrcda,  intermixtis  longis  sermonibus,  inde  a  c.  14.  fere  totum  textum  ita  occu- 
pant,  %d  hanc  libri  partem  litteris  minutioribus  exprimendam  curaverim.  Cum  construc-  35 
tionem  auctoris  sui  nimis  confusam  et  ad  intellegendum  parum  aptam  biographus  depre- 
hendisset,  concinniorem  ducem  sibi  elegit,  scilicet  Ursinum  V.  Leudegarii  auctorem,  eumque 
initio  (c.  2)  parcius,  in  archidiaconatu  describendo  (c.  Q)  audacius  tantaque  impudentia 
mox  (c.  1)  expilavit,  ut  principum  decreta  custodienda  sancto  suo  affinxerit,  quod  munus 


1)  'N.  Arch.'  XXIV,  p.   547.  2)  Acc.  pro  dat.:  suosque  hospites  vel  alios  quos-  40 

cumque  indigenas  alimoniam  sollicite  ministrabat ;  medere  morbos ;  —  acc.  pro  abl. :  hos  — 
solidus  —  inopiam  sublevare  festina;  fungeretur  officium ;  de  vita  et  actus;  pro  eos 
recensendos ;  sine  aliquod  nevum ;  acc.  abs. ;  —  dbl.  pro  acc. :  almiflcis  actibus  —  valeat 
conprehendere ;  imitare  —  exemplis ;  ad  hoc  presente  negotio;  — ■  genus:  loco  quod; 
thesaurum  quod ;  —  act.  pro  pass. :  demorassent ;  ludificantes  a  diabolo ;  —  pass.  pro  act.  46 
3)  E.  gr.  almificus,  almipotens,  altiboare,  beatificare,  carniger,  cunctipotens,  deificus, 
fiammivomus,  floriger,  fluctivagus,  letifer,  lucifuga,  ludificare,  mirificus,  mortifer,  salutifer, 
terrigenus.  4)  SS.  rer.  Merov.  I,  p.  473.  5)   Cf.  CN.  Arch.'  XXIV,  p.  542. 


VITA  sidlli  \M\I    ABBATIS  L0NG0RETEN8IS.  605 

Leudegario  maiori  domus  creato  attribuerat  Ursinus  eique  eoli  convenire  /><■>'  se  liquet. 
Sanctum  sub  regula  solius  Benedicti  (c.  l  -i >  degisse  in  discipulo  Falvii  episcopi  parum 
verisimile  est  expectesque  additamentum  Columbawianae.  Multo  magis  adhuc  calculo 
vexamur,    quo  mortis  tempus  auctor   de/inivit   (c.  33j.     Chlodoveo  prosperis  successibus 

5  regnante  atque  Aurelia/no  praesule   in    urbe  Bituriga   nobiliter  praesido/tc  saurfum   <> 
pirasse  voluit.     Si  praesulem  Ulu/m  existimaveris  episcopum,  maxima  difficultas  exoritur, 
iiiim  Aureliani  nomen  inter  episcopos   illos   non   reperitur   neque  seriei  inseri  potesi  nisi 
post  Chlodovei  mortem  (f  657.  ex.).     Nescio    an  praesul   nobilis  ad  comitem  urbie  refe- 
rendus  sit,  quare  scopulus  removeretur;  quod  si  admittere  nol/ueris,  fides  totius  calculi  in 

io  dubium  vocanda  est,  atque  synchronismos  eiusmodi  al>  auctoribus  posterioribus  scriptis 
genuinis  saepe  additos  esse  notum  est. 

In  monasterio  S.  Petri  Longoretensi  Baronfus  monachus  a.  678  9,  sedente  Fran- 
cardo  abbate,  visionem  vidit  infra  edendam,  ubi  alterius  quoque  monasterii  Mille- 
becci  nomine  abbas  nominatur  Leodoaldus;   distabat  autem   utrumque   inter  se  duodecim 

15  milia  passuum,  Francardo  sedes  in  caelis  magno  honore  praeparata  erat  atque  Leo- 
doatdi  humilitatem  operaque  clero  Biturigo  haudquaquam  pari  auctor  ante  oculos  posuit 
nec  in  lioc  eius  animo  mirabile  est  Vulfoleodo  eiusdem  civitatis  episcopo,  nempe  fasso, 
inferna  ab  eodem  reservata  esse,  ubi  turpissima  veste  indutus  mendici  similitudine 
sedisset.     Condicionem    regalis   monasterii  Longoretus  locus  S.  Mariae   tunc  sacer  fafso 

so  privilegio  petebat,  quod  Dagoberti  nomine  monachi  confinxerant1. 

Totum  vitae  librum  solus  codex  1  exhihet,  dum  codicibus  2  quaeque  ex  eis  pendent 
editionibus  veteribus  soia  prior  pars  ad  c.  15.  absque  praefatione  continetur,  quae  sane 
alteram  fide  historica  superat. 

\)   Codex  Brn xellensis  n.  8550 — 1,    saec.  XI,    antca  musei  Bollandiani  ibiqae 
35  signatus  +  Ms.  47,   fol.  1 — 11,   sofus  omnibus  numeris  perfectus  est,   nisi  quod  prima 
pagina  usu  detrita  ex  parte  legi  nequit. 

2a)  Codex  Bruxellensis  n.  8964,  chartaceus,  e  schedis  Bollandianorum,  f.  318 
—  333,  apographon  continet  ex  lectionario  monasterii  Longoretensis  depromptum,  quod 
a.  1750.  dominus  Giroult  ord.  S.  Benedicti,  congregationis  S.  Mauri  et  abbatiae  S.  Sul- 
30  picii  Bituricensis,  illis  miserat.  Insunt  c.  1 — 15,  sed  duobus  foliis  deficientibus  a  verbis 
c.  13:  imposito  plaustro  ad  c.  14:  advesperascente  texfus  hiat.  Lectiones  alia  manu 
iffatas,  scilicet  coniecturas  Bollandianorum,  non  attulimus  nisi  raro. 

2b)  Apographon  I).  Franc.  Bosqueti  episcopi  Montepessulani  a  Labbco  adhibitum, 
quod  hodie  latet,  c.  2 — 15.  exhibebat. 

35  Braestantia  codicis  veteris  1    tam  manifesta  cst,    ut  prolixa  argumentatione  non 

egeat,  cumque  auctoris  aevo  proximus  sit,  etiam  rationcm  scribendi  quamvis  non  adeo 
communem  admittendam  esse  du.ri-.  Libri  2  ex  exempfari  multo  deteriore  eoquc  mutilo 
pendent,  sed  nonnuUac  lectiones  melioris  notae  vel  in  eis  deprehenduntur,  e.  gr.: 

c.  3.  nitebatur  eum   fore    quantocius   alienum]  2a;   nititur   eum   fore  quantocyus 

40  a.  2b ;  desiderabat  se  facere(?)  q.  a.   1. 

Auctorem  pro  esse  scripsisse  fore,  quod  in  2  fcgitur,  ex  altero  foco  c.  7.  inteUegitur 
atque  procul  dubio  etiam  constructio  verbi  niti  c.  acc.  c.  inf  et  pronomen  eum  pro  se 
ad  ipsum  refercnda  sunt,  quos  sotoecismos  tibrarius  1  sustulerat.  Is  igitur  ad  reliquos 
i/bros  emendandus  est,  quibus  deficientibus  inde  a  c.  16.  coniectura  opus  erat. 

«  1)  Pertz,  Dipl.  p.  145.  2)  Librarius   et   aspiratam   et   litterarum  geminationem   im/ul 

raro  aut  omisit  aut  male  addidit ;  praeterea  frequenter  scripsit  iusta  pro  iuxta,  mox 
pro  mos. 


606  VITA  SIGIRAMNI  ABBATIS  LONGORETENSIS. 

Cum  particuJas  tantum  vitae  admittere  primo  visum  esset,  eas  solas  cum  codiciJjus 
W.  Amdt  b.  m.  et  egomet  ipse  contulimus,  qui  postea  mutato  consilio  toti  a  W.  Levison 
socio  perlustrati  sunt.  Peculiarem  libri  2b  discrepantiam  Jectionum  supprimendam  esse 
duxi,  raris  exceptis  locis. 

Ph.  Labbe,  Nova  JribJiotheca  Mss.,  Parisiis  1657,  LL,  p.  439 — 444,  unum  codicem  5 
2b  adhibuit. 

L.  MabiJlon,  Acta  sanctorum  ord.  S.  Benedicti,  Saec.  LL,  Parisiis  1669, 
p.  432 —  438,  praeter  hanc  editionem  codicibus  quidcm  usus  est,  e  quibus  lectiones  de- 
prompsit  1   simiJes,  sed  sicut  decessor  non  pervenit  ultra  c.  15. 

Bollandiani  denique  in  Analectis,  Bruxellae  1884,   tom.  LIL,  p.  379 — 407,  col-  10 
lecto  toto  apparatu  editionem  plenam  principes  paraverunt. 

Post   corpus  Sigiramni   in   ecclesiam   eiusdem   de  ObJinquo  a.  1269/70.   translatum 
vita  vetus  retractata  est,  cuius  recensionis  codex  quidam  in  urbe  Bituriga  apucl  S.  Ursinum 
olim  asservabatur.     Lnde  locus  ad  sancti  sepuJturam  et  transJationem  spectans  in  GaJJia 
christ.  1L,  instr.,  p.  45,  cditus  est,   ubi  episcopus  Biturigus  Aurelius  neque  Aurelianus  15 
appeJJatur,  sicut  infra  c.  33.  -n    Xru^ch 

INCIPIT  PREFATIO  IN  VITA  SANCTI  SIGIRANNP  LEVITE.  j 

Benignus  etenim  ac  misericors  Dominus  humanis  in  visceribus  clementer  se 
ingerit  adque,  ut  dona  sua  homo  percipere  queat,  mirabiliter  eorum  a  cordibus 
falsa  a  veris  expurgat.  Quapropter  ipso  domino  Deo  trino  et  uno  totis  precordiis  20 
est  flagitandum,  quatinus,  qui  iustab  intellectus  mei  cappacitatem  non  quidem  ser- 
mone  coturno,  set  simpliciter  de  vita  et  actusc  almi  Sigiranni  cupio  proloqui,  ab 
ipso  etiam  largifluam  merear  percipere  facundiam.  Nam  cum  prefati  vita  beati 
huius  Sigiranni  iam  dudum  eius  in  monasterio  descripta  habered  videretur,  et 
haec  tam  vicio  scriptoris  quam  primi  etiam  inhercia  tractatoris  nimis  esset  absurda  25 
valdeque  depravata,  ex  prefati  sancti  monasterio  iubentibus  benivolis  fratribus, 
eam,  ut  in  melius  ac  lucidius  propalarem,  vim  charitatis  inpulsus,  emendandam 
suscepi:  non  quod  me  aliquid  quod  foret  inopinatum  referre,  vel  quod  racionabiliter 
insitum  erat  minuere  decrevissem,  set  pocius  quod  erat  ineptum  ac  sui  perfeccionis 
nil  intellectum  haberet,  Domino  opitulante,  lucidius  vel  in  melius  propalarem.  30 
Erat  enim  per  omnia,  prout  se  babet  auctoritas  litterarum,  tain  verbis  quam  sil- 
labis  omnis  eius  constructio  ad  intelligendum  confusa.  Unde  etiam  obnixe  effla- 
gito,  ut  eam  quicumque  manu  legendam  attigerit,  nullatenus  me  in  hoc  opusculo 
temerarium  deputet  ac  sine  preiudicio  aliquid  agendum  diiudicet.  Verum,  quia  in 
hoc  labore  sanctorum  virorum  imperiis  parere  non  distuli,  eam  quamquam  viciosee  35 
prolatam  susceperim,  Domino  largiente,  efficaciter,  prout  potui,  non  inpolitam 
reliqui.  Set,  ut  beatus  ait  Hieronimus  \  nil  profuit  emendare  vel  corrigere,  nisi  in 
conscribendo  aut  recitando,  quod  racionabiliter  insitum  est,  omnimodis  conservetur. 
Quod  enim  iam  a  superfluis  et  non  proficuisf  expolitum»  est  et,  Domino  annuantec, 
congrue  decoratum,  iterrumh  non  ex^pedit  in  id  ipsrum  re^solvi.  40 

EXPLICIT  PREFACIO  FELICITER. 

rraef.     1. 

Praef.     a)   Siranni  1,  corr.;   praefationem  om.  2a.b.  b)  ita  pro  iuxta  saepe  1.  c)  ita  1. 

d)  ita  fortasae  1.  e)   ita  Bollandiani ;    litterae   se   solae  certae  sunt  1.  f)   pro  pr.  m.  superscr.  1. 

g)   expolitum  corr.  expositum  1.         li)  haec  suppl.  Bollandiani;    scripfura  detrita  1.  45 

1)  Praef.  in  Esdram  et  Nehemiam   (Biblia  sacra  ed.  Heyse  et  TiscJiendorf  p.  XLVIIJ: 
Nihil  enim  proderit  emendasse  librum,    nisi   emendatio  librariorum  diligentia  conservetur. 


VITA  SIGIRAMNI  ABBATIS  LONGORETEN8I8.  607 

INCIPIT» 
rVITA  SANCTISSFMI  8IGIRANNI  'I/iEVITE  ATQUE  ABBATIS. 

(l)b.  Quoniam0  benignitas  cunctipotentis  Dei  largiflua  et  claritas  perpetua, 
qiii  deifico  nutu  suo  polum  ac  sidera,  arva  et  equora  in  anmero  <'t  pondere  ac 
6  mensura  constituit,  nihilhoininus  ea  ineffabiliter  perlustrat  et  ut  omnipotens 
replet,  veruuitanien  hominein,  quem  ad  suam  creavit  imaginem  ac  post  perditum 
iterum  per  dilectum  filium  suum  dominum  et  salvatorem  nostrum  pie  et  miseri- 
corditer  redemit,  longe  aliter  circumtegit  ac  refovet;  quin  immo  per  sanctum 
suum  Spiritum,   prout  cuique  noscitur  expediri'1,    sua    dona   diffundit,    celestemque 

10  ad  patriain,  unde  per  prevaricationem  protoplausti6  decidit,  ut  redeat,  cottidie  utf 
benignus  pater  invitat,  et  ideo  beata  et  inseparabilis  Trinitas  unaque  deifica  et 
inmensa  maiestas  inter  cetera  sua  carismata,  qua  invisibiliter  sanctis  suis  propinare 
consuevit,  beatissimum  per  omnia  Sigirannum8,  de  quo,  iuvante  Domino,  loqui 
aggredimur,  vas  sue  electionis  eumf  esse  constituens,  prout  benigne  disposuit,  per  cf.Act.  9,15. 

15  Spiritum  sanctum  sua  in  eum  dona  diffudit,    sicut   salvator   in  euangelio  testatur, 

quia  spiritus  ubi  vult  spirat   et   prout   vult   replet.     Quapropter   caute   ac  subtiliter  ioh.3,8. 
sanctorum  actus  vitamque  describere'1   debet   humana   fragiiitas,    quod1    in    eis    pie 
divina  disposuit  maiestas.    Attamen  licet  nequaquam  ab  umano  ore  pleniter  eorum 
merita  valeant  conprehendi  per  singula,  cum  sint  tantummodo  non  nobis,  set  soli 

20  Domino  cognita,  nullatenus  tamen  debent  silencio  contegi,  cum  prosintk  posteris 
immitanda  propalari. 

(2).    Athletaa   igitur  Christi  Sigirannus  solo  Biturico    nobili    ex    progenie   ortus,   v.  Leudeg;. 
;   '  fe  °  .   .  >  anct_  Ursino 

meritis  tamen  et  fide  suum  nobilitans  natale  ,  ad  premium  vitale  feliciter  noscitur       0.1. 

pervenisse.  Huius  quoque  propagator  natura  non  infimus,  carnalis  videlicet 
25  pater,  extitit  nomine  Siclaicus0,    eiusque   genitrix    bonis    omnibus  insistens'1  famu- 

latrix  predicto  viro  sortita  est   felici   ine   conubio.     Ex    his    ergo    duobus  rite  con- 

iunctis  bone  indolis  beatus  proles  processit  Sigirannus,    qui  etiam  a  primevae  etate  n>. 

a  parentibus  Turonis    civitate*    est   transvectus    et   in  scolis   traditus,    quatinus  litte- 

rarum  primordia s,  ut  solet  in  puericia,  Domino  favente,  perciperet  efficaciam. 
30  Dein    vero,    transacto    tempore,    Flaucado1   cuidam    potenti    viro    causa    nutriencli 

adiunctus,    Francorum  in   palacio1'   devenit,    ibique    ab   eodem,    ad  alciora  —  ut  se-  ib. 

culi  dignitas  se  habet  —  venerabiliter  provocatus,   pincerna  regis  in  puericia  est1 

deputatus  2. 

Cap.  1.     1.  2«.       Cap.  2.     1.  2a.  b. 

35  Cap.  1.     a)  praescr.  om.  2a  ■  a  c.  2.  incipit  2J.       b)  capita  ipse  distinxi,  nam  distinctiones  param 

aptae  codd.    minime   admittendae   erant.  c)    ita    1,   ubi   deinceps   nonnulla    legi  nequeunt;    Beuiguitas 

quidem  cunctip.  incipit  2a,   ex  quo  supplevi   ea   quae  in  1  evanuerunt.  d)  m.  al.  corr.  expedire  2«. 

e)  protoplasti  (=  auoti  add.,  sed  del.)  2a.        f)  om.  2«.        g)  Sigyrann.  2«  semper.        h)  pr.  m.  om.  2«. 
i)  m.  al.  corr.  quos  2«.         k)   possint  m.  al.  corr,  prosit  2a. 

40  Cap.  2.     a)  incipit  2b.         b)  m.  al.  corr.  natale  2a.         c)  Sigelaicus  2b.        d)  ita  2a.b  et  infra 

c.  7;  existens  1.       e)  pr.  m.  superscr.  1.       f)  civitatem  2a.b.       g)  primordii  2a.b.        h)  palatium  2«.  b. 
i)  deput.  est  2«.  b. 

1)  Flavadus  vel  Flaochadus  amicus  Sallustii  episcopi  Afjennensis  inter   optimates   et  prin- 

cipes  quam  maxime  salutabatur  a  Desiderio  ante  a.  630.    in  palatium   reverso    (MG.  Ep.  III, 

46  p.  193,!.     Denique   summam   maioris   domus  Buryundiae   dignitatem    nactus,    quo   fato    a.  04:2. 

ereptus  sit,  infra  c.  12.  legitur.  .2)  De  hoc  loco  v.  E.  Vacandard,    'Saint  Ouen  avant  son 

ipiscopat'  fRevue  des  questions  historigues'   1898,  LXIII,  p.  26/ 


G08  VITA  SIGIRAMNI  ABBATIS  LONGORKTENSIS. 

(3).  Eodem  namque  tempore  supradictus  genitor  eius  Siclaicusa  episcopus l 
Turonis  iam  dicte  urbis  est  sublimatus.  Quiqueb  coniunctus  in  amiciciac  cuidam 
potenti  viro,  Adroaldo'1  scilicet  nomine,  eiusquee  filiam  suo,  \\t  esset  uxor,  pre- 
fato  sponsavit  filio.  Cuius  mens,  beati  scilicet  Sigiranni,  patre  prorsus  nesciente, 
adf  alta  iugiterg  tendens  ad  Dominum,  a  seculi  actibus  nitebatur1'  eum  fore  quan-  5 
iac.4,4.  tocius  alienum,  illut  semper  pre  oculis  ponens,  quia  qui  voluerit1  amicns  esse  huius 
seculi,   inimicus   Dei   constituetur*.     Et    quia   nempe    prescitus    erat    et    preordinatus 

Rom.8, 30.  ad  vitam  iuxta1  apostolum,  qui  ait:  Quosm  presdvit  Deus,  hos  ei  vocavitm,  quosque 
vocavit,  hos  et  glorificcwit,  bic  beatus  ad  carnalem  concubitum  nullatenus  declinare 
neque  se  obligare  maluit,  quoniam  quidem  se  iam  Deo  devoverat  esse  servum.  10 
Namque,  ut  assolet  fieri  in  aula  regali,  ut  ex  nobili  prosapia  geniti  secundum 
seculi  dignitatem  diversis  fulciantur  lionoribus  variisque  circundantur"  bornatibus0, 
bic  per  omnia  beatissimus  animum  ad  astra  sublevans  oculosque  a  superfluis  ac1' 
secularibus  conprimens,  totis'1  ad  Dominum1'  intentus8  nisibus  iugiter  flagrabat1 
oculorum  obtutibus.  Si  quando  vero,  pro  regali  scilicet  bonorificentia,  ac  ne  15 
dispar  inter  sodales  esse  videretur,  vestium  se  decore  indueret  acu  cingulis  binc 
inde  ornaret v  et,  ut  ita  dicam,  acsi  comptus  in  oculis  se  intuentumw  incederet, 
intimo  tamen  cordis  affectu  bumillimum  retinens  spiritum,  suo  in  pectore  semper 
devotissime  beatificabat  Dominum,  immo  etiam,  ut  fertur,  sub  indumento  vestium 
preciosarum  crebro  ciliciumx  utens,  bumilitatem,  quam  ab  ineunte  pueriliy  etate  20 
semel  Domino  devotus  conceperat,  in  babitu  vili  etiam  deinceps,  Domino  favente, 
exercere  studebat.  Nimirum  omnez  ornatum,  quod  exterius  in  regis  presentia  uti 
solebat,  domum  ad  propriam  remeans,  a  se  protinus  abiciebat,  bumillimumque  ac 
despectum  alium  induens,  iam  quid  quandoque,  Domino  annuente,  acturus  esset 
nibilbominus  demonstrabat.  Denique  sponsam,  quam  pater,  si  Dominus  permi-  25 
sisset,  futuram  ei  providerat a  desponsandam,  ita  omnimodis  refutandam  vitan- 
damque  censebat,  ut  non  solum  se  buic  sponse  in  coniugio  sociari  noluissetb, 
verum  adeo  ab  huiuscemodi  sexuc  consorcio  se  elongari  decrevit,  ut  nullatenus 
secum  in  aliquo  misceri  permisisset11   conmercio.    Audierat  enim  non  surdus  auditor 

1. cor. 7,1.  apostolum    intonantem    ace    dicentem    sibi:    Bonum    est   mulierem   non  tangere,   illut  30 
ib.v.  27.  quoqiie,  quod  alibif  ait:    Solutus   es  ab  uxore?   noli  querere  uxorem.     Quods  isdem11 
vir   beatissimus    et    omni   laude   venerandus   iam    corde    sitibundo    exauriens,    quod 
audierat,    volvebat  seinper  intrinsecus  animo,    quod 2  postea  inplere1    cupiebat  toto 
nisu  devotus  in  Domino. 

Cap.  3.     1.  2a.  b.  35 

Cap.  3.     a)    Sielaicus  1;    Sigelaicus  2b.  b)    ibique  2a.b.  c)   amicicia   fortasse  pr.  m.   1. 

d)  Adoaldo  2b.       e)  que  om.  2«  (versu  exeunU).b.        f)  ita  1  (v.  p.  607,  31 :  ad  alciora,);  omnimodo  pro 
ad  alta  2a.  b.  g)  iungitur  2b.  h)  ita  2a ;    nititur  eum  fore  quantocyus  2b ;    desiderabat  se  facere 

(ita  legere  malo  quam  fieri,)  q.  1.         i)  a.  e.  v.  2b;    a.  e.  h.  s.  evanuerunt  1.  k)  constituitur  2b  cum 

Vulg.        1)  evanuit  1.        m)  quos  —  voc.  des.  1.         n)  circumdentur  2a.  b.        o)  hor(na  m.  al.  in  ras.)-  40 
tibus  1.  p)  om.  2a.b.  q)  ita  2a.b;    totus  1.  r)  Deum  2a.  b.  s)  oni.  2b.  t)  flaglabat  1. 

u)    ac  —  ornaret   m.    al.    superscr.    2a.  v)    orn  :  ret    1,   pr.    (?)    m.    corr.  w)   intuentium    2a.  b. 

x)    cilicio  2a.  b.  y)   puerilitate  pr.  m.    2a.  z)    omnem  o.,  quo  2a.  b.  a)    pvid.    corr.   pvid.  1. 

b)  ita  Mab. ;  voluisset  codd.       c)  sexu  m.  al.  corr.  sexus  2a  et  sic  2b.       d)  permisset,  ut  videtur,  1.       e)  acsi  1. 
f)  ibidem  m.  al.  corr.  idem  alibi  2a.         g)  Quot  1 ;  Haec  2«.  b.         h)  idem  semper  2b.         i)  explere  2a.  b.  45 

1)  Sigilaicus  inter  episcopos  Turonenses  locum  occupat  post  Aigiricum  (a.  616^  et  ante 
Medigisilum  (a.  627/,  unde  ei  annos  617 — 620.  calculo  parum  certo  attribuit  L.  Duchesne, 
'Les  anciens  catalogucs  episcopaux  de  la  province  de  Tours'  p.  28;  cf.  eiusdem  auctoris  'Fastes 
ipiscopaux  de  1'ancienne  Gaule'  II,  p.  305.  2)  Cf.  Sulp.  Sev.,  V.  Mart.  2,  4:  quod  postea 

devotus  inplevit.  50 


VITA  SIGIRAMNI  ABBATT8  LONGORETENSIS.  609 

(4).  Vere  eteniin  hic  beatus  per  omnia  Sigirannus,  licet  corporaliter  inter 
homines,  in  etate  scilicet  adhuc  iuvenili,  foret  constitutus,  Inter  athletas  tamen 
Dei  atque  christicolas  toto  desiderio  conversacionem  habere  videbatur,  omni  sci- 
licet  cuin  aviditate  pertractans  ei    hutique   explere   desiderans,   quod  apostolus  de 

5  se    suisque   similibus    ait:    Nostra   autem   conversacio   in   caelis   est.     Cumque   in  his  Phuipp.8,20. 
plerumque   aliisque   similibus   sanctia    meditacionibus    de  die  in  diem  roboratus  in 
Domino  viriliter  transsigeret  ac  die  noctuque  pervigil  in  sanctis  operibus  devotusquea 
exsisteret1',    pedetentim,    Dornino    annuente,    terreni    regis    palacium    deserens,   de- 
suescere  cepit,  quod  iam  olim  pro  nihilo  fastidioque0  computabat.    (Jnde  ei  a  Domino 

10  etiam  deinceps  nou  inmerito  est  collatum  et  -  ut  eius  in  posterum  sanctitasd 
demonstravit  —  per  omnia  est  attributum c ,  quatinus  poli  ad '  sidera,  aeterni  sci- 
licet  regis  palacium,  sine  cuiuspiam  inpedimento  ceu  pennig*ero  levique  gressu8" 
properare  quivisset,  illut  prorsus  Daviticum  corde  et  animo  indefesse  tripudiensh 
summoque  cum  gaudio  feliciter  in1  Doinino  decantans  ac  dicens:  Beatus  guem  /nk  i » . .; i , s. 

15  eleyisti,  Domine;  inhabitdbit  in  hatriis  tuis. 

(5).  Interim  veroa,  dum  hec  agerentur,  nutu  Dei  consilium  inhiit,  quatinus 
Turonicam  urbem  quantocius  adiret  illustrisqueb  confessoris  Martini  limina  pene- 
trasset  seque  inibi  totum  inc  Domiui  servicio  pro  aeterna  scilicet  beatitudine  man- 
cipasset.     Ventumque  est  ad  id,    ut  Christo  equidem  duce  per  vias  rectas  feliciter 

20  incedens  hic  beatus  de  quo  loquimur'1  Sigirannus  prefatam  ad  urbem  nihilhominus6 
adveniret  ecclesiamque  iam  dicti  antistitis *  Martini,  aput  Deuin  ut  illi  foret  in 
presidium,  adiens  inviseret.  Quin  etiam  septa  huius  sancti  templi  caute  ingrediens 
ac  devote  hincg'  inde  perlustrans,  eius  ad  sepulcrum  usque  devenit11,  ibique  diu- 
tissime  Domini  ac  deinde  beati  Martini  suffragia  postulans,  sic  demum  quod  dudum 

S6  exoptaverat  sui  capitis  comam,  ut  perpetim  Christi  in  sorte  clericus  permaneret, 
totondit.  Quod  audiens  pontifex  qui  tunc  huius '  preerat l  civitatis,  gratanter 
accepit,  quodque  eciam  hac  in  re  peractum  erat,  libenter  indulsit,  immo  etiam 
exin k  gremio  fidelium  clericorum  eum  collocare  decrevit  ac  deinceps,  dum  ad- 
viveret,  in  coetu  inibi  coabitantium l   unanimem  esse  delegavit. 

30  (6).    Cumque  hic  electus  Dei   infra  gregem  foret  admixtus  sanctisque  actibus 

iugiter  esset  intentus,  adeo  caritatis  gratia  cunctis  se  studebat  reddere  aptum,  ut 
omnibus  se  cernentibus  atque  colloquentibus  videretura  placere.  Namque  singulis 
quibusque  tam  senioribus  quam  etiam  quoequalibus  necne  subiectis  ita  fiebat  affa- 
bilis  et  congruus,  ut  perb  eius  mellifluam  nectareamque  eloquentiam  omnes  circum- 

35  quaque  illi  adherere  cuperent  eiusque  sanctis  vestigiis  imitari  vellent.    Dum  igitur 
taliter  sicque  Deo  devotus    existeret  et  superne  vite    patriam    totis    desideriis    ane- 
laret,  ab  omnibus  loci  illiusc    degentibus  unanimiter  archidiaconus  est  electus  adque  v. Leudeg. 
a    pontifice    ipsius    civitatis    omnibus    occlesiis    illius    diocesis    est    subrogatus.      Sed 

Capp.  4—6.     1.  2a.  b. 

40  Cap.  4.     a)  que  om.2a.        b)  exigeret  1,  corr.        c)  ita  2a.b;  que  o»i.  1.        d)  scititas  1;  m.  al. 

sujjerscr.  2a.  e)  atrib.  1.  f)  ac  1.  g)  egressu  pr.  m.  1.  h)  ita  1;  tripudians  2«.  i)  om.  2a.b; 
D.  om.  2b.         k)  superscr.  1. 

Cap.  5.     a)  domino  pr.  m.  2a.       b)  illustrique  1.        c)  versu  ineunte  iterat.  1.        d)  liquimur  1. 
e)  om.  2a.  b.         f)  antistis  2a.        g)  hin  1.        h)  pervenit  2a.  b.        i)  huic  p.  civitati  2«.  b.        k)  etiam 
46  exinde  in  graemio  2« ;    etiam  si  forte  vacat,  in  gr.  2b.         1)  inhabitantium  2b. 

Cap.  0.     a)  videtur  pr.  m.  2a.         b)  propter  2a.         c)  loco  illo  2«.  b. 

1)  Scilicet  unus  ex  successoribus  Sigilaici. 
SS.  R.  Meroving.    IV.  77 


610  VITA  SIGIRAMNI  ABBATIS  LONGORETENSIS. 

hisderna  athletha  Christi   perspicuus    ac    belligerator  precipuus,    quanto   forinsecus 
in  sublime  attolli1'   videbatur  ab  honrinibus,    eo    apud    se    humilia  sentiebat  intrin- 
Ecci.  3, 20.  secus   iuxta   illudc   preceptuni    sapientissimi  Salomonis:    Quanto  magnus  cs,   humilia 
te  in  omnibus  ct  coram  Dco  invenies  (jratiam. 

(7).    Sic  denique,    cunctipotentea    Domino    suffraganteb   eidem    almifico,    vide-  5 
v. Leudeg.  licetc    Sigiranno    in    hoc    culmine    instituto,    peractum    est,    ut(1    quicquid    contra 

c.  5. 

priorum0  principum  decreta,  quorum  quondam  laudabilis  extiterat  vita, 
ineptum  adque  contrarium  repperiris  potuit,  adh  pristinum  prudentissime  statum 
revocare  curavit1-1.  Nam  elemosinask  de  rebus  proj)riis  pauperibus  omnibus, 
viduis  scilicet  et  orfanis,  miseris  ac  destitutis  ita  strenue  largiterque  disti*ibuit,  ut  10 
poene  in  prediis,  qui1  ei  ex  posteritate  parentum  successerant,  quid  vel  parumper 
residuum  esset.  Dum  hec  igitur  ab  eodem  sancto  iugiter  agerentur,  Deoque  pla- 
cita  eius  opera  fierent,  antiquus  hostis,  qui  bonism  semper  ac  sanctis  insistens", 
ut°  destruat,  adque  molitur,  ut  feriat,  immisit  in  cordep  cuiusdam  perfidi  nomine 
Stefaniq,  qui  tunc  forer  videbatur  rector  prefate  civitatis,  sub  dicione  videlicet  15 
fisci,  calliditate  superatus,  quatinus  sub  custodia  eum  publica  vinctum  manciparet. 
Sed  quas  de  re  hoc  faceret,  nil  aliud  quid  inveniri  quiverat,  nisi  quia  hic  beatus 
piis  sanctisque  operibus  insistebat:  quod  esset  amens,  aliis  mentionibust-2  affirmabat. 
Set  isdem  vere  Dei  cultor  Sigirannus  quia  non  amentia  esset  infectus,  set  sancti- 
tate  et  merito  bonorum  actuum  apud  Deuin"  foret  venerandus,  confestim,  Christo  20 
opitulante,  omnibus  est  patefactum,  exv  eius  scilicet  magnifica  gesta  acw  per 
eundem  patrata.  Nainque  infelix  predictus  ac  crudelis  tyrannus,  qui  Dei  electum 
frustra  conatus  est  constringere  loris  validisquex  mancipare  conpedibus,  ipse,  ut 
fertur,  amens  effectus  et  a  quodam  spiculatore,  in  sua  scilicet  amentia,  superatus, 
vitam  amisit  miserrimus ,  gladio  interemptus :  non  quod y  hic  pius  ac  pater  25 
C^-R°'n-  eximius2  malum  pro  malo  huic  reddere  vellet,  qui  in  se  peccantibus  non  vicem 
redderea,  sed  indulgenciam  paterno  amore  noverat  exhibere;  sed  actumb  tantum,  Do- 
mino  permittente,  —  ut  reor  —  creditur  fore,  qui  sua  miracula  in  sanctis  suis 
nonnumquam  infidis  etiam,  ut  credant,  misericorditer  vult  demonstrare. 

(8).    Quapropter   hic  Deo    devotissimus    ac    vigil   ingenio  Christi   levita  necne  30 
confessor  Sigirannus  Domini  precepta  deinceps  providusa  adimplensb,  magis  magisque  . 
in  sanctis  se  exercere    studuit  actibus,    quin  eciam  mundi  caduca  pro  nihilo  depu- 
tansc,  patrimonia   sua  et  omnia  que  habere  poterat  egenis  ac  pauperibus  erogans, 
solum  Deum  promereri   satagebat    attentius.     Audierat    enim  non  segnisd  provisor 

Capp.  6—8.     1.  2a.b.  35 

Cap.  6.     a)  iisdem  m.  al.  corr.  isdem  2«.         b)  atolli  1 ;  extolli  2b.         c)  illius  2a. 
Cap.  7.     a)   omnipotenti  2«.  b.  b)    et  add.  1 ;    suff.    eodem  2a.  b.  c)    scilicet  2a  pr.  m. ; 

om.  2b.        d)  m.  al.  superscr.  2«.        e)  priorum  pricipum  1 ;  piorum  p.  (m.  al.  corr.  priorum  p.  2a)  2a.  b. 

f)  m.  al.  superscr.  2a.         g)  non  add.  1.        h)  om.  2a.        i)  st.  pr.  (prudenter  2a)  est  revocatum  2«.  b. 

k)  elemonisinas,  ni  m.  al.  del.,  1.         1)  ita  \.  2a.        m)  bona  m.  al.  corr.  bonis  1.        n)  insistit  (m.  al.  40 

corr.    insistens,    sed   insistit  restitut.)  2a.  0)  adque  ut  d.  m.  1.         p)  cor  2a.  b.  q)  Sthephani  2«. 

r)  deest  2a.  b.  s)  ita  2a.b;    quia  1.  t)    mentiendo  2a.b.  u)    Dominum  2a.b.  v)  per  2a.b. 

w)  divinitus  pro  ac  p.  e.  2«.  b.  x)  velidisque  pr.  m.  1.  y)  id  add.,  sed  del.  2«.  z)  eximilis  1. 

a)  vellet  qui  in  se  p.  non  v.  r.  iterata,   sed  m.  al.  del.  1.  b)  ita  2«.  b;    acti  tantum  1. 

Cap.  8.     a)  ita  2b\    provid  1;    providens  2«.         b)  adimplevit  2a.b.         c)  deputavit  pr.  m.  2a.  45 
d)  segnes  1 ;    insignis  pro  non  s.  2b. 

1)   Hacc  verba  ad  Leudegarium  maioris  domus   muncre    functum   apud  Ursinum  spectant. 
2)  I.  q.  mendacium;    cf.  Ducange  h.  v. 


VITA  SIGIRAMNI  ABBATI8  L0NG0RETEN8IS.  611 

nec   impiger   operator   euangelium'1   intonantem    ipsnmque  Doiiiiiium  dicentem:    Si  M*tth.i9,tu 
ris  perfectus  esse,    vende   omnia   que  habes  <■/  </<<  pauperibus,    et   h<il><l>is  thesauru/m  in 
caelo,  et  veni  sequere  me,  illud  quoque,  quod  alibi  ait:   Nisi  quis  renunciaverit  omnibus  Lue.u,88. 
que  possidet,  non  potcst  meus  esse   discipulus.     Ergo   hicb    electus   Dei  famulus   his 
5  sanctia  monitis  sagaciter  obedire  contendens,  Dei  largiente  clementia,  agere  nulla- 
tenus  distulit,    quod    nionendo    non   srgniter  nudivit.    iinmo   etiam    ita  semet  ipsum 
ex  omnibus  nudare  vel  expoliare  studuit,  ut  Christum,  qui  nihilhominus0  de  semet 
ipso    ait:    Filius    hominis    non    hdbet,    ubi    capud   reclinet,    per   omnia    nudusd    sequi  Matth. 8, 20. 
posset0,  quin  potius  cum   illo  qui  pro  nobis1    onmibus  patibulum    crucis    sustinuit, 
10  cum  ipso  crucifigeretur  crucemque  post  ipsum  deferret  abnegare*  se  ipsum.    Erat 
enim  isdem  almificus  atque  egregius  Christi  confessor  in  sanctis  actibus  valde  am- 
mirabilis    et   in    sancta   conversatione    oinni  precipuus.     Nam   illis  in  locis,    quibus 
ipse  natus  aut  conversatus  fuerat,  vix  aut  nullatenus  repperiri  poterat  similis,  vel 
qui  eiusdem  imitare'1  quivisset  exemplis. 

15  (9).    Accidit  autem  illo  ina  tempore,  ut  quidam  episcopus  ex  partibus  Ybernieb 

adiret  istis  in  partibus,  Falvius0-1  scilicet  nomine,  qui  sanctitatis  gratia  prepotens 
atque  fultus  sanctisque  actibus  ad  plenum  erat  expertus,  cuius  etiam  vita  hinc 
inde  ac  longe  lateque  procul  redolens  propalata  est  in  audientium  auribus.  Quod 
etiam  hic  beatus  audiens  Sigirannus,    studuit    se   illi(l  viro  coniungere  et  corde  et 

20  operee  omni  cum  amore  illius  sanctis  actibus  adherere.  A  quo  equidemf  in  reli- 
gione  acs  sanctitatis  vite  quani  olim  conceperat  viriliter  est  roboratus,  maxime 
quia  plerique  ei  erant  contrarii,  eo  quod  priscorum  patrum  normam  tenens, 
cum  sanctitate  et  iusticia  vitam  suam  peragere  satagebat. 

(10).     Denique    predictusa    Falvius    Eomeb    tunc    tempore c    directus,    beatus 

25  necne    Sigirannus    eius    est   vestigia   insecutus;    quodque   in    circuitu   huc   illucque 

audientes,  nonnulli    eorum    sunt  exempla  secuti,    cupientes    ab    eis  sancta  doctrina 

omniinodis  imbui.     Quique  predicti  etiani  illustrid   viri   viam   quam   ceperant  pera- 

grantes  sanctorumque0   loca  hac  illacquef   perlustrantes,    tandem  Romam  adierunt 

in  sancta  conversatione  sodales.     Instabat  namque   tunc    tempore^  botrionum   col- 

80  lectio,  id  est  vindemie  sectionis  ad  prelum'1  usque  deducentis.     Cum  vero  tantisper 

inibi   unanimes    deinorassent1 ,    vidissetque    iam    sepe    dictus  almificus  Sigiranmusk 

incolas   loci  illius    inmensis    laboribus    desudare,    maximeque    pro1    huius   temporis 

vindemie  quod  solet  accidere  non   minime  fatigare111,    relictis   paulisper,    prout"    se 

tempus    dictabat,    in    contubernio    fratribus,    quibus    erat    in    sodalitate    devinctus, 

35  cuicumque    pauperum    vel    indigentium   necessitudinem  fore  vidisset,    suis°   scilicet 

honus  imponens  humeris,    afferebat    subsidium  cunctis.     Dicebat   enim  iste  beatus, 

Capp.  8—10.     1.  2«.  b. 

Cap.  8.     a)  euaglium  1.         b)  om.  2a;    el.  hic  2b.  c)  deest  2a.b.         d)  m.  al.  superscr.  2a. 

e)  ita  1;    potuisset  2«.  b.         f)  deest  1.         g)  abnegando  2a.b.         h)  ita  1;    imitari  2a.b. 

40  Cap.  9.     a)  in  pr.  m.  superscr.  I5    om.  2/>.  b)  Hiberniae  2a.b.  c)  Salvius,    ut  infra  2a ; 

Falvium  2b.         d)  illo  1,  corr.         e)  corpore  1.         f)  equidam  1.         g)  ita  1;    om.  2a.  b. 

Cap.  10.     a)  deest  2a.b.  b)  Romam  2a.h.  c)  temporis  2a.h.  d)  ita  1  et  pr.  m.  2a\ 

illustris  2b]    »1.  al.    corr.   illustres  2«.  e)    que  <»».    2a.b.  f)    illamque  1.  g)    temporis  2a.b. 

h)  populum  pr.  m.  2a.       i)  demonstrassent  m.  al.  corr.  demorati  essent  2«  et  sic  2b.       k)  Sigirannus  2b. 

45  1)  in  hoc  tempore  vindemiarum  solet  2a  (pr.  m.).  b.  m)  fatigari  2a.  b.  n)  se  prout  2«  (pr.  m.) ; 

se  om.  26.         o)  sui  1. 

1)  De  Falvio  episcopo  Hibernico  v.  supra  p.  604. 

77* 


612  VITA  SIGIRAMNI  ABBATIS  LONGORETENSIS. 

se  nullatenus  aliter  necessarium  velle  percipere  victum,  nisi  quem  proprio  acqui- 
sisset  labore  manuum,  illud  videlicet  adimplere  gestiens  carmen  Daviticum : 
Ps.  127,2.  Laborcs,  inquid,  manuum  tuarum  manducabis ;  beatus  es  et  bene  tibi  erit.  Taliter 
quoque  hic  beatissimusa  loci  illius  hominibus  largifluam  caritatem  atque  miseri- 
cordiam  exibens,  itab  ab  omnibus  illis e  incolis,  Domino  favente,  gratiam  est  5 
adeptus,  ut  secundum  apostoli1  dictum  fieret'1  expectaculum  angelis  cunctisque 
se  cernentibus  vel  intuentium  oculis.  Dum  tamen  ita  perageret,  in  sodalitatee 
qua  se  innexeratf  omni  cum  humilitate  revertens,  unanimem  ses  sociare  curabat. 
Sanctorum  siquidem  se  inculcare  cupiens  normam  apostolorumqueh  salutiferam 
Hebr.  13, 1.  unaniinitatem,  illud  scilicet  iugiter  reducens  ad  memoriam:  Caritas  fraternitatis  10 
Marc.9,49.  maneat  in  vobis,  et  pacem  habctc  inter  vos,  ita  deinde  hic  Dei  cultor  divinitus  inspi- 
ratus  tantam  a  Domino  promeruit  gratiam,  ut  quicumque  eius  colloquium  me- 
ruerunt  petere,  ut  ita  dicam,  ex  diversis  acsi  floribus  adornati,  sanctorum  videlicet 
actuum  relatione  ab  eo  rite1  instructi,  ovantes  ad  sesek  redierunt  inbuti.  Non- 
nulli  equidem  e1  propinquis  regionibus  oppidisque  adque  castellis  eius  mellifluam  15 
et  usquequaque  predicationem  audientes  magnificam,  secularia  et  caduca,  quod 
libenter  incolebant,  conversi  ad  Dominum  funditus  reliquerunt,  et  qui  antea  aridi 
et  sine  fructu  bonorum  operum  a  Deo  alienati"1  in  seculo  degebant",  Domino 
largiente,  per  eundem  ad  fructum  iusticie  quantocius  reversi,  moribus  et  vita  Do- 
minum  acclamabant0.  Namque  sanctorum  acta  librosque  divinosp  pro  iugi  assi-  20 
duitate  legendi  secum  usque  detulit  adiens  Romam,  quatinus  sanctarum'1  scrip- 
turarum  imbutus  scientia,  seque  et  alios  confirmare  quivisset  in  sancta  religione 
atque  doctrina. 

(11).  Interea  vero  cum  taliter  in  sancto  ac  spiritali  negotio  insisteret,  Flaucadus, 
cuius  superius  mentionem  fecimus2,  ut  fieri  solet,  homo  predives  Francoruma  in  25 
palatio  florebat  pre  omnibus.  Data  vero  sibi  occasione,  ut  fertur,  pro  quibusdamb 
causis  dirimendis  beatus  Sigiramnus  a  Eoma  progrediens,  iterum  adc  predicti 
Flaucadid  amiciciam  repedavit,  sive,  ut  opinor,  quia  ab  eodem  regise  in  palatio 
pridem  fuerat  collocatus,  seuf  per  cognationem  sororis,  cum  qua  fuerat  quibusdam 
spaciis  temporum  puerulus  enutritus.  Cum  quo  etiam  diucius  moras  innectens  30 
suisque  mellifluis  affaminibus  se  illi  conglutinanss,  in  eius  amore  non  mediocriter'1 
est  inlapsus.  Quique  eius1  amore  nimirum  coniuncti,  in  sancta  ac  spiritali  medi- 
tacione  tractare  ceperunt,  qualiter  pro  Dei  amore  locum  instituerent,  ubi  sub 
norma  ac  sancta  religione,  Domino  opitulante,  monachicamk  vitam  sanctitatis1 
transigere  quivissent.    Tunc  quidem  locum  conpendiosum,  utm  illis  visus11  est,  qui  35 

Capp.  10.  11.     1.  2a.b. 

Cap.  10.     a)  beatissimus  versn  ex.  ante  hic  in  mg.  suppl.,  post  hic  ras.  manibus  1.        b)  tamtam 
m.  al.  corr.  tantam  2«  et  sic  2b.  c)   m.  al.  superscr.  2a ;    om.  2b.  d)   ita   2«.  b ;    fuerit  1 ;    facti 

sumus  VuJg.       e)  soliditate  1.       f)  m.  al.  corr.  iunxerat  2a  et  sic  2b:  infra  c.  11.  innectens.       g)  una- 
nimen,    om.   se    1.  h)    que   m.   pr.    om.    2a.  i)   reite  pr.    m.    2a.  k)   se   2a.  b.  1)    et  1.  40 

m)  alienatum  s.  1,  corr.         n)  dilegebant  pr.  m.  2« ;    diligebant  2b.  o)  acclamabat  pr.  m.  2a ;    vita 

fructum  iustitiae  accumulabant  2b.         p)   divino  1.         q)   sanctorum  1,  pr.  m.  corr. 

Cap.  11.     a)  Frangorum  pr.  m.  1.  b)  quibusquam  1.  c)  a  1.  2«  (pr.  m.).  d)  Flau- 

caudi  1.        e)  in  regis  2a.  b.        f)  semper  cogitationem  foris  (ferens  m.  al.  superscr.,  'ferens  ou  fovens' 
in  mg.)  2«;  seu  per  —  enutritus  om.  2b.       g)  cogglutinans  1.       h)  medioceter?  pr.  m.  1.       i)  eius  am.  46 
des.  2a.  b.  k)   monachi   2a.  b.  1)   praesentem  2a.  b.  m)   utilis  pr.  m.   1.  n)   visum  2a.  b. 

1)  Pauli  ep.  I.  ad  Corinthios  4,   9.  2)  Snpra  c.  2. 


VITA  SIGIRAMNI  ABBATIS   L0NG0RETEN8IS.  613 

Millebeccus'1- *  dicitur,  intra  saltus  Brioniae  elegerunt,  ibique  ad  <>|>us  predictum, 
prout  posse  fuit,  quautocius  aedificare  coepernnt.  Etenim  licet  per  tempua  exi- 
guuui,  ut  fieri  assolet  primitus,  parvulam  tameu  construzit  cellulam  in  eodem  loco 
ad  hoc  opus  prefatuui.  Iu  qua  aliquantisper  temporis  sub  Bancto  ordine  cum 
5  paucis  fratribus  est  conversatus  et  iu  sancta  religione,  Deo  cooperante,  non  mi 
nime  est  solidatus. 

(12).  Dumque  iuibi  diebus  ac  uoctibus  pervigil  iste  sanctus  in  Dei  laudibus 
Deo  prolixius  vacaret,  nutu  Dei  accidente,  alium  connnodum  iterum  repperit 
locum   in   ipsius   predicti  Flaucadi    prediuma,    cuius    Longorectus1'  • '-'  noscitur   esse 

10  vocabulum.  Nain  idem  locus  in  iain  dicto  saltu  Brioniae  noscitur  situs,  habens  e 
regione  fluviuni  decurrentem  Clasie0  vocitatum.  Etenim  quia  amoenum  valde 
locum  ad  Deum  incolendum  retinere  dinoscitur,  et  est  quidem ''  affabilis  ad  abi- 
tandum  et  habilis  ad  piscandum,  ideoque  isdem  beatus  illic  frequentiam6  habere 
videbatur.      Et   quia    idem    Flaucadus   in    loco    eodem,    videlicet    super    iam    dicto 

15  fluvio,  propinquam  habebat  domum,  per  ipsius  voluntatem  beatus  Sigirannus,  aud 
procul  a  domo  figens  tentorium,  parvulum  ex  lignis  tunc1  illis  in  diebus,  ut  fieri 
solet  in  primordio,  iustag  condidit  habitaculum.  Verum  iam  sepe  dictus  Flaucadus'1, 
cuius  erat  ipsa  domus,  cum  secularibus  diviciis  esset  redimitus  et  in  carnali  vo- 
luptate  per  oninia  deditus  necne  in  regis   palatio    sublimatus 3,    adversus   quendam 

20  virum  christianissimum  suumque  primum  alumnum1  nomine  Willibaldumk,  elatus 
videlicet  fastu  superbie,  eundem  neci  ut  traderet,  cepit  insistere.  Quo  etiam 
tandem  devicto  regisque  consultu  superato  ac  mortuo,  dum  nialignum  utique 
votum  suum  incunctanter  peregit,  semet  ipsum  interius  exteriusque  morti1  ad- 
dixit.      Et    quia    ei    malum    pro    bonis   reddere    maluit,    cuim    nimirum    oportuerat  ei7pJ»v" 

25  reddere  bona  pro  bonis,  undecimo  post  die  transacto  exiciale  funus  merito11  est 
adeptus. 

(13).  Interea  vero  dum  ita  se  agerentur,  nullatenus  aa  nobis  est  reticendum, 
quod    huic    de    quo    loquimur    beato    Sigiranno    a    Domino    est    collatum.     Quidam 

Capp.  11—13.     1.  2a.  b. 

30  Cap.  11.     a)  Millepecus  2«.  b. 

Cap.  12.     a)   locum  pr.  m.  1;    praedio  2b.  b)  Languoretus  2«;    Longoretus  2b.  c)  Cla- 

siam  2b.  d)  quidam  1.  e)  frequentium  pr.  m.  1.  f)  deest  2a.  b.  g)  ita  1.  h)  saepe  Flauc. 
dictus,  cuius  2«;    iam    sepe   dictus  oin.  2b.  i)    alunnum  1;    alumpnum  2«.  k)    Willebaldum  2b. 

1)  mortis  pr.  m.  2a.         m)  qui  pr.  m.  2a.         n)  om.  2«. 

35  Cap.  13.     a)    a   nobis  m.  al.  superscr.  2a. 

1)  Meobecque  (dep.  Indre)  monasterium  in  regione  silvestri  palustrique  situm,  quae  hodie 
Brenne  appellatur.  2)  Saint-Cyran  vel  Saint-Cijrau-en-Brenne  (dep.  Indre)  ab  ipso  condi- 

tore  nomen  assumpsit  Longoretus  (Gatt.'Longuaret'}'Lonrey')  monasterium}  cuius  reliquiae  adhuc 
supersunt;   situs   autem   esf  locus   ad   ripam    sinistram   rivi,   qui    'la    Claise'    hodie    appellatur. 

40  3)  Flaochadus  tjenere  Francus  maior  domus  Burgundiae  a  pontificibus  ducibusque  a.  642.  electus 
et  per  Nanthildem  reginam  confirmatus  est,  quae  neptem  suam  Ragnobertam  nomine  <i  despon- 
debat  (Fred.  IV,  89).  AemulaMone  commotus  Willelwlo  palricio  viro  ditissimo  atque  superbo, 
qui  rem  familiarem  plurimorum  fraudulenter  abstulerat,  necem  eodem  anno  parabat,  sed  et  ipse 
undecimo  die  post  interitum  illius  expiravit ;    cf.  Fredeg.  IV,   90.     De  WUlebadi  moribus  longe 

45  aliter  atque  Fredegarius  Eligii  biographus  II,  28,  iudicavit,  'christianissimum  virum'  eum 
existiniaus,  atque  eadem  verba  in  hac  Sigiramni  vita  leguntur}  in  qua  patricius  Burgundiae 
primus  Flaochadi  alumnus  appellatur,  nescio  quo  pacto. 


614  VITA  SIGIRAMNI  ABBATIS  LONGORETENSIS. 

etenim  vir  Magnobodus,  concivisa  videlicet  Pictavensis1',  nuper,  prout  quiverat, 
huic  sanctissimo  viro  in  amiciciamc  se(l  devincxerat,  qui  eciam  cum  prepotens 
esset  et  in  facultatibus  predives,  oleum  in  vasculo  quo  solet  recondi  beato  Sigi- 
ramno  libras  mille,  ut  ferture,  imposito  plaustro,  pro  munere  direxit.  Cumque 
illius  legatarii,  qui  illud  ad  hominem  Dei  usque  deduxerant,  in  iam  dicto  pusiolo '  5 
loco,  quod  sibi  velud  tuguriuni"  ex  lignis  contextum,  ut  supra  meminimus,  nuper 
construxerat  ad  degendum1',  deponere  vellent,  isdem  beatus  divinitus  inspiratus 
proibuit  illis,  dicens :  'Deo  bonorum  omnium  largitori  gratias  referimus,  fratres, 
deinde  amico  benivolo,  qui  nobis  causa  dilectionis  hoc  munus  contulit,  sed  nunc 
hoc  in  loco1  nullatenus  deponi  poterit,  namk  expectate  paulisper,  quia  non  post  10 
multum  dabit  Dominus  locum,  ubi  vobis  aderit1  oportunum  deponi'.  Tercio  igitur 
642.  post  die  Flaucadus  mortuus  nunciatur111,  quod  hoc  idem  nihilhominus  hic  homo 
Dei  per  Spiritum  sanctum  previderat  afflatus.  Cognito  itaque  ab  omnibus,  quod, 
ut  vir  Dei  in  spiritu  previderat,  locus  ei  a  Domino  aliubi n  fuerat  preparatus, 
illuc  occius  advententes0,  deposuerunt  olei  doleum,  sicuti1'  a  viro  Dei  illis  fuerat  15 
pronunciatum1' ;  illo  nempe  in  loco  qui  Longoretus  dicitur,  eius  ineserat  animus, 
eoq  quod  aptus  atque  conveniens  illi  fore  videretur  ad  monachorum  caterva  degen- 
cium'1.  Nam  eodem  in  loco  adiens,  ibique,  favente  Domino,  ipsique  Flaucado  sci- 
licet1'  innuente  et  propinquorums  eius,  deinceps  sub  sancta  regula  a  beato  edita1 
Benedicto  degens,  congruum  inibi11  monachorum  construxitv  edificium,  quod  idem  20 
monasterium  per  pluraw  annorum  curricula  strenue  regens,  illucx  magnisy  opibus 
ditavit,  plurimosque  ex  circumquaque  ad  Dei  cultum  advocans,  sub  sanctorum 
patrum  instituta7'   vitam  illis  transigerea   monuit. 

(14).     Set  ista  prelibantes,  illud  quoque  nequaquam  putavi    silendum,    quod    illis  in 
diebus   per  hunc  virum  almiflcum  cunctipotens  Dominus  mirificum  patratus  est  miraculum.  25 
Quadam    itaque    die    cum   per  aliquod    negocium    dirimendum  iterum  ad   supradicta*   cel- 
lula  advenisset,  vocabulo   videlicetb    Millebeccurn  c ,    quidain    advenientes    latrunculi    equos 
quos    ipse    vel    sui    insederant    furtirn'1,    ut    venerant,    eos    noctu  abstulerunt.      Tota  ergo 
nocte  illa  circumquaque  per  iterb    devium  cum  illis  divertentes,    putabant    se   recto    calle 
longius    ire.     Facto    quideme    mane    diluculo    ac    diei  aurora    coruscante,    prefati    latrones  30 
cum  equis  quosf  insederant  ad  ipsius  cellule  ianuam,   unde  sibi  eos  nequiter  adsciverant, 
licet  illis8'  nolentes,    reperti  sunt  sospites.      Quo  itaque  cognito  furesh   equisque   extimplo 
relictis,  fuga  inmani  perrexere  latrunculib;   equi  vero,  Domino  annuente,   meritisque  ipsius 
almifici1    Sigiranni  iure  proprio  recepti  sunt  ink   ipsius  dominio.     Quanto  putamus  amore 
Dei  hunc  sanctissimum  Sigiramnum  dignum  existere    in  celo,    cui    tot    benefitia    contulit,  35 
dum1    adhuc    presens    esset    in    terra,    divina  clementia?      Unde111    etiamnunc    et    semper 

Capp.  13.  14.     1.  2a  (ad  l.  i).  b. 

Cap.  13.     a)   conscius,    adnotante  Labbeo:    legendum  arbitror  'consul'  2b.  b)   Pictaviensis  2a. 

c)  amicitia  2«.  b.         d)  sede  vixerat  (pr.  m.  corr.  iuncxerat,)  1 .  e)  festur  1,  corr. ;    post  f.  duo  folia 
des.  2a.           f)  pusillo  2b.           g)  tuguriolum  2b.          h)  de  |  degendum  1.  i)  illo  2b.  k)  sed  2b.  40 
1)   erit  2b.         m)   narratur,    q.  (om.  h.  i.  n.)   hic   vir  per  2b.         n)  f.  alibi  2b.         o)  ita  1.         p)  sicuti 

—  pronunc.  om.  2b.         q)  eo  —   degencium  om.  2b.         r)  om.  2b.  s)  propinquis  2b.         t)  B.  e.  2b. 

u)  ibi  2b.         v)  construit  2b.  w)  plurima  2b.  x)  illud  2b.         y)  magis  operibus  2b.         z)  insti- 

tuto  2b.         a)  trans'sigere  1. 

Cap.  14.     a)  ad  suam  dictam  cellulam  devenisset  2b.         b)  om.  2b.         c)  ita  2b;  Milebeccum  1.  45 

d)  furtive  ut  venerunt  2b.  e)  quida  corr.  quida;  1 ;  autem  2b.  f)  quibus  2b.  g)  illi  2b. 
h)  fure(s  m.  al.  add.)  e  :  quisque  ext.,  ras.  ut  videtur  x,  1 ;  fures  equitesque  ext.  equis  rel.  2b.  i)  ita 
recte  2b;  almi  1.  k)  in  i.  d.  om.  2b.  1)  dum  a.  pr.  e.  oin.  2b.  m)  Unde  —  memoriam  eorum 
om.  2b. 


VITA  SIGIRAMXI   ABBATIS  LONGORETENSIS.  615 

beatificantes  laudes   referamus  almipotenti   bonoruna   omninm   Domino  largitori,  qui   hic  et 
in  evum  sanctos  suos  propitiue  glorificat,    el    qni    iniqnitatem    meditantur   in   cnbili    buo,  ef.  pi.  ss, b. 
adest,  nisi  eonvertantur,    ut  auferat  de  terra   memoriam    eorum.     Quapropter  prefati  ma-  ''■'•.; 
ligni  et  perfldi,  qui  contra  hunc  viruiu   iniqua*  agere  decreverunt,  in  malo  buo  celeriter'1 
5  1'rustrati,    eorum  iniquitas  mcutita  est  sibi.     Xam,   pcracto  negotio,    propter  quod  ad    pre-  cf.  p«.86,  is. 
fatum  advenerat0  locum,  scilicet  Millebeccum  ,   progrediens  inde,   uti  ad  cenobium   itidem 
repedaret,  die  iame   advesperasccutc  ad '    quandam8   devenit  villam. 

(15).     Set  quod  ibi  per  eundem   idcmtidcm   patratum   sit,  miraculum,  opere  precium 

puto,  ut  flat  omnibus  in  propatulo.    Magnificus  ergo  vir  iste  Sigiramnus  hac  predicta  in 

io  villa    nocte    iani    vicina   adveniens,    cum*    congruo    ctiam    in    loco    cum    fratribus    secum 

comitantibus  resedisset  ac  more  solito  in  lege   Domini  adtentius   meditaretb,    qualiter   ce-  of.p§.  1,2. 

licas  ad  sedes,  Domino  iuvante,  pervenire  quivisset,  caudcla  in  manuc  tenentis  pueri, 
casud  accidente,  extincta  est  in  illorum  medio  consistentium6.  Tum  puer  cum  rubore  et ' 
acsi  a  patre  ignominiosus  abscedere    quantocius    cupiens,    ut    lumen    cicius    reaccenderet, 

15  quod  pcr  suam  oxtiucxorat  neglegentiam,  ut  pater,  sicut  erat  clementissimus,  beatus  ait 
illi  Sigiramnus :  lNoli,  flli  mi,  in  eundo  diucius  latigari,  namque8  nobiscum  lumen  adest 
divinum,  quo'1  illustrari  poterimus,  si  pius  permiserit  Dominus'.  Mox  ergo,  hab  eo  in- 
presso  iu  candela  crucis  signaculo,  confestim  illis  eelitus  lumen  est  restitutum,  quod 
casu  fuerat  extinctum.    Nempe   isdem  pater  egregius  ab  illo  qui  ait:   Ego  sum  lux  mundi,  ioii.s,  12. 

jo  intrinsecus  veraciter  inlustratus,  ab  ipso  nihilhominus  lumen  percipere  meruit,  quo  se 
illustraret  et  alios.  Hunc  ergo1  almificum  omni  cum  devotione  veneremur,  hunc 
per  omnia  iugi  assiduitate  cum  laudibus  recolamus.  Hic  itaque  vere  beatus  rite  ab 
omnibus  est  venerandus,  quia  illorum  christicolarum  compar  effectus,  quos  actio  felix  vexit 
in  astris,  tanta  ac  talia  promereri  divinitus  meruit,   licet  adhuc  carnigerum  corpus  gestaret 

25  ink  arvis.  His  ergo  transactis,  iter  quod  ad  coenobium  ceperat  tantumdem  peregit. 
At  vero  monasterium  adiens,  in  servicio  Dei,  quo  se  ardenti  iam  animo  devoverat,  omni 
cum  studio  ac1  sedulus  peragebat.  Nempe  sanctorum  patrum  monita  perlegens  eorumque 
iussa  florigera  iugiter  carpens,  seque  et  sibi  subiectos  vitale"1  commercium  sagax  pro- 
pinare  studebat". 

30  (16)-     Contigit  autem  illis  in  diebus  pro  quadam  utilitate  eum  procul  a  monasterio 

procedere  et,  ut  moxa  est  perfectis  viris  semper  diligere,  quendam  fratrem  per  omnia 
sanctitate  pollentem  nomine  Probacium  secum  habere  in  comitatu.  Cum  ergo  recto 
calle  iter  peragerent,  accidit,  ut  quendam  iudicem  cum  latrone  pariter  invenirent  in  via, 
qui  pro  suis  facinoribus  loris  astrictus  erat   ac    digne    morti    adiudicatus.      Quod  etiam  a 

35  longe  beatus  cernens  Sigiraunus,  unum  ex  suis  misit  puerulum  concite  ad  sciscitandum, 
ut  que  esset  hec  turba,  que  eum  precederet,  ei  quantocius  intimasset'1.  Cui  prorsus 
iudex  innotuit,  quod  latronem  ducerent  pro  suis  faciuoribus  vinculatum,  non  post  multum 
in  mortis  aequuleo,  prout  erat  condignus,  utique  suspendendum.  Hec  itaque  puero 
renunciante,  vir  quoque  Dei  itidem  ad  eos  misit,  paululum  rogitans,  ut  subsisterent,   donec 

40  cum  eisdem  ipse  fandi  haberet  copiam;   concitusque  ad  eos  properans,   sciscitavit  ab  illis,  cf.verg.Aen. 
que  culpa  esset  huius  latronis.     Cuius   etiam  culpam  narrantes,  inventum  est,   quocl  foret 

Capp.  14.  15.     1.  -2a  (a  l.  7).  b.       Cap.  10.     1. 

Cap.  14.     a)  inique  2b.         b)  caelitus  2b.        c)  devenerat  2b.        d)  Milibiccum  1.         e)  om.  2b. 
f)  in  ad  redit  2a.         g)  quendam  1. 

45  Cap.  15.     a)  deest  1.         b)  meditaretur  2«.  b.         c)  manus  1.        d)  causa  2«.  b.        e)  consisten- 

teum  1,   corr.         f)  ita  1;    om.  2a.b.         g)  que  om.  2a.         h)   ita  2a.b;    quod  illustrare  1.  i)  luinc 

iterat  1.         k)  in  ar.  des.  2«.  b.         1)  om.  2«.         m)  vitare  2a.         n)  desinunt  2«.  b. 
Cap.  16.     a)  ita  pro  mos  1,  ut  infra  c.  30.         b)  intimasse  1. 


616  VITA  SIGIRAMNI  ABBATIS  LONGORETENSIS. 

morti  reus.  Beatus  igitur  Sigiramnus,  caritate .  repletus,  condolens  super  huiuscemodi 
necem,  ait  Probatio  secum  comitanti :  'Mi  frater,  doleo  super  hunc  miserrimum  morti 
contraditum,  et  si  foret:  unde?  deberemus  eum  a  mortis  periculo  liberare'.  Idemque 
cf.  Act.  3,6.  predictus  frater  respondens  ait:  'Mi  pater  et  domine,  aurum  et  argentum  non  est 
nobiscum  nec  aliud  quicquam  presto  est,  unde  a  nobis  infelix  iste  redimi  queat ;  duo  5 
solummodo,  ut  bene  nostis,  ad  nos  vehendosa  nobiscum  presentes  caballi.  Set  si  ad 
hec  unum  ex  his  detraxerimus,  Arelud  stolidi  ab  cepto  itinere  procul  dubio  remanebimus 
ceterisque  hominibus  deinceps  acsi  ridiculum  et  vecordes  pro  nichilo  reputabimur'.  Tunc 
cf.Bzech.  vir  Dei  ad  hec  respondens  ait:   'Omnipotens  et  misericors  Deus  non  vult  mortem  pecca- 

33,  11. 

toris  nec  letatur  in  perdicione  moriencium.    Quapropter  oportuniusc  nobis  est  pedestriter"  io 
viam  incedere,   quatinus  huius  hominis  peccatoris  vitam  a  mortis  laqueo  possimus  eruere. 
Ergo,    frater  dilecte,    domini  Dei    nostri    voluntatem  obsecundemus,    ut  eum,    qui  nos    ad 
cf.  Gen.  i,26.  suam  similitudinem  formavit,   misericordem  adque  placabilem  habere  possimus'. 

(17).    Dum  igitur  hec  simul  seorsum  duo  faterentur,   adiens  ad  iudicem,  beatus  ait 
Sigirannus:    'Hunc   reuma   morti  contraditum,    precor    te,  iudex,    dimitte,    liceatque   nobis  15 
eum  saltem  ut  vivat  a  te  precio  redimere'.      At    contra   iudex  viva  voce  respondens  ait: 
'Magnum    quidem    nefandumque    scelus    hic    conmisit    miserrimus,    ideoque    nefas  est,    ut 
vivere    queat    iam    amplius'.      Tiim    vir    Dei    egregius,    ut    erat    caritate    repletus,    pietate 
preditus,    sapientia    adque    prudencia    prefulgidus,    fertur    dixisse    illis    omnibus,    ad    hoc 
presente  negotio  assistentibus :    'Estne    aliquis    vestrum    sine    aliquod    nevum    aut  aliquod  20 
piaculum  in  Domino    admissumb  ?'     Ad    hec  .omnes  una  voce  respondentes,  quod  negare 
nequiverant,     responderunt :     'Omnes    enim     nos     peccatores     esse    profitemur     omnesque 
culpas    habentes  Domini    misericordiam    indigemus'.     Tunc  almificus    vir    affabili  voce  ad 
hec  illis  prosecutus  est,   dicens:    'Ergo',    ait,    'necesse  est,  ut  unusquisque  vestrum  ad  se 
introrsus  redeat  et,   sic    sine  peccato  est,  equa  lance  se  ante  oculos  iusti  arbitris  Dei  per-  25 
Luc.  6, 37.  pendat.     Nam    pius    et    redemptor    noster    dominus  Iesus    in    euangelio    ait:    Dimiftite,    et 
Matth.6, 15.  dimittetur  vobis;  et  alibi  idem  ipse  intonans  ait:   Si  non  dimiseritis  hominibus  peccata  eortun, 
nec  pater  vester    celesfi*    dimittet   vobis  peccata    vestra.     Ergo,    fratres,    se    unusquisque    per- 
pendat    et,    si    se    aliquis    sine  peccato  invenirid   valet,    hunc   reum  velut  iustus  iniustum 
manu    propria    interfitiat'.     Hec    quoque    et    his    similia  a    sancto    Sigiranno    illis    promul-  30 
gata,  omnes  Dei  nutu  conticuerunt  et  ita  reum,  queme    antea  manicis  adstrictum  validis 
morti  adstipulabant,  ut  a  vinculis  solveretur,  nichilominus  adclamabant. 

(18).  Tunc  idem  infelix,  qui  per  hunc  Dei  electum  a  morte  fuerat  erutus,  ab  eo 
etiam,  qualiter  iuste  et  rationabiliter  viveret,  pleniter  est  instructus,  et  ne  ultra  peccaret, 
omnimodis  est  ammonitus.  Ut  ergo  beatus  iste  sanctus  adhuc  in  reum  prefatum  cari-  35 
tatem  accumularet  pjerfectam,  unum  solidum  secum  dixit  habere  tantummodo,  et  ut  eum 
ad  suam  supplendam  necessitudinem  haberet,  iussit  accipere;  monensque  deinceps,  ne 
iterum  peccati  iugo  se  subderet,  set  de  preteritis  instanter  ageret  penitentiam,  si  ad 
vitam  pervenire  vellet  aeternam.  O  quanta  fuit  pietas  in  beato  atque  almifico  Sigiranno, 
qui  et  latronem  a  duplici  morte  eruit  et  ceteris  se  audientibus,  ut  in  caritatis  gratia  40 
persisterent,  non  mediocriter  monuit!  Nempe  duo  bona  hac  ina  causa  egisse  gloriosus 
et  felix  iste  dinosciturb.    Latroni  etenim,   utc    ad  meliora  postmodum  traderet,   presentem 

Capp.  16—18.     1. 

Cap.  16.     a)  quehendos,    m.  al.  del.  q  1.  b)  accepto  1.  c)  oportun9ius  1.         d)  pedestru 

t  viaru  1 ;    pedestri  iter  viam  Boll.  45 

Cap.  17.     a)  rerum  1.  b)  amissum  1.  c)  pr.  m.  superscr.  1.  d)  (in  m.  ut  videtur  al. 

superscr. )veniri  1.         e)   quam  1. 

Cap.  18.     a)  ius  :  ausa  (?)  corr.  in  causa  1.        b)  duoscitur  pr.  m.  1.        c)  uel  pr.  m.  corr.  ut  1. 


YITA  SIGIRAMNl   ABBATIS  L0NG0RETENSI8.  617 

vitain  obtinuit  el  populis,    ul    sihi    deinceps    salutem  anlme  providerent,    predicare  nulla- 
tenus    «lcstitit.     0  vere   Eelix   el    venerabilis  vir  Lste  Sigirannus,    qui    el    aliis  suis    meril 
salutom  a   Doinino    obtinuit"   animarum    el    sibi   ipsib   a  Christo0    promeruit    perhennem" 
Eelicitatem.    Wre  etenim   inde   per  omnia   Eelix,  quia   vivens  in  corpore  proe  Christo  mori 

s  muiidii   voluit,   aliisque   u1    exemplum    proflciendi    ad  vitam  fleret,   omni    cum    sagacitate 
poregit. 

(19).  Posl  hec  quoque  a  aobis  non  debel  silentio  contegi,  quod  certe  audientibus 
ad  vitale  conmercium,  si  adsit  divina  maiestas,  ralel  suffragari.  Bic  itaque  clarus  con- 
Eessor,  ut  iam  superius   prelibavimus,    cupiens    sibi    proprio    labore  victum    saltim    aliquid 

10  acquiroro,  unde  sibi  suisque  oportuno  in  tempore  quivisset  refocilare*,  hoc  sibi  uutu  Dei 
adinvenit  negotium,  nt,  sicut  in  rebus  propriis  relinquendis  apostolorum  est  prosecutus 
exemplum,  ita  et  in  hac  propria  sibi  adquisitione  eorum  fungeretur  offitium.  Cum  ergo 
sepe  hoc  perageret,  nomen  Domini  invocans  et  non  sua  virtute,  sed  suorum  merita 
fratrum    reputans,    hoc    sibi    per  Dei    providentiam    adsciveral    in    signum,    ut,    si    ergab 

15  Christi  obsequium  ipsi  fratres  rite  insistorent,  quodc  eorum  numerus  in  gregationc  con- 
sisteret  monachorum,  tot  ad  eos  alendos  sua  captura  perciperet  piscium.  Hoc  quoque 
creberrimo  beatus  iste  plerumque  approbaverat,  ut  eo  tenore,  quociescumque  Dominum 
consuleret,  numerus  piscium  ot  captura  sibi  proveniret;  si  quando  vero,  Domino  largiente, 
copia    piscium    excederet  numerus,    ospitibus  et  peregrinis,    ut  in  apparatu  fierent,    depu- 

20  tabat.  Dum  vero  quadam  die  plurimos  pisces  cepisset  adque  ad  litus  fluminis  pro  oos 
recensendos  consedisset,  pro  numoro  fratrum  etiam  piscium  exequare  volens  numorum, 
minus  ex  his  invenit  unum.  Unde  nimirum  non  minime  molestus  extitit,  providens  ex 
hoc  in  spiritu,  quia  alicui  ex  fratribus  noxa  murmuracionis  contigerit.  Quin  etiam  ad 
fratres  festinus  usquo  perrexit  ac,  facto  signo,   simul  uno  in  loco  omnes  congrogare  iussit, 

25  inquirons   per  singulos,  quid  causa'1   acciderit,   quod  unum  piscem  minus  invenisset. 

(20).  Cumque  diligenter  inquireret,  scire  volens,  quis  eodem  in  monasterio  in  hac 
die  noxam  murmurii  *  inoidisset,  testificatus  est  fratribus,  ut  palam  omnibus  confiteretur, 
pro  cuius  culpa  minus  aliquid  piscium  numerus  accidisset.  Tunc  unus  ex  his  valde 
simplex  frater,  stultus  et  fatuus,    cum    rubore  de  medio  eorum  prosiliens,    proiecit   se   in 

80  terra,  palamque  omnibus  confitens,  in  hac  blasfomia,  sicuti  per  Spiritum  sanctum  vir  Dei 
prodixorat,  rous  est  inventus.  Qui  otiam  professus  est  se  contra  hunc  patrem  benignis- 
simum  murmurasse,  non  quia  oi  aliquod  lnalum  aliquando  intulerit,  set  quia,  acsi  piscator 
peritus  de  amnea  adb  litus  extraens  pisces,  non  solum  ad  eorum  supplendam  necessi- 
tudinem   caporet,  verum  ad   nausicam2  cotidie  comedentibus   usque  doferret.     Unde  etiam 

35  isdem  frater  a  ceteris  fratribus  factus  confusus,  cur  ei  talis  inlicita  cogitacio  de  hoc  Dei 
dono  provenisset,  et  undo  onmi  modo  gratulabundus  existere0  et  omnipotenti  Deo  bonorum 
omnium  largitori  inmensas  gratias  debuerat  referre,  inde  offensamd  Dei  et  fratrum  me- 
ruerat,  tristis  et  mestus  ab  omnibus  illis  effectusc,  a  conspectu  eorum  recessit  abiectus. 
Beatus  vero  Sigiramnus,  perspiciens  hunc  fratrom  ex  hoc  valde  merentem,   ut  pius  pater 

40  prorsus   more  paterno  consolatus  est  eum :    'Noli',   ait,    'fili  mi,    deinceps  noli  pusillitatem 

Capp.  18-20.     1. 

Cap.  18.  a)  obnuit  et  inter  scrib.  corr.  obnuit  anim.  1.  b)  ipsi  a  pr.  »i.  supersor.  1.  c)  pr. 
m.  corr.  e  Christum  1.         d)  proh.  corr.  perh.  1.         e)  pixpb  1. 

Cap.  19.     a)  refocilaret  1.         b)  ergo  1,  corr.        c)  ita  1.         d)  Ua  infra  p.  623.7. 

45  Cap.  20.     a)    anne  1.  b)    alitus  1,   corr.  c)   ita   scripsi;   existeret  1.  d)    offensas  ut 

videtur  m.  pr.  corr.  offensan  1.         e)  effectu  1. 

l)  I.  q.  murrmr;    cf.  Ducange  h.  v.         2)  I.  q.  nauseam. 

SS.  R.  Meroving.   IV.  78 


618  VITA  SIGIRAMNI  ABBATIS  LONGORETENSIS. 

animi  tui  perpendere,  set  quicquid  ad  mensam  tibi  appositum  fuerit,  cum  gratiarum 
actione,  si  necesse  est,  percipe  et  ita  demum  Deo,  de  cuius  tibi  munere  venit,  grates 
persolve.  Si  vero  aliquid  tibi  fastidium  fuerit  in  comedendo,  tu  tamen  Deo  indefesse 
gratias  age,  qui  tibi  sine  tuis  meritis  sua  dona  dignatus  est  largiri,  et  cum  patris  bene- 
dictione  alio  indigenti  deferatur  vel  cuicumque  pauperi  tribuatur.  Nequaquam  enim  5 
frustra  porcionem  tuam  tibi  Dominus  denegavit,  nisi  quia  haec  stulticia  cor  tuum  macu- 
lavit'.  Tunc  demum  isdem  pater  almificus  fratres  ortatur,  ut  fratrem  eiindem  consola- 
rentura    attencius,    et:     'Nullatenus',    ait,    'eius    stulticia    consideretur,    sed    micius  ac  be- 

cf.Matth.  nignhisb  deinceps  ab  omnibus  tractetur.  Non  enim  sanis  necessarius  est  medicus,  set 
ioh.  10, 14.  infirmis  et  male  abentibus'.  Sic  itaque  hic  pater  egregius  pastorem  pium,  qui  ait:  Ego  10 
sum  pastor  bonus,  veraciter  immitensc,  ovem  morbidam  consolando  ac  pie  fovendo  pro- 
priam  devexit  ad  caulam  pristinumque  ad  gregem  nimirum  coniuncxit  sanum.  Taliter 
necne  idem  vere  Dei  cultor  suis  sanctis  meritis,  ut  pius  pastor  suis  pervigil  insistens 
ovibus  et  corda  fratrum  cum  caritate  demulcens  adcl  conpaciendum,  fratrem,  ne  diucius 
oberrans  iret  per  devium,  cito  ad  callem  cum  pietate  examinatum  reduxit  effectuc.  O  15 
quam  propiciusf  hic  Dei  electus  extitit  Sigirannus,  qui  et  se  ipsum  provide  intuens 
constanter  hostem  vicit  mortiferum  aliasque  a  letiferis  moribus  liberans  salutiferum  revo- 
cavit  in  statum.  Namque  hic  Christi  miles  mundi  suppeditavit l  gloriam  cunctisque 
superna  tendentibus  ad  premia  exemplar  extitit  per  omnia. 

(21).    Cumque  hic  vir  clementissimus  in  Christi  milicia  insignibus  polleret  virtutibus  20 
adque  in  eo  ubertim   doctrina  prevaleret  divina,    ita   ut  in  eo  aeuangelica  reniterent  pre- 

cfio^6h  ceP^a  essetque  pro  captu  quorumcumque  sibi  audientium  secundum  Domini  preceptum 
astutus  ut  serpens,  simplex  ut  columba,  tunc  inimicus  umani  generis  diabolus,  eius 
felicibus  invidens  actibus,  inmisit  in  corde  cuiusdam  pueri,  ortum  videlicet  ex  progenie 
inutili:l,  ut  hunc  Dei  electum1'  suis  argumentacionumc  decipulis  insultaret.  Hic  itaque  25 
iuvenculus  nomine  Adrianus,  licet  quibusdam  e(1  fratribus  conplacere  videretur  eiusquee 
doctrina    atque    facta,    cui    nonnullis    in    causis    fieret    utilis,    tamen    illis    qui    in    sancta 

Cfi5S3°'    fundatie*   erant  religione  vituperabilis  erat,    eo  quod  eius  prava  colloquia    mores   aliorum 
corrumperent1    bonos.      Namque  quosdam  ex  fratribus,    maximeque    coaevis    atque   iuven- 
culis  in  sodalitate  sibi  coniunctisff,  convertit  adversarios  et  unah  cum  illis  quos  iam  infectos  30 
habebat  virus1    malignitatis  ceterorum  transverberabatk   fidelium.     Qui  etiam  in1    tantam 
ausi  sunt  prorumpere  vesaniam,    ut  Dei    electum    suis  insultacionibus    non    minime  dero- 
garent,  dicentes  eum  longe  abesse  ab  eorum  conversacione,    dum  delectaret  eius  animus 
ex  hac  piscacione    lucrum  suorum  facere  monachorum ;   addebantque,  quia  solet  nonnum- 
quam    mens    humana    his    insistere    actibus,    in    quibus    pollet    prosperis    successibus    et  35 
questum  augetm  in  lucris.     Hoc    quoque    cum    advertisset"   vir  Dei  eximius,    veritus,    ne 
forte    ab    emulis    detractantibus    aliqui0    scandalizarentur    ex    fratribus    et,    quod    iam  per 
multum  temporis  spacium  elaboraverat  in  spiritale  lucrum,    hac  occasione,    inimico  insti- 
gante,    ad    nihilum    proveniret,    salutiferum    sibi    iniit    consilium,    ut    ex    omnibvis    nudus 
effectus  Christi  vestigia    immitaretur    in    omnibus.      Sic    denique  Christi   confessor,    humi-  40 
lians  se  pre  omnibus,  non  ad  iniuriam  sibi   obloquencium  obfirmavit  animum,    set  pocius 

Capp.  20.  21.     1. 

Cap.  20.     a)  ita  corr.  ex  consolaretur  1.         b)  benignus  1.  c)  ita  1  pro  imitans.  d)  a  1. 

e)  effectum  1.         f)  propicus  pr.  m.  1. 

Cap.  21.     a)  innitili  1.  b)  ita  corr.  ex  dilectum  1;    electum  infra.  c)  argumentacioii  1.  45 

d)    effratribus  1.        e)  que  abundat,    ut  infra  p.  619,  20.        e")  fundata  1.        f)  corruperent  1.        g)  ita 
scripsi ;    coniunctus  1.  b)  una  1.         i)  ita  scripsi;    viros  1.  k)  fortasse  agmina  periit;   cf.  infra: 

agmina   familiarium.         1)  pr.  m.  an  1.  m)  pr.  »1.  corr.  ex  aget  1.         n)   avert.  1.         o)  aliquid  1. 


1)  /.  e.  pedibns  conculcare.     Duc. 


VITA  SIGIRAMNI  ABBATiS  LONGOKETENSIS.  619 

ad  humilitatem  convertit  totum:  illud  quoqne  semper  pre  occulia  ponens,  quod  Paulus 
ait  apostolus :  Noli  vinci  a  malo,  sed  vince  in  bono  malwm,  cupiens  etiam  hic  beatissimus  Bom.  is,si. 
thesaurum,  quod  sibi  iam  lucrificaverat  in  arvis,  demum8  recondere  in  astris,  quatinus 
eum  in  tuto  repositum  in  die  ultimo  repperirel  multimodum.  Hoc  ergo  accepto  nutu 
5  i)ei  consilio ,  ut  supra  prelibavimus ,  quatinus  liber  expeditusque  Christi  imitaretur 
exemplum,  qui  de  se  ipso  ait:  FiUus  hominis  non  habet,  ubi  Caput  rcclincf,  carpero  ccpit  i.iic.o, 58. 
iter,  ubicumque  spiritus  Domini  adire  permitteret.  Cumque  propria  sibi  alimenta,  unde 
se  suosque  alere  posset,  pro  Christi  amore  relinqueret,  propriis  suis  laboribus,  sicuth 
olim  animo  decreverat,   ut  Christi    pauper   victinn    sibi   (|iiererec    cepit.     Quo  eciam    alnmni 

10  eius  conperto  cunctorumque  agmina  familiariumd  hic  inde  degentinni  eius  audientes 
discessum,  sictiti  a  pio  patre  quique  orbati  atque  orfani  derelicti,  uno  omnes  merore 
confecti,  in  inmensum  conversi  sunl  luctum.  CJnde  etiam  conicere  possumus,  quia,  cum 
huius  alminci  patronis6  terrigeni  homines  luxerunt  discidium  ,  concives  angeli  in  celo 
tripudiantes  consona  voce  Deum  glorificaverunl   in  celum. 

15  (22).    Vere  etenim    beatus    iste    non   inmerito  angelorum    consortium  adeptus  est  in 

celo,  quia,  dum  advixit  in  corpore,  celibem  vitam  indefesse  studuit  peragere.  Namque 
ut  adleta  Christi  contra  mundi  inpedimenta  fortiter  dimicans,  iter,  quo  se  in  animo 
delibaverat  Deo,  omnibus  diebus  vite  sue  velut  peregrinus  peregit.  A  Deo  autem  col- 
latam  sibi  artem  piscatoriam,   in  hac  peregrinatione  dum  iret,   oportuno  tempore  exercebat 

20  et  de  propria  sua  captura  piscium  suosque  hospites  vel  alios  quoscumque  indigenas  ali- 
moniam  sollicite  ministrabat.  Ubi  vero  humillimum  ac  deformem,  ut  ita  dicam,  tugu- 
rium,  maxime  viduarum,  repperiri  poterat,  inibi  veluti  unus  ex  pauperibus  repausabat. 
Hec  itaque  omnibus  diebus  itineris  sui  peragens,  longius  hac  illacque  peragravit  regio- 
nibus,   donec  Tolosano  adiens  solo  felici  taliter  agendo  subintravit    adventu.    Set  quid   in 

25  laude  huius  sanctissimi  viri  humano''1  ore  promendum  est,  qui  adeo  se  in  cunctis  pre 
omnibus  humiliavit,  ut  eciam  audientibus  fore  possit  incredibile  quemquam  sanctorum 
ita  peregisse  V  Nempe  vir  iste  almificus,  Spiritus  sancti  virtute  corroboratus,  ardore  cari- 
tatis  afflatus,  prospera  mundi  cuncta  abiciens,  seculi  adversa  nullatenus  metuens,  domini 
lesu  Christi    prorsus    vestigia    est    prosecutus.      Iure    etenim    felix    iste    et    venerabilis   vir 

30  Sigirannus  ab  omnibus  est  onoratus  ,  qui  cum  inter  affines  et  propinquos  propriis  facul- 
tatibus  quivisset0  esse  ditatus,  solum  proprium  patriamque  relinquens,  euangelice  feli- 
citer  obedivit  doctrine.  Nimirum  Habrae  patriarche  est  secutus  effectum,  qui  iussa  Do- 
mini    provide  adimplens,    solummodo    in    omnibus    voluntatem  Domini    adimplere    studuit. 

(23).     Set    quia    Dei    omnipotentis    clementia    in    numero    et    pondere    ac    mensura  cf'Le7- 
35  disponit  omnia,    hisdem    puer  inutilis,    cuius    malivolentie    instinctu    oc   scandalum   sumsit 
exordium,   retrorsum  abiens,  apostata  est  effectus ;    et    unde  vir  Dei,    semper    ad    summa 
conscendens,  a  Domino  exaltari   meruit  in  gloria,   inde  iste  infelix,  ad  baratrum  proruens,  cf.ind.5, 15. 
in    diaboli    lapsus    est    muscipulam.       Sicque    in    his    duobus    adimpletum    est    illud,    quo 
dicitur:  Sanrtus  sanctificetur  adhuc,  et  qui  in  sordibus  est  sordescat  adhuc.     Sed  quoa  quique  Apoc.  22,11. 
40  hoc  audientes  huius  pueri  laqueum  per  omnia    cavere    possint,    semper    ad    superna    con- 
tendant  scandere  sanctorumque  vitam  nihilhominus  desinant  radere  nec  deinceps,  Domini 
pollicitacione  postposita,  ad  ima  tendentes  apostatare  incipiant  nec  cum  lucifugeb    angelo 
in  ignem  aeternum  mancipandi  descendant,  immo  aetiarn,    ne,    sicut    iste   iam  factus  in- 
felix  iuvenculus  ad  nefas  proclivus,    demum  se  involvant  seculi  actibus  vitamque,    veluti 

46  Cap2).  21—23.     1. 

Cap.  21.  a)  domum  pr.  m.  1.  b)  ut  pr.  m.  1.        c)  quere  1.        d)  familiarum  1.        e)   ita  1. 
f)  disciduu  1. 

Cap.  22.  a)  humono  1,  corr.  h)  m.  al.  corr.  onorandus  1.         c)  quivesset  1. 

Cap.  23.  a)  ita  Boll. ;  qua  1.  h)  ita  1. 

78* 


620  VITA  SIGIRAMNI  ABBATIS  LONGORETENSIS. 

huic  contigit,  cum  flore  iuventutis  amittant  et  —  eu  pro  dolor!  —  averni  flammas* 
edaces  ac  indeficientesb  incurrant,  precavensquec  sollicite  quisque  procuret,  ne  post 
deificum  votum,  ludificante'1  se  diabolo,  caduca  seculi  anibiat  et  in  baratrum  flammi- 
vomum  incidat,  si  huic  de  quo  agimus  miserrimo  sequax  pedissecusque  esse  deliberet ; 
Matth.24,  i3.  nieminerit  semper  illud  quod  scriptum  est,  quia  nou  qui  ceperit,  sed  gui  perseveraverit  5 
usque  in  finem,  kic  salvus  erit. 
cf.i.Tim.  (24).     Set  ista  omittentesa,    ad    sacratissimi    eximiique    patris  Sigiranni    bonum  cer- 

6,  12. 

tamen,  qualiter  ad  calcem  usque  pervenerit,    Domino  annuente,    stilum    vertamus.     Libet 
enim  et  valde  est  obtabile  in  huius  preclari  confessoris  laude  non  solum  plectrum  lingue 
acommodare,    verum  eius  actus  vitamque,    proud  permiserit  Doniinus    compertumque    ha-  10 
bemus,    calamo    percurrente    describere.      Accidit    ergo    illis    in    diebus,    ut    hic    vir    Dei 
egregius  et  adleta  Christi  Sigirannus    cuidam    nobili    femine,    que    acsi    in    habitu    sancti- 
moniali  degebat,    fortuitu    casu    adiret    seque    eius    obtutibus    pro  Christi  amore,    ut   erad 
peregrinus,   et  forsitan  nolens  obiceret.    Cumque  illa  hunc  almificum  in  vili  abitu  adesse 
conspiceret   et   non  secundum  interiorem  hominem,    set    eum    secundum  faciem  iudicaret,  15 
tumido  vultu  eius  noticiam  percunctare  cepit ;   quis  etiam  esset  aut  unde  veniret  vel  quo 
ire  vellet,   velut  exprobrando  ab  ea  inlata  convitia  accepit.     Quam  isdem  vir  Dei  magni- 
ficus,   sancto  Spiritu  repletus,    subtiliter    intuens,    nil    ei    de  se  aliud  indicare  voluit,    nisi 
tantummodo  se  esse  peregrinum  dixit.     Tum    illa    eum    acsi    p>ro    nihilo  reputans,    unum 
tantummodo  panem  pro  misericordia  a  suo  dispensatoreb   acommodare  iussit.    Quo  eciam  20 
cum  graciarum  actione  accepto,  eum  tam  diu  secum  detulit,   quousque  quempiam  invenit 
indigentem,   cui  eum  iterum  gratanter  porrexit. 

(25).     Set    non    post    multum    que    calamitas    adverse    valitudinis    pro    hac    re    huic 
femine  contigerit,    vel  qualiter  eidem  isdem  beatus  propicians  medelam  corporis,  Domino 
suffragante,    adibuita,    commodum    videtur    omnimodo,     ut    fiat    omnibus    in    propatulo.  25 
Cf'i  2^en  Nempe  omnipotens  Dominus  sanctos    suos    ante  mundi    constitutionem    prenoscens,    sicut 
scriptum  est1:    Quia  novit  Dominus  qui  sunt  eius,  noluit,    ut  hic  vir  prestantissimusb    diu- 
cius  lateret  in    abditis,    qui,    Domino    largiente,    aliorum    medere    quiverat    animarum    vel 
corporum  morbos.     Unde    prorsus    datur  intellegi,    quia    sanctorum    cetibus    non  inmerito 
iste  sanctus  est  coequatus0,    cui    tanta    ac  talia  sunt  largita  in  terris.     Exsolvamus  ergo  30 
tandem'1   aliquando  hoc  quod  de  sanctemoniali  femina  proposuimus  et  sic  demum,   opitu- 
lante  Domino,    cetera    percurramus.      Cum  igitur  prefata  hec  femina  de  loco  in  quo  cum 
Dei  famulo  colloquium  habxierat  ad  locum  aliud  se  transferre  vellet  equumque  suum  sibi 
semper  assuetum    ac   mansuetissimum    solito    more    ad    se  veendume   insideret,    subito  in 
tantam   vesaniam  atque  rabiem  est  conversus,    ut  eam  a  tergo  suof   in  terram  allideret;  35 
quin  etiam,    suis  eam  fortiter  conculcans    pedibus,    quosdam    ex    eius    artubus  simul  con- 
fregit  cum  ossibus.     Cumque   eius  apparitores  ac  ministri  hinc  inde  consisterent,  ut  eam 
ab  hac  calamitate  eruerent,  nullatenus  ei  aliquod  iuvamen  prestare  quiverunt,  quousque  in 
frustra8'   partim    effecta    pene    exanimis    est    reddita.     At  illa  cum  nullatenus  gressum  iu 
terra  figere  nec  etiam  de  loco  in  quo  conlisa  iacebat  assurgere  valeret,  unus  ex  adsisten-  40 
tibus    famulis    concito    cursu    ad    eius    filium    perrexit,    qui    tunc    fore    videbatur    pater 

Capp.  23—25.     1. 
Cap.  23.     a)  flammis  1,  corr.  b)   (in  pr.  m.  superscr. )defic.  1.  c)  que  abundat.  d)  ita 

scripsi;    ludificautes  (ludificatus  coni.  Boll.)  a  1. 

Cap.  24.     a)  omiteutes  1.         b)  dispeusatori  1.  i5 

Cap.  25.     a)  ita  1.  b)    prestantissimo  1.  c)   coequalis  1,  corr.  d)    ta  dealiquando  1. 

e)  vee :  dum  1,  ras.  t(?).        f)  a  add.,   sed  expuncta  1.         g)  ita  1. 


1)  Loeum  non  repperi. 


VITA  SIGIRAMNl   auijatis  L0NG0RETEN8IS.  621 

monasterii,  quocl  infra  urbem  Tolo8anama  eral  situm  atque  in  honore  sancti  martyris 
Saturnini  Deo  dicatum.  Quo  quidem*  audito,  confestim0  e.\  doloris  magnitudine  ac 
matris  Lesione  cum  magno  tnerore  consurgens,  ad  eam  summa  cum  velocitate  perrexit. 
Vidensque  eam  tam  gravi  allisione  attritam,  cum  eiulatu  inmenso  incubuil  Buper  eam 
5  atque  inter  lacrimas  ab  ea  inquirere  coepit,  ae  Eorte  aliquod  aovum  Bcelus  tnater  egie 
pro  <|uo  in  boc  itinere  tam  grande  malum  perpessa  fuisset.  A<l''  quem  tnater,  proul 
proloqui  potuit,  confessa  respondit:  'Confiteor  tibi,  <>  iili  dulcissime,  quia  nescio,  quid 
mali  aliud  hodie  egerim,  nisi  fcantummodo  quendam  peregrinum  domum  meam  adeuntem, 
liou  ute  debuisset,  ingrate  suscepif.    Nam  fateor  tibi,  quia,  licet  abitu  ac  vestibus  essel 

io  despectus,  facies  tamen  eius  ac  vultus  ceus  facies  angeli  resplendebal  exterius,  nihilque, 
ut  a  aonnullis  advenientibus  fieri  assolet,  a  tneis  percontacionibus  inepta  respondit,  sed 
semper  in  omnibus  Deo  gratias  retulit.  Set  heu  me  infelix  a<'  miserrima,  <|<ii'  eius  ad- 
ventum  non  benivola  vel  propter  Deum  accepi !  et  vereor,  ne  forte  propter  hoc  nefas 
magnum  mihi  hoc  acciderit  detrimentum'.    Ad  hec  filius,  recordatus,  quia  ouper  beatum 

15  Sigirannum  viderat,  respondens  dixit  matri  sue:  'O  mater  optima,  vir  iste  de  quo 
loqueris  beatus  est  Sigiranuus,  qui  pro  Christi  amore  mortificans  se  ipsum,  Eactus  est 
incola  et  peregrinus.  Si  enim  tu  eum  cum  fervore  caritatis  excepisses,  numquain  tibi 
hec  mala  in  hoc  itinere  contigissent.  Ergo,  mater  amantissima,  perquiramus  eum  et  ei 
munera  offeramus,   ut  pro  te   Dominum  exorare  dignetur.      Forsitan  eius   interventione  in 

jo  pristinam  sanitatem  mereberis  revocari'. 

(26).  Tunc  suo  equidem  evocato  cubiculario,  centum  solidos  deferri  iussit,  eosque 
tradens  filio,  ut  beato  iterum  Sigiranno  pro  se  donaret81  in  munere,  suppliciter  exoravit. 
Adiciens  quoque  ait  ad  filium:  'O  fili  dilectissime,  hunc  virum  sacratissimum  omnimodis 
exorare,  ut  pro  salute  mea  preces  ad  Deum  dignetur  fundere,   quia  ego  omnem  arrogan- 

26  tiam  parata  sum  deponere,  tantummodo  in  sacris  me  suis  orationibus  cum  fide  susci- 
piat,  ut  salutem  corporis  saltim  quantulumcumque  percipere  merear,  et  ego  deinceps 
totis  nisibus"  cupio  ad  Deum  converti  meque  in  eius  servicio  mancipari'.  Qui  festinus 
matris  iussionem  explere  cupiens  ad  virum  Dei  propere0  iter  carpere  tandemque  eum 
per    diversa    quesitum    ambulantem'1    per    viam    repperit  hunc  beatum.      Quem  quidem  a 

30  longe  prospitiens,  de  equo  se  in  terram  proiecit,  eiusque  vestigia  deosculans,  virum  Dei 
corde  contrito  cuni  lacrimis  exoravit,  dicens :  'Oro  te,  o  sancte  Dei,  miserere  digneris 
actenus  indigne  agentie  matri  mee  suffragiumque  pro  ea  divinum  implorare  ne  pigeas, 
quia  nunc  pro  suis  sceleribus  collisa  ac  destituta  iacet  in  terra.  Nec  valet  omnino  ali- 
quatenus  a  terra  consurgere,  cum  sint  eius  menbra  maxima  ex  parte  confracta,  nisi  tuis 

35  sacris  orationibus  tandem  aliquando  fuerit  recuperata'.  'Ecce !  habes',  ait,  'o  vir  Dei, 
solidos  centum,  quos  tibi  hec  infelix  per  me,  filium  suum,  direxit  placationis  dona  ac 
tue  sanctitatis  muneris  causa,  saltim  ut  paulisper  valeat  consurgere  ab  hac  qua  detineri 
cernitur  adversa  valitudine'. 

(27).     Tunc    hisdem    vir    sacratissimus    pectus    suum    tundens    pronusque    in   fatiem 

40  poplites  in  tellure  defigit  seque  huius  rei  causam  impetrandi  ad  Deum  non  esse  idoneum 

proclamavit,  dicens:   'Utinam  pro  delictis  ignorantie  mee  meorumque  pondere  peccaminum 

facultas  mihi  detur  exorandi  ad  Dominum,    quia    profiteor  me  pro  aliorum  erratibus  non 
esse  idoneum !     Tu  tamen,  fili  dilectissime,    materno  ei  affectu  alloquere,    ut  flectens  cor 

Capp.  25  —  27.     1. 

45  Cap.  25.     a)  Tolosanum  1,   corr.  b)  quidam  1.  c)  confestin  1.  d)  At  1.         e)  ud  1. 

f)  suscepit  1..       g)  seu  1.         h)  i.  e.  ad  meas  percontationes.         i)   ita  1. 

Cap.  2G.     a)    ita   scripsi;    clamaret   1.  b)    ita   Boll.;    visibus    1.  c)    ita   Boll.;    prope  1. 

d)    amb(ulantem  per  viam  in  ras.)  1.         e)  agentem  1.         f)  tamdem  1. 


622  VITA  SIGIRAMNI  ABBATIS  LONGORETENSIS. 

suum  deponat  superbiam,  quiaa  pius  et  clemens  Dominus  eam  restituere  valet  in 
pristinam  sanitatem.  Si  enim  meum  acquieveritb  consilium,  cito  Dei  omnipotentis  per- 
cipiet  clemenciam  corporisque  et  anime  a  Domino  promerebitur  medelam.  Hos  quidem 
solidos,  quos  mihi  cupis  offerre,  pauperum  inopiam  sublevare  festina,  quia  meae  necessi- 
tudinic  nullatenus  sunt  necessarii.  Quod  cum  hec  feceris,  credo,  quia,  Dei  largiente  5 
clementia,  pristinam  eius  artus  recipient  sospitatem'.  Audiens  hoc  hisdem  prefatus 
mulieris  filius,  et  veluti  divinitns  ex  ore  huius  sancti  viri  accepto  sermone  prolato,  ad 
matrem  nihilhominus  concito  cursu  repedaA'it  cum  gaudio  et  iuxta  predictum  viri  Dei, 
omnem  valitudinem  ab  eius  corpore  effugatam,  incolomitati  repperit  restitutam.  O  vere 
ammirabilis  et  veneranda  fides  sancti  Sigiranni  confessoris,  qui,  mox  ut  precibus  exoravit  10 
altissimum,  meruit  inpetrare  quod  postulavit  ab  eo.  Nam  cum  veridicus  dicat  Dominus : 
ioh.  14, 12.  Qui  credit  in  me,  opera  que  ego  facio  et  ipse  faciet,  iste  nimirum  beatus  ac  deificxis  belli- 
gerator  Sigirannus  iam  dictam  feminam,  a  fastu  superbie  ut  erueret,  mox  ut  voluit  ad 
humilitatem  acsi  quaciendo  deflexit,  moxque  ut  libuit  pristine  iterum  incolomitati  resti- 
tuit.  Vere  etenim  hic  Dei  electus  a  cunctis  mortalibus  est  imitandus,  qui,  \\t  liberius  15 
posset  fieri  divinis  executor'1  archanis,  cuncta  seculi  prospera  funditus  a  se  abiciens, 
velut  peccati  fomitem  nihilominus  respuens.  Iure  etenim  almitase  istius  sanctis  sociaturf 
inmumeris,  qui,  Deig  gratia  repletus,  multorum  indigentium  extitit  consolator  benignus. 
Namque  huius  sanctissimi11  merita  a  cunctis  fidelibus  non  inmerito  sunt  veneranda 
eiusque  innumera  benefitia  rite  iugiter  sunt  recolenda.  Quod  enim  in  eo  divina  gratia  20 
contulit,  ammirari  potest,  sed  eius  virtus  vel  meritum  lingua  umana  nullatenus  expli- 
care  valet  * . 

(28).  Post  hoc  autem  insigne  miraculum,  quid  etiam  de  eius  sanctissima  humilitate 
nobis  sit  compertum,  Domino  largiente,  ut  prosequamur,  prorsus  videtur  non  esse  incon- 
gruum.  Accidit  autem  deinceps,  forte  non  sine  causa,  ut,  hic  pater  eximius  itera  dum  25 
suum  perageret,  homuncio  quidam  suo  in  comitatu  se  sociaret,  quique  nimirum  suis  in 
cervicibus  grave  ferebat  pondus,  unde  sibi  suisque  ferret  alumnis.  Dum  ergo  hi  duo 
simul  carperent  iter,  hisdem  almificus  alloquitur,  dicens :  'Tu  siquidem,  frater,  huius 
honeris  ferendo  gravem  paterisb  iniuriam,  ideoque  cupio  tibi  hoc  in  labore  subsidium 
ferre,  si  tamen  in  oc  tu  meum  non  distuleris  votum'.  Ad  hec  homunculusc  ille  30 
respondens,  talia  protulit  verba:  'Volo',  inquiens,  'domine,  et  valde  exopto,  qui  huius 
honeris  inmensitate  gravi  me  sencio  labore  deprimere'.  Tunc  vir  Dei  gloriosus,  caritate 
repletus,  humilitate  fundatus,  benignitate  precipuus,  de  illius  cervicibus  onus  depouens, 
suis  inposuit  scapulis  et  ita  ad  locum  prefati  hominis  conpendiosum  suis  usque  devexit 
humeris.  Sicque  hac  in  re  veraciter  isdem  pater  magnificus  adimplere  cupiens,  quod  ait  35 
Gai.6, 2.  apostolus:  Invicem  onera  vestra  portate,  et  sic  adimplebitis  legem  Christi,  et  homini  iuxta  se 
auxilio  indigenti  opem  ferre  studuit  et  legem  adimplendo  Christi  gratiam  accipere  meruit, 
Matth.25,40.  sicut  ipse  dominus  et  salvator  noster  ore  proprio  in  sancto  depromit  euangelio:  Quod 
uni,  inquid,  ex  minimis  istis  fecistis,  mihi  fecistis. 

(29).     Set    ut    plenfus    ac    lucidius    huius    sanctissimi  humilitas    ab  omnibus  conpro-  40 
betur,    ut    conculcandum    hoc    esse    videtur    indignum,     quid    deinde    iste    beatus    egerit 
Sigirannns,  sica  inter  cetera  eius  acta  animo  est  advertendum,  quid  sibi  hoc  voluerit,  quod 

Capp.  27—29.     1. 

Cap.  27.     a)   qua  1.  b)   aquieverit    1.  c)   necessitudine    1,    corr.  d)   corr.    exsec.    1. 

e)  almitatis(V)  pr.  m.  1.         f)  socia  :  tur,  ras.  n  1.         g)  quida  corr.  qui  di  1.         h)  m.  al.  superscr.  1.  45 
i)  vellet  pr.  m.  corr.  vallet  1. 

Cap.  28.     a)  interdum(?)  1,  corr.         b)  poteris  pr.  m.  1.         c)  homun|(cu  m.  al.  add.)\xis  1 

Cap.  29.     a)  ita  scripsi;    set  1. 


VITA  SIGIRAMNI  ABBATIK  LONGORETEN8I8.  628 

nunc  de  ipso  sanctissimo  huic  operi  est  adnectendum.  Cum  eaim  loca  diversa  hic 
beatus  perageret,  et  veluti  uuus  ex  pauperculis  hinc  Lnde  circumiens,  incognita  per- 
lustraret,  accidit,  ut  in  beati  martiris  atrio  Satnrnini,  abi  pauperes  ad  petendam  Btipem 
sedere  consueverant,  deveniret  et  acsi  unus  <>x  illis  eorum  in  contnbernio  consedisset. 
5  Qui  tamen,  tandiu  cum  illis  adpresens  Euit,  nichil  ex  eorum  rebus  particeps  extitit,  uisi 
tantummodo,  quod  eos  in  verbo  Dei  constanter  instruxit.  Tandem  vero  ab  ipsis 
pauperibus  agnitus,  valde  inter  se  ammirari  ceperunt,  quid  causa  extiterit,  quod  vir 
tantus  ac  talis  in  eorum  collegio  devenisset.  Sel  cum  Lpse  beatus  ab  ipsis  pauperibus, 
quis    esset,    cognitum    se  esse    perspexit,    de    eorum    consorcio    se    caute    silenterque    sub- 

10  traxit.  Set  hac  in  re  quid  cause  valemus  conicere?  Namque,  ut  opinor,  illud  hoc 
peregit  studio,  ut  ipsos  instrueret  pauperes,  qualiter  omnem  vitam  suam  in  sanctam 
deducerent  paupertatem ;  vel  certe,  ut  illis  eminus  in  suo  abitu  proprio  sanctaque  reli- 
gione  sua  pariter  ammoneret,  ut,  sicut  ipse  sponte,  non  necessitato,  pro  Christi  amore 
paupertatem    studebat    diligere,    ita   et  ipsia   in    sua    pauportate1'    Deum  glorificantes  eum 

16  semper  aberent,  illud  nimirum  iugiter  animo  revolventes,   quod  ait  Dominus  in  euangelio: 

Beati  pauperes  spiritu,   quoniam    ipsorum   est    regnum    celorum.     Nam  sicut  sepe  iam  de  hoc  Matth.5, 3. 
sanctissimo  protulimus,    qui    erat    in    vera    earitate    radicatus    hac  sincera  humilitate  fun-  cf.  Eph.3, 17. 
datus,  ita  quoque  profitere  veraciter  possumus,   quia  omnes  actus  suos  cum  devota  humili- 
tate    benignaque  caritate  semper  et    ubique    omnino    discurrebat0    peragere,    illud    semper 

20  reminiscens,  quod  ait  apostolus :  Humiliamini  sub11  potenti  manu  Dei,  ut  vos  exaltet  in  tem-  1.  Petr.  5, 6. 
pore  tribulacionis. 

(30).  Et  ut  hoc  quod  verbis  propherimus  verius  litteris  inculcando  adstipulari  pos- 
simus,  dicamus  etiam,  qualiter  vir  iste  almificus,  per  omnia  se  humilians,  sacris  nimirum 
actibus  cum  sancta  humilitate  veraque  caritate  iugiter  decrevit  insistere.    Accidit  namque 

26  eo  in  tempore,  dum  recto  calle  solito  more  incederet,  ut  quendam  homunculum  ex  ruri- 
culis  unum  videlicet  plaustrum  fimo  honustum  sine  cuiuspiam  animalis  auxilio  cum  via 
nimia  trahentem  conspiceret,  utque  mox  est  agricolamm,  rura  excoleret  suoque  in 
agello  fortiter  insudaret.  Cui  isdem,  ut  erat  pater  omnibus  affabilis,  acsi  huius  pauperi 
foret    similis,    in    eius    labore   conpaciens,    dixit:    'Tu,    o  pauper  miserrime,    boum    solacia 

30  indiges,  ideoque  in  gravi  labore  taliter  desudansc,  acerrime,  ut  video,  fatigatus  existis. 
Cupio  ergo  tibi  nunc  adpresens'1  prebere  solacium,  si  tu  ipse  nullatenus  mihi  distuleris 
locum'.  At  ille  homuncio,  nempe  ut  erat  necessarius  l,  hoc  verbum  voce  affabilie  a  viro 
Dei  audivit,  auxiliari  sibi  ab  illo  locum  dare  minime  distulit.  Tunc  benignus  Dei 
famulus  plaustrum  proprias  accepit    in    ulnas,    ut    hac    illacque      per   arva    traiceret  eum, 

35  et  sic  opus  iucommodum,  quod  solus  ille  infelix  homuncio™  agere  temptaverat,  solus  cum 
sancti  istius  sodalitate  ac  magnifica  caritate  procuravit  peragere.  Dein  vero,  opus  per- 
actum,  tres  ei  aureos,  quos  ad  suam  adhuc  necessitatem  secum  ferebat,  protulit  hic 
beatus,  dicens  ei,  ut  bovem  sibi  ex  his  emeret,  ne  tale  sibi  pondus  frustra  deinceps 
inponeret  ac  semenh  interiret.    Sic  itaque  Dei  electus  iste  divinum  ac  re  dupliciter  conplevit 

40  mandatum,  dum  et  indigenti  inrefragabiliter  prebuit  solatium. 

(31).  Vere  incunctanter  et  per  omnia  venerandus  est  Dei  cultor  eximius,  qui  om- 
nibus,  prout  ina  omnibus  illi  posse  fuit,  subsidium  prebuit  et  ultra  quam  ei  facultas  suppe- 

Capp.  29—31.     1. 
Cap.  29.     a)  ipse  pr.  m.  1.  h)  paupertatem  1.  c)  ita  scripsi;  discurabat  1.  d)  sup  1. 

45  Cap.  30.     a)  um  1.        b)  ita  1.        c)  ita  scripsi;  desudas  1.        d)  adpses  1.        e)  affa(bili  m.  al. 

superscr.)  1.         f)  illaque  pr.  m.  1.  g)  ita  scripsi ;  homu  1;  liomo  Boll.  h)   ita  scripsi;  semet  1. 

Cap.  31.     a)  ita  scripsi;    (in  om.)  o.  ille  1. 

1)  I.  q.  angustus. 


624  VITA  SIGIRAMNI  ABBATIS  LONGORETENSIS. 

teret    cunctis    prodesse    curavit.     Enimvero,    ut    ita    dicam,    acsi    novus    alterque    Iob  iste 

cf.iobao,  beatus    tnodernis    temporibus    foret    emersus,     pes    extitit     claudo    atque    occulus    coeco 

cunctisque    pauperibus    pater   fieri    studebat   esse   benignus.     Tanta   denique  ei  humilitas 

inerat,    ut,    licet    cx    nol)ili    sublimique  prosapia  ortus  existeret,    nullus    tamen    infimis  ac 

rusticanis  hoperibus    se    inplicari   aliquatenus'  despiceret.     Adeo  enim  hic  beatissimus,    in  5 

cunctis  que  agebat  sollers,   de  se  humilia  sentiebat,  quatinus  eum  David  propheta  fiducia- 

Ps.  118,107.  liter  canere    quivisset:    HumUiatus   sum    usquequaque,  Domine;   vivifica   nie   secundum   verbum 

tuum.     Denique  propheta  sanctus,  post    lapsum    iam    quidem  de  se  humilia  senciens,  Do- 

mini  misericordiam  pronus  indefesse  flagitabat;    hic   autem  electus  Dei  et  Christi  athleta 

Sigirannus,  ab  ineunte  aetate  bonis  accrescens  actibus,  inmo  euni  sancta  caritate  veraque  10 

humilitate  cor  semper  gerens  senile  \   de  Domini  gratia  fretus,  grates  exinde  persolvebat 

attencius.     Proinde    propheta    sanctus    previdensa   nobis  post  causam  delicti  viam  salutis 

divinitus,    qualiter    quisque   in    ceno    iam    voluptatis    demersus  quantocius  Domini  miseri- 

ib.40, 9.  cordiam  imploret  et  adiciat,    ut   resurgat,  almificus  nimirum  Sygirannus    post  Dei  placita 

innumera  gesta  prorsus  exemplum  reliquid  posteris,  ut  sollicite  quisque  precaveat,    ne  in  15 
aliquod  loetale  vulnus  incurrat. 

(32).    Cum    igitur   hic    beatus    de    co    agimus    incessanter    ita    perageret,    nullatenus 

quidem    a    laude    Dei    ieiuniis    simul    et  orationibus    diebus    ac    noctibus    cessabat.      Nam 

crebro  noctem  pervigil  in  Domino  transigebat;  diem  vero,  prout  tempus  dictabat,  animas 

simul   et  corpora  indigencium  alere  satagebat.     Nempe    iustaa   illud    apostoli 2  dictum  ita  20 

in  omnibus  menbra  sua  mortificabat  super  terram,  ut  vix  aut  parumper  cibum  vel  potum 

strictum  perciperet.    Nam  ista,  ut  prefatum  est,  iugiter  peragens,  solus  pergebat,  solus  cum 

Domino  suum  hopus  perficiebat.   Hinc  datur  intelligi,  quia,  utb  iam  prelibavimus c ,  priscorum 

patrum  iste  beatus  in  cunctis  imitator  existens,    cum    propheta  sancto  Iheremia3  dicere'1 

nihilhominus  poterat:    Sedebam*  solus  a   facie   tua,   Domine,   quoniam   conminationef    replesti  25 

me.    Et  ideo  magnifica  istius  sancti,  beati  videlicet  Sigiranni,  innumera  gesta  ab  humano 

hore    nequeunt    conprehendi.     Nam    quis    eius    almificis    actibus    per    cuncta    valeat    con- 

prehendere,  cum  sibi  nullum8'   presentem  aliquando  ministrum  adesse    permiserit,    qui  ea 

occulis    cernere    quivisset?     Sed    licet    solus    ille    ea    noverit,    qui,    antequam    fiant,    eius 

cf.Hebr.  occulis    cuncta    sunt    nuda    et  manifesta,    tamen    ea    que  nobis  de  eius  vita  vel  miracula  30 
4,  13. 

veridica  sunt  relatione  conperta,    prout    largiri    dignatus  est  Dominus,    dilucidare    ac  pro- 

palare  decrevimus.     Etenim  quia  forte,  ut  reor,    perplura  que  dicenda  fuerant  omisimus, 

hec  tamen,  Domino  favente,  pauca  de  pluribus  sint  in  propatulo  dicta. 

(33).  Nunc  iam  deinceps  illud  adhuc  nobis  restat  agendum,  quatinus,  prout  pius 
permiserit  Dominus,  de  eius  sacratissimo8  transitu  sermonem  proferamus  ad  publicum.  35 
Nam  cum  laborum  suorum  iam  remunerationis  tempus  adpropinquaret,  febris  valitudine 
cepit  nihilhominus  estuare.  Cumque  eciam  magis  magisque  vis  febricitantis  adcresceretb , 
eiusque  corpusculum  efficeretur  iam  marcidum,  quicquid  ex  pauperticula 4  adhuc  illi 
supererat  pauperibus  erogavit;  quin  etiam  adeo  exertum  se  ex  omnibus  fieri  provocavit, 
ut  nihil  ei  nisi  uua  vetusta  solummodo  tunica,  qua  uteretur,  dum  adlmc  paulisper  in  40 
corpore    viveret,    quippiam    residuum    esset,    fieretque    ei    ipsa    viaticum   ad  suum  sacrum 

Capp.  31—33.     1. 
Cap.  31.     a)  (p  pr.  m.  superscr. ,)videns  1. 

Cap.  32.     a)  ita  1.  b)   :  ut,   ras.  a  1.  c)  (amplius  pr.  m.  corr.  pliba)vimus  1.  d)  di- 

cimus  1.         e)  Solus  sed.  pr.  m.  1  cum  Yulg.         f)  conmiuationem  1.         g)  pr.  m.  in  mg.  suppl.  1.        45 
Cap.  33.     a)  ita  scripsi;    sacratissimum  1.         b)  ita  coniec.  Bolland.;    adquiesceret  1. 

1)    Cf.  Gregorii  M.  Dial.   II,  prol.:    ab    ipso   pueritiae   tempore    cor   gerens    senile. 
2)  Pauli  acf  Colossenses  '6,  5.        3)  Ierem.  15,  17.        4)  I.  q.  mediocritas,  facultas  nwdica.   Duc. 


VITA  SIGIRAMNI  ABBATIS  L0NG0RETENSI8.  625 

corpusculum   contegendum.     Dice));it    namque8    eepe    Lste    beatus    illud    sanctd   l<>l>  e1   hoc 
implere  quantocius  Batagebat:  Nudus,  inquiens,  egressus  sum  de  utero  matris  mee,  nudum  me  tobi,n. 
illuc  oportet  revertere.    Iamque  etiam,  ut  dicere  ceperamus,  cum  sibi   finem   vite  inspicerel 

inminero,  in  humilitate  qua  ceperat  persistens,  in  locum  bumillimum  siiuui  iussit 
5  sepelire  corpusculum.  Denique  hinc  inde  assistontibus  sibi,  ul  ad"  cuiuscumque  transitum 
solet  fieri,  ita  de  se  hic  boatus  palam  professus  est  omnibus:  'Quoniam  indignus  sum', 
inquiens,  'sanctorum  alicuius  locum  preoccupare  in  ecclesiis,  tantummodo  precor,  si 
libetj,  iustac  morem  humanum  humili  in  loco  meum  sepelite  corpusculum.  Profiteor 
etenim  me  esse  indignum  saltim  aliquo   in  ruris  loco  me  fore    humandum'.     Tunc    more 

10  solito,  quia  isdem  pater  almificus  animarum  custos  Bemper  extitit  devotissimus,  viros 
omnes  christianos  qui  ad  eius'1  exitum  devoti  convenerant  ammonere  cepit  adtentius, 
quatinus  sanctis  piisque  ac  iustis  indefesse  existerent  actibns.  Cumque  talia  perageret 
atque  cum  gratiarum  accione  Deo  ac  domino  nostro  Iesu  Christo  hymnidicas  laudes  per- 
solveret,    beatissimam    animam    spiritumque    angelorum    coetibus    dignum,    ipsis    nimirum 

15  commitantibus0 ,    emisit    ad    celum.      Cuius    nimirum    gloriosus,    videlicet    almi    Sigiranni 

leviteque  Christi,  transitus  pridie  Nonas    extitit  Decembris,    Clodoveo  rege  illo  tunc  tem-  Dec.  i. 
pore  prosperis  successibus  regnante  necne  Aureliano  l  presule  Bituricas  in  civitate   nobiliter 
presidente. 

(34).    In  huius  ergo  almi  transitu  eximio  consonasa  laudes  referamus  Domino,   quia 

20  hic  beatus  hubique  fretus  ovansque  de  Dei  clementia  nunc  et  per  secula  cum  Christo 
Deo  regnat  in  eterna  gloria.  Veneremur  itaque  cum  divinis  laudibus  devotissime  huius 
ad  Christum  memoratum  transitum  eiusque  in  memoria  altiboando  personemus  ore  pio 
congrua  melodia.  Licetb  enimvero  scriptum  sit2,  ne  laudes  qucmquam  in  vita  sua,  donec 
perveniat  adc   portum  oportunum,  verum  hic  Dei  vir  prestantissimus  et  in  vita  sua  laudes 

23  obtinuit  debitas,  quia  huius  mundi  fluctivagos  strenue  calcavit  anfractos,  et'1  post  mortem 
glorificatus,  tripudians  cum  angelis,  cum  Deo  et  agno  vitam  perhennem  adeptus  est  in 
celis.  Hic  prorsus  in  vita  presenti  ut  armiger  Christi  non  inpotens  belligerator  extitit 
invictus  et  post  istius  vite  defectum  aeterne  glorie  cum  Deo  et  angelis  eius  promeruit 
habere  consortium.    Dicamus  ergo  devotie    corde  et  animo  in  huius   sancti  laude :   'Gloria 

80  tibi  sit,  Christe  rex  piissime,  qui  tibi  talem  affabilem  famulum  elegisti,  Domine'.  Quin 
etiam  in  huius  transitu  almifico  hymnidicas  hic  inde  reciprocando  personemus  odas 
dicamusque  in  Christi  laude:  'Gloria,  honor,  decus  et  potestas  tibi  sit  una  cum  Deo 
patre  sanctoque  Spiritu,  unigenite  Domine'.  De  cetero  etenim,  ut  fides  bonorum  omnium 
ex  sanctorum  actibus  clarescat  eorumque  corda  per  eorum  exempla  alciora  transcendant, 

35  poscendum  est  nimirum  ab  omnibus  ac  devotissime  supplicandum,  quatinus,  quia  nunc 
et  in  evum  iste  beatus  cum  Christo  regnat  in  celis,  sacris  suis  precibus  salutem  nobis 
aput  ipsum  semper  obtineat  mentis  et  corporis,  qui  vivit  et  regnat  cum  Deo  patre  in 
unitate  Spiritus  sancti  Deus  per  infinita   secula  seculorum.      Amen. 

Capp.  33.  34.     1. 
40  Cap.  33.     a)  (na  pr.  m.  siq)erscr.)que  1.         b)  a  1.         c)  ita  1.         d)  ei  add.,  sed  pr.  m.  del.  1. 

e)  commiUantibus  pr.  m.  1. 

Cap.  34.     a)   consonans  1.  b)    Hic   et  pr.  m.  1.  c)    at  1.  d)   hi    m.  al.  superscr.  1. 

e)  devicti  1,  corr. 

1)  Aurelianus  inter  episcopos  Biturigos  nullus  reperitur  neque  scriei  inseri  potest  nisi  post 

46  CModoveum  defunctum  (f  657  ex.),   scilicet  inter  Vulfoleudum    (a.  660,)  et  Chadonem  (a.  672J, 

sed  dubito  num  locus  ille  ad  episcopum  recte  relaius  sit,  nam  verba  'praesule  Bituricas  in  civi- 

tate  nobiliter  praesidente'  potius  ad  magistratum  publicum  spectare  mild  videntur,    scilicet  ad 

comitem.         2)  Eccli.   \\,  30. 


SS.  R.  Meroving.    IV.  79 


VITA  GEREMARI  ABBATIS 
FLAVIACENSIS. 

Fiaviacum  monasterium  in  pago  BeJJovaccnsi  situm  patroni  cuius  corpus  oJim  ibi 
requiescebat  Geremari  uomine  hodie  appeJJatur  St.-Germer  vel  St.-Germer-de-FJg  (oJim 
FJay,  dep.   Oise)    neque   vero   de   ipso   neque   de   origine   loci   quicquam   certi  compertum  5 
hdbemus  historiaque  domestica  ab  abbatibus  nonnullis  incipit,  qui  cum  monasterio  Fonta- 
neUcnsi  necessitudine  quadam  coniuncti  erant.     Gcnnardus  ecclesiae  Piothomagensis  vice- 
dominus  Pippini  vel  Caroli principis  aevo  abbatis  munere  fungebatur.  alter  Benignus  abbas 
Fontanellensis  propinquus  eius,  qui  ipsi  successit,  iam  utrique  monasterio  praeerat1.    Multo 
post  Ansigisus   cum    alia    duo    monasferia   rexit,    tum   hitnc   locum   desolatum   atque   in  10 
egestatem  redactuni  a  Carolo  M.  precarii  iure  a.  807.  accepit,  qui  brcvi  spatio  interiecto 
aedificia  coUapsa  maiore  elegantia  restauranda   curavit   frugumque   copiam   ut  erat  rei 
rusticae  peritissimns  congessit.    Neque  sfudium  in  Flaviacenses  suos  intermisit,  postquam 
FontaneUensi   quoque   monasterio  a  Ludoivico   Pio  post  Einhardum  praefectus   est,   sed 
sacra  et  ministeria  et  vestimenta  eis  obtulit,  libros  addidit,  basilicam  in  honorem  S.  Trini-  15 
tatis  aedificavit,   quam   variis  picturis   dccorari   iussit,   denique,  antequam  a.  833.  obiit, 
testamento  Jegavit :  ad  Flaviacum  illis  canonicis  libras  quindecim,  ad  opus  famulorum 
eorum  libras  decem  2.     Canonici  UJi  qui  ceJJam  veJ  nionasterium  tunc  occupabant  muJtas 
res  advcrsas  mox  passi  sunt,  cum  locus  discordiis  civilibus  atfritus  viroque  potenti  more 
illius  aevi  traditus  sit.     Destructum   eundem  Hincmants   nondum   episcopus   institutus  a  20 
CaroJo  CaJvo  in  dies  vitae  acceperat  atque  in  meJiorem  statum  redegerat,  restauratum  vero 
mutata  regis  voJuntate  amisits.    Denique  Nortmanni  totam  regionem  iJJam  ferro  ignique 
a.  851.  vastantesi,  abJatis  rebus  canonicisque  cxpidsis,  aedificia  omnia  una  cum  ecclesiis 
everterunt,  ita  irt  restituendi  spes  iam  nuJJa  restaret.    Itaque  Carolus  rex  eccJesiae  BeJJo- 
vacensi   Jocum   desoJatum   una   cum  attero   monastcrio   soJacii  causa   concessit,   ut  iJJi  a  25 
paganis  graviter   afflictae   succurreretur,    atquc    NicoJaus  I.  papa  pactum   a.  863.    con- 
firmavit 5. 

Vitae    Geremari   textum  (A)   reperiri    Jicuit  edito   (B)  pressius  compositum  eoque 
vetustiorem,  id  quod  coJJato  inter  se  utroque  certo  certius  inteJJcgi  licet: 


A 
4.    in   loco    nuncupato   vico   Wa- 
randro  in  pago  Belvacensi  super 
nuvium  Hittam 


B  30 

in  p  r  a  e  d  i  c  t  o  vico 


1)  Gesta  abb.  Fontan.  c.  3.  2)  Ib.  c.  17.  3)  FJod.  III,  18  (SS.  XIII,  p.  509;. 

4)   Chrov.  Fontan.,  SS.  II,  p.  302;    Ann.  Bertin.  ed.   G.  Waitz  p.  41.  5)  Gailia  christ.  35 

X,  instr.  col.  240;   Jaffi  n.  2716  2. 


VITA  GERKMAKI  ABBATIS  FLAVLUKNSIS.  627 


A 

c.   14.    ad     rivum     Baniacus      iiiincii- 
patum  vix  pontem  trausierunt. 
C.   9.      et  oinaibus   lubricis   niundi 
c.   12.    in  onus  prosbiteratus 


B 
ad  Locum  qui  Baniacus  pons  dicitur 

et  omnibus  huius  mundi  curis 
in  gra  <1  u  ra  presbyterii. 


Liquet  enim  vocabula  quae  in  A  leguntur  auctoribus  vetustioribus  familiaria  esse,  e.  gr. 
nuncupato  (olim  nuncupantej,  lubricis,  cmus  (cf.  V.  Vedastis  c.  h),  ea  vero  recen- 
sionis  B,  uf  scholarum  usui  melius  respondent,  posterioris  esse  aevi.  Alter  auctor  i</ 
inprimis  cgit,   ut  <i««<j   in  serie  rerum   desiderabantur  <■<<  suppleret  nexumque  causarum 

io  restitueret.  Praeterea  de  rebus  Geremari  propriis  haud  pauca  addere  studebat,  quomodo 
ecclesiae  Bemigii  in  vico  Warandro  sif<<<~  multa  ille  largitus  esset,  deinde  Amalberto  filio  rem 
familiarem  suam  consentiente  Dagoberto  tradidisset,  idguod  Chlodoveus  confirmasset,  denique 
Flaviaco  totam  hereditatem  suam  concessisset.  I /<<<<</  modicum  temporis  intervallum  inter 
A  et  B  intercessisse  ex  his  argumentis  colligi  licet.     Cellula   teste  A  <<  Geremaro   aedi- 

15  fuata  pauperesque  XII  ibi  collocati  erant,  ut  pro  anima  Amalberti  /i/ii  orarent:  qui 
locus  xenodocbium  est  nuncupatus  usque  in  presentem  diem.  Ecclesia  vero  in 
honorem  S.  Iohannis  constructa  auctoris  B  aevo  locum  cellulae  occupabat  monachique 
XII  neque  pauperes  JDco  ibi  serviebant,  utque  omnia  interim  accreverant,  ita  villas 
multas,   scilicet  propria  Geremari  praedia,   ecclesiae   illi  a  conditorc  relictas  esse  idem 

20  auctor  asseruit,  dum  A  solos  reditus  commemorat  ibidem  institutos.  Certe  vita  A  paufo 
ante  Nortmannorum  cladem  a.  851.  composita  est,  nam  corpus  sancti  in  ea  ccclcsia  adhuc 
requicvif,  quam  ipse  construxerat,  in  F/ariaco  videlicet  monasterio.  Neque  verba:  ubi 
feliciter  requiescit  in  recensione  B  /cguntur  neque  /ocus  similis  ad  Geremari  fi/ias 
spectans,  quas  in  Bemigii  ecclesia  in  vico  Warandro  requiescere  A  enarraverat.    Corpora 

25  itaque  auctoris  B  aevo  sepulchris  suis  non  amplius  continebantur  translata  sine  dubio 
Nortmannis  inruenttbus  atque  retractatio  illa  non  ante  composita  mihi  videtur  esse,  quam 
monasterium  Flaviacense  saec.  XI.  a  Drogonc  episcopo  BcUovaccnsi  instauratum  csf. 

Vetustior  quam   eruimus  V.  Geremari  aeque  atque  dudum  edita  historicam  fidem 
minime  meretur  eaque  quae  auctor  de  patrono  rettulit  ita  gesta  esse  non  posse  ex  solo 

30  ordine  temporum  intellegitur.  Dagoberto  rege  sanctus  in  palatium  venisse,  secretorum 
consi/iarius  factus  essc,  uxorem  duxisse,  liberos  genuisse,  eodemque  rege  fi/ius  Amalbertus 
ab  Audoino  'sacerdote  Dci'  baptizatus  locum  patris  in  palatio  obtinuisse  dicitur.  Attamen 
rex  il/e  so/os  annos  16  ex  a.  623.  ad  a.  639.  regnavit  atque  Audoinus  episcopus  factus 
non  est  nisi  post  illius  mortem,   scilicet  a.  641.     Auctor  A  a  30.  eiusdem  regis   anno 

35  incipit,  quo  sanctus  in  iuventute  optima  Dcum  praefecisse  omnibus  fertur,  aique  eodem 
rege  cum  Audoini  scliolas  adiisse  idcm  cfiam  infra  rettulit,  sed  conversionem  per- 
fectam  anno  dcmum  11.  Chlodovei,  i.  e.  649.  p.  Chr.,  attribuit.  E  contrario  auctor  B 
ab  ortu  patroni  indpiens  eum  ipsum  Dagoberto  rege  contigisse  asseruil.  quo  facto  ana- 
chronismus  ita  auctus  cst,  uf  librarii  nonnulli  (c.  gr.  B  1)  Chlotharium  regem  substituerint, 

•»o  aliis  (B  2a.  b)  lectionem  primigcniam  servantibus.  Nequc  ullum  antiquitatis  vestigium  in 
liac  Vita  reperire  mihi  licuit,  unde  facere  non  possum,  quin  Paulo  Both1  assentiar 
biograp/io  fu/em  ullam  abroganti. 

A\)    Codex  Pari siensis   n.  5306    (Colb.  705,   Begius  3654J,    formac    magnae, 
saec.  XIV,  cum  alias  vitas  vetustiorcs-  tum  /icmc  fol.  10 — 11'.  eontinet. 

46  B  1)    Codex  Parisiensis   n.  17627    (Notre  Dame   n.  \Ql),   otim   Claiu/ii  Io/ii 

canonici  Parisiensis,  formac  maioris,  fol.  129 — 138',  saec.  XI. 

1)  'Gescli.  des  Beneficialwesens'  C185QJ  p.  442.  2)  E.  gr.  Iohannis  Reom. ;    cf.  SS. 

rer.  Merov.  III,  p.  503. 

79* 


628  VITA  GEREMARI  ABBATIS  FLAVIACENSIK. 

B  2a)  Codex  Parisiensis  n.  9745  (Suppl.  lat.  20 l6),  saec.  XV,  hibliothecae 
publicae  a  TrauU  a.  XII.  rei  publicae  Gallicanae  (=  1804  p.  C/rr.)  dono  datus, 
fol.  1 — 4.  Vitam  exhibet  multis  Itiatibus  destitutam,  quam  Narracio,  qualiter  reliquias 
beati  patris  nostri  Geremari  accepimus,  excipit  (inc.  Quod  olim  diuque,  ed.  AA.  SS. 
Sept.  VI,  p.  698;.  5 

B  2b)   Codex  Ambianensis  n.  467,  saec.  XVII,  fol.  67 — 72'. 

Solum  textum  B  ediderunt  I.  Mabillon,  Acta  sanctorum  ord.  S.  Bem dicti,  Pa- 
risiis  1669,  Sacc.  II,  p.  475 — 482,  codice  B  1  usus, 

I.  Perierus ,  Acta  sanctorum,  Antverpiae  1757,  Sept.  tom.  VI,  p.  698  —  703, 
editionem  praecedentem  iterans1.  io 

Vitam  una  cum  translatione  in  versus  francogallicos  saec.  XIII.  redegit  Petrus 
clericus  Bellovacensis,    cuius    opus    cura  vicecomitis   de    Caix    de   Saint -Aymou  r    nuper 

ecUtnm  estK  B.  Krusch. 

INCIPIT  VITA  BEATI  GEREMARI  CONFESSORIS  ATQUE  ABBATIS, 
QUI  OBIIT  IN  BELVACENSI  COMITATU  III.  KL.  IANUARII.         i6 

(l)a.  Anno  tricesimo 3  Dacoberti  gloriosissimib  regis  et  eximii  domini  et  per 
cuncta  magnificentissimi  sanctus  atque  vir  beatissimus  Geremarus,  generositate 
nobili  enitens  atque  culmine  dignitatis  precellens,  in  iuventute  optima  Deum  pre- 
fecit  omnibus.  Clemenciam  Dei  reveritus  sibi  destinatam ,  Dominum  rogabat 
devotus.  20 

(2).  De  pago  Belvacensis  quidem  fuit  urbis  oriundus  in  partibus  Gallie  apud 
occasum  in  latere  in  villa  Warandroa-4,  que  est  super  fluvium  Hittab-5  nomine. 
Genitor  et  genitrix  eius  nobilissima  fuerunt  gente  procreati.  Pater  vero  Kicho- 
bertusc  et  genitrix  eius  Aia*  enutrierunt  filiura  suum  et  exaltaverunt  et  omnes 
res  quas  babuerunt  post  obitum  illorum  in  manibus  suis  dereliquerunt.  25 

cf.Act.  12,24.  (3).    Cum  autem  crescere  et  multiplicari   in  bonis  operibus  cepisset,    directus 

est  in  palacio  regis  receptusque  est  a  rege  bonorifice,  in  aulaque  regali  conditus, 
secretorum  consiliarius  ad  aures  regis  semper  presens  erat.  In  litterarum  erudi- 
tione  apertus,  in  capienda  arte  funditus  altissimus  mirique  ingenii  bene  notus, 
forma  decoratus,  caput  erat  eius  speciosum,  facies  ut  rosa,  oculos  habens  ut  sol  30 
irradiantes,  sensum  illustrem;  probatus  erat  in  facto,  in  fide  perfectus,  usque  in 
finem  obediens. 

*)  Aga  et  add.  ex  gente  Francorum  nobili  orta  B. 

Capp.  1—3.    Al. 
Cap.  1.     a)  capita  non  distincta  sunt  A 1.         b)  gloriosissi  A 1.  35 

Cap.  2.     a)  Warandra  B.         b)  Ittam  B.         c)  Rigobertus  B. 

1)  Tertia  quae  in  BiUtotJteca  hagiographica  latina  n.  3437  citatur  editio  Renet, 
'S.  Lucien  et  les  autres  saints  du  Beauvaisis'  III,  2  0.895J),  p.  730  —  42,  nobis  praesto  non 
erat.  2)   'Vie   versifiie   de  S.  Germer  par  Pierre,    clerc    a   Beauvais   au   commencement  du 

XIII.  siecle'  CMim.  du  comite  arcMol.  de  Senlis',  III  ser.,  tom.  VIII,  1894,  p.  45—80;.  Cf.  10 
Anal.  Boll.  XIV,  p.  446.  3)  Anno  16.  regni  Dagobertus  obiit.  4)  Nortmanni  posttpiam 
urbem  Betlovacensem  et  Flaviacum  monasterium  a.  851.  cremarunt,  reversi  a  Francis  fugati 
sunt  loco  qui  olim  appettabatur  Wardera  (Chron.  Fontan.,  SS.  II,  302),  quemque  hodie  vocant 
Vardes  ad  Epte  fl.  situm  (comm.  NeufmarcM,  cant.  Gournaij-en-Bray,  arr.  Neufchatel,  dep. 
Seine-Irtfcrieure),  interpretante  E.  Roussel  archivario  Beltovacensi.        5)  Epte  affluens  Sequanae  fl.  45 


VITA  GEREMARl   ABBATI8  FLAVTACENSIS.  62fl 

(4).  Dum  frequentaret  multis  temporibus  palacium  regis,  ut  consueverat. 
tractat  favens  seculo,  cui  cum  omnibua  rebua  suis  se  sociare  potuisset.  Ipso 
autem  hec  cogitante,  declinaf  in  hoc  sensu,  ut  uxorem  aociperet.  Sociavit  itaque 
puellam   sibi   cui  nomen  Domanea  in   coniugium,   valde   honorabilem11  ei   w  rebus 

s  terrenis   cum   omni  felicitate   decentem.     Fecit   namque  Dominus,    ot  <■•■  ea  gene 
raret  unum   filium   et  duas  filias.     Desponsata   vero  fuit  viro   illa  in  medio  nata 
iunior  Deo  sacrata.    Ambe  quoque  virginitatem  professe  vitain  finierunt,  sepulteque 
sunt   in   ecclesia   beati  Remigii   in   loco  nuncupato   vicu  Warandro   in  pago  Belva 
censi  super  fiuvium  Hittam  et  ibidem  in  pace  requiescunt. 

10  (5).    Filius  autem   ei  fuit  superstes,    cui  nomen  imposuit   in  baptismo8    Amal- 

bertus.  Gaudens  vero  et  exiliens  super  illum  dedit  eum  lactanti,  ut  nutriret  eum. 
Erat  enim  in  illis  diebus  in  palatio  regis  quidam  amicus  eius  nomine  Audoenus, 
vir  sanctus  Dei  vocatus,  et  omnia  que  agebat  per  consilium  eius  exercebat. 
Direxit    itaque    nuncium    ad    eumb    narravitque    ei,    quod    filius    illi    successerat ; 

i6  prostratus  ergo  petivit  ab  eo,  ut  a  sancto  fonte  susciperet  filium  eius.  Acquievit 
ei  sacerdos  Dei,  ivit  ad  fontem  et  suscepit  eum  ab  ipsis  aquis  vocavitque  illum 
filiolum  benedixitque  eum  atque  dimisit.  Ibat  autem  puer  ad  lactantem  suam 
atque  ita  nutritus  est.  Cum  autem  vir  factus  est  pulcberrimus,  in  palacio  regis 
Dachoberti   instituitur   pro   patre.     Dum    autem    procurarentur   in    exercitu    ab   eo 

20  multa,  regi  erat  obediens  per  omnia. 

(6).  Beatus  autem  Geremarus  cum  rediisset  ad  loca  sanctorum,  multa  bona 
opera  fieri  obtabat.  Inter  cetera  vero  de  rebus  suis  fundavit  in  Insula1  quadam 
cenobium  magni  benefitii  et  penitus  de  suo  proprio  construxit.  Ecclesiam  ibi 
edificavit  in  honore  apostolorum  Petri  et  Pauli  atque  aliorum  sanctorum  reliquie 
25  ibi  ponuntur  in  eorum  societate.  Fecit  ibi  in  monasterio  conversationern  sanctam 
monachorum,  ut  sub  regula  viverent  regulariter  ac  devote.  Constituit  eis  Archa- 
rium  abbatem,  ut  per  ipsum  fuissent  correcti  atque  eruditi. 

(7).  Cum  autem  vidisset  beatus  Geremarus  omnia  que  fecerat,  iter  capiens, 
in    palatio    Dacoberti    regis   venit-    et   dixit   ad    sanctum    Audoenum:    'Peto   a   te, 

30  sancte   pater,    ut   viam  Dei   mihi  insinuare  non  renuas,    per   quam  salvari  possim'. 

Sanctus   Audoenus    respondit:    'Dominus   dicit:    Qui   amat  patrem   aut   matrem   aut  ^*"11^0^7, 
fratrem  aut  agros  aut  uxorem  aut  filios  plus  guam  me,  non  est  me  dignus.    Et  alibi 
Petrus3  dixit:   Vos  qui  reliquistis  omnia  et  secuti11   estis  me,    centuplum  accipietis  ^^g9' 
et    vitam    eternam    possidebitis.      Ista   Dominus    servis    suis    conservare    precepit'. 

35  Beatus  Geremarus  Audoeno  dixit:  'Vado  ad  dominuin  nostrum  Iesum  Christum, 
qui  me  vocavit  ad  suam  sanctam  vocationem,  et  hoc  quod  in  euangelio  dignatus 
est  dicere  et  sperantibus  in  se  proferre  complebo,    ut  ab  eo  retributionem  merear 

Capp.  4—7.    A  1. 
Cap.  4.     a)  Domanam  B.         b)  honorablrilem  A  1. 
40  Cap.  5.     a)  baHrmo  A  1.         b)  ad  deum  A  1. 

Cap.  7.     a)  se<[uti  A  1. 

1)  Ad  Insulam  monasterium  Ansigisus  abbas  (f  833J  solidos  15  legavit  (Gesta  abb. 
Fontan.  c.  17 ',  p.  59},  qnotl  Isla  appellatur  in  actis  concilii  Duziacensis  a.  871  (Conc.  ed. 
Mansi  tom.  XVI,  p.  584J.  Locus  Nortmannorum  rabie  destructus  postea  praedium  monasterii 
45  Flaviacensis  factus  est,  a  quo  haud  multum  distabat  (kodie  St.-Pierre-aux-boisf).  2)  Rege 
consentiente  cuncta  quae  sui  iuris  erant  Amalberto  filio  coram  principibus  Francorum  tradidit 
teste  biographo  B.  3)  Potius  Iesus. 


630  VITA  GEREMARI  ABBATIS  FLAVIACENSIS. 

accipere.      Relinquo    domum    meam    hodie,    ut    agam    deinceps    quod    bonum    est 
cf.  ioei2,i3.  omnibus    diebus   meis;    quia   sic    est    misericors   et    benignus   Dominus   quique    sua 
sunt  ubique  ad  se  venire  non  negavit'. 

(8).  In  eodem  autem  tempore  Dachobertus  rex  obiit.  Postea  vero,  anno 
undecimo  regnante  Chlodoveoa  rege,  correctus  est  beatus  Geremarus  ad  viam  5 
salutis  ad  consilium  sancti  Audoeni  et  a  rege  Clodoveo  petivit,  ut  se x  et  omnia 
sua  deponeret  et  cenobio  se  traderet  ad  serviendum  Deo  viventi.  Ad  iussionem 
autem  regis  sanctus  Audoenus  tonsoravit  eum  et  dedit  ei  Panthalumb'2  monasterium 
precepitque  ei,  ut  ibi  abbas  esset  et  pastor  ovium  et  illuminator  animarum. 
Beatus  autem  Geremarus  cum  esset  sapiens  et  roboratus  dono  Dei,  sancto  pre-  10 
cepto  eius  se  denegare  non  potuit.  Sed  in  magna  afflictione  atque  suspirio  cum 
lacrimis  regendum  accepit  monasterium. 

(9).  Relicta  autem  uxore  et  filio  et  omnibus  lubricis  mundi,  secutus  est  dicta 
apostolica  et  abiit  ad  monasterium  quod  dicitur  Panthalum  in  pago  Rotomagensi, 
qui  est  super  fluvium  Lirizinum  3.  Fuit  autem  ibi  in  oratione  diebus  ac  noctibus  15 
et  in  temporibus  vigiliarum  et  sanctorum  sollempnitatibus  de  templo  Domini  non 
discedebat,  sed  prostratus  corpore  atque  fixis  genibus  orationem  Deo  perhenniter 
fundens,  ieiunabat  cotidie  et  vespere  se  reficiebat.  Cibus  erat  illius  panis  paxi- 
maticusa  et  aqua  salubrisb  cum  oleribus,  unde  saturitas  ventris  non  afflueret. 
Magnum  itaque  ille  Domino  miroque  modo  et  inestimabili  predicatione  populum  20 
cf.Ps.1,2.  adquisivit  et  promonebatc   unumquemque,  ut  in  lege  Dei  meditarentur. 

(10).  Erat  autem  ibidem  in  monasterio  multitudo  maxima  monachorum, 
quorum  quidam,  videlicet  boni  atque  cultores  Dei,  predicationem  receperunt  illius, 
mali  vero  et  impii  tractaverunt  de  morte  ipsius,  ut  per  quandam  dampnationem 
eum  interficerent.  Erat  autem  ei  consuetudo  in  lectulo  iacere  sine  strato  cum  25 
una  culcitra.  Ipse  namque  ad  lectulum  de  nocte,  impleto  offitio,  reverti  consue- 
verat.  Quod  inipii  atque  invidi  monachi  considerantes,  averterunt  a  Deo  oculos 
mentis  et  declinaverunt  sensum  in  eius  occisionem  hoc  modo.  Sub  culcitra  quadam 
posuerunt  cultrum,  manubrio  eius  in  terra  fixo,  sed  acumine  sursum  erecto,  in  quo 
intrando  lectum  se  interfecisset.  30 

(11).  Cum  autem  recessisset  in  nocte  ab  offitio  suo  amicus  Dei,  cum  autem 
non  esset  ei  consuetudo  tangere  lectulum,  casu  manu  tetigit  sensitque  cultrum. 
Reversus  ergo  in  templo  Domini,  lacrimas  fundens,  fuit  in  oratione  nocte  illa 
usque  ad  diluculum.  Et  mane  facto,  quod  ei  contigerat  nemini  revelavit.  Tercia 
vero    hora    diei    ad    collectionem 4    capituli    prostratus    atque    provolutus    manus  35 

Capp.  7—11.     A  1. 

Cap.  8.     a)  Chlodo  A  1.        b)  Pentalli  B. 

Cap.  9.     a)  ita  B;  paxmaticus  A  1.         b)  salsissima  B.         c)  ita  Al  cum  B  1. 

1)  B:  petiitque  ab  eo,  ut  filio  suo  quod  pater  eius  concessit  concederet.  2)  Loco 

postea  Samsonis  nomen  inditum  est,    hodie  Saint  -  Samson  -  sur  -  Risle  (dep.  Eure) ;    cf.  Longnon,  40 
'Atlas  histor.   Texte  explic.'  p.  194.     Pentale  inter  ea  monasteria  erat,    quibus  Ansigisus  abbas 
Fontanellensis  (f  833J    solidos   nonnullos  legavit ;    cf.   Gesta    abb.  Fontanell,    ed.  S.  Lbwenfeld 
p.  58.  3)  Afftuens  Sequanae  mutato  nomine  postea  Bisela  vel  Bizela  appellabatur,   hodie  Ja 

Bisle  vel  Bille ;  cf.  Joanne,  'Dict.  giogr.  de  la  France'  s.  v.  Bisle ;  E.  Vacandard,  'Bevue  des 
quesfions  historiques'  LXIX  fl901j,  p.  35.         4)  Idem  quod  collatio  monastica.    Ducange  h.  v.  45 
Post  lectionis  disputationem  B,  atque  collationes  vel  disputationes  de  lectione  ante  missam  olim 
habebantur  monente  Mabillonio. 


VITA  GEREMAR]    ABBATI8  FLAVIACENSI8.  631 

amplexari  et  pedes  monachorum  osculari  cepit  petiitque  ab  eis,  ut  illa  cripta.  que 

est  in  vasto   ac   in   solitudinea    super   lluviiiin   Sequane,   ande   Sam  erpentem 

eiecit1,  ad  iuhabitandum  ei  concederent.    Monachi  autem  dixerunt:  '('ur  aos,  pater,  b 

.  .  .  .  .   .      P«8. k>. 

deseris  aut  cui  nos  desolatos  relinquis?    Quid  egimus?    Quid  culpe  incurrimus  vel  m 

5  quibus  contrarii  tibi  suniusV     Ille    autem    dixit  eis:   'Neininem   vostruiu   mihi   con- 

trarium  assero,   sed  a  vobis  quero  tantummodob,   ut  de  ista  sede  pastorali  me  ab- 

solvatis'.     Illi  autem  nolebant,  sed  magis  ac  magis  rogabant  eum,    ut   a   proposito 

desisteret,    et   fleverunt   nioti    pietate.     Sed    dilecto    Dei    Geremaro    cognitum    fuit 

quod   impiorum   nequicia   que   inventa   fuerat   latere    aon    poterat,    licet   qui  prius 

10  fecerant  alicui  non  dixit  nec  in  monasterio  stare  voluit. 

(12).    Sancto  itaque  Audoeno  redacto  in  monasterio,  ipse  abiit  cum  monachis 
quibusdam    ad    criptam    iam    dictam    in    solitudine    super    fluvium    Sequane    et   ibi 
refulsit   in   habitaculo.     Ibidem   plurimam   abstinenciam  faciens,    sicut  anima  con-  cf.Aet.13,7. 
sueverat,  in  pauperibus  Dominum  respexit,   quia   nudos  operuit,   infirmos  visitavit,  ^f^s^ 

lo  mortuos    sepelivit,    in    tribulatione    multos    consolatus   fuit,    peregrinis    et    egenis 

cotidie    elemosinas    tribuebat.      Erat    autem    pateril   orphanorum    et    amator    eccle-  cf.  Ps.  67,  c. 
siarum.     Cum  autem   in   tanta   excellencia  per   illum  Dominus    exerceret   virtutes, 
officia  clericorum  in  familiaritate  sua  ex  niore  construxit  probatasque  personas  adb 
honorem  clericatus  secundum  ordinem  ampliavit.    Sanctus  Audoenus  memor  factus 

20  amici  Dei,  eo  quod  Domino  fideliter  serviebat,  meritum  eius  sciens,  in  onus  pres- 
biteratus  eum  ordinavit.  Factus  est  igitur  sacerdos  magnus  in  illis  diebus  in  cripta 
iam  dicta  et  placuit  Deo  et  hominibus,  quia  officium  Dei  viriliter  exercebat,  quia 
in  pectore  divinarum  scripturarum  flagranciam  gestabat.  Fuitque  ibi  annis  quinque 
et  tribus  mensibus. 

25  (13).    Denique  venit  ei  nuncius,  quod  filius  suus  Amalbertus,  quem  in  palacio 

regis  reliquerat,  cum  rediisset  de  exercitu  et  de  Vasconia,  terra  videlicet  longinqua, 
egrotare    cepit,    unde    evadere    nullatenus    potuit,    et    virginem    se    esse    professus, 
emisit  spiritum.    Cum  autem  ei  nunciatum  fuisset,  sicut  Iob  dixit:   'Dominus  dedit,  iobi,2i. 
Dominus  abstulit;  quomodo  Domino  placuit,  sic  factum  est:  sit  nomcn  Domini  henedictum 

30  in  secida'.     Et  iterum  dixit:    'Laudate  Dominum,   omnes  gentes,    Jaudate  eum,   omnes  ps.  116,1.2. 
populi,  quoniam  confirmata  est  super  me  manus  tua,  Deus,  et  veritas  tua  non  derelinquat 
me\    Cum  autem  hoc  dixisset,  fecit,  sicut  Dominus  in  euvangelio  ortatur,  infirmos  93f\,Mat,h- 
visitavit,  mortuos  sepelivit,  in  tribulatione  positis  subvenit,  dolentes  consolatus  est. 

(14).  Exivit  autem  de  illa  cripta  sanctus  Geremarus  et  cum  cantibus  in  via 
35  pectora  percuciebat  et  ymnis  et  cum  David  laudem  Deo  dicebat:  'Dominus  pars  Ps.15,6.6. 
hereditatis  mee  et  calicis  mei;  tu  es,  qui  mihi  restituisti  hereditatem  meam.  Funes  ceci- 
derunt  miJii  in  preclaris,  etenim  hereditas  mea  preclara  est  mihi'.  Funes  ceciderunt 
dicitur  de  filio  atque  filiabus,  quomodo  cecidissent.  Hereditas  preclara  dicitur,  quia 
hereditas  illius  a  Domino  sibi  restituetur.  In  itinere  decautantes  psalmodiam 
40  psalmorum,  transierunt  pagum  Vilcasinum2,  et  venientes  Belvacense  territorium, 
pervenerunt  ad  locuin,  ubi  defunctus  esse  dicebatur.  Venientes  autem  cum  exulta- 
cione  et  absque  ulla  tristicia  elevaverunt  corpusculum  in  feretro  cum  magno 
silencio    et   laudes    decantando  deferebant   eum  ad  monumentum  ad  Insule   mona- 

Capp.  11— 14.     A\. 

45  Cap.  11.     a)  ita  infra  •  sollicitudine  A  1 ;  in  vasto  solituilinis  B.        1))  ita  scripsi;  tamen  modo  A  1. 

Cap.  12.     a)  ita  B;   om.  Al.         1))  ita  scripsi ;    et  Al. 

1)   V.  Samsonis  I,  59  (ed.  Mdbillon,  AA.  SS.  Saec.  I,  p.  168  -)  2)  Le  Vexin. 


632  VITA  GEREMARI  ABBATIS  FLAVIACENSIS. 

sterium,  quod  prius  construxerat.  Populus  autem  virorum  ac  mulierum  sequebatur 
illum,  flentes  atque  lugentes,  et  venientes  ad  rivuma  Baniacus  nuncupatum,  vix 
pontem  transierunt. 

(15).     Hiis   autem   qui   portabant    eum   ita    aggravaria    ceperunt   pedes,    quod 
antea1'    pergere   non   potuerunt.      Quod    videns   sanctus  Geremarus,    iussit   eum   in  5 
terra  deponi,    et  deponentes  eum,    tulerunt  velum  eius,   unde  coopertus  fuerat,    ut 
comprobaret  Dominus  merita  illius.     Duin    autem    coaptarent    se   in    faciem  pueri, 
sanguis  faciem  eius  rigans  per  nares  fluebat  K    Cum  autem  populus  ibidem  diu  esset 
ad    expectaculum,    sanctus    Geremarus,    cruce    ad    caput    eius    posita    et  genibus  in 
terra  defixis,  lacrimatus  est  coram  eis,    et  oratione  facta,    Dominum  deprecabatur,  10 
ut  in  requiem  eum  sanctam  collocare  dignaretur.     Et  completa   oratione,    surrexit 
et  in  ipso  loco  de  rebus  suis  cellularn*  iussit  hedificari,  ibique  pauperes  duodecim 
sustentari  constituit,  ut  pro  anima  Amalberti,  filii  Geremari,  orarent  omni  tempore. 
Eeditus  quoque  ibidem  instituit  et  per  instrumenta  cartarum  confirmavit,  unde  ad 
sufficientiam  vivere  possent.    Qui  locus  xenodochium  est  nuncupatus  usque  in  pre-  15 
sentem  diem. 

(16).  Postea  ergo  monuit  eos,  ut  portaretur  corpus  ad  sepeliendum  in  loco 
iam  dicto.  Illi  autem  liomines  qui  prius  portabant  eum,  absque  ullo  gravamine 
venientes  ad  monasterium  Insule  predicte,  in  basilica  sancti  Petri  cum  linteaminibus 
et  thimiamathe  in   tumulo   ex    more    composito    cum   diligencia  sepelierunt   illum.  20 

(17).  Postea  vero,  sciens  beatus  Geremarus,  quod  antiquus  hostis  per  mille 
nocendi  artes  homines  subvertit  ad  mortem,  ne,  quod  absit,  illos  qui  cum  illo 
venerant  ulla  suasione  subvertere  potuisset,  collectis  omnibus  ecclesiastici  ordinis 
presbiteris,  dyaconibus,  lectoribus,  hostiariis  et  ceteris  ministris  ecclesie  et  illis  qui 
cum  eo  exierant  de  illa  extrema  cripta,  dixit  ad  eos:  '0  viri,  fide  armati  domini  ra 
nostri  Iesu  Christi,  stemus  contra  insidiatorem  dyabolum  antiquum  hostem,  ut 
nulla  tela  nequissima  in  nos  valeat  extendere.  Eamus  itaque  ad  sanctum  Audoenum 
et  petamus  ab  eo,  ut  per  illius  beatitudinem  aut  in  heremorum  loco  aut  m-  ari- 
dorum  campestri  aut  in  aliqua  extrema  parte  possimus  Deo  servire'. 

(18).  Consilio  vero  inito,  quidam  in  offitio  divino  perfecti  venerunt  ad  conso-  30 
latorem  patrem.  Tunc  sanctus  Audoenus  dixit  ad  beatum  Geremarum:  'Consi- 
derate  ergo,  fratres,  viros  ex  vobisa  boni  testimonii  et  pariter  communem  faciamus 
orationem,  ut  vobisa  censeat  Deus  locum  ad  inhabitandum'.  Positis  autem  genibus, 
orationem  ad  Dominum  fuderunt,  ut  revelaret  eis,  in  qua  parte  heremorum  habita- 
tionis  locum  habere  mereantur.  Elegerunt  itaque  ieiunia  triduana  cum  vigiliarum  35 
solaciob,  in  quo  tempore  non  moratus  est  Deus  sperantes  in  se  respicere.  Cum 
autem  in  nocte  sanctus  Audoenus  esset  sopore  depressus,  vidit  in  visu  angelum 
Dei  de  celo  emissum,  qui  suscitavit  eum,  dicens:  'Cur  vos  una  voce  ad  Dominum 
vociferamini?     Surge    cum    electo  Dei  Geremaro    et   cum  illis  qui  cum  eo  sunt  et 

*)  Ecclesiam  monachosque  XII  loco  attribuit  B:    Tunc    beatus    Geremarus  in    eodem    loco  40 
eclesiam    fieri    praecepit   in  honore  sancti  Iohannis ;    duodecim    monachos   ibidem 
constituifc,  —  —  reliquit  eis  multas  villas,  scilicet  propria  praedia  per  cartarum 
monimenta. 

Capp.  1-4—18.     Al. 

Cap.  14.     a)  ad  locum  qui  Baniacus  pons  dicitur  B.  45 

Cap.  15.     a)  agravari  A  1.         b)  ana  A  1. 
Cap.  18.     a)  ub'  A  1.  b)  solercio  A  1. 

1)  Ita  V.  Eligii  II,  37. 


VITA  GEREMAR]    ABBATIS  FLAVIACENSIS.  638 

perge  ad  locum  heremorum  Flaviaceum1  auncupatuin;  Lbi  enim  non  est  hominum 
habitatio  ab  annis  quadraginta  et  ibi  templum  Domino  hedificent'.  Postquam 
vero  indicavit  sancto  Audoeno  hec  omnia  angelus,  sublatus  ab  ois  recessit. 

(19).  Sanctus  igitur  Audoenus  evigilans  mane  surrexit  et  retulit  eis  vi.sum 
5  quein  viderat,  nnde  admodum  festinanter  consolati  pergunt  ad  locum.  Cum  autem 
pervenissent  ad  locum  qui  Flaviacensis  terminus  nuncupatus  est,  eccel  nebula  de 
celo  descendens  illuxit  super  eos  et  venit  vox  de  celo,  dicens:  'Electi  Dei,  ecce 
locus  niinis  metuendusl'  Cum  autem  vidisset  sanctus  Audoenus  terribilem  Iocum 
et    rorem    celestem     terrain    illam    tegentem,    quain    manu    tenebat    virga    mensus 

10  est  in  quadro  plateam,  ubi  templum  Dei  hedificarent.  Consignato  utique  loco 
in  noniine  Dei  patris,  discessit  ab  eis.  Sic  quoque  sanctus  Geremarus  cum  omni 
grege  sibi  commisso  ad  huius  loci  hedificationem  advenit*.  Fuit  autem  ibidem 
perseverans  in  opere  Dei  quod  ceperat  per  annos  tres  et  menses  sex,  et  tunc  in 
Domino  III.  Kl.  Ianuarii  emisit  spiritum.    Corpus  vero  eius  sepelierunt  sacerdotes  Dec.so. 

15  in  sancta  ecclesia  quam  construxerat,  in  Flaviaco  videlicet  monasterio,  ubi  feliciter 
requiescit. 

(20).  Nec  hoc  silebo  miraculum,  quod  ibidem  Dominus  ad  fidem  sequencium 
corroborandam  operari  dignatus  est.  Tn  eodem  quoque  venerahili  loco  mulieres 
non  ingrediuntur,  ceci  illuminantur,  surdi  auditum  recipiunt,  demones  effugantur, 
20  fures  ibi  non  latitant.  Illi  qui  ferro  astricti  videbantur  soluti,  vinculis  disruptis, 
redeunt.  Multa  quidem  et  alia  innumera  per  servuni  suum  Geremarum  Doininus 
dignatur  miracula  facere  usque  in  presentem  diem,  adiuvante  Christo  domino 
nostro,  cui  est  honor  et  virtus  per  infinita  secula  seculorum.     Amen. 

*)  B  addit:    aedificavit    ibi    ecclesiam    in    honore    sanctae    et    individuae  Trinitatis 2 
25  sanctaeque  Mariae  virginis  et  sancti  Iohannis   sanctique  Petri    apostolorum    prin- 

cipis  et  ibi  totam  suam  hereditatem  tradidit. 

Capp.  18—20.     A  1. 

l)  Locus  patroni  nomine  hodie  appellatur  St.-Germer  vel  St.  G-ermer - de - Fly    folim  Flay, 
dep.   Oise),  cuius  ecclesia  saec.  XII.  constructa  est.  2)  Eam  Ansigisus  potius   abbas  aedifi- 

Bo  cavit;  cf.   Gesta  dbb.  Fontan.  1.  I.  p.  56. 


SS.  R.  Meroving-.  IV.  80 


VITA  ELIGII  EPISCOPI 

NOVIOMAGENSIS.  I 

Secundis  auspiciis  aevi  illius  quo  iam  vcrsamur,  cum  domi  bellique  res  Mero- 
wingicac  augerentur,  artes  quoque  revirescebant  atque  opera  et  profana  et  ecclesiastica 
artifwis  illius  ingeniosissimi  usque  ad  nostra  tempora  celebrari  numquam  cessaverunt,  5 
Eligii  scilicet  aurificis  et  monetarii.  Ipsius  ope  soUertia  gallo-romana  in  medium  aevum 
translata  est,  idemque  episcopus  creatus  convertendis  Belgicae  secundae  gentibus  paganis 
vix  minorem  laudem  meruit. 

Eligius l  neque  Elegius,  sicut  saepe  scribebatur  nomen,  quod  rectius  fortasse  Elicius 
scribendum  est,  parentibus  natione  Romanis2,  patre  scilicet  Eucherio,   matre  Terrigia'A,  10 
in   vitla  Catalacensi   (lwdie   Chaptelat,   cant.  Nieul,   arr.  Limoges,   dep.  Haute-Vienne), 
a  Lemovicibus   sex   circiter  milibus   versus  septemtrionem   distante,    c.  a.  590.  natus  est, 
cumque   adolevisset  ingeniumque   eius  pater  perspexisset,   Abboni   fdbro  auriftci  probatis- 

l)  Eligius  et  Elegius  in  libris  scriptis  non  solnm  Vitae  ipisius,  sed  etiam  aliorum  fon- 
tiiuit  promiscue  adhibita  sunt  nomina  eodemque  modo  nummi  inter  se  discrepant:  Eligius  vel  15 
Eligi  nummi  regum  ChlotJiarii  (M.  Prou}  cLes  moimaies  Merovingiennes.  Catalogue  des  mon- 
naies  francaises  de  la  Bibliotheque  nationale',  Parisiis  1892,  n.  13909  et  Chlodovei  (ib.  n.  686. 
688.  690^,  palafmi  (ib.  n.  6969,  scholae  palatinae  (ib.  n.  700.  7029,  monetarii  solius  (ib.  n.  707 
— 7099;  Elegius  vel  Elegi  nummi  regum  Chlotharii  (ib.  n.  13899,  Dagoberti  (ib.  n.  1394.  13959, 
Chlodovei  (ib.  n.  1364.  1365;  cf.  p.  XLV) ,  denique  monetarii  solius  (ib.  n.  710.  711.  14309.  20 
Tertium  vero  in  eis  nomen  occurrit  Elicius,  corrupte  Elcius,  vel  Elici,  scilicet  in  numniis  regum 
Chlotharii  (ib.  n.  13919,  Dagoberti  (ib.  n.  685.  693.  6949,  Chlodovei  (ib.  n.  689.  6959, 
atque  de  antiquitate  eiusdem  vix  dubitari  licet.  Elicius  cognomen  Iovis  omnibus  notum  est, 
significans  eum  qui  elicit ;  cum  vero  frater  sancti  Alicius  (V.  Eligii  II,  159  rectius  Alethius 
(cf.  Concilia  ed.  Maassen  I,  2259  nomine  Gracco  (alqdeia),  i.  e.  verax  (Forcellini,  Ono-  25 
masticon  I,  p.  2099,  appeltaretur ,  ipsius  quoque  nomen  ex  eadem  lingua  ducere  malo,  scilicet 
e  Gr.  rjXv&ioe,  i.  e.  vanus.  Falsa  igitur  etymologia  idem  ad  verbum  eligere  relatum  est  non 
solum  a  biographo  (I,  2 :  Erit  enim  vir  sanctus  ac  de  gente  sua  e  1  e  c  t  u  s),  sed  fortasse 
iam  a  sancto  ipso,  unde  discrepantia  Eligms  et  Elegius  exorta  est,  licet  electo  hoc  nomen  minime 
conveniat,  sed  ei  qni  eligit.  ZJtram  scribendi  rationem  sanctus  anteposuerit,  ex  nummis  decidi  30 
nequit,  sed  extat  adhuc  subscriptio  ipsius,  qua  privilegio  monasterio  S.  Dionysii  a  Chlodoveo  rege 
dato  a.  654.  assentiebatur :  +  [IN]  XPI  NOMINE  ELIGIUS  EPS  SUB.  (A.  Letronne,  Dipl. 
et  chartae  Merovingicae  aetatis,  tab.  IX;  ' Oeuvres  de  Julien  Havef ,  Pariis  1896,  I,  p.  239j, 
litteris  grandibus  exarata,  sicut  monetarium  decebat,  eamque  secutus  per  tot  saecula  usitatum 
nomen    immutare    nolui.  2)  Peregrinum   eum  Franci   abitorruisse   dicuntur:    Numquam  tu,  35 

Romane,  quamvis  haec  frequenter  taxes,  consuetuclines  nostras  evellere  poteris  (V.  Eligii 
II,  20;.  3)   V.  Eligii  I,   1. 


VITA   ELIGE    KlMSCOPl  NOVIOMAGENSIS.  635 

simo  in  disciplinam  datus  est,  qui  publicam  fiscalis  monetae  officinam  apud  Lemovices 
/iinr  gerebat1.  Discipulus  sollers  cum  arte  illa  brevi  institutus  esset,  ut  magis  proficeret, 
relictis  patria  parentibusque,  Francorum  terram  adiit,  scilicet  Neustriam,  ubi  Chlotha- 
Hu8  II.  /inir  regnabat.  Bobo*  autem  regis  thesaurarius  artifice  ingenioso  egregie  uti 
b  poterat,  cumque  industriam  eius  cognovisset,  non  solum  patrocinium  ipsius  suscepit, 
sed  etiam  regi  eum  commendavit  ad  sellam  auro  gemmisque  sollerter  fabricandam, 
cum  artis  illius  peritus  in  palatio  minime  reperiretur.  Tanta  iam  fide  aurum  com 
missum  dispensasse  dicitur,  ut  ad  duas  sellas  perficiendas  sufficeret,  qua  re  rex  gavisus 
maiora  ei  credidit.     Probitatem  enim   artifici/umque  eius   iam   exploratwm   habens   mone- 

n,  tarium  urbis  Massiliensis  advenam  ihstituisse  videtur,  qua  de  re  infra  plura,  denique 
ni  palatium  eum  vocavit.  Chlothario  a.  629.  defuncto,  in  tantam  Dagoberti  familiari- 
tatem  '■'■  intravit,  ut  consiliis  secretis  saepe  adhiberetur  '.  unde  in  cameram  regiam  diversis 
ex  causis  crebro  arcessebatur  vel  noctu6.  Plurima  ex  auro  gemmisque  in  usum  regum 
fabricabat   utensilia,   sedensque  in  defosso*,   scilicet  loco  excavato,   codicem   ante  oculos 

15  habebat  apertum;  ex  adverso  vero  Thillo  verna  ex  genere  Saxonico  socius  laborum  ma- 
gistro  assidebat.  Tantum  auctoritatis  et  gloriae  in  palatio  assecutus  est,  ut  legati  pere- 
grini  advenientes  regem  Francorum  non  prius  salutasse  dicantur,  quam  ipsum  adiissent, 
victus  necessaria  aut  consilium  salubre  poscentes.  Erat  ipse  e  legatis  Francorum  in 
Britanniam   a.  636/7.    missis,     ut   Iudacailem    regem    ad   satisfaciendum    commoverent, 

20  artesque  coruin  successum  habiicrinif,  ut  veniam  petiturus  a</  Dagobertum  ille  cum  multis 
muneribus  proficisceretur1.  Quidquid  a  rege  postulabat,  Eligius  facile  impetrabat8, 
cumque  tantum  ajiin/  illum  valeret,  munera  ci  affluebant  copiosissima.  In  comitatu  regio 
regnum  peragrans  vel  in  Austriam profectus  est  atque  Argentoratum  rci/it''.  Domicilium 
vero  eius  Parisiis  collocatum   erat,   ubi  cathedram    regni  Chlodovechus  quondam  consti- 

25  tuerat10. 

Quaestum  quem  fecit  maximum piis  operibus  totum  impendit,  scilicet  eleemosynis  dandis, 
captivis  redimendis,  monasteriis  construendis.  Confluebant  autem  ad  eum  undique  cum  viri 
re/igiosi  tum  monaclii,  quibus  victum  necessarium  praestabat.  Iam  Massiliae  constitutus 
captivos  plurimos  redimebat  tam  Romanos,  Gallos,  Britannos,  Mauros,  qiiam  Saxones,  qui 

30  gregatim  tunc  expropriis  sedibuspulsi  sub  corona  vendebantur;  nonnumquam  agmen  integrum 
usque  ad  cciilinii  homines  utriusque  sexus  cx  diversis  gentibus  venientes,  ubi primum  navi 
egressi  sunt,  pariter  liberabat11.  Si  pretium  facultates  suas  excedebat,  cingulo,  tunica, 
calceamentis,  victu  cotidiano  se  privabat,  ut  miseris  subveniret,  atque  ornamenta  quae 
hdbebat  pretiosissima,  vestes  apparatissimas,  brachiale  aureum,  sacculum  auro  gemmisque 

35  (/isliiictitm  pro  iisdem  offerebat  aut  quibuscumque  egentibus  ministrabat;  ipse  totum  cidtinn 
iiiiun/iorem postca  contcmpsit  atque  funiculo  cincius  vilibusque  indutus  vestibus  incedebat12. 
Captivos  ubi  primum  redemit  per  denarium  more  pristino  coram  rege  manumittendos 
curavit,  qui  optione  data  u/ii  in  patriam  redierunt,  alii  in  monasteria  recepti  sunt,  «lii 
cum  ijito  conversabantur.     Tituinus  genere  Suevus  cubicularius  cum  compluribus  vernis 

to  in  contubemio  eius  degebat  totaque  cohors  tam  religiosam  vitam  agebat,  ut  nonnullis 
clerids  factis  unus  Buchinus  nomine  ex  gentili  conversus  monasterio  Ferrariensi  a/i/xis 
praeficeretur11.  Multa  sanc/orum  pignora  in  cul>icu!<>  eius  suspensa  erant  atque parietes 
libri  sacri  circuilu  ambiebant  p/urimi '-.     Misericordia  eorum  commotus  qui  <'<ij>Uis  sup- 

1)  V.  Eligii  Z)  3.         2)  Ib.  I,  4.         3)  Ib.  I,  9.         4)  Ib.  I,  14.         5)  Ib.  I,  12. 

45  6)  V.  E/igii  I,  10,   sed   in  editionibm  prioribus   vocabulum    frustra  quaeras,  quarum  lectionem 

corruptam  iudefcsso  ad  codices  emendavi.        7)  V.  E/igii  I,  13.  Nomina  ciim  reliquorum  /c<j<i- 

torum  tum  Eligii  non  atttdil  Fredegarius  IV,  78.  8)  V.  Eiigii  I,  14.  9)  Ib.   I,  31. 

10)  Greg.,  H.  Fr.  II,  38.  11)  V.   E/igii,  I,   10.  12)  Ib.  I,   12. 

80* 


636  VITA  ELIGII  EPISCOPI  NOVIOMAGENSIS. 


plicio  affccti  crant,  severitatcm  ultra  nccem  extendi  noluit.  Itaque  a  rege  impetrarit,  ut 
corpora  eorum  per  urbes  vicosque  sepeliendi  haberet  potestatem,  qui  in  patibulis  suspensi 
aut  rotis  alligati  exspiraverant,  unde  ex  comitibus  suis  GaJlebodum  et  Vincentium  vcspil- 
Joncs  cmisi/,  qui  sarcida  secum  ferentcs,  ubicumque  cadaver  invenissent,  humo  illud  con- 
festim  tegerent '.  5 

In  palatio  familiari  amicitia  secum  coniunxit  viros  egregios  cum  Desiderium 
aliosque  tum  Dadonem  referendarium,  quocum  caritate  intima  devinctus  eodem  utebatur 
contubernio2.  Hi  tres  mutuam  consuctudinem  sedulo  observabant;  Dadoni  epistulam 
inscribens  Desiderius  tertium  amicum  praetermittere  noluit  EJigium  3,  isque  ipsi  non 
soJum  suo,  scd  etiam  Dadonis  nomine  saJutem  dixit,  quamvis  longis  terrarum  spatii*  i0 
seiunctusK  Familiaritatis  inter  Eligium  atque  Dadonem  seu  Audoinum  intercedenUs 
utriusquc  biograpltus  testis  est'°.  Dado  iam  teneris  annis  a  CoJumJjano  una  cum  frafribu.- 
suis  petente  matre  benedictus  eratG,  qui  in  palatium  receptus  magistri  sui praecepta  inter 
socios  diffundere  poterat;  certe  constat  etiam  EJigium  auJicis  adscriptum  Scottorum  par- 
tibus  adltaesisse 7.  Quare  consentaneum  erat  vitam  austeram  atque  vaJde  reJigiosam  in  15 
palatio  cum  degisse. 

Summum  quoque  studium  EJigius  eo  convertebat,  ut  Luxoviensium  monachorum  reli- 
gionem  reguJamque  quam  tunc  tenebant  Jonge  Jateque  divuJgaret,  eaque  de  causa  mona- 
sterium  qvamvis  Jaicus  construxit  ceJebre  iJJud  SoJemniacense8  (hodie  Solignac,  dep. 
Haute-Vienne),  ad  rivum  Briance  situm,  ab  urbe  Lcmovicina  distans  versus  meridiem  20 
qucdtuor  veJ  potius  sexd  milia.  Agrum  iJJum  munificentia  Dagoberti  regis  possidehat, 
cumque  praeceptum  (Je  praedio  HJo  ab  eo  accepisset,  census  pubJicus  thesauro  rcgio  iani 
non  convenieJmt.  Quam  donationem  ignorantes  domesticus  simul  et  monetarius,  cum 
aurum  ex  pago  iJJo  coJJectum  in  fornace  purgaturi  essent,  ut  purissimum  metalJum  auJae 
regis  more  soJito  inferretur,  agrum  iJJum  non  exceperunt,  unde  nihiJ  profecerunt,  donec  25 
nuntio  EJigii  interveniente  ablata  restituissent.  Primus  monasterio  aljbas  praeerat  Bi- 
maclus  rir  reJigiosus  iJJe,  cuius  vita  mox  edenda  est.  Monachi  150  numerabantur  si  non 
saeculo  septimo  at  certe  octavo,  multosque  ex  vernis  suis  Eligius  congregationi  inseruerat, 
immo  ipse  eandem  condicionem  eligere  cogitaverat,  nisi  aJtera  ei  restitisset  fortuna. 
Interim  tot  ad  sustentandos  monachos  copiosos  terrarum  rcdclitns  assignavit,  quot  abun-  30 
danter  sufficere  potuerant.  HaJjemus  adhuc  chartam  cessionis  eius  memoria  dignissimam, 
qua  agrum  SoJemniaccnsem  cum  aedificiis  omnibus  a.  632,  die  22.  Novembris  monasterio 
possidendum  tradidit  sanctis  Petro  et  Paulo,  Pancratio  et  Dionysio  cum  sociis  eius, 
Martino,  Medardo,  Bcmigio,  Germano  tunc  dicato.  Monachis  iura  omnia  serravit.  quae 
Scotti  tunc  sibi  vincJicabant,  scilicet  immunitatem  atque  abolitionem  iurisdictionis  dioece-  35 
sanae,  ut  nullam  potestatcm  nullumque  ius  cpiscopus  vel  quilibet  unus  neque  in  rebus 
neque  in  personis  ibi  executuri  essent  nisi  rex.  Summam  vero  disciplinam  ecclesiasticam 
abbati  Luxoviensi  tradidit,  ita  ut  si  regula  sanctorum  Benedicti  et  Columbani  Luxo- 
viensis  neglegentia  abbatis  aut  contumacia  monachorum  violata  esset,  in  utrosque  et 
abbatem  et  subiectos  castigandi  haberet  potestatem.  Cum  regis  liberalitate  possessiones  40 
il/as  habuerit,  ei  ipsi  cessionis  quoque  suae  epistidam  confirmandam  obtulit,  quae  tabulae 
ad  nos   minime  pervenerunt.     Cessioni  ipsi  praeter  episcopos  Scottorum  parti  addictos, 


1)  V.  Eligii  I,  31.  2)  Ib.  I,  12.  3)  Desiderii  ep.  I,  10,  MG.  Ep.  III,  p.  199. 

4)  Ib.  II,  6,  l.  I.  p.  206.  5)  V.  Eligii  I,  8;   V.  Audoini  c.  4.      Utrumque  ad  Amandum 

episcopum  a  Dagoberto  a.  630/1.  missos  esse,    ut   ad  Sigibertnm  filium  baptizandum  eum  addu-  45 
cerent,  in  V.  Amandi  c  16.  legitur.  (3)  7.   Columbani  I,   26.         7)  Ib.  II,  10.  8)  Ib. 

II,   10;   7.  Eligii  I,   15.  9)  Ita  7.  Eligii  I,   16. 


VITA   ELIGH    EPISCOPl   NOVIOMAGENSIS.  637 

scilicet  Lupum1  dioecesanum,  Chagnoaldum  Laudunensem,  Columbani  olim  ministrum  '. 
Adeodatu/m  Matisconensem,  alios,  vel  laici  subscripserunt  Childeramno  seu  Baso,  Eligii 
frater,  Dudo  amicus  cum  Ttadone  fratre  suo,  Gundoenus  fortasse  pater  Sadalbergcu  . 
alii ;   notarii  munere  Vincentius  diaconus  rogante  Eligio  functus  est. 

5  Scottorum  libertates  ex  nulla   charta   melius  cognosci   licet  quam  ex  Solemniact 

neque  vetusiior  superest  ad  illas  pertinens.     Eesbacensi '.    quacum  sola  comparari  potest, 
immunitas  tantum  atque  exemptio  dioecesana  sanctae  sunt ;  in  hac  ipsa  vero  abbatis  Luxo 
viensis  iurisdictio  episcopali  expressis   verbis  substituta  est,   quam   in  filias  illum  exer 
cuisse  tam  ex  Tona5  colligitur  <i<«in)  ex  Scottorum  institutis  domesticis6.     Tn   tanta  eius 

10  auctoritate  <■<>  magis  gaudio  afficior,  quod  quibus  A.  Malnory"1  auctor  gravis  atque  aeutus 
fidem  ei  derogare  ausus  est  argumenta  diluere  poteram,  chartam  inter  falsas  relatam 
genuinis  restituens8.  Ceterum  immunitatem  et  defensionem  regiam  post  Pippinum  <•/ 
Karolum  M.,  quorum  schedae  perierunt,  Ludowicus  Vius  qui  tunc  ibi  erant  clericis 
</.  817.  confirmavit9  neque  vero  eandem  fidem  meretur  privilegium  Marini  papae,   quod 

i5  «.  883.  datiun  esse  vult 10. 

Praeter  Solemniacense  cum  multa  alia  monasteria  in  eadem  regione11  tum  virginu/m 
Parisiis  Eligius  construxit,  postqttam  xoiodocl/ii  fabricandi  consilium  quod  olim  ceperat 
mutavit.  Habebat  enim  ibi  domum  liberalitate  regia  sibi  concessam.  Puellas  usque  ad 
trecentas12  cx  diversis  gentibus  ortas  /<uit  nobiles  Franciae  matronas  quam  ex  anciUis 

20  suis  delectas  congregasse  dicitur  atque  abbatissam  instituit  Auream  Maurini  <■/  Quiriae 
filiam,  qttac  cttm  100  virginibus  lue  quadam  periisse  fertur13.  liegtdae  disciplivam 
severam  eis  imposuit  neque  vero  de  mera  Columbaniana  cogitare  licet,  sed  sine  dubio 
editionem  cx  compluribus  auctoribus  decerpiam  puellis  praescripsit,  qualem  Donatus14,  in 
earum   usum  composuerat.    Vasa,    vestimenta,   sacra  volumina,  alia  quam  plurima  orna- 

tb  menta  monasterio  ut  pitts  pater  providebat.  Aream  quandam  fiscalem  ad  domicilium 
quoddam  aedificandum  a  rege  impetravit  tantamque  in  ea  dimetienda  fidem  praestitit,  ttt 
illum  exclamasse  tradant:  'Duces  mihi  ei  domestici  spatiosas  subripiunt  villas  et  Eligius 
ne  pa/miiiit  quidem  passus  est  nobis  celare  </<■  humo'.  Ad  virginum  corpora  sepelienda 
ttt  Caesarius  quondam  S.  Mariae   ita   ipse  S.  Pauli    basilicam    aedificavit,    cuius  tecta 

30  plumbo  operienda  curavit.  Item  plumbea  basilicae  S.  Martialis  Parisiensi  tecta  fieri 
iussit,  qttam  eleganter  aedificaverat  vel  potius  renovaveratXb. 

Sepulchra  sanctorum  ex  auro  argentoque  et  gemmis  fabricavit  multa,  e  quibus  mirifica 
illa  opera  in  honorem  Martini  Turonensis  et  Dionysii  Parisiensis  constructa  afferre 
libet.    Ad  Martini  tumulum  auro  gemmisque  excolendum  Dagobertus  rex  impensas  con- 

35  tulerat16.  Idem  Dionysium  peculiarem  patronum  sibi  eligens  basilicam  ei  sacram  <t 
aedificandam  et  auro,  gemmis,  rebus  pretiosissimis  ornandam  curavit11;  corpora  quoque 
ipsius  sociorumque  eiit*  sibi  revelata  <i.  626.  repperit  eoque  transtulit18.  Mausoleum 
martyris  totusque  ornatus  ex  metallis  pretiosissimis  compositus  Eligio  nostro  attribuuntur. 

1)    De    eo    v.  Miracula  S.   Martialis,    SS.    XV,   p.    280  sq.  2)    V.    supra    p.   25. 

40  3)  V.  Coltiiitbaiti  II,  8.  4)  V.  supra  p.  27.  5)  V.  supra  p.  29.  6)  V.  supra  p.  5. 

7)  A.  Malnory,   Qiti</  Lttxovienses  monachi  discipuli  sancti  Columbani  ad  regulam  monasteriorurn 

atque  acl  communem  ecclesiae  profectum  contulerint,  Parisiis  1894,  jj.  28  n.  3;  86.        8)  Argumen- 

tationem    adversarii    in    Appendice    dissolm,    ubi    chartam  e  codicibus    iterum    edendam   curavi. 

9)  Migne,  Patr.  lat.  CIV,  col.  1064;  cf.  E.  Muhlbacher,  ' Karo/ing.  Reg.'  n.  655  2.  10)  Jaffe, 
45  Beg.  n.  3388 2.    Cf,  L.  Delisle,  'Mdlanges  de  paldographie'  p.  488.        11)  V.  Columbani  II,  10. 

12)  V.  Eligii  I,  17.  13)  Ib.  II,  54.  14)  V.  supra  p.  14.  15)  V.  Eligii  I,  18. 

16)  Ib.  I,  32.  17)  Fredeg.  IV,    79.  18)  J.  Eavet,    'Les   origines   </<•    Saint-Denis' 

('Oeuvres'  I,  p.  204J. 


638  VITA  ELIGII  EPISCOPl  NOVIOMAGENSIS. 

Inter  quae  crux  magna  enumeratur,  post  altare  aureum  posita,  quae  ex  auro  puro 
g&mmisque  tam  minutissima  gemmarii  et  inclusoris  subtilitate  fabricata  erut,  qualem 
peritissimi  aurifices  postea  imitari  non  valebant1. 

Operibus  piis  edendis,  monasteriis  eccJesiisque  construendis  iisque  exornandis  Eligiue 
tantam  curam    impendit,  ut  totis  iam  viribus  ad  regna   caelestia  tendere  videretur,  atque  s 
inter  luxuriam  vitiaque  palatii  religiosam  illam  vitam  quamvis  laicus  degens  vestigia  Scot- 
torum  tanto  animi  fervore   secutus   cst,   ut  sola   tonsura  ci  deesset.     Eiusmodi  vero  con- 
silio  Dagobertum   regem  co  usque  restitisse  conicere  licet,   ne  artifido  eius  se  privaret; 
ipso  a.  639.   mortuo   vincida   rupta   sunt   neque   officiis  suis   civiJibus   renuntiandi  occa- 
sionem  praetermisit.     Paulo  postquam  Nanthildis  rcgina   cum    Ghlodoveo   fdio  parvido  10 
regnum  gubernandum  suscepit,  cum  Dadone  amico  palatium  reliquit  atque  ordinem  cccU- 
siasticum  expetivit.    Erat  autem  canonibus  sanctum,  ne  quis  episcopus  vel  presbyter  ordi- 
naretur  nisi  post  conversionis  annum,   ut  ct  disciplinis  ct  regulis  ecclesiasticis  a  doctis 
et  probatis  viris  interim  plenius  instrueretur.     Huic  necessitati  uterque  se  minhne  suh- 
traxit,  priusquam  consecrationem  quaereret.    Constat  Dadonem  in  Hispaniam  ea  de  causa  is 
profectum   indeque  regressum  a  Deodato   cpiscopo   Matisconensi  presbyterum   ordinatum 
esse  eodem,  qui  monasteria  exemplo  Luxoviensis  Scottorumque  tunc  constructa  auctoritate 
sua  confirmanda   curaverat   et  Solemniacense  et  Resbaccnse.     Tonsuram  Eligius  accepit 
non  apostolicam  vel  Romanam,  sicut  biographus2  maluit,  sed  Scotticam  vel  Simoniacam*, 
qualem  ctiam  successorem  eius  gessisse  constat.    Factum  autem  est,  ut  ecclesiae  et  Novio-  20 
magensis  et  Ilothomagensis  episcopis  tunc  carerent.    Illi  Aigaharius  episcopus  praefuerat. 
Eustasii    dbbatis    Luxoviensis    discipulus4,     qui    adhuc   a.    837/8.     chartam    Burgundo- 
faronis  Resbacensem  manu  sua  confirmaverat,  atque  cives  clerusque  nisi  eidem  Scottorum 
ritui   addictum  successorem   habere  noluerunt.     Itaque  EJigius  episcopus  Veromandoruni 
seu  Noviomagensis 5  electus  est,  dum  metropolitanam  sedem  vacuam  sodalis  cius  adipiscitur,  u 
atque  uterque   non   soluni   eodem   die,   scilicet  XIV.  mensis   tertii,   i.  e.  Maii,   dominico 
ante   litanias,   anno   tertio   Chlodovei,   sed  etiam   in  eadem   urbe,   sdlicet  Rothomagensi, 
consecrcdi  sunt  more  parum  solito,   cum   episcopum   ordinari   non   liceret  nisi  in  ea  ubi 
electus  esset  civitate1'.      Nnmeri   autem    iJli    inter  se   non   concordant,   nisi  pro  XIIII. 
mecum   emendaveris  XIII.   die  mensis   tertii,   ita   id   die  13.  Maii  a.  641.  duplex  con-  30 
secratio  facta  sit:   cpiscopum  tunc  Eligium  fuisse,  cum  Viiae  Columbani  librum  alterum 
Ionas    composuit1,    sciJicet  a.   642,    monuit  E.   Vacandard.     Quod  potius   die  14.  Maii 
EJigii  ordinationem  in  eccJesia  Noviomagensi  saec.  X.  in.   celebratam   esse   ex  veterrimo 
Jcalendario   domestico   concJuserat  Mabillonius*,  is  ipse  recte  statuisse  mihi  videtur  diem 
iJlum    ex    V.  EJigii  pendere    ncque    fastis    sacris    ordinationem    adscriptam    esse    nisi  35 
multo  post  sancti   aevum.     Unde   qui  ex  hoc  die   numeraverunt  calculatores  scrupulosi, 
retuti  auctor  chronici   Vcdastini  aJtcrque  Audoini  biographus,   rationem   inierunt  prorsus 
temerariam,  nam  anno  quem  statuerunt  635.  p.  Chr.  dominicus  quidem  dies  ante  Jitanias 
eum  die  14.  Maii  conveniebat,   sed  annus  regis  totus  discrepdbat  atque  quod  maximum 
est  EJigii  decessor  adhuc  intcr  vivos  erat.  40 

1)  Gesta  Dagoherti  c.  20.  2)  V.  Eligii  I,  31.  3)  V.  supra  p.  6.  4)  7.  Colam- 

bani  II,  8.  5)  E.  Lefevre - Pontalis,    'Histoire  de  la  catMdrale  de  Noyon'  (BibliotJieque  de 

Vdcole  des  chartes'  1899,  LX,  p.  457,1,  ad  Jristoriam  Eligianam  fere  mhil  facit  neque  iudicio 
utitur  satis  exercitato.  6)  E.  Vacandard,  'Saint  Ouen  dans  son  diocese'  ('Revue  des  questions 

Jristoriques' ,  Parisiis  1901,  tom.  LXIX,  p.  13/  7)  V.  Colwmbani  II,  10:    inluster  tunc  45 

vir  Elegius,  qui  modo  Vermandensis  ecclesiae  pontifex  praeest,  de  quo,  quia  snperest, 
non  meo  iudicio  fulciendus  est,  ne  adolationis  noxa  reprehendar.  8)  Ann.  ord.  S,  Bene- 
dicti  I,  p.  377. 


VITA  ELIGII  EPISCOPI  NOVIOMAGEN8IS.  689 

Factus  igitur  cst  Eligius  '  Veromandorum  </  Noviomensis  ac  Tornacensis  episcopus', 
sicut  decessor  eius  a  Iona*  appellatur;  sedes  enim  Veromandorum  iam  inde  <iii/i<i<<</«> 
Noviomagum  translata  atque  cum  eadem  Tornacensis  dioecesis  coniuncta  erat.  Suffronius 
episcopus  adhuc  '</<■  Veromandis'  a.  511.   sedem  suam  distinxerat2,   </«/><  successores  eius 

5  saec.  VII.  lex  civitate  Noviomo'  se  fuisse  testantur.    Il>i  i<i>>/   Medardus  saec.  Vl.medio 
residebat8,   licet   Veromandensium    «rl>is  /><>>/////<■>    substitutus  esset*.      Tornacensis   vero 
civitas  etiamtunc  suum  habebat  episcopum,  Eleutherium  scilicet  sancti  comparem  ■',  <il<\«< 
i>>  Notitia   Galliarum  i;  «/r<t<i«<-  sedes  s<<>rs/t>>/  enumeratur,  scilicet 
civitas  Veromandoruin   (postea  add.  quae  lnuic  Novioina^usy  <■/ 

io       civitas  Turnacensiuin. 
Ad  dioecesim  Tornacensem   munidpia  praeter  Tornacum  sedem  olim   regiam  pertinebant 
Flandrense,  Gandense,  Corturiacense1,  scilicet  Belgiaepars  septemtrionalis  mari  <■<>>// igua, 
quam   Frisiones,    Suevi  aliaeque  gentes   barbarae   tunc   occupabant,    neque    cum    altera 
dioecesi  illa  cohaerebat,   sed  inter  utramque  Bononiensis  cum   Tarvanensi  coniuncta  et 

15  Airabatensis  sitae  erant,  quas  item  Scottorum  discipuli  tunc  tenebant:  unam  Audomarus*, 
alteram  Amandus9,  qui  Francos  paganos  eodem  tempore  adiuvante  foua  convertendos 
curavit. 

Ipsas  Eligio  episcopo  iam  subditas  gentes  magna  ex  parte  paganas  fuisse  et  tra- 
ditum  est  et  per  se  liquet.    Pastoris  igitur  curam  exercens  urbes  vel  municipia  sibi  com- 

20  missa  lustrabat,  sed  Flandrenses,  Andoverpenses,  Frisiones,  Suevi,  barbari  eirca  maris 
litora  degentes  liostili  animo  eum  susceperunt10  atque  multum  ei  laborandum  pugnan- 
dumque  erat,  priusquam  fanis  destructis  idololatriaque  subversa  confinis  sui  Amandi 
vestigia  secutus  ad  fidem  christianam  eos  convertit. 

Interim  Scottorum  praecepta  a  sectatoribus  tanto  studio  promulgata  erant,   u/  non- 

25  nulla  in  concilio  Cabillonensi11  vel  publice  sanciri  possent.  Quo  cum  metrqpolitani 
una  cttm  comprovincialibus  e  duobus  regnis  ct  Francia  et  Burgundia  a  (JJt/o(/or<<>  rege 
evocati  esscnt,  neque  Eligius  neque  Audoinus  amicus  cius  deerant,  omnesque  communi 
voluntate  statuerunt,  ut  paenitentia  medela  awimae  omnibusque  hominibus  utilis  esset 
dataque  confessione  paenitentibus  a  sacerdotibus  indiceretur12,  ut  castitas  a  clericis  serva- 

30  retur  resque  ecclesiasticac  servarentur  >/<■<]«<■  diriperentur,  clerici  quoque  defenderentur  et 
Simoniaca  haeresis  to/lcretur,  ttt  denique  mancipia  extra  fines  regni  Chlodovei  nullo 
pacto  venumdarentur,  ne  per  /alc  commercium  Iudaica  servitute  implicarentur.  CJt/odoveo 
regi  adhuc  puero  ErchitwaJdus  maior  domus  tunc  assistebat,  qui  in  ipsa  Veromandensi 
dioecesi  villam  Perronam  possidchat.     Qui  cum  Furseum  sociosque  honorifice  suscepisset, 

35  defuncti  corpus  retentum  in  ecclesia  sepeliri  iussit,  quam  sibi  ipsi  Perronae  construxerat ; 
(utitis  vero  quattuor  post  in  novam  dom/u/culam  idem  transferendum  curavit per  Eligium 
loci  alterumque  vicinae  Cameracensis  dioeceseos  episcopum  Audobertum13.  Cum  postea 
Scottos  mutata  mente  Perrona  expulissetu,  etiam  cum  Eligio  simultates  habuisse  videtur, 
defuncti   vero    corpus    misericordia    commotus    sanctus    sepulturae    mandasse    traditur15. 

40  Eligius  cum  Audomaro  aliisque  episcopis   neque  vero  Audoino  1,;  exemptionem  monasterii 

1)  V.  Columbani  II,  8.  Eligius  ipse  'Vermandensis  ecclesiae  pontifex'  ibideni  II,  10, 
breviter  dictus  est.  2)  Concilia  ed.  Mcumen  I,  p.  10.  3)  Scr.  rer.  Merov.  I,  p.  807, 

k.  2.         4)  V.  Medardi  c.  10  (Auct.  antiq.  IV,  2,  p.  11).       5)  V.  Medardi  c.  2.       6)  Aud. 
antiq.  IX,  p.  590.         7)  Longnon,  eAtl<ts  Jdstorique.      Texte  expV  I,  p.  124.        8)  V.  Colum- 
45  bani  II,  8.  9)  V.  Co/tunbani,  Praef.  10)   V.   Eligii  II,  3.  8.  11)    Concilia  ed. 

Maassen  I,  p.  210.  12)  V.  supra  p.  14.         13)  Tr.  Fursei  c.  10.         14)  Additam.  Nivial. 

supra  p.  450.  15)  V.  Eligii   II,   27.  16)   Id   quod   auctor    Gest.    Dagoberti   c.  51. 

contendit. 


640  VITA  ELIGII  EPISCOPI  NOVIOMAGEXSI-. 

S.  Dionysii  Parisiaci  a.  654.  subscripHone  ma  roboravit,   quam   a  Landerico   episcopo 
dioecesano  concessam  Chlddoveus  rex  confirmaverat1'. 

Ipse  episcopus  creatus  in   oppido  Noviomagensi   virginum  monasterium  aedificavit, 
quod  fundis  omnibusque  necessariis  affatim  instruxit,  aliaque  monasteria  suo  opere  con- 
struxisse  dicitur\     Ecclesiam  S.  Quintini  haud  procul  ab  urbe  Veromandensi  eo   loco  .-, 
sitam,  ubi  marfyr  ex  fluvio  elevatus  a  muliere  quadam  sepultus  esse  fertur8,  confluentis 
populi  minus  capacem  eximio  opere  ampliavit  et  decoravit,  postquam  ei  ipsius  corpus  in 
posteriore  ecclesiae  parte  ineunte  episcopatu  reperire  successit;  sepulchrum  autem  eius 
auro  argentoque  et  gemmis  singulari   artificio  fabricavii *.     Locwn  monachi  sine  dubio 
Scottici  ritus   occupabant5,    quibus  a.  663.   Ebertramnus6    abbas    basilicae  S.  Quintini  \o 
praeerat.     Aliorum  quoque  sanctorum  mausolea  corporibus  inventis  insigni  decore  com- 
posuisse  dicitur '. 

Visitabat  dioecesim  suam,  ut  est  episcoporum8,  atque  etiam  cdia  itinera  haud pauca 
suscepisse  videtur,  inprimis  ut  patriam  monasteriaqne  sua  reviseret  et  Solemniacense  et 
Parisiense^.  Etiam  in  praedio  parentum  interim  ab  Alicio  germano  eius  monasterium  15 
constructum  erat 10.  Oum  nobili  comitatu  in  Provinciam  profectus  amicos  suos  omnes 
episcoposque  ibi  constitutos  visitabat,  postremo  Aurelianum  Uceticae  urbis  episco- 
pum  n  adiit. 

Denique  inter  episcopos  Eligius  erat,   qui  Emmonis  episcojn  Senonici  privilegium. 
quo  abbatis  libere  eligendi  facultas  S.   Columbae  monasterio  concessa  est,   d.  7.  Kl.  Sep~  20 
tembris,  a.  tertio  Chlotharii12,  i.  e.  die  26.  Augusti  a.  660,  confirmaverunt,  atque  iisdem 
verbis:  In  Christi  nomine  Eligius  episcopus  subscripsit,  usus  est,  quibus  Dionysianum 
confirmaverat.    Paulo  post  plus  quam  septuaginta  annos  natus  de  vita  decessit,  dic  scilicet 

I.  Decembris,   quo  inter  sanctos  relatus  colitur  et  ab  auctore  codicis  Weissenburgensis1-1 
Martyrologii  Hieronymiani:  25 

In  Gall.  civitate  Noviomo  depositio  sancti  Eligii  episcopi  et  confessoris,_ 
et  a  Wandalberto1-  poeta  his  versibus  (788  sq.): 

Elio-ius,  Novioine.  tibi  sub  luce  Decembrem 
Prima  designat  condigno  praesul  honore. 
Corpus  ipsiuSj  cum  more  solito  causa  litigii  facta  esset,  ferunt  BaJthiJdem  reginam  cum  30 
fiJiis   et   optimatibus   exercituque    copioso    Noviomagum    celeriter    ingressam    ad    Calam 
monasterium  transferre  voluisse,   alteram  vero  partem  Parisios,   denique  pJeJyi  Novioma- 
gensi  idem  concessum  ibique  sepultum  esse15.     Posfea  in  monasterio  asservabatur  ipsius 
memoriae    dicato,    cui    S.   Lupi    Trecensis   nomen    a.   1446.    inditum    est16.     S.   EJigii 
monasterio  in  suburbio  Noviomagensi  sito  abbatem  Sparvum11  sancti  biographus  attribuit  35 
neque  vero  de  eius  origine  ab  eodem  quicquam  reJatum  est,  unde  cave  chartae  Lotharii  regis 
(c.  a.  \)82)  credas,  ubi  ab  ipso  sancto  iJJud  instauratum  esse  traditum  est18.  S.  EJigio  Novio- 
magensi  libram  unam  testamento  facto  c.  a.  833.  legavit  Ansigisus  abbas  Fontanellensis19; 

1)  «7.  Havet,  'Omvres'  I,  p.  239.     Subscriptionem  v.  supra  p.  634,  11.  1.         2)  V.  Eligii 

II,  5.  3)  Greg.,  Gl.  Mart.  c.  72 ;  V.  Eligii  II,  6.  4)  V.  Eligii,  II,  6.  5)  V.  supra  40 
p.  424.  6)  Gommemoratur  in  charta  Chlothacharii  III  (K.  Pertz,  DipJ.  I,  p.  36^;  cf. 
SS.  XIII,  p.  608.  7)  V.  EJigii  II,  7.  8)  Ib.  II,  21.  9)  Ib.  II,  18.  10)  Ib.  II,  15. 
11)  Ib.  II,  11—13.  12)  Pardessus,  Dipt.  II,  111.  Chlotharius  post  d.  10.  Octobris 
a.  657.  regnare  coepit,  monente  J.  Havet,  'Oeuvres'  I,  p.  97.  1C)  AA.  SS.  Nov.  II,  l, 
p.  /450J.  14)  MG.,  Poetae  ed.  DiimmJer  II,  p.  600.  15)  V.  E/igii  II,  37.  16)  Cf.  M 
de  Nassac,  'Saint  EJoi,  sa  Ugende  et  son  cu/te'  ('BuUetin  de  /a  societe  scientifique,  historique 
et  archeo/ogique  de  /a  Corrhc' ,  Brivae  1895,  XVII,  p.  554j>.  17)  7.  Eligii  II,  39.  58. 
18)  Bowptct  IX,  p.  «53.          19)  Gesta  abb.  Fontan.  p.  59. 


VITA  ELIGII  EPISCOPI  NOVIOMAGENSIX.  641 

paulo  post  vero,  seilicet  «.  859,  locus  Nortmannorum  incursione  uastatus  est1.  Quomodo 
monachi  vel  clerici  eiusdem  monasterii  vitam  paironi  retractantes  pro  utilitatibus  suis 
/aboraveriut.  infra  demonstrabo. 

Successor  Eligii  <i  clero  populoque  Noviomagensi  iterum  <  i  Scottorum  partibus 
6  electus  est  Mummolenus  primus  monasterii  Sithiensis  abbas,  cuius  in  imagint  '  tonsuram 
parum  apostolicam  adhuc  conspici  licet.  Is  Emmonis  episcopi  Senonici  privUegio9, 
quod  S.  Petri  monasterio  exemplo  Ttesbacemis  illius  Burgundofaronis  episcopi  concessum 
est,  subscriptione  sua  consensit.  Quod  tertio  Chlotharii  regis  anno  datum  cst,  eodem  quo 
Eligius  privilegio  monasterii  S.  Columbae  subscripsera/.    n<<pie  vero  mox  p/urimis  qui 

io  sub8cripserunt  testibus  oblaium  csse  potest.  Sane  Noviomagi  charta  illa  non  anie  l><- 
cembrem  confirmanda  exhibita  est,  postquam  quartus  regis  illius  annus  autumno  a.  660. 
incepit,  nam  Ionas  mensem  Novembrem  tertii  anni  adhuc  «.  659.  )>.  Chr.  n.  attribuit4'. 
Quod  rrro  E/igii  nomen  cum  Audoeni  inter  episcopos  rnumcratur,  «</  quos  chartam  illam 
Emmo  miserut,   lapsu   librarii  cuiusdam   id  evenisse  manifestum  est,   nam  auctor  so/os 

i5  Senonicae  civifatis  suae  'comprovinciales'  appellavit,  a<l  quos  illi  procul  dubio  non  perti- 
nebanf.  Certe  pro  Audoeno  potius  Audoni  scribendum  est,  qui  episcopatu  Aure/ianensi 
fungebatur,  atque  utrumque  nomen  eodem  modo  in  charta  Burgundofaronis  inter  se  per- 
mutatum  est,  ubi  Dado  referendarius  in  ipso  tcxtu  occurrit;  Audoenus  vero  fa/sus  faci/e 
socium  suum  attraxit  Eligium,   quem  re  vera  VigUium  essc  episcopum  Autissiodorensem 

20  Emmonisque  comprovincialem  recte  iudicavit  de  Sriquigny. 

Eligium  Flandrenses  et  Noviomagenses  et  Lemovicini  patronum  peculiarem  sibi 
vindicant  neque  vcro  cultus  eius  eorum  terminis  coercebatur,  sed  Ga/Jiae  fmes  /onge 
transgressus  est  atque  dubitari  vix  polest,  quin  inter  celeberrimos  totius  ecclesiae  occiden- 
ta/is    sanctos    eum    enumrrari   ticcaf.     Laudes   ipsius   haud  paucis   hymnis'*   ce/ebrantur 

25  atque  inter  sanctum  episcopum  et  artificem  soUcrtissimum  disccptandnm  est ,  utrr 
maioribus  /andibus  dignior  furrit.  Artes  apud  Lcmovices  eliam  saccu/o  V.  vertente  ita 
floruerunt,  ut  vitrarius  lluricii  episcopi  ab  a/iis  desideraretur  l\  De  condicione  aurificis 
/ege  Sa/ica1  statutum  erat,  ut  una  cum  fabro  ferrario  et  porcario  ministeria/ibus  a</- 
numcraretur,  sed  arte  sua  inter  servos  praestabat  apud  Alamannos8  atque  etiam  Karo/i 

so  M.  opinione^  e  primariis  artificibus  comitatus  iudicis  erat:  au/ico  autem  ministerio  sin- 
gu/arem  auctoritatem  EUgius  obUnuit.  Ex  aurificibus  monetarii  creabantur,  quibus 
fiscalis  monetae  offcina  in  urbibus  commissa  erat.  Ius  monetam  cudendi  sicut  o/im  ad 
impcratorem10  iam  ad  reges  Francorum  pertinebat  atque  monetarii  ab  eis  constituti 
munere  publico  fungebantur,   sed  in  privatorum  uti/itates  ipsi  facile  iransierunt  sicid  in 

35  Hispania11  ita  apud  Francos,  unde  factum  est,  ut  permu/tae  monetae  per  episcopos,  ecc/e- 
sias,  monasteria  postea  tenerentur  eorumque  nomine  ius  i/lud  exerceretur.  Etiam  duo 
monetarii  coniunctim  officinam  susceperunt,  inter  quos  Iudaeus  quidam  apud  Mati- 
sconenses  reperitur,  qui  et  cum  socio  et  so/us  trientes  signavit1-.  Officinae  Lemovicinae 
faber  ille   aurifex  praeerat,   a  quo   artem  suam   sanctus   didicerat,    quantoque  profectu 

40  regnante  Dagoberto  illa  ibidem  cu/fa  sit,  Ansoindus  monetarius  testis  est,  vir  et  anti- 
quitatis  studiosus  et  artifex,  a  quo  mira  c/egantia  signatus  so/idus  aureus  adhuc  superest13. 

1)  Ann.  Berfiniani,  ed.  Waitz  p.  52.         2)  Mabilton,  Ann.  I,  p.  529.         3)  Pardessus, 
Diplomata  II,  113.  4)   Scr.  rer.  Merov.  III,  j>.  505.  5)   Sex  attulit  U.  Ghevalier, 

Repertorium  /njmnologicum  I,  p.  319  .sy^.  6)  Auct.  antiq.   VIII,  p.   307.  7)  Lex  Salica 

45  XXXV,  6.  8)  Lex  Alamann.,   Pactus,  fragm.   III,  et  /ex  LXXIV  (LL.   V,  p.  25.   139,1. 

9)    Capitulare  de  villis  a.  800  (MG.  Capitularia  I,  p.  87j.  10)  Mommsen,  'Rbm.  Staats- 

rechf,    Lipsiae  1887,  II,  2,  p.   1027 3.  11)    Cassiodorus,   Variae   V,  39.  12)  Prou, 

'Monnaies  Meroving.'  p.  57.  13)  Prou  l.  1.  p.  400. 

SS.  R.  Merovinff.  IV.  81 


642  VITA  ELIGII  EPISCOPI  NOVIOMAGEXSIS. 

Urbis  Parisiacae  monetarium  Gregorius1  commemoravit.  Licet  de  eiusmodi  Eligii 
munere  in  eius  Vita  nihil  relatum  sit,  tamen  adhuc  habemus  nummorum  multitudinem 
ipsius  nomine  distinctam.  Cum  in  monetario  inprimis  integritas  quaerenda  esset,  ne  cui 
vultus  regis  imprimeretur  moneta  frande  corrumperetur2,  vir  probatissimus  sane  praeter 
ceteros  eo  officio  dignus  fuerat.  Attamen  haec  opinio  ea  difficultate  impeditur,  quod  5 
regnantibus  non  solum  Chlothario  Dogdbertoque,  sed  etiam  Chlodoveo  nummi  quos  <lixi 
iiq/tc  plurimi  signati  sunt,  cui  duos  tcmtum  annos  Eligius  in  palatio  assistebat,  neque 
facile  creditu  est  ipsnm  episcojmm  electum  monetae  curam  retinuisse3.  Interim  res  «<i 
monetam  regum  Francorum  spectantes  hodieque  adeo  in  obscuro  versantur,  ut  ne  prima 
guidem  elementa  adhuc  extricata  sint,  cumque  parum  verisimile  sit,  uno  eodemque  tem-  10 
pore  duos  sollertissimos  fuisse  artifices  et  aurificem  ct  monetarium,  utrumque  Eligium 
nominatum,  utrumque  palatio  adscriptum,  —  nam  ct  haec  monetarii  condicio  mox  de- 
monstrabitur,  —  facere  non  possum,  quin  iis  assentiari,  qui  de  personarum  unitate 
minime  dubitandum  esse  statuerunt.  Sane  etiam  monetarius  Eligius  in  arte  aliquid  pro- 
fecerat,  qui  formas  obsoletas  repudians  novas  invenerit,  quarum  elegantia  ab  aevo  Mero-  15 
wingico  longe  distare  videtur5.  Etsi  ei  monetam  cutministranti  ministros  affuisse  liquet, 
tamen  affirmare  nolim  formas  solas  ab  ipso  aurifice  sculptas  esse,  cum  cudendi  lahor 
totus  illis  restitisset. 

Primo  imperatorum  nummos  Francorum  monetarii  vetustiores  satis  barbare  imita- 
bantur6  nequc  regum  quisquam  ante  Theudebertum  I.   sui  vultus  figuram  loco  impera-  20 
toris  monetae  imprimi    iussit,    donec  Chlotharius  II.    totius   regni   monarchiam  a.  613. 
adcptus,   morc   antiquo  penitus   abolito,   suo   et  nomine  et  si(/no  eam  cudendam  curavit. 
Itaque  a  froutc  verba  Cblotarius  rex  pro   nomine  imperatoris  substituit,   a  tergo   Victo- 
riam  principio  servans  in  locum  augustorum    reposuit  propriam:  Victnria   Chlotarii, 
imaginem   vcro   cias   repudians   crucem   simplicem   addidit  in  gradu  et  sphaera  positam,  25 
qudlis  in   nummis   augustorum   Iustino  II  (a.  565 — 578^)    imperantc  primum  reperitur. 
Mox  monetarii   nomen   binaequc   litterae   urbem   indicantes   accesscrunt.     Tricntes  aurci 
qui  supersunt   ab  Etigio   monctario   signati   non   soium   tribus   regibus,   sed  etiam  tribus 
locis,  scilicet  Massiliae,  Arclate,  Parisiis,  exorti  sunt,    immo   triplici  crucis  genere  inter 
se  diffcrunt,  ita  ut  Massilienses  trinis  regibus,  sed  unica  crucis  forma,  Parisienses  vero  30 
plerique  binis  et  regibus  et  crucis  formis  distincti  sint.     Chlothario  uutem  regnante  ab 
Eligio  trientes  non  signati  sunt  nisi  Massiliae,  iidcm  antiquissimi  crucem  simplicem  ex- 
hibent  eandem,  qua  Iustinus  II.  imperator  usus  est,  eaque  Massiliensious  et  Arelatensibus 
nummis   vel  Dagobcrto   Chlodoveoque  regibus   restitit.     At  quos  Parisiis  aut  additis  aut 
praetermissis  horum  rcgum  nominibus  cudendos  curavit,  crucem  in  ancorae  speciem  trans-  35 
formatam  trientes  fere  omnes  ferunt  atque  tertium  quoque  genus  propter  similem  fabricam 
ibidem   factum   esse  volunt,    eos   scilicet   quos    verbis  moneta   palati   aut  schola   regia 
distinxerat,    in   quibus   tcrtia   crucis   forma   reperitur,    sciiicct   chrismo   ornata.     Cruces 
autem  et  ancorariam  ct  hanc  postea  inventas  esse  et  per  se  liquet  et  comparatis  his  nummis 
cum   vetustioribus  Iustini  et    Chlotharii  intellegitur.      Quod  hacc   inventio   ad  offidnas  40 
monetae  neque  Massiliensem  ncque  Arelatensem   translata  cst,   id  eo  forfassc  expUcari 

1)  Greg.,  Gt.  Conf.  c.  103.  2)  Cassiodorus,   Variae  VII,  32.  3)  A.  de  BartM- 

lemy,  'Liste  des  noms  dliommes  gravis  sur  les  monnaies  de  V4pogue  Itf&ovingienne ,  tettre  a 
M.  cVArbois  de  Jubainville'  ( ' BibliotMgue  de  Vecote  des  chartes'  1881,  XIII,  p.  283J),  quas 
schedas  examinavit  M.  Prou,  'Bulletin  critique'   1893,  p.  263.  4)  Pouton  cVAmtcourt,  'Les  45 

monitaires  (encore  Abbon  et  saint  Eloi/,  ('Annuaire  de  la  societe  frang.  de  numismatique  et 
cVarcMologie'  1882,  VI,  p.  71—83;  et  M.  Prou  t.  t.  p.  LXXIII.  5)  Ponton  d'Amecourt  t.  t. 
6)  G.    Waitz,  'VC  II,  2,  p.  307 3. 


VITA  ELIGII  EPISCOPI  NOVIOMAGEN8I8.  643 

potest,  quod  solo  Eligii  nomine  ab  aliis  illae  administrabantur  neque  ipae  proeaens  hmc 

aderat.     Pro   certo  vero  affirmare  licet  primam   eius  sedern   ibi  constitutam   eese,    ubi 

Chlothario  regnante   unicam   officinam   habebat,   scilicet   Massiliae,    ideoque  eum   fuisse 

primo  Massiliensis  urbis  monetarium,  deinde  Parisiacae  quoque  urbis,  successorem  scilicet 

5  illius,  cuius  supra  memini.  Cum  denique  moneta  palatii  <i  Dagoberto  instituta  esset  ad 
aurum  purtm  fortasse  signandum,  quo  census  publicus  thesauro  regis  inferebatur1,  et 
ipsi  idem  praefectus  est  atque  praeterea  scholae  regiae  iussu  curam  monetae  exercebat. 
SchoJa  iUa  regia  «</  pueros  nobiles  temere  relata  est%,  qui  in  aula  educabantur,  quasi 
ius  monetae  eis  convenisset,  dum  </<■  collegio  aulicorum  re  vera  agitur,  qui  maiore  domus 

10 praecedente  officiis  palatinis  adscripti  erants.  Hos  autem  verisimiUus  est  Chlodoveo 
puero  monetam  regiam  usurpasse  quam  Dagoberto  adhuc  vivo.  Complures  diversis  locis 
officinae  <il>  uno  eodemque  administrari  non  potcmut  nisi  per  vicarios  neque  vero 
propterea  statuam  Eligium  totius  rei  monetariae  fuisse  procuratorem*.  Quod  denique 
ipso    Chlodoveo    regnante  permulti   trientes   ab   Eligio   signati   sunt,    ncscimus,    utrum 

15  monetae  cura  in  certum  annorum  numerum  5  apud  Francos  committeretur,  quo  transacto 
demum  episcopo  creato  officiis  renuntiare  licuisset,  an  formis  «/>  co  eleganter  scidptis 
vel  successores  per  «liquot  annos  uti  perrexerint,  sicut  monetarios  postcriores  eas  satis 
imperite  imitatos  esse  iam  constat6. 

Muneris  illius  quo  Eligius  functus  csf  Massi/iensis   in  ipsa  eius  vita  vestigia  duo 

20  depreh endisse  quam  maxime  iuvat:  primo  egressus  navis1  mancipiorum,  quae  sanctus 
liberanda  curavit,  «</  civitatem  maritimam  spectare  videtur,  deinde  Muuri  inter  ea 
enumerati  Provinciae  viciniam  indicant,  quam  ab  iUis  a.  574.  infcstatam  esse  Marius 
rct/u/i/. 

Artifices  plurimi9  diversarum  artium  periti  inter  monachos  Solemniacenses  adhuc 

25  aevo  Carolingico  reperiebantur  atque  discipulos  ab  E/igio  rclictos  esse,  qui  magistri 
vestigia  secuti  sinf.  facile  conici  /icct.  Opera  eius  fabri/ia  quorum  biographus  meminit 
«d  nos  minime  pervenerunt;  midta  vero  per  medium  aevum  sub  ipsius  nomine  emerscrunf 
procul  dnbio,  ut  eo  magis  laudibus  celebrarentur.  Habemus  sellam  Dagoberto  attributam, 
quae  in  thesauro  basUicae  S.  JHonysii  ohm  asservabatur,   ipsaque  eadem  creditur  esse, 

30  quam  Chlotharii  iussu  sanctus  composuerat.  Vasis  illius  pretiosissimi  Sugerio  tcstc  ex 
lapide prasio  inclusorio  Eligii  opere  compositi,  quod  in  eodcm  thesauro  olim  extabat,  imago9 
sota  superest.  Celeberrimus  i/le  monasterii  Calensis  calix  cx  toto  aureus,  qui  Balthildis 
reginae  liberalitate  ei  venisse  dici/ur,  lapillis  pretiosis  monente  du  Saussay  per  cir- 
cuitum   labri   a   dextra  decoratus  cncaustoquc  artificio  c/iquafo  infusoque  coruscans,   a/ti- 

35  iudinis  fere  pedalis  10  ab  hominibus  rcrum  novarum  studiosis  a.  1792.  conflatus  est  neque 
ex  pictura  quac  superest11  satis  intellegi  licet,  utrum  de  inclusoris  opcre  an  pictoris 
agatur,  ctsi  de  iUo  hodie  cogitare  ma/unf  artis  pcriti.  Cruces  Eligio  attributae  in  thesauro 
basi/icac  S.  Dionysii  et  in  monasteriis  SS.  Murtini  Lemovicino  Eligiique  Noviomagensi 

1)  V.  Eligii  I,   15.  2)  E.  gr.  a   G.  Waitz,  CYGJ  II,  2,  p.  110.   312  :!.  3)  Va- 

40  candard,  'La  scola1  ('Eerue  des  questions  Mstoriques'  1897,  LXI,  p.  490,)  hanc  opinionem 
primus  defendit,  postquam  M.  Prou  I.  /.  p.  LI,  et  ipsam  et  vulgatam  exposuit,  rem  in  medio 
relinquens.  4)  Itu  Ponton  d'Aniecourt  /.  /. ;  71/.  Prox  /.  /.  p.  LXXXIII.  5)  Per  quin- 
quennium  monetae  cura  apud  Gothos  committebatur ;  cf.  Cassiodorus,  Variae  VII,  32;  J.  Fried- 
laender,  'Die  Miinzen  der  Ostgothen'  p.  22.  (i)  M.  Prou  i.  /.  p.  LXXIV.  7)  V.  Eligii 
45  I,  10.  8)  Ib.  I,  16.  9)  Eam  delineandam  curavit  E.  Eupiu,  'L'oeuvre  de  Limoges', 

Parisiis   1890,  p.  38.  10)  Cointius,   Anu.   ecc/.  Franc.  III,    491.  11)  Eam  exhibet 

Eupin  /.  /.  p.  33.     Cf.  M.  A.  B(arth4lemy) ,    'Le  ca/ice  de  CheUes,    oeuvre  de  saint  E/oy.   — 
Ana/gse  d'un  memoire  de  M.   Grestf  ('Eerue  archeo/ogiquc',  Parisiis   1863,   VIII,  p.  2\). 

81* 


644  VITA  ELIGII  EPISCOPl  NOVIOMAGENSIS. 

asservdbantur1;  huic  etiam  calix  sancti  fuisse  fertur2.  Cupsae  manibus  proprUs 
eius  fabricatae  in  laterculo  reliquiarum  monasterii  S.  Petri  Vivi  Senonensis  sacc.  XIII. 
duae  enumerantur,  calieemque  monachi  habuisse  voluerunt  aureum,  in  quo  illc  mysteria 
divina  celebrasse  diciturs.  Denique  crystallum  monasterii  Vasor  (Vaulsor)  lapillis  pre- 
tiosis  iisqur  subtiliter  scalptis  ornatum  inscriptionem1  ferebat:  Lotharius  rex  Francorum  5 
me  fieri  iussit,  aut  falsam  aut  ad  acvum  Carolingicum  referendam,  multague  alia  opera 
Eligii  nomini  supposita  sunt  iam  deperdita.  Monumenta  inclusorum  inde  ex  sexto  ad 
decimum  saeculum  in  Galliis  fere  desiderantur,  artemque  ex  Germania  co  franstatam 
esse  existimabant,  postquam  Ottonibus  imperantibus  apud  nos  illa  efflorescere  cocpit. 
E  contrario  auctores  Gallici  demonstrasse  sibi  visi  sunt  Eligium  inclusorem  fuisse  10 
artemque  domesticam  Germanica  esse  antiquiorem. 

Sicut  Hucbertum  venatores  ita  Eligium  patronum  sibi  elcgerunt  aurifices  omnesqae 
fabri  aerarii  vel  ferrarii,  quos  opifices  subsecuti  sunt  equorum  necessitatibus  studiosi, 
denique  totum  rusticorum  agmen.  Id  aidem  ita  factum  est.  Equus  sancti  cum  ad 
abbatem  basilicae  eius  pervenisset,  ab  episcopo  loci  ereptus  est,  unde  mox  ex  pedibus  15 
laborare  coepit  corporeque  marcescente  dccidit,  neque  midomedicus  adhibitus  quicquam 
profecit ;  abbati  vero  redditus  statim  bonam  valetudinem  recuperavit5.  Quam  ob  rem 
ad  equos  vitiosos  sanandos  vel  certe  ad  praeveniendum  mala  sanctus  invocabatur  tnultique 
in  ipsius  monasterium  adducebantur  equi,  quibus  succurrcret.  Signa  plumbea  saec.  XIII. 
ex.  aut  XIV,  quae  multa  in  Sequana  fluvio  reperta  sunt,  inscriptionem  ferunt6:  Signum  20 
(vel  SigillumJ  sancti  Elig-ii  Noviomensis  episcopi  aut  Signus  Eligii  aid  nudum  eius 
nomen,  sanctusque  in  eis  depictus  incudem  tundit  cereumque  a  cliente  oblatum  benedicit, 
adstante  equo.  Sodalicia  aurificum  fabrorumque  quos  dixi  per  totam  Galliam  neque 
rara  in  Italia  Eligii  nomine  constituta  siint,  quae  etsi  tempestatibus  fortasse  cesserunt, 
memoria  tamen  patroni  usque  ad  hodiernum  diem  celebrari  numquam  cessavif.  25 

Scripta  Eligii  praeter  epistulam  cuius  supra  memini  ad  Desidcrium  urbis  Cadurcae 
episcopum  datam  atque  praedicationem  quandam  infra  edcndam  adhuc  rcperirc  non  licuit 
genuina1.  Homitias  eius  plures  olim  extitisse  non  negem,  dc  quarum  reliquiis  infra 
disserendum  est,  sed  quae  hodie  eius  nomine  circumferuntur s  eas  suppositas  dubiasque 
habuerunt  theologi  Gallicani  iam  saec.  XVII.  cum  Antonius  Arnaidus  tum  Auber-  30 
tinus,  qui  multa  posterioris  aevi  vestigia  in  eis  deprehendisse  sibi  visus  est.  Eius  argu- 
menta  nonnulli9  probaverunt,  recentiores  vero  plerique10  aut  inftrmare  conati  sunt  aut 
certe  neglexerunt.  Denique  E.  Vacandard11  quaestionem  iterum  retractans  novaque 
argumenta   addens  eandem   opinionem  dcfcndit,   auctorcm  Eligio   esse   multo  recentiorcm 

1)  Inventio  reliquiarum  S.  Eligii  a.  1183,   Anal.  Boll.  IX,  p.  423.         2)  Coinlins  I.  I.  35 
III,  p.  491.         3)  A.  Leroux,  'Les  sources  de  VMstoire  clu  Limousin'   CBuIletin  de  la  societi 
archeologique  et  historique  du  Limousin'   1895,  XLIV,  p.  39J).        4)  Bnpin  I.  I.  p.  41.    Opus 
idem    esse    quod    in    museo   Britannico    hodie    asservaiur    coniecit   L.    de  Nussac  I.    I.  p.   605. 
5)  V.  Eligii  II,  47.  6)  A.  Forgeais,  'CoIIections  de  plombs  histories  trouvSs  dans  la  Seim' , 

Parisiis  1862,  II,  p.  150  — 172;    de  Nussac  I.  I.  p.   539.     De   mythologica  sancti  condicione  io 
permulta  collegit  H.  Gaicloz ;  cf.  Ancd.  BoIIand.  XIV,  p.  446;  XVII,  p.  248.  7)  De  testi- 

moniis  divinae  lectionis  Elicjio  attributis  v.  infra  p.  654.  8)  Migne,  Patr.  lat.  LXXXVII, 

col.   594 — 654.  9)   Ouclinus,  Commentarius  de  scriptoribus  ecclesiae  antiquis,  Lipsiae  1722, 

I,  col.  1619;  'Hist.  litt.'  0-7 3 59  III,  p.  599.  Aevo  Carolingico  sermones  attribuit  Vogel 
(Herzog,    'Beal-Encyklop.'  IV,   177  9-  10)  Ianus  du  Marchie  Sarvaas,    Disquisitio  cle  vita  45 

et  scriptis  Eligii  episcopi  Noviomensis,  Amstelodami  1859  (dissert.),  p.  53  sqq. ;  Rettberg, 
' Kirchengesch.'  II,  p.  775;  A.  Hauch,  'Kirchengesch.  Deutschlands'  I,  p.  303  2,  gui  alibi  (Herzog, 
'Reat-Encijlilop.'    V,  3019    rem   in    suspenso  reliquit.  11)  'Les  homelies  attribuees  a  saint 

Eloi'   ('Revue  des  questions  historiques'   1898,  LXIV,  p.  471 — 480). 


VITA   BLIGIJ   KIMSCOPI  NOVIOMAGENSIS.  645 

neque  a/nte  saec,  IX.  ex.   mt  X.  in.   eas  compositas  esse.     Ex  parte  adversa,  de  cm 
recta  fide  dubitari  non  Ucuit,  vehementer  impugnatus1   scriptoribus  quos  iam  Aubertinut 
ab  auctore  expilatos  esse  contenderat Eligio  recentioribm  Batramnum*  adiecit  monachum 
Corbeiensem  (c.  867y,  sed  locus  de  quo  cogitavit  ex  Gestis  Silvestri  papaez  pendet  EHgio 

u  antiquioribus  '.  quodque  ea  citavit  Ratramnus  atque  non  citavit  a/uctor  homileHcus,    inde 

minime  sequitur  hunc   illo  usum   esse.     Etsi  hoc   argumentum    tollendum    videtur  esse, 

tamt  n   homilias   ilias  suspectas   redditas  a  iu&cibus  periHssimis   vel  antiquioribus,  cum 

auctoris  simulati   vestigia  omnino  non  exhibeant,    Eligio   nostro  attribuere   fas  non  est. 

Vita  Eligii  admodum  prolixa  oratione  composita  laudibusque  sancti  adeo   referta, 

10  ut  quisquis  eam  scripserit  paene  omnem  modum  excessisse  videatur6,  a  Dadone  sive 
Audoino  episcopo  Rothomagensi  edita  esse  vult  neque  vero  omnibus  de  bona  auctoris  fidt 
persuasum  est  atque  suspiciones  motae  sunt  iam  inde  antiquitus.  Textum  ab  amanuen- 
sibus6  interpolatum  esse  vel  editores  vetustiores  iudicaverunt,  de  reliquo  ftdem  auctori  non 
derogantes,    neque   vero  adversarii1  deerant,    omnia   eorum   argumenta   removere  conati 

ie  fortiterque  librum  defendentes  quamvis  indignum.  Quisquis  sana  mente  ad  hunc  sco- 
pulum  appulsus  est,  eum  perhorruit  atque  primus  W.  Eettberg8  totum  opm  pro  retracta- 
Hone  posteriore  accepit,  cui  genuinum  Audoini  scriptum  subesse  posse  concessit;  deinde 
aevo  Carolingico  illud  mecum  '■'  attribuerunt  et  M.  Deloche  "'  et  Albertus  Hauck11.  Audoinum 
auctorem  esse  non  posse  facile  demonstrandum  est,  difficile  vero  dictu,  utrum  inter  falsa 

L  etiam  vera  reperiantur  annnon. 

Audoinum  se  fuisse  celeberrimum  illum  Rothomagensem  episcopum  sanctique  amicum 
aevoque  eius  se  vixisse  aequalem  saepissime  tamque  aperte  auetor  testatus  est,  ut  de  ipsius 
consilio  dubitari  nequeat.  Puerulus  enim  apud  Chlotharium  regem  habitabat,  cum  Eligius 
aurifex  in  agro  Hotoilo   iusiurandum  dare   iussus  est12.    A  fratre  quodam  ex  Oriente 

25  profecto   ea  accepisse  voluit,   quae  dc  Martino  papa    (a.  649 — 655,)  narravit,  —  extant 

1)  Fr.  Plaine,  'Nouvelles  remarques  sur  les  homdlies  attribuSes  h  saint  Eloi'  ('Itevue  des 
questions  historiques' ,  Parisiis  1899,  LXV,  p.  235 — 242J).  AdversaHi  libellum  apologeticum 
E.  Vacandard,  'Beponse  aux  remarques  de  Dom  Plaine'  (ib.  p.  243 — 255}  his  verbis  reiecit : 
'Quant    u    VKijlise,   que   dom   Plaine   se   rassure,    elle   n'a   besoin,    ni   souci,    que   de    la    rerilc'. 

so  Macte,  vir  cordate!  2)   Ratramnus,    Contra  Graecorum  opposita  IV,  3  OVAdienj,    Spicile- 

gium  I,  i>.  lOO2}:  Hac  die  in  toto  orbe  sanctum  chrisma  conficitur  (—  Homilia  X,  Migne 
LXXXVII,  col.  629).  3)  Mombritius,  Sanctuarium  II,  fol.  279'.  4)  Gesta  pontif.  rom. 
ed.  Mommsen  p.  XX.  5)  Ita  Sarvaas  l.  J.  />.  51.  6)  Pauca  ad  ipsum  Audoinum  spectantia 
amanuensi    attribuit    d'Achery}    complura    vero    eiusmodi    exempJa    de    Ja    Barre    coJJet/if,    qui 

35  decessorem  suum  nimium  acerbe  castigavit,  quod  interpolatorum  audaciam  ac  temeritatem  non  de- 
prehendisset  (SjnciJegium,  ed.  aJtera,  Parisiis  1723,  II,  p.  16).  Sarvaas  J.  J.  p.  10  sqq.  vitam 
quidem  magni  habendam,  sed  ean/e  <■/  prudenter  adhibendam  esse  ratus,  Jicet  de  interpolationibus 
non  dubitaverit,  tamen  tueri  ausus  est  Jocos  a  Barrio  reiectos  magisque  ad  fidem  auctoris  indi- 
nabat.         7)  Biographi  causae  post  Ghesquierum  studiosissimus  patronus  extilit  0.  Reich,  'TJeber 

io  Audoens  Lebensbeschreibung  des  HeiJigen  Etigius' ,  Hcdae  Saxonum  1872  (dissert .) ,  qui  eius 
partibus  nimium  favens  vix  quicquam  ulil'1  praestitisse  videtur.  Priorem  V.  Etigii  librum  annis 
658 — 664,  posteriorem  a.  670.  compositum  esse  conteinlil  cdiaque  temeraria  statuere  ausus  est, 
quae  refeJJere  non  vacat.  8)  BettJjerg,  'Kirchengesch.'  II,  p.  508.  9)  Scr.  rer.  Meroving. 
III,  p.  579.  10)  M.  DeJoche,  'Memoire  sur  Ja  procession  dite  de  Ja  Lunade  et  Jes  feux  de 
5  l<i  Saint-Jean  a  TuJJe'  ('Memoire  de  Vlnstitut  national  de  France,  Academie  des  Inscr.  et  BeJles- 
iettres' ,  Parisiis  1891,  tom.  XXXII,  p.  189  sqq.),  Beichii  opinionem  omniuo  improbavit. 
11)  A.  PLauck,  'Kirchengesch.'  (ed.  altera  1898}  I,  p.  317,  n.  2,  duo  argumenta  nlluJit,  e 
guibus  alterum  deJendum  esse  ivfra  demonstrabo.         12)  V.  EJigii  I,  6. 


B  -EL-S 


646  VITA  ELIGII  EPISCOPI  NOVIOMAGENSIS. 

Utterae  testis  cuiusdam  oculati  ad  ea  spectantes,  —  papamque  eundem  collegis  suis,  i.  e. 
episcopis  ( lalUcanis ,  midta  bona  Bomae  praestitisse  contendit '.  Eodem  quo  Eligius 
Noviomagcnsis  die  et  ipse  Bothomagensis  episcopus  consecratus  erat  -'.  Didicerat  tuem 
iltam  Parisiensem,  qua  Aurea  abbatissa  ab  Eligio  instituta  mortem  occubuisset%.  Auditui 
soto  res  nonnuUas  se  comperisse  monuit,  ita  ut  alias  non  multo  post  sancti  mortem  gestas  5 
ipse  vidisset0.  Ex  auctoribus  suis  Fredegisilum  presbyterum  nominaviC',  notusque 
familiariter  ei  erat  frater  quidam  monasterii  cuiusdam  Turonici  sancti  reliquiis  sanatus "'. 
In  monasterio  suo,  i.  e.  Resbacensi  ab  Audoino  condito,  duo  quae  rettulit  miracula  gesta 
esse  contendit8.  Etigio  vivo  res  quaedam  gesta  quomodo  evenisset,  hactenus  exploratum 
non  habebat9.  Benique  annum  quo  vitam  litteris  mandasse  voluit  fere  certum  definivit.  10 
Ea  enim  quac  triginta  diebus  ante  Chlodovei  II.  mortem,  i.  e.  a.  657.  ex.,  de  regibus 
Meroivingicis  sanctum  vaticinatum  esse  asseruit 10  eatenus  completa  erant,  id  maior  natus 
ex  illius  fdiis,  i.  e.  Chlotharias  III,  obiisset  (a.  673,),  Childericus  II  (f  675.  ex.)  vero 
una  cum  Theuderico  III.  fatum  suum  adhuc  expectaret,  unde  ad  annos  673 — -675.  inter- 
vallum  redigitur.  15 

Quamvis  aequalis  Audoinus  ille  fuisset  Eligii  biographus,  decessores  tamen  habuisse 
voluit  eruditissimos,  qui  de  vita  obituque  sancti  librum  condidissent,  eos  vero  curis  saecula- 
ribus  obligatos  festinanter  ad  finem  tetendisse  contendit u.  Quam  ob  rem  hunc  laborem  ipse 
aggressus  opus  quod  habemus  composuit  tenue  quidem  sicut  ingenium  proprium,  sed 
ambagibus  adeo  fastidiosum,  ut  vel  auctorem  suum  illae  non  latuerint1-.  Prior  ex  libris  20 
duobus  in  quos  totam  matcriam  distribuit  ea  quae  laico  habitu  sanctus  gesserat,  posterior 
res  in  episcopatu  gestas13  mortisque  narrationem  cum  virtutibus  defuncti  continet,  quae 
hoc  ordine  disposita  sunt:  primo  virtutes  episcopi  vivi  (II,  1 — 26),  intermixtis  homile- 
ticis  nonnullis  (II,  16.  17^,  deinde  ipsius  praesagia  (II,  27 — 32J,  tum  obitus  funusque 
(II,  34 — 38,),  denique  virtutes  post  obitum  patratae  (II,  39  sqq.).  Hae  pleraeque  in  25 
basilica  S.  Eligii  Noviomagensi  factae  (II,  39 — 66,),  nonnidlae  (II,  67- — 75,)  reliquiis 
eius  aut  procul  aut  prope  declaratae  cum  Resbacis  (II,  67.  71,)  tum  alibi,  paucae  (II, 
76 — 79,)  ad  lectum  eius  ostensae  sunt  et  Compendiensem  et  Victoriacenscm  (II,  79,)  in 
praedio  monasterii  S.  Eligii  situm.  Locus  Compendiensis  Clementis  pontiftcis  Bclto- 
vacensis  regimini  biographo  teste  subditus  erat,  eiusdem  cuius  a.  667.  Drauscius  cpiscopus  30 
Suessionum  meminit.  Inprimis  vero  ad  monasterium  S.  Eligii  Noviomagense,  ubi  corpus 
sancti  asservabatur,  miracida  spectant,  quae  maximam  alterius  libri  partem  occupant.  Ad 
idcm  in  calce  auctor  rediens  (II,  80,)  omniaque  enarrandi  se  potentem  minime  existimans 
signa  virtutum  praesentia  quasi  testis  oculatus  enumeravit,  veluti  compeditorum  vincida, 
'quue  hodie  ad  tumbam  in  argumento  rerum  monstrantur  adpensa' ,  multaque  haec  intra  35 
parvum  tempus  gesta  miratus  quaesivit,  quot  deinceps  per  longa  temporum  spatia  gerenda 
essent,  cum  'hodieque'  ad  sancti  sepulchrum  tanta  ac  talia  patrari  numquam  cessassent. 
Interim  personae  quam  induerat  biographus  haud  raro  oblitus  Audoini  sodalis 
Eligii  meminit  uf  hominis  alienissimi: 

I.  8.      sodali    suo    Audoino   nomine,    cognomento    Dadone,    quem    sicut   animam  40 
suam  diligebat, 

J.  12.  habebat  mansionem  assiduae  subiunctam  cum  Dadone;  sicut  enim  animam 
suam,  ita  diligebat  illum.  De  cuius  quidem  exemplis  multa  sumsimus, 
quae  nec  a  longe  utique  narrare  sufficimus. 

I,  33.   Eligius  cum  sodale  (scilicet  Audoino),  45 

1)  V.  Eligii  I,  34.         2)  Ib.  II,  2.  3)  Ib.   II,  53  sq.  4)  Ib.  II,  59.   67.   68. 

5)  Ib.  II,  58.  67.        6)  Ib.  II,   73.        7)  Ib.  II,   70.         8)  Ib.  II,  67.  71.         9)  Ib.  II,  19. 
10)  Ib.   II,  32.  11)  Ita  2>rologus.  12)   V.  Eligii  I,  40.  13)  Alterius  quoque  libri 

capita  nonnulla  acl  condicionem  saecularem  pertinent,  vetuti  II,   1.  29. 


VITA   KITGTI   KPISCOPI  NOVIOMAGEN8IS.  647 

I,  35.   coepit   vigilanter  —  —  cum  Audoino   et   ceteris  catholicis  viris  tractare, 
//.   1.   sancti  viri  Eligius  et  Audoinus, 

//,  2.   Elegerunt   autem    cum   eo   et   Audoinum   sodalem   eius,   qui  vocabatur 

Dado,   ut  praeesset  ecclesiae   Rodomagensi.   —   —  Audoino   de    partibus 

Transligeritanis  reducto  iamque  eo  presbitero  ordinato. 

Loci  cum  iis  quibm  prima  persona  Audoini  nomine  biographus  loquitur  condUari 

nequeunt   atque  quam   maxime  ab  auctore  ftcto  abhorrent  et   titulus  sancti   non   solum 

Eligio,  sed  etiam  Audoino  attributus  (II,  \)   et  imperfectum*  'vocabatw'   ad   Dadonem 

spectans  (II,  2).    Audoinus  igitur  ille  celeberrimus  auctoris  aevo  nusquam  gentium  erat, 

io  sed  inter  sanctos  relatus  cultu  ecclesiastico  fruebatur,  atque  nescimus,  utrum  audaciam 
et  protervitatem,  qua  nomine  ipsius  abusus  est,  in  biographo  magis  miremur  quam  stulti- 
tiam,  qua  passim  personae  indutae  oblitus  ueram  sui  imaginem  ostendit. 

Idem  celare  non  valebat,  quantum  annorum  intervallum  ex  Eligii  temporibus  inter- 
cessisset,  quantumque  facies  mundi   interim   iwmutata   esset.     In   monasterio   Solemnia- 

i6  censi,  quo  ipse  accesserat,  congregationem  'etiamnunc'  -  magnam  singularemque  sacrae 
regulae  observantiam  repperit  atque  (districtam  regulae  disciplinam'  ;  aut  'districtionem 
regulae'  '  monasteriis  quoque  cum  virginum  Parisiensi  tum  celeberrimo  Luxoviensi  attri- 
buit  neque  vero  auctorem  regulae  nominavit.  Monasteria  autem  contendit  Eligii  aevo 
nou  tam  crebra  (adhuc'  fuisse,  scilicet  quam  suo  erant,  et  inter  ea  distinxit  et  regulari 
disciplinae  subdita  et  saecularia:  haec  quidem  plura  in  malitia  fermenti  veteris  persi- 
stentia  erant,  illa  vero  duo  tantum  statuit  quae  dixi,  Luxovium  scilicet,  quod  {eo  tempore' 
cunctis  eminentius  districtiusque  fuisset,  atque  Solemniacum  religionis  illius  caput,  quod 
denique  multi  sibi  initium  exemplumque  sumpsissent :  adeo  ut  nunc  quoque  iimumera 
per    omnem    Franciam    et    Galliam    haberentur    sub    regulari    disciplina    utriusque 

25  sexus  coenobia.  Auctori  igitur  minime  compertum  erat,  quot  ex  Columbani  temporibus 
in  Galliis  condita  essent  monasteria,  neque  celeberrimi  illius  Scottorum  Galticanorum 
patriarchae  usquam  meminit,  sed  JBenedicti  potius  regula  (c.  i)  usus  est5.  Quanto  inter- 
vallo  ab  aevo  Eligiano  remotus  fuerit,  ex  duobus  monasteriorum  generibus  intellegitur : 
regularia  enim  sunt  monachorum,   scilicet  ail   regulam  qua/m  dixi  viventium,   saecularia 

30  procul  dubio  clericorum  ad  canones  viventium  atque  aevo  Carolingico  partem  Bonifatianam 
in  restauranda  norma  regularis  vitae  admodum  laborasse  inter  omnes  constat6.  Sane 
saecularia  illa,  quae  fermento  veteri  scilicet  malitiae  (l.  Cor.  5,  8)  comparavit,  ipsius 
aero  admodmn  vulgata  erant,  nam  vel  celeberrimum  S.  Diouijsii  monasterium  Pari- 
siense  clerus1  occupaverat,    ubi   regulam   aevo  Carolingico  paene  abolitam  esse  constat8, 

S5  atque  qui  S.  Eligii  monasterium  Noviomagense  tunc  incolebant  item  clericos  vel  clerum9 
nominavit  neque  monachos  nisi  uno  solo  loco10.  Etiam  quod  ecclesiae  Turonicae 
rogante  Eligio  a  Dagoberto  rege  concessum  esse  affirmavit  ius  omne  fiscalis  census,  ita 
ut  vel  comes  in  eadem  urbe  'usque  hodie'  per  ponti/icis  litteras  constitueretur ll,  cum 
institutis  Merowingicis  conciliari  nequit,   nam   tale  quid  ab  ecclesiis  non  temptatum  est 

*o  l)  Etiam  res  in  monasterio  suo,  i.  e.  Resbacensi  Audoini,  gestas  enarrans  (II ',  63)  imper- 

fecto  auctor  fraudes  suas  detexit:  Erat  autem  in  eodem  monasterio  oratorium  quoddam, 
in  quo    reliquiae    beati   Kligii   depositae  erant.  2)  V.   Eligii  I,   1G.  3)  Il>.  I,   17. 

4)  Ib.  I,  21.  5)  Ib.  I,  9.  6)  Capitulare  Idptin.  a.  74:i  (MG.,  Capitularia  I,  p.  28) 
et  insequentia.         7)  V.  Eligii  I,  23:  Denique  quodam  tempore  cum  anniversaria  Parisius 

45  sancti  Dionisii  martyris  celebraretur  passio,  dum  vigilia  a  clero  caneretur  in  choro 
et  q.  s.  In  chartis  Dagoberti  regis  duabus  ii  qui  locum  sanctum  inhabitabani  'clerus  vel  pau- 
peres'  (Pertz,  Dipl.  I,  p.  16.  14(_U  dicti  sunt  neque  negem  clerum  latiore  interpretatione  toti 
laicorum  corpori  oppositum  esse  posse  inprimis  in  formulis.  8)  Mabillon,  Ann.  II.  p.  359.  481. 
9)  V.  Eligii  II,  65.   66.  10)  Ib.  II.  75.  11)  Ib.  I,  32. 


648  VITA  ELIGII   KPISCOPI  NOVIOMAGENSIS. 

nisi  Karolorum  stirpe  regnante.    Subiecit  mamoleum  Dionysii  martyris  Eligii   industria 
adeo  exornatum,  ut    'usque  in  hodiernum  diem'  in  magna  omnium  admiratione  fuisscf. 
Aevo  Eligio  multo  posteriore  se  vixisse  ex  ipsim  auctoris  verbis  concludi  licet  atque 
instituta  et  ecclesiastica   et  publica  ei  familiaria  ut  a  Merowingicis  discrepant,   ita   ad 
consuetudines  Karolorum   apte  conveniunt.     Eligium   virum   depinxit  catholicum,    quam  5 
partem  ipse  palam  professus  est,   catholicaque  fide  inflammatum  euni  haeresibus  omnibus 
vel  laicum   restitisse  affirmavit;   in   ecclesiastica  vero   aevi   itlius  historia  male   versatm 
ridicula  menda  commisit.     Haeresim  nefandam,  scilicet  Monothelitarum,  voluit  principio 
regni  Chlodovei  (ex  a.  639),  imperante  Constantino,  in  Oriente  pullulasse,  eoque  tempore 
Martinum  papam   (ex  a.  649,)  Bomae  sedisse    conciiiumque  congregasse,   acta  denique,  10 
quae   contra   hacreticos  ibi  ediderat,   addita   epistula  in  Gallias  misisse,   ut   viros  catho- 
licos  eruditosque  rex  Francorum  sibi  auxilio  mitteret  ad  haeresim  illam  comprimendam : 
Eiigium   cum   sodali   eo   tunc   Uben/issime  perrexisse   contendit,   'nisi   ei   quaedam  causa 
impedimenti   fuissef x.      Cum   liber  prior,    quo   exeunte  haec   aliaque  eiusmodi  congessit. 
vitam  sancti  non  contineat,   nisi  quam  ante  episcopatum  (ex  a.  64 \)  degerit,   de  tempore  15 
Martini  papae  omnino  erravit  atque  imperatorem  intellexit  Constantem  II  (a.  641 — 668j, 
qui  Constantinus  etiam  a  Beda  appellatus  est.     Ea  igitur  quae  principio  Chlodovei  II 
gesta  esse  statuit  re  vera  decennio  post  contigerant  atquc  ex  hoc  anachronismo  recte  con- 
clusum  est,  hanc  Eligii  vitam  ab  Audoino  compositam  esse  non  posse'1.    Neque  Martinus 
papa    a  rege  Francorum  petiverat,    nt   laici   sibi   quamvis   catholici  mitterentur,   sed  epi-  20 
scopos  poposcerat,   qui  sedis   apostolicac  legatione  fungerentur,   sicut  ex  ipsius  litteris  dd 
Amandum  datis3  intellegitur,   atque  quo  iure  uterque  sanctus  et  EUgius  et  Audoinus  ad 
negotium    illud  attracti   sint,    vel    ex   impedimento   concludi   licet,    cuius    causam    auctor 
afferre  nequibat.    Postquam  Martini  papae  historiam  usque  ad  mortem  eius  (f  655^  in, 
capite  insequenti  prosecutus   est,   ad  novam   haeresim   transiit  non   minus  memorabilem.  25 
Eodem  tempore,   quo   illa  Romae  gesta   esse   existimavit,    unus  haereticorum  ex  partibm 
fransmarinis  ptdsus   in   Gallias   venit,   Augmtodunum   adiit,   ubi  dogmata   sua  nefanda 
disseminabat,    iterumque  Eligius   cum  Audoino   a  cathoUcis  viris   stetit,   denique   concilio 
Aurelianensi  congregato  haereticum  'e  nostris'  quidam  Falvius  episcopus   refcHit,   ita   ut 
episcoporum   sententia  proiata   ex  finibus    Gailiae   expelteretur^.     Eodem  modo ,    sciiicet  30 
exilio,  ab  aiio  apostata  piebem  Parisiacam  Etigius  liberavit  atque  etiam  terfium.  qui  epi-   . 
scopum  se  simutans  circuibat  villas  et  piateas  populum  decipicndo.   diu   carcere  inctusum 
e  finibus  regni  Francorum  eiecit:  vaide   cnim   omnium  haereticorum  vel  schismaficorum 
figmenta   oderat    ncque  ullam   doctrinam   admisit  praeter   catholicam 5.      Cum   igitur  de 
cathotica  et  Eligii  et  ipsius  auctoris  fide  dubitari  minime  iiceat,  quid  de  haereticis  iisque  35 
adversariis  ipsius  sentiendum   sit,   iam  restat,   ut  perscrutemur.      Transmarinas  partes, 
unde  primus   haereticus  in    Gailias   advenerat,   cum  genere  Saxonico   idem   auctor   aiio 
locoe>  coniunxit  nomenque  ad  Britannias  referendnm  esse  ex  aliis  quoque  fontibus   colii- 
gitur,    quare    qui  fidem    cathoticam  pervertere    nitebatur    adversarius  procul    dubio    ad 
Scottos  pertinebat  vchementissimos  Eomanae  partis  inimicos,  atque  pseudoepiscopum  ittum.  40 
sciUcet  tertium  haereticum,   huc  illucque  vagantem1  e  Scottis  fuisse  vix  probari  opus  est. 
Faivium   vero   ccicbrem   illum  Scottorum   episcopum  item  vagantem,   quem  pro  Saivio  od 

l)  V.  Eligii  I,  33.  2)  Vacandard,    'Saint  Ouen    dans   son    diocese'    CRevue   des  qtte- 

stions    imtoriques',    Parisiis  1901,    tom.  LXIX,  p-   V.     Qtwd   in    codice  Parisiensi   n.  5287, 
saec.  XIII,  cum  cdia  capita  tum  hoc  desiderantur,  id  iibrarii  negtegentiae  vitio  dandum  est  neque  46 
de  interpolationibus  cogitare  licet.        3)  Jaffe  n.  2059  2.        4)  V.  Etigii  I,  35.        5)  Ib.  I,  36. 
6)  Ib.  II,   51:    iuvenis    quidam    ex    transmarinis    partibus  adductus,    genere  Saxonico 
ortus.  7)  Vide  ea  quae  de  episcopis  Scottorum  vagantibus  scripsi  'N.  Arch.'  XXV,  p.  138. 


\ITA   ELIGD    EPISCOPl   NOVIOMAGEN6IS;  649 

codices  meliores  subsUtui,  suis  biographus  vindicavit,  fidei  catholicae  forUssimum  pro- 
pugnatorem  eum  statuens.  Eligii  igitur  nomine  catholicus  eius  Vitae  auctor  Scottos  aut 
expulit  aut  sancto  suo  partis  catholicae  fautores  adiunxit,  quem  et  ipsum  Scottorum  fide\ 

kadhaesisse  constat.  Denique  eo  audaciae  progressus  est,  ut  tonsuram  apostolicam  patrono 
suo  affinxerit1,  licet  vel  successor  eius  Scotticam  gesserit.  Episcopos  Scottorum  eodem 
modo  persecutus  est,  sicut  Bonifatius  Glementem,  quodque  collegas  suos,  i.  e.  Audoini,  Eomat 
ii  papa  optime  exceptos  esse  rettulit,  id  aevo  Bmifatiano  magis  respondet  quam  Eligiano. 
Eligius  ille,  qualem  biographus  depinxit,  homo  nimiae  violentiae  erat  eoque  pro- 
gressus  est,  ut  ne  sanctis  quidem  pepercerit.  Gum  Martialis  basilica  Parisiensis  <//>  eo 
aedificata  vel  poUus  renovata  incendio  periclitaretur ,  «/>  ipso  patrono  poposcit .  n/ 
domui  suat  succurreret,  perpetuamque  illius  ruinam  ei  minatus  est,  si  [<>rl<  defuisset2. 
Deinde  basilicae  S.  Columbae  Parisiensis  ianuam  spinis  allatis  i/<<  obserari  voluit,  /</ 
virgini  veneratio  deinceps  nulla  ibi  praeberetur,  nisi  ornamenta  <<  furibus  inde  subrepta 
ipsa  cito  reduxisset*.  //</<<  sane  monente  </<■  1«  Barre  nec  Eligium  nec  Audoinu/m  </<<■<- 
u,  bant  moresque  auctoris  eiusmodi  eloqui  ausi  sinceros  rrrosque  minime  fuisse  nemo 
negabit.  Reliquiae  sanctorum  pecunia  accepta  eius  aevo  venum  dabantur,  «</  quam 
rapacitatem  cupiditatemque  reprimendam  terribile  miraculum  enarravit^. 

Natione  mulU,  de  <jui/>/is  locutus  est,  erant  Germani,  scilicet  Saxones,  sicut  Thi//<>  \ 

«itl   Snrri.   rit/r/irrt  F/tnit/renses,   sinit  Tituinus5,   Uffo6.     Gentes  illas  barbaras1  paga 

90  nasque  fuisse,   antequam  Eligius  r<is  protervosque  Francos  «t/t/ressus  est,   a  nullo  dissi 

midari  poterat;   earum  vero  nomine  tanto  studio  consuetudines  pristinas  auctor  ipse  de- 

fendit  tantoque  contemptu  in  Romanum8  illum,  scilicet  Eligium,.  invectus  est,   ut   nxit/is 

Germanis  quam  JRomanis  eum  adnumerare  velim9.     Gum  Audoinum  i//  partibus  Trans- 

/it/t  )-if«nis10.  scilicet  in  Hispania,  si  biographo  ipsius  fidem  habere  licet,  annum  convrr- 

25  sionis  degisse  scripserit,  ex  Gallia  septemtrionali  oriundus  erat  neque  ex  Aquitania,   it« 

ut  urhs  Lemovicensis  omnino  segregetur.     Basilicae  sive  monasterii  S.  Eligii  Novioma- 

gensis  tantam   curam  egit,   ut  maxima   libri  alterius  pars  commodi.s  utilitatique  eiusdem 

serviat.     Miracula   «d  memoriam   seu   sepulchrum   sancti  patrata  ad  servandas  auf  «m- 

pliandas  facultates  monasterii  spec/ant  multasque  morborum  curationes  auctor  exposuit, 

8o  nn/ur  i/iui  periuros  sanctus  punivisset  aut  damnatos  catenis  liberavisset  mirabilem  sancti 

rin)  celebrare  praetermisit.    Wabebant  autem  clerici  seu  monachi  S.  Eligii  duo  medicinar 

yenera,  liquoris   sancti  duos  fere  sextarios,   quos  ex   linteo  quodam  extorsisse  voluerunt 

sepulchro  superposito,  ut  fulgor  auri  vel  nitor  gemmarum  diebus  quadragesimae  velaretur11, 

drindr    oleum    illud,    quod   ex   lampade  exundare  solebat  ad  caput  sancti  dependente 12. 

35  Quantum   e.x  artibus  i/lis  monachis  sperandum  esset,    inde  colligitur,   quod  donationem 

comitis  cui/isdam,  qua  decimam  rerum  suarum  villamque  quam  habuisset  maiorem  Eligii 

ecclesiae  concessisset13,  liquore  illo  effectam  esse  voluerunt,  quo  se  suosque  gravi  pestilentia 

exorta  servasset.    Res  monasterii  fortiter  ab  incursionibus  latrociniisque  tuebatur  Sparvus 

abbasu,  neque  vero  antequam  de  sancti  sepultura  rettulit  loci  illius  auctor  meminit,  neque 

40  hanc  ipsam  enarrans,  ubinam  sepulchrum  positum  fuerit,  indicavit,  nescio  qua  de  causa, 

nisi  t/nod  omnibus  illud  notum  fuisse  crediderit,  ubi  tot  aegri  constanter  sanarentur.  Interim 

episcopus  /oci  clr  sancti  miraculis  s/iam  propriam  opinionem  habuisse  videtur,  unde  equum 

1)  V.  Eligii  I,  31.        2)  Ib.  I,   19.        3)  lb.  I,  30.        4)  Ib.  II,  72.        5)  Ib.  I,  10. 
6)  Ib.  II,  39.  7)  Ib.  II,   9.  8)  Ib.   II,  20 :   Numquam  tu,   Romane,   quamvis  haec 

46  frequenter    taxes,    consuettTclines    nostras    evellere    poteris.  9)    Contrariam    opinionem 

O.  Beich  /.  I.  p.  36.  statuit.  10)  V.  Eligii  II,  2.  11)  Ib.  II,  42.  12)  Ib.  II,  80: 
Multae  etiam  sanitates  ex  eo  qui  illic  crescit  olei  liquore  perficiuntur.  Cf.  ib.  II,  50.  61. 
13)  Ib.  II,  43.  14)  Ib.  II,  39.   58. 

S.S.  R.  Merovinff.    IV.  82 


650 


VITA  ELIGII  EPISCOPI  NOVIOMAGKNSIS. 


ascendens  in  terram  proiectus  est  neque  convcduit,  nisi  postquam  culpam  duhitationis  suae 
coram  omnihus  professus  est1.  MummoJenus  de  quo  dixi  sancti  saccessor  cqnuni  nh  ahhatc 
basilicae  eripiens  damnum  sarcire  coactus  est2.  Ex  his  miraculis  concludi  licet  biographum 
in  comitafu  cpiscopi  minime  versatum  esse,  sed  magis  ah  cdtera  parte  stetisse.  In  hasihca 
illa  S.  EJigii  Noviomagensi,  de  qua  tot  miracida  enarravit,  custodes  ecclesiae  aegrotos  5 
ante  sepulchrum  sancti  statuebant  sanandos3,  iidem  quac  ibi  gererentwr  primi  sciscitu- 
hnntur\  primi  fures  omamenta  rapturos  deprehendebant^.  Ipsum  ad  eos  pertimdsse 
ueri  fortasse  non  dissimile  est  atque  pro  certo  habetur  basilicae  illi  eum  adscriptuw 
esse,  cuius  signa  virtutum  testis  ocuJatus  descripsit.  SimiJem  igitur  originem  V.  EJigii 
atque  propinqua  Desiderii  episcopi  Cadurci  habuisse  videtur6. 

Haec  igitur  quam  habemus  Eligii  vita  a  sodale  monasterii  eidem  sacri  Novioma- 
gensis  Audoini  nomine,  celeberrimi  illius  episcopi  Eothomagensis ,  amici  eius,  specu 
quidem  a.  673—675,  reapse  aevo  Carolingico  fraudulenter  consilioque  duplici  conscripfa 
est,  ut  veterem  Scottorum  sectatorem  fxdei  catholicae  auctor  addiceret  propriaeque  basi- 
licae  prospiceret.  Attamen  falsarius  ille  mendax  genuino  Audoini  scripto  adhuc  usus  15 
est  atque  operi  eius  quamvis  suspecto  praeter  res  confictas  verissimae  quoque  insunt. 
Epistulae  quae  in  calce  leguntur  Dadonis  ad  Chrodobertum  papam  Chrodobertique  nd 
Dadonem  cum  aliis  illius  aevi  comparatae  genuinae  comprobantur : 


10 


Ep.  Dadonis. 
et  a  nobis  in  caritatis  vinculo  iugiter 
amplectendo  Hrodoberto, 

Ep.   Chrodoberti. 
Domino  vere  sancto,  culmine  apo- 
stolico  sublimato, 


ib. 
mihique  modis  omnibus  v e n e r a biliter 
praeferendo    domno    et    patri    Da- 
doni  papae  Hrodobertus  peccator. 


Ep.   Chrodoberti  (Formulae  ed.  Zeumer 
p.  494;    MG.  Ep.  III,  p.  46  \).  20 

et  caritatis  vinculo  ambiendae  Bobae 
matrifamilias  Chrodobertus, 

Ep.  Sigiberti   (Desiderii    Cad.  ep.  II,  17; 

cf.  II,  5.  6.   15.  20). 
Domino    sancto    et    apostolico    in25 
Christo  patri  (Marcidfus  II,  46:  Domino 
reverentissimo   ac   ponteficale    culmine 
su  blimatoj, 

Ep.  FeJicis  (ib.  II,  21;    cf.  I,  \Q). 
Domno  semper  praeferendo  et  cum  30 
omni  veneratione   nominando,    beatis- 
simo    patrae    Desiderio    papae   Felex 
peccator  (Ep.   Chrodoberti  J.I.:  Chro- 
dobertus  peccator^). 


Idem  igitur  dictandi  mos  in  his  epistulis  occurrit,  quali  aequales  utriusque  episcopi  ide-  35 
huntur,  neque  de  earum  fide  acJhuc  dubitare  Jicet.  Ex  priore  inteJJegitur,  Vitam  EJigii 
nuper  dcscriptam  ChrodoJyerto  episcopo  emendandam  a  Dadone  missam  esse,  quia  auctor 
verebatur,  ne  aut  sua  aid  notariorum  incuria  in  verbis  veJ  syJJabis  erratum  esset.  Chrodo- 
bertus  vero,  sicid  ex  responso  coJJigitur,  totum  voJumen  percurrens  nihiJ  aut  adiciendum 
nut  emendandum  repperit,  sed  integerrimam  sancti  formam  ibi  depictam  conspiciens  ix  «> 
eius  virtutibus  nullam  desiderabat,  unde  iJJud  remisit,  retentis  exempJaribus.  Chrodo- 
l>erfus  aJter  Parisiensi,  aJter  Turonensi  sedi  eodem  fere  tempore  praeerant  atque  discep- 
tutum  est,  ad  utrum  de  V.  EJigii  Audoinus  scripserit,  dum  MaJnJJonius 7  idroque  reiecto 
tertium  eiusdem  nominis  episcopum  statuit  Rothomagensi  metropoJi  subditum  aJias  ignotum. 


1)  V.  Eligii  II,  46.         2)  Ih.  II,  47.         3)  Ib.  II,  53.         4)  Ib.  II,  64.         5)  Ib.  45 
II,  65.         6)  V.  supra  p.  557.  7)  Annales  I,  p.  569. 


YITA   KLICJTI   EPISCOPl   NOVIOMAGEN8IS.  651 

Certe  Parisiensis  ante  mortem  Chlotharii  III.  obiit1,  dum  V.  Eligii  quae  extat  post 
eiusdem  mortem  scripta  esse  vult;  locus  vero  ad  vaticinia  sancti  spectans*  falsarii  iUius 
Noviomagensis  est  neque  cum  vero  Audoino  aliquo  modo  cohaeret.  Alterum  argumentum 
iu    Turonensem   allatum    adhuc   minoris  existimem,    nam  quod  ex  elocutione  fa/miliari 

b  'frater  karissime'  vel  'frater*  Mabillonius  conclusit,  Chrodobertum  metropoUtanum 
minime  fuisse,  cum  civiliore  eloquio  Audoinus  tunc  usurus  esset,  quodque  huius  'iussioni' 
////in/  obtemperasse  monuit,  quasi  dignitate  inferior  fuisset,  sane  uterque  metropolitanus 
erat  neque  vero  vocabulo  lfrater'  alterius  auctoritati  quicquam  derogatum  mihi  videtur 
esse;   sin    Audoino    Chrodobertus    maiorem    reverentiam   habuerit,    nesdmus,    utrum    ol> 

Ki  aetatem  aliasque  ob  causas  eam  ille  meruerit  <m  hic  humiliore  loquendi  more  uti 
consueverit.  Certc  quae  c.rtuut  litterae  Chrodoberti  episcopi  <<</  Bobam  matrem  familias 
datae  eadem  humilitate  incipiunt:  Litteris  tuis  parvitatein  meam  postulasti,  <■/  <]>«>- 
modo  illae  cwm  epistulis  V.  Eiigii  conveniant,  supra  adnotavi;  hic  vero  Chrodobertus 
alius  fuisse  non  potest  atque  Turonensis.     In  ipsum  locus  de  exemplaribus  V.  Eligii 

te  retentis  optime  convenit,  nam  tjttiluts  alterum  confectum  erat  fratres  sine  </ttl>i<>  mona- 
sterii  S.  Martini  Turonensis  erant,  cuius  sepulchrum  <//>  Eligio  mirabUius  <■/  magni- 
ficentius  fabricatum  erats.  Bobam  Ghrodobertus  de  quaestione  satis  lasciva  certiorem 
fecit,  quod  iudicium  canonibus  </<■  muliere  sanctum  esset  adulterium  perpetrante,  licet 
castitatem   vovisset,   munusque   illa   ei  miserat  camisiam  longam  ct  largam,   'corpori  suo 

20  tamquam  sciendo  congrue  praeparatam'.  Dc  eius  moribus  parum  laudabilia  auctor  car- 
minum  contumeliosorum  '  memoriae  prodidit,  quae  Importuni  episcopi  Parisiensis  nom/im 
iii  ipsum  cdita  sunt,  scilicet  Grimoaldo  maiori  domus  uxorem  eum  abstulisse,  in  mona- 
sterium  pueUarum  Turonense  conditam,  et  ipsum  in  monasterio  quodam  genitum  essc. 
A</  Praeiectum  episcopum  Claromontanum  munera  jx-r  diaconum  suum  misit,  cum  mira- 

25  culorum  eius  fama  ad  ipsum  pervenisset.  Commemoratur  in  privilegio  Adeodati  papae 
(a.  672 — 676^  monasterio  S.  Martini  concesso,  <jho</  dubiae  fidei  est5. 

Primigenius  Audoini  liber  <(<■  Vifa  Eligii  invidia  temporum  nobis  subtractus  est, 
locumque  eius  garruli  illius  monachi  Novioma</cnsis  ojms  occupavit  a  posteris  antepositum 
cum  <>/>  miraculorum  abundantiam  sermonemque  puriorem  sollemnioremque,   tnin  <•<>  q/t<></ 

so  fidei  catholicae  ecclesiaeque  Romanae  defensor  iam  factus  erat  is  <jui  potius  Scottorum 
ritum  per  Gallias  jrrojxnjarc  studuerat.  Formam  curriculi  vitae,  quale  a  falsario 
traditum  cs/,  in  universum  constare  non  negem,  sed  nonnulla  ille  consulto  praetermisit. 
permulta  addidit  aut  omnino  conficta  «ttf  certe  suspecta.  Utriusque  libri  finis,  prioris 
scilic<'t  «  c.  33.  ad  Martinum  papam  haereticosque  spectans,  posterioris  «  c.  39.  miracula 

35  continens  post  sancti  mortem  patrata,  ui  aevo  Karolorum  excogitatus  est,  if«  auctoritate 
omnino  caret.  Vel  cursus  honorum  manu  auctoris  vitam  <t</  normam  caelestem  corrigentis 
immutatus  videtur  esse,  nam  monetarii  munus  omnino  silentio  praeteriit,  fortasse  quia 
eiusmodi  artificio  sanctitati  aliquid  derogatum  iri  credidit,  neque  vestigia  illius  sedisque 
Massiliensis   remanserunt    nisi  perpaucar'.      It<«jt«    /■<■(    intra    fines  terminosque,    quos 

40  supra  constitui,  V.  Eligii  non  ubique  eandem  fidem  meretur  pluraque  iu  altero  (il>r<> 
expungenda  esse  mihi  videntur,  veluti  <■</  <ju<«  de  Simoniaca  haeresi  (II.  \).  <(<■  Bimaclo 
ui)(><i(c  (II,  \h),  de  familiaribus  maiorum  domus  (II,  19.  '20).  <(e  praes<«/iis  sauc/i  (II. 
*J8 — 32,1  auctor  enarravit,  atque  prolixa  <>(>iftts  sepulturaeque  enarratio  /t(  dialogis  ver- 
(tosis  scatet,  ita  ad  memoriam  vitae  describendam  parum  facit.     Maxime  iis  loci-s  cavt 

if.  <-rc<las,  quibus  falsarius   ipse  prima  persona  usus  consulto  in   medium  processit,   haeque 

1)  Scr.  rcr.  Meror.  II,  p.  487,  n.  1  ;  495,  n.  1.  2)  V.  EUgii  II,  32.  3)  Ib.  [,  32. 
//,  (38.  4)  Ibi  Frociebcrftts  appellatus  est;  cf.  Formulae  ed.  Zeumer  [>.  221  sqq.  5)  Jaffd, 
Reg.  v.  2105 2.         6)  V.  supra  //.  643. 

82* 


G52  VITA  ELIGII  EPISCOPI  NOVIOMAGENSIS. 

simulutionis  praestigiae  iam  Rettbergiwn  ]  nostrum  non  latebant.  Vel  ordinationis  histo- 
riam  hoc  studio  auctor  depravavit,  nam  postquam  de  Audoini  primitiis  ecclesiasticis  quasi 
alterius  personae  rettulit,  subito  exclamavit2:  consecrati  sumus  episcopi,  ego  Rodomo, 
ille  Noviomo,  quam  discrepantiam  librarii  posteriores  animadvertentes  tertiam  personam 
restituerunt.  Neque  vero  eis  credere  fas  est,  neglectis  libris  melioribus,  unde  E.  Vacan-  5 
dard  v.  c.  vestigia  subsequi  nolo3,  sed  morum  indolisque  auctoris  bicipitis  rationem 
habere  oportet  modo  simulantis,  modo  non  simulantis.  Quod  iderque  episcopm  ordi- 
nandus  Bothomagum  convenit,  cum  canonibus  conciliari  nequit  neque  praeterea  exemplum 
reperitur.  Attamen  notae  temporum,  quae  eodem  loco  deprehenduntur,  mensis  tertius  pro 
Maio,  tertius  Chlodovei  regis  annus,  dies  dominicus  ante  litanias,  consuetudini  aevi  10 
Merowingici  omnino  conveniunt  neque  de  earum  ft.de  dubitari  licet,  nisi  quod  dierum 
numerus  uno  asse  deducto  emendandus  est.  Hae  igitur  ex  ipso  Audoino  pendent,  quibus 
alia  falsarius  immiscuit,  neque  vera  a  falsis  in  hac  Vita  facile  distinguenda  esse  nemo 
est  qui  non  videat. 

Alterum    auctoris  Noviomagensis  fontem  genuinum  e  codicibus  eruere  adhuc    suc-  ie 
cessit.     Monita  salutaria,   quibus  Eligius  plebem  sibi  commissam  in  ecclesia  adhortatus 
crat,   biographus   tam   copiosc  in  c.  16.  libri   alterius   congessit,   ut  ipsi  monendum  esset, 
non  uno   die   sed  diversis   temporibus  ea  populis  dicta  esse*.     Complures  sermones  ibi 
expilatos  esse  vel  inde  concludam,  quod  eaedem  res  haud  raro  modo  simili  iteratae  sunt. 
Incipit  autem  caput  illud  permagnum,   quod  fere  quartam  totius  Vitae  partem  efficit,  20 
iisdem  verbis  atque    Caesarii   Arelatensis  sermo    quidam "   neque   doctissimos  Maurinos 
arta  necessitudo  latucrat,  qua  cum  eiusdem  homiliis  Eligiana  coniuncfa  sint,  ita  ut  non 
solum  verba  cum  verbis  conveniant,   sed  etiam  loci  nonnulli  in  illis  fusius  explicati  sint 
quam  in  his.     Haec  igitur   ex  illis  pendere  manifestum  est,   dumque  sermones  nonnulli 
qui  adhibiti  sunt  adhuc  extant,  alii  iam  latere  videntur,  cum  in  iis  qui  supersunt  verba  25 
non  legantur  nisi  similia.     Caesarius  enim  ipse  easdem   res  verbis  persimilibus  in  plu- 
ribus   sermonibus   repetiverat  neqttc   facile   dictu   est,   quales  eius  sermones  expilati  sint, 
utrum   ei   quos   habemus  an   deperditi.     Eligius  praedicator  vestigia  eius  persecutus  est 6 
atque  etiam  quod  tenebat  fidei  symbolum "'  a  Caesariano  vix  discrepat.    Maximi  momenti 
ea  sunt  quae   de  superstitionibus  praedicaverat,   atque  infer  ea   licet  midta  Caesariana  30 
occurrant   tamen   haud  pauca  peculiaria  repperi,   quae   comparanda  non  erant  nisi  cum 
libro  Martini  Bracarensis  de  correctione  rusticorum  et  Scarapso  Pirminii,  unde  reliquis 
praetermissis  hanc  partem  edendam  esse  curavi.    Totum  caput  seorsum  descriptwm  monen- 
tibtts  Maurinis  in  vetere  codice  Sangermanensi  extabat,  ttnde  inter  Augustini  opera  s.  t. 
De  rectitudine  catholicae  conversationis  tractatus  ab  eisdem  editum  ests;  lemma  vero  35 
quod  ibi  praemissum  erat  hocce:   Incipiunt  sermones  beati  Eligii,  quos  cum  summo 
studio  plebi  proferebat  ex  locupletissimo  cordis  thesauro,  ex  verbis  V.  Eligii  II,  17: 
cum  summo  st.  - —  thesauro  formatum   est,   unde  totius  textus  origo  aperitur.     Melior 
eiusdem   condicionis   code.r   ad    bibliothecam   Parisiensem   ('Nouv.   acq.  lat.'   n.  450, 
saec.  IXIX.)  nuper  rediit.    Locus  ad  superstitiones  spectans  magna  ex  parte  cum  homilia  <to 
convenit,   quam  c  codice  Sangallensi  n.  146,   saec.  IXjX,  princeps  edidit  Numberger9, 

1)  'Kirchengesch.'  II,  p.  508.  2)  V.  Eligii  II,  2.  3)  'Saint  Ouen  dans  son  diocese' 
CRevue  des  questions  hist.'  tom.  LXIX,  p.  14J.  4)  V.  Migii  II,  17.  5)  Caesarii  sermo  n.  249 
(Migne  XXXIX,  coi.  22069:  Rogo  —  admoneo  ut,  qui  ita  pergit:  mihi  nullus  ex  vobis 
succenseat.      Cf.  F.  Arnold,    'Caesarius  von  Arelate'  p.  447.  6)  A.  Malnory,  'S.   Cesaire'  46 

p.  243.  7)   Vacandard,    'Les   origines   dti    syntbote   des  apbtres'    ('Revue  des  questions  histo- 

riques'   1899,  tom.  LXVI,  p.  M7).        8)  Migne  XL,  col.  1169—1190.         9)  'Aus  der  titte- 
rarischen  Hinterlassenschaft  des  hl.  Bonifatius  und  des  hl.  Burchardus' ,  Nissae  1888,  p.  43  sqq. 


VITA   ELIGIl   EPI8C0P1   N0VI0MAGENSI8.  653 

atque  hanc  ipsam  expilatam  esse  statuens  Albertus  Hauck  ',  argumentum  repperisse  sibt 
visus  est,  ut  aevo  Karolorum  biographum  attribueret.  Sed  vereor,  ne  vir  de  historia  eccle- 
siastica  patriae  nostrae  optime  meritus  erraverit  auctorque  homiliae  <■  contrario  Vita  Eligii 
usus  sit.    Locum  enim  Caesarianum  -  biographus  plenius  eo  attulit  verbaque  quae  in  homUia 

5  desideranhtr  genuina  esse  etiam  ex  V.  Caesarii  II.  .">.  colligi  licet.  Elocutionem  auctor 
homileticus  saepe  immutavit,  ita  utpro  auscultate  scripserit  audite  verbumque  praesumat 
biographo  familiare  bis  suppresserit,  alias  idem  servans8.  Licet  minus  accurate  homilia  <  i 
V.  Eligii  exscripta  sit,  tamen  orthographica  et  grammatica  quodam  antiquitatis  colore  prae- 
stare  videntur,  unde  eam  contuli '.  Genuinam  denique  Eligii  praedicationem  in  altero  eiusdem 

i"  Sangallensis  bibliothecae  codice  n.  194,  saec.  VIII.  ex.,  repperi  (p.  204  2\2i,  unde 
initium  finemque  capitis  illius  biographus  deprompsit,  sermonem  barbarum  haud  raro 
immutans6  nonnullaque  neglegenter  omittens,  quae  nunc  demum  ex  fonte  ipso  supplere. 
licuit6.  Neque  vero  librarius  Sangallensis  textum  omnibus  numeris  perfectum  posteris 
tradidit,  sed  haud  pauca  incuria  sua  depravavit  plurimaque  quae  omisit  cum   iis  quae 

i6  adsunt  adeo  cohaerent,  ut  de  hiatibus  quam  de  interpolationibus  cogitare  malim.  Certe  alter 
eiusdem  familiae  codex,  scilicet  Parisiensis,  'Nouv.  acq.  lat.'  n.  1  17,  saec.  IX.  quamvis 
fine  destitutus  sit,  tamen  initio  paulo  plenior  est  neque  tam  crebro  hiat  quam  ille.  Eeliquae 
EH<jii  homiliae,  ad  quas  media  capitis  pars  referri  posset,  adhuc  expectant  felicem  investi- 
gatorem.  JPraedicatio  autem  quam  habemus  eo  pluris  aestimanda  est,  adquem  unicum  fontem 

20  sincerum  biographi  fidem  examinari  liceret,  unde  eam  in  altera  appendice  edendam  curavi. 

Interim    ad  hoc  verbosissimum   opus   componendum,   ad  tot   laudes  patroni  coa< 

vandas  proprium  auctoris  ingenium  minime  suffecit,  sed  copiosa  bibliotheca  usus  ex  scrip- 

toribus  rerum  ecclesiasticarum  vitisque  sanctorum  antiquioribus  furatus  est  ea  quae  sibi 

videbantur  suavissima.    Etsi  fontes  quos  plerumque  <<</  verbum  exscripsit  multos  indagavit 

25  W.  Levison  socias,  co  j)//<rcs  sinc  dubio  adhuc  latent  neque  quae  cx  alieno  praedatus 
est  omnia  umquam  detectum  iri  persuasutm  mihi  est.  Quanta  fraude  lectores  deceperit, 
inde  intellegitur,  q/m</  quae  </<•  haeresibus  et  Monothelitarum  </  Gallicana  concilioque 
Aurelianensi  rethdit7,  ca  cum  Rufini  historia  ecclesiastica  partim  «</  verbum  conveniunt, 
nimirum  ad  haeresim  Arianam  synodumque  Nicaenam   ibidem  spectantia;  etiam  scrip- 

30  tura  <i«am  citavit8  eiusdem  auctoris  est  atque  peregrinationes  s<oi<-/i  <i</  barbaros  conver- 
tendos  <-o</cm  usus  /oi/ijins  prosecutus  est9.  Prologum  tumidiorem  fere  totum  ex  verbis 
alienis  composuisse  videtur,  incipiensque  <i  Sedulii  c<<rinii/c  paschali   hoc  ordine  scripta 

l)  'Kirchengesch.  Deutschlands'  I,p.  317.  4582.  2)  Gaesarii  sermo  ».  265  (Migne XXXIX, 
(<)/.  2239J:   Ante  onmia,  nbicumque  fueritis  (estis  V.  Eligii  cum  J/om.),  sive  in  domo  sive  in 

35  itinere  sive  in  convivio  (sive  in  d.  —  s.  in  c.  om.  hom.)  sive  in  consessu  (s.  in  c.  om. 
V.  E/igii  cum  1/om.),  verba  turpia  et  luxuriosa  nolite  ex  ore  vestro  proferre.  3)  V.  Eligii 
II,  16:  vota  reddere  praesumat,  dependere  praesumat;  homilia  Sang.:  vota  reddat,  de- 
ponat.  At:  Nullus  [si  afld.  V.  E/igii  ciiin  Caesarii  sermone  n.  265]  quando  luna  obscuratur, 
vociferare  praesumat   V.  Eligii    cum    Jiomilia.  4)  Etiam  Predicatio    ad  populum   (incip. 

40  Rogo  vos,  fratres  karissimi,  et  cum  h.  ammoneo,  ut  auscultare  iubeatis^,  quam  codex 
Monacensis  /at.  n.  6430  (Fris.  230J,  saec.  IX,  fol.  56,  continet,  ex  V.  E/igii  II,  16,  ex- 
cerpta  est  (cf.  gaudentes  pro  trepudiantes  in  calce),  etsi  text/im  illum  non  solum  breviorem,  sed 
etian/  puriorem  edito  esse  statuerunt  auctores  catalogi  bibliothecae  illius.  Ex  hac  altera  quae 
eam  subsequitur  Jimnilia  pendet,  item  Rogo  vos  et  ammoneo,  fratres  karissimi,   incipiens}  cni  per- 

45  pauca  ex  vita  ipsa  illata  sunt.  5)  Pro  verbis  in  gehenna  eterna  scripsit  in  ignem  aeternnm. 

6)  Locum  scripturae  sacrne  Is.  58,  1:  Clama  ne  cesses  ex  Sangallensi  ifa  suppleas:  quasi 
tiiba  exalta  vocem  tuam  et  in  posteriore  parte  post  verba  eligere  quod  teneatis  ex  eodcm 
addas:  et  quid  respuatis.         7)  V.  Eligii  I,  33—35.         8)   Tb.  I.  34.         9)   Ib.  If.  3.   1.  8. 


654  VITA  ELIGII  EPISCOPI  NOVIOMAGEN8I8. 

expilavit:  Eufini  historiam  monachorum,  Fortunati  V.  Radegundis,  Rufini  historiam  eccle- 
siasticam,  epistulas  Sedulii  ad  Macedonium  et  Hieronymi  quandam,  Fortunati  V.  Hilarii. 
Venustate  sermonis  Hieronymiani ,  sicutauctor  V.  Desiderii  episcopi  Cadurci1,  ita  ipsequam 
maxime  delectatus  multa  in  epistulis  eius  repperit  imitanda2.  Versu  Seduliano  etiampompam 
funeru  saneti  ornavit3.  Ad  historiam  sancti  resque  eius  aevo  gestas  describendas  in-  5 
primis  celeberrimam  Vitam  Columbani  adhibuit,  scilicet  ea  quae  de  utroque  et  Eligio 
(II,  10^)  et  Audoino  (I,  2Q>)  Ionas  rettulerat^,  praeterea  Fredegarium5,  Martini  papat 
epistulam ,;  aliaque  quae  ad  eundem  attinent  documenta 7.  acta  concilii  Cabillonensis  de 
haeresi  Simoniaca8.  Ex  vitis  sanctorum  nulla  ei  acceptior  fuisse  videtur  eaquam  de  Hilario 
Fortunatus  composuerat9 ;  alia  ex  scriptis  Sulpicii  Severi  de  Martino10  deprompsit  et  10 
ex  Vita  et  ex  epistulis;  pauca  in  reliquis  quas  legerat  vitis  repperit  Antonii  n,  Hilarionis 
ei  Pauli  auctore  Hicronymo12,  Bemedii13,  Sihestri14.  Denique  auctores  legerat  Oro- 
sium15  Bedamque16  regulamque  secutus  est  Benedicti17. 

Vitae  Eligii  compendii  loco  laterculos  capitum  auctor  Noviomagensis  adinnxit,  ut 
id  quod  nosse  quis  velit  eo  celerius  repperiret  nevc  vasta  mole  diutius  fatigaretur :  15 
praeterea  testimonia  divinae  Jcctionis  acl  exornandum  opus  addidit,  quae  sanctum  pracdi- 
cando  memoravisse  se.que  ipsum  meminisse  affirmavit18.  Laterculi  illi  transpositi  pro- 
logum  in  codicibus  iam  subsequuntur ;  testimonia  vero  omnino  desiderantur.  Haec  quidcm 
de  la  Barrc  homiletica  illa  esse  credidit,  quae  c.  16.  libri  alterius  iam  occupant,  neque 
vero  satis  constat,  utrum  sedem  suam  mutaverint  annon,  atque  testimoniorum  nomen  in  20 
cadem  minus  convenire  videtur.  Testimonia  vero  cum  ex  aliis  patribus  tum  ex  Isidoro 
deprompta  Eligio  nostro  in  codice  Sangallensi  n.  230.  saec.  IX,  p.  441 — 498.  attri- 
buta  sunt,  ubi  post  laterculum  72  capitum  haec  leguntur  praescripta:  Incipit  liber  sen- 
tentiarmn  de  aliis  pluribus  libris,  que  sanctus  Eligius  episcopus  de  euangl.  ex- 
posuit.  Liber  qui  inest  Scintillarum19  a  Dcfensore  monacho  Locotigiacensi  compositus  26 
est  neque  de  auctore  dubitare  licet,  qui  de  opere  suo  ipse  praefatus  sit20.  In  codice 
autem  illo  non  solum  prologus,  sed  etiam  multa  cdia  desiderantur  -neque  liber  ad  finem 
perductus  est,  deficientibHs  capitibus  77 — 80.  Quicumqne  eum  in  hanc  formam  redegit, 
vix  oMctoris  nomine  dignus  est,  quare  hanc  quaestionem  in  suspenso  reliquisse  satis  habeo. 

Camenarum   muneribus  labente   litterarum  studio  homines  eo  magis  delectabantur,  30 
quo  minus  ad  artem  illam  exercendam   idonei   erant,   nequc  Gregorius  Turonensis  quic- 
quam  ardentius  exoptabat,    quam    ut   opcra   sua   in  versus    redigerentur21.     Quod   cum 
ille  non  expertus  sit,  biographus  Eligianus  eo  felicior  poetam  nactus  est,  qui  libris  duobus 
tertium  addens  totam  vitam  'rhetorice  atque  commatice'  (i.  e.  poetice)  expolivit.    Pseudo- 
Dadonis   enim    opus   admodum   'simpliciter   atque  prolixe'  digestum  erat,   ita  ut  poeticis  35 
deliciis  carminibusque  potius  tenerentur  studiis  saecularibus  eruditi  quam  hac  simplici 
quamvis  luculenta  historia.     Quod  cum  ille  animadvertisset,  tenuitati  ingenii  sui  minime 
parcens,  amore  patroni  cluctus  res  gestas  eius  'versiculis  hexametris'  summatim  recolebat, 
ab  ipso  auctoris  Noviomagensis  prologo  incipiens.    Librum  illum  alterius  manu  additum 
esse  et  ex  praescriptionc.  intellegitur  et  ex  ipsius   auctoris   epilogo,   unde  tres  sancti  bio-  40 
graphi  distinguendi  sunt  genuinus  Dado,   Pseudo-Dado  vel  potius  monachns  S.  Eligii 

1)  V.  supra   p.  553.  2)    Prologo   addas  V.  Eligii   l,    3.  20.  39.     II,    9.  36.  3<S. 

3)  V.  Eligii  II,  38.        4)  Ib.    I    17.  II,   5  et  1,  8.        5)   Lb.  J,  33.    //,  28.        6)  Ib.  I,  33. 
7)  Ib.  I,  34.         8)  ///.  II,   1.  9)   Expilata  est  non  solum  in  prologo,  sed  etiam  V.  Eligii 

I,  1.  39.  II,  3.  36.         10)  V.  Eligii  II,  2.  3.  9.  21.  34.  38.         1 1)  Ib.  II,  34.         12)  Ib.  II,  36.  15 
38.80.        13)  Ib.  I,  20.  40.  II,  80.        14)  Ib.  I,  10.  II,  14.        15)  Ib.  1,1.        16)  Ib.  I,  17. 
17)  Ib.  I,  9.        18)  fb.  II,  81.        19)  Ed.  Migne  LXXXVIIl,  col.  597—718.       20)  MabUlon, 
Ann.  I,  p.  10.  II,  p.  92.  704;    'Hist.  litt.'    III,  p.  654.  21)  Scr.  rcr.  Merov.  I,  p.  459. 


V!TA   ELIGIl    KPISCOPI  NOVIOMAGENSIS. 


655 


Noviomagensis,  poeta  ignotus.  Versus  eius  quales  <«/  nos  pervenerunt  tnonente  Ludowico 
Traube  adiutore  studiorum  nostrorum  indefesso  ratione  rhythmica  ita  compositi  sunt,  ut 
vox  sexies  attollatur,  factague  indsione  ternae  sublationes  sibi  respondentes  eadem  sylldba 
terminentur ;  rhythmos  vero  illos  idem  animadvertit  non  esse  genuinos,  sed  carmenhexa- 
5  metris  continuis  primo  conscriptum,  ex  parte  etiam  distichis,  ab  auctore  quarto  in  eam 
formam  redactum  esse  quam  habemus.  Flores  poeticos  aliunde  stbi  coUigens  inprimu 
Venantii  Fortunati  carmina  poeta  expilavit,  versus  vero  huius  admodutn  deformati  atque 
cous/«//«/iui  rulguri  <«roque  ri/iori  accommodati  sunt,  sicut  auctor  meus  artis  peritii 
simus  hisce  demonstravit  exemplis: 


10  Fortunatus  II,   •',  v.  3  sqq. 

Iam  dudum  obliti  desueto  carmine  plectri 

Cogitis  antiqnam  me  renovare  lyram. 

15  En  stnpidis  digitis  stimnlatis  tangere  cordas, 
Cum  mihi  non  solito  currat  in  arte  manus. 

Scabrida  nunc  resonat  mea  lingua   rubigine 

verba 
20       Exit  et  incompto  raucus  ab    ore  fragor. 

Vix  dabit  in  veteri  ferrugine  cotis    acumen 
Aut  fumo  infecto  splendet  in  aere  color. 

Sed     quia    dulcedo    pulsans    quasi    malleus 
25  instat, 

Et  velut  incudo  cura  relisa  terit 

Pectoris  atque  mei  succenditis  igne  caminum. 


Ir.   Eligii  liber  III,  ed.   Bolland.  p.  !7I. 

lam  dudum  cogito,    fateor,    aptare  carmine 

plectro. 
( lonor  componere  uovam  canendi  congruam 

lyram. 

Tentabo  ergo  stupidis  tangere  corda  digitulis, 
Cum    milii    non   Suppetat   gurdus    in  arte 
huiuscemodi   manus. 
Scabrida     insuper    verba    resonat     rubigine 

lingua; 
Erumpit  vix   et  incomptus  raucus  ab  ore 

sonus. 
Vix   quippe    dabit    in    veteri    ferrugine  cutis 

acumen. 
Duleedo    tamen    adpulsans  plus   quasi   mal- 

leus  instat. 
ib.  p.  482,  v.  11. 
Pectoris  atque  mei  succendis  igne  caminum. 


Litterarum  ille  Noviomagensis  auctor  Dadonis  nomine  abusus  haudquaquam  expers 
erut,  licet  grammaticorum  vestigiis  ingredi  nec  voluerit  nec  potuerit.     Sermonis  quidem 

30  sui  custigutor  censorque  ipse  extitit,  sed,  nisi  vehementer  fallor,  vix  verax,  num  simplici- 
tatem  vilitatemque  illius  ea  ile  causa  et  in  pro/ogo  et  in  epilogo  vituperasse  milti  videtur, 
ut  ab  aliis  eo  mugis  laudaretur.  Cothurnum  sublimiorem  feliciter  evitans  auream  meclio- 
critatem  tenere  maluit,  ne  grammaticorum  fumos  sectando  simplicibus  displiceret  nevi 
scholasticos  nimia   rusticitate  offenderet.     Cum  sunctornm  gesta  scriptorum  rifio  reliquis 

35  magis  depravata  esse  sibi  compertum  esset ,  ita  ut  studiosi  quique  aevi  ipsius  fastidio 
deterrerentur,  suo  opere  aliquid  praestitisse  sibi  visus  est  atque  quam  maxime  curi/,  ne 
<■/  studium  et  sollicitudo  i^isius  librariorum  incuria  abolerentur.  Politioris  humanitatis 
non  p/une  rudem  eum  fuisse  iixle  concludi  licet,  quod  et  'celsnm  culmen  Olympi'  (II,  $8) 
<■/   'Lesiue  (i.  e.   Elysios)    cumpos'    (ib.)    non   ignoravit.     E  magistratibus  Francorum 

40  muiorem  domus  elegantius  appellavit  palati  praepositum  l  et  pro  comite  vocubu/o  'iudex 
fiscalis'  (II,  15)  usus  est,  quod  ctium  in  Lege  Hibuaria  legitur,  alibi  vero  barbare 
'graffio'  scripsit  (II,  55),  in  putrium  sermonem  recidens.  A  perfecta  grammaticae 
tutinae  scientia  tuntum  uberut,  «t  iu  codicibus  quamvis  nou  satis  antiquis  mutta  adhuc 
deprehendantur  menda.    Adiectiva  satis  audacter  formuri/  egTus,  pigrus,  inpigTus,  fami- 

15  liariis  monitis  (II,  11),  in  posteriora  parte  (II,  §),  radientia  niole  (1,  12),  amoenitate 
virentia  (I,  16);  e  substantivis  rei  crebro  depravavit  regi  et  pro  iter  scripsit  itiner  (II,  21). 
Genera  saepe  permutans  masculinum  pro  feminino  neutroque  et  vice  versa  scripsit: 


1)  V.  Eligii  II,  20.   56. 


656  \  ITA   ELIGU   EPI8C0PI  NOVIOMAGEN8I8. 

masc   pro   fem.  Levissimo  febre,  eodein  serie,  turrem  validissimum,  tantorum  vocum  ; 
fem.   pro   mase.  conglobata  — -  ardore,  diversas  flores,  fomitem  praestitain,  copiOsa 

imbre; 
masc. pro  neutro  honorabilem  mausoleum; 
neutr.  pro  masc.  cadum  quod,   magnum  quoddam  fragorem,    scrupulum   quoddam,  r> 

sonum  aliquod. 

Coniugationem  minns  recte  formavit  verborum  contetigit  (=  eontigit),  totunderet 
(=  tonderet),  angeri  saepe  (=  angi),  ungeat  (=  ungat),  exposcitas  (=  expostulatas). 
Deponentia  ut  activa  sacpe  usurpavit  atque  frequenter  passiva  notione  activa  adhibuit: 

act.  pro  deponentibus  comitavit,    comitasse,    commoraveris,    conaverimus,    experisset,  10 

scrutaverat ; 

passiva   pro    activis  destinatus  erat  (=  destinaverat) ,  sunt  expetiti  (=  expetiverunt), 

faverentur  (=  faverent),  iuvatus  fuisset  (=  iuvisset),  trepidetur 
(=  trepidet),  vernatur  (=  vernat)  et  in  infinitivo  commoneri, 
ignosci.  15 

Accusativo  ahsohdo  pro  ablativo  saepe  usus  est.  MuJta  praeterea  vocabula  rariora  et 
parum  latina  adhibuit,  veJut  adauctius,  fortia  (=  Gall.  'force'),  repa  vcl  crepa,  sca- 
bare,  aJiaque,  quae  haud  facile  aut  omnino  non  intellegi  possunt.  Usu  Carolingico 
scripsit  taxare  pro  commemorare  neque  rhythmis  orationem  pedestrem  condire  negJexit, 
ita  ut  eaedem  syllabae  numero  poetico  iterentur,  veJut  II,  4.  *o 

AbsoJnto  priore  Jibro  auctor  paene  defessus  opus  imperfectum  reliqueral  neque 
inchoatum  nisi  recreatis  viribus  iterum  aggressus  est,  cumque  fere  ad  finem  alterixs  libri 
pervenisset,  magnopere  iam  a  loquendo  requiescere  festinavit1.  Lectores  nimirum  gar- 
rutitate  sua  eo  magis  fatigavit  neque  animum  inducere  poteram,  ut  hanc  vastam  molem 
integram  edendam  curarem.  Prolixam  morum  formaeque  descriptionem,  virtutes  laudesque  25 
sancti,  exercitationes  pias  nimiaque  misericordiae  opera,  denique  miracula  vana  praetcr- 
misi,  quibus  ipsa  personarum  locorumque  nomina  haud  raro  desunt.  Cuni  ex  capite 
homiletico  (II,  l§)  eam  tantum  partem  admiserim,  quae  ad  superstitiones  pertinet,  reliqua 
tamen   haud  pauca  genuina  Eligii  praedicatione  continentur,   quam  in  appendice  edidi. 

Vita  Eligii  aevo  iJJi  adhuc  steriJi  munus  exoptatum  venit  neque,  ubi  primum  edita  30 
est,  deerant,  qui  fructus  ex  ipsa  decerperent;  expilatores  vero  non  curavi  nisi  vetustissimos, 
Landiberti  scilicet  Traiectensis2,  Desiderii  Cadurci,  Aridii '■  Lemovicini 3  biographos.  Ex  his 
auctor  V.  Landiberti  adhuc  saec.  VIII.  degebat,  qui  et  ipse  non  multo  post  a  vetustior/ 
Hugberti  biographo  expilatus  est,  neque  vero  textus  V.  Eligii  qui  et  iJJi  et  reliquis  praesto 
erat  admodum  discrepabat  ab  eo,  quaJis  in  codicibus  nostris  legitur.    Habebant  utrumque  35 
librum  una  eum  prologo  atque  in  V.  Desiderii  c.  39.  vel  Jocus  quidam  JatercuJi  capitum 
(II,  44)  adhibitus  est,  monente  W.  Levison.    Ad  textum  restituendum  codicumque  singu- 
Jorum  auctoritatem   examinandam   soJa    V.  Aridii   aliquid  facit  atque   ex  ipsa  concJu/Ji 
licet  exempJar  tunc  extitisse,  m  quo  paulo  pJura  legebantur  verba  activa  Joco  cJeponentium, 
casus  falsi,  cetera.   Exemplar  igitur  unde  nostri  codices  pendent  stiJo  grammatici  cuiusdam  40 
obiter  poJitum  videtur  esse. 

PJerique  libri  textum  vulgatum  continent,  ad  quem  emendandum  et  vetustiores  et 
praestantiores  adhibui,  neque  inter  se  ilJi  discrepant  nisi  raro.  Praeterea  vero  cJassem 
codicum  (l)  reperire  successit,  in  quibus  vetns  barbaries  et  elocutio  genuina  pcmlo  meJius 
servatae  videntur  esse,   sed  praetermissis  et  proJogo  et  JatercuJis  capitum  incipientes  nJtra  45 

l)  V.  Eligii  II,  79.  2)  Cf.  Kurth,  'Annales  de  1'aeademie  rV ' archeologie  de  Belgique' 
XXXIII,  III  ser.,  fom.  III,  p.  104  sqq.,  Antwerpiae  1876.  3)    Scr.    rer.  Meroving.  III, 

p.   581  sqq. 


VITA  ELIGII    KIMSCOPI  NOVIOMAGEN8IS.  657 

libri  prioris  finem  non  perveniunt,  cumqiu  exemplar  unde  pendent  neglegentius  descriptum 
esset,  haud  paucis  mendis  inquinati  sunt.  Alterius  libri  locum  in  \<i.l>  brevis  vitae 
narratio  occupat  (inc.  Sumino  studio  et  magna  cum  sollicitudine^,  quae  ut  die  festo 
sancli  in  conventu  legeretur  ex  ipsa  prolixiore  vita  excerpta  est.  Eam  seorsum  descriptam 
:  Di  codicibus  Carnoteno  ».27  (§&),  saec.  XII  /'<>/.  115 — 117.  (praescr.:  [ncipit  \ita 
sancti  Elig-ii  episcopi  et  confessoris,  que  est  Kl.  Deeembris1^  et  Bruxellensi 
11.  18  018,  saec.  XII,  olim  Laubiensi,  repppri2.  Inventio  corporis  Quintini  martyris, 
scilicet  V.  Eligii  II,  6,  in  codicibus  3.  •">'  alterum  librum  subsequitur,  quae  in  aliis, 
veluti  Parisiensibus  n.  17002,  saec.  X.   n.  17625,  saec.  XIX/.   cum   vita   non  con 

w  iuncta  est.  Librum  tertium  rhythmicum  nisi  codices  2<t.  c.  d  nulli  quos  evolvinms  ex- 
hibent,  sed  ad  eundem  spectat  finis  latercuhrum  capitum  in  3,  ex  quo  concludi  licet 
ipsum  etiam  in  exemplari  unde  ille  pendet  affuisse.  Recentior  denique  V.  Eligii  editio 
in  codice  Parisiensi  n.  11759,  saec.  XIV.  olim  Heroralliano,  deinde  S<it/i/<-rmanensi, 
fol.  2G7 — 277'  (praescr.:   Incipit   vita  Eligii  beatissimi   episcopi  Novioinensis,    quam 

15  composuit  beatus  Audoenus,  inc:  Beatissimus  Eligius  natione  Aquitanus  in  villa 
CathalacenseJ  extat,  qui  item  V.  Columbani  textum  immutatum  atque  retractatum 
continet  '\ 

\a)  Codex  Turicensis  bibliothecae  urbanae  C,  X.  i.  formae  maximae,  saec.  X.ex., 
olim   monasterii  Sangallensis,   n.  XC.    V.  Eligii  librum  I,  n.  XCI.   alteram   breviorem 

20  ritam  continet  (praescr.:  Incipit  vita  sancti  Eligii  episcopi  eiusque  transitus  Kalen- 
darum  Decembrium  coliturj,  quae  non  integra  in  verbis:  reliquias  apostolorum  sanc- 
torum  martyrum  pig!  desinit,  cum  folium  paenultimum  excisum  sit. 

\b)  Codex  Bero/inensis,  J\Is.  theol.  lat.  Fo/.  267,  saec.  XII,  o/im  monasterii 
Springirsbacensis  dioeceseos  Trevericae,  fo/.  201' — 216,    eadem  atque  praecedens  exhibet. 

25  \c)  Codex  Bemensis  n.  48,  saec.  XI,   fol.  172 — 184',  librum  I.  solum  continet. 

\c*j  Codex  Parisiensis  n.  12  606,  saec.  XIII.  in.,  olim  monasterii  Floriacensis 
(n.  143/,  deinde  S.  Germani  a  Pratis  (n.  499,  antea  n.  627,),  fol.  161' — 163,  in  verbis 
ad  bellig-erandum  fortis  (I,  \2)  desini/. 

2a)  Codex  Bruxel/ensis  n.  5374 — 75,  saec.  IX/X,  quem  monasterii  Gemblacensis 

30  olim  ftdsse  coniecerunt  Bollandiani4;  fo/.  140,  totus  E/igio  dicatus  est,  ita  ut  vel  tertius 
Uber  (fo/.  130 — 140;  adsit,  sed  folia  nonnulla  initio  desiderantur,  ut  textus  a  verbis 
Eligio  concessum  (I,  \b)  demum  incipiat,  primaque  et  ultima  humore  perfusa  iacturam 
scripturae  fecerunt.  Praeterea  librarius  quidam  saec.  XI.  sermonem  expoliens  lectiones 
primigenias  saepe  erasit. 

35  2b)    Codex  Bruxellensis  n.  9120,    saec.  XIII   fol.   108—140',   LXXVIIII. 

Vitae  E/igii  absque  laterculis  capitum  epistulisque  exhibet  libros  duos  in  tres  divisos,  ita 
ut  tertius  ab  obitn  sancti  II,  34,  incipiat. 

2e)  Codex  Parisiensis  n.  5327,  saec.  X.  olim  S.  Amandi  in  Pabula,  deinde 
TeUeriano-Remensis   n.  269,    tum    Eegius    1/.  4179,    inter  schedas    diversis    temporibus 

40  scriptas  fol.  104' — 170.    V.  Eligii  /i/>ros  dttos  una  cum  tertio  rhythmico  continet. 

2d)  Codex  Brnxe/ lcnsis  n.  18421 — 29,  saec.  XIII,  olim  S.  Martini  Torna- 
censis,  fol.  88 — 148',  eadem  atque  praecedens  exhibet. 

3)  Codex  Sangallensis  n.  550,  saec.  X.  ex.,  p.  55 — 319,  epistulis  Dadonis 
Chrodobertique    caret    locoquc    /i/>ri    tertii    Inventionem    S.    Quintiui    (II,    &)    continet 

«  (p.  320—324;. 

l)  'N.  Arch.'  XVIII,  p.  570.  2)  Inittum  finemque  et  prologi  et  vitae  ediderunt  socii 
Bollandiani,  Catal.  Bruxe/l.  I,  2,  p.  419,  3)  V.  supra  p.  6p.  4)  Catal.  Bruxell.  I.  \, 
p.  470. 

SS.  R.  Meroving.  IV.  83 


G58  VITA  ELIGII  EPISCOPI  NOVIOMAGENSIS. 

3'y   Codex  Monacensis  latinus  u.  3717,  sarr.  X/Xf  (Aug.  <■<■<■/.  \7),  fol.  1 — 101. 

V.  Eligii  initio  mutilam  (inc.  I,  6.  pignoribus  manus  imponere/.  fol.  101' — 103.  Inven- 

tionetn  8.  Quintini  (II,  6)  contimt,  quam  Sermones  (fol.  104 — 163'y  subsequuntur.    Ex 

praecedente  exscriptus  est,  antequam  hiatus  nonnulli  a  correctore  posteriore  suppleti  sunt. 

4)  Codex  Divionensis  n.  395,   saec.  XII,  fol.  137,  olim  'S.  Mariae  Cistercii',  ° 
totus  ad  Eligium  spectans,  libros  duos  una  cum  epistulis  exhibet. 

\aj  Codex  Bruxellensis  n.  7487 — 91,  saec.  XIII,  antea  Afusci  Boilandiani 
ibique  signatus  Q  MS.  4,  fol.  195' — 235,  tatis  hiatibus  laborat,  nam  desiderantur 
finis  prologi  a  verbis  Unde  lectorem  obsecro,  77,  15  ex.  Nam  collectis  ■ —  II,  17, 
epistulae  denigue  in  calce.  Liber  II.  in  c.  33.  ibi  desinit:  Explicit  liber  II.  de  vita  io 
et  virtutibus  beati  Eligii  confessoris  Christi  Noviomeusis  episcopi.  Incipit  transitus 
eiusdem,  atque II,  81. haec  subscripta  sunt:  Explicit  vita  beatiEligiiNoviomensis  episcopi. 

\h)   Codex  Parisiensis  n.  5308.  sacc.  XII,  olim  Chesnii,  deinde  Colberti  n.  18, 

2 

tum  Regius  C.  3593,  fol.  323 — 328,  prologo  laterculisque  capitum  destitutus  est,  excisisque 
foliis  329 — 336,  in  verbis  I,  22.  concite  de  equo  desinit.  io 

o)  Codex  Parisiensi s  n.  12  607,  saec.  XIII.  in.,  olim  Corheiensis,  deinde 
S.  Germani  a  Pratis  n.  505  (anfea  n.  460  et  796j,  fol.  1 — 88',  utrumque  librum  integrum 
continet,  quos  fol.  89  —  97.  Inventio  reliquiarum  S.  Efigii  a.  1183.  facta  suhsequitur1. 
Ipsum  Robertus  de  Curcellis  monachus  S.  Petri  Corheiensis  scribendum  curarit,  qui  de 
eius  originc  rebusq/te  quae  eo  continentur  extrcma  in  pagina  (fol.  224'y  haec  adnotavit:  20 

jacema  !     Ego  Robertus  de  Curcellis 
sanctib   Petri  Corbeie  monachus  feci  fieri 

[librujm  illum  Deo  et  beato  Petro  in  honore 

Eligii  Noviomensis  episcopi  et  aliormn,  quorum  vite 

vel  actus  in  eo  continentur,  hoc  scilicet  ordine:  25 

Vita  sancti  confessoris  Christi  Eligii  pontificis 

Noviomensis,  in  duobus  libris  edita  a  beato  Audo- 

eno  Rotomagensie   archiepiscopo.     Item  mira- 

cula  eiusdem  modernis  temporibus  patrata. 

Vita  sancti  Nicholai  Myrreorum  archiepiscopi  et  confessoris.  30 

Passio  sanctorum  martyrum   Pusciani,  Victorici  et  Gentiani. 

Passio  sancti  Thome  Cantuariensis  archiepiscopi  et  martyris. 

Vita  sancte  Balthildis  -'  regine  institutricis  huius  loci. 

Translatio :;  eiusdem  gloriosissime  Francorum  regine. 

Vita  sancte  Bertile  Kalensis  cenobii  abbatisse,  35 

et  q.  s. 

Qa)   Codex  Par isiensis  n.  5359,  saec.  XI,  olim  Fiscamnensis,  postea  Bigotianus 
n.  173.  deinde  Begius  3863,  fof.  91  — 101,  absque  prologo  laterculisque  capitum  incipiens 
permulta  praetermisit,  sciticet  I,  6.  7.  10 — 18.  21 — 26.  28.  30 — 38  (quorum  locum  II,  11. 
occupat).  40,  II.  Praef,  3 — 33,  additaque  doxologia  desinit  II,  38.    More  Atamannorum,  40 
veluti  \a.  3,  librarius  Franchi  scripsit  pro  Franci. 

Qh)  Codex  Rothomagensis  U  39,  saec.  XII,  olim  Gemeticensis,  fol.  83 — 91, 
eadem  atque  gemellus  eius  qui  praecedit  exhibet. 

7)  Codex  Parisiensis  n.  5365,  saec.  XII,  olim  Lemov.  «.204,  deinde  Regius 
35941'.  fol.  174' — 204',    ex  pluribus   exemplaribus  pendet,   nam  iv\  prologo  cum  codice  8  « 

a)  Lacinia  abscissa  est.  c.  Suppleas  fortasse:  [Lectori  pjacem.  b)  Suppleas:  [monasterii]  sancti? 
c)  Rotomageusis  c,  corr. 


l)   Eam   e.c  hoc   ipso   cddice  publici   iuris   fecerunt  Bollandiani,   Anal.  IX,  p.  423  sqg. 
2)  Nobis  C;  v.  Scr.  rer.  Meroving.  II,  p.  480.  3)  V.   SS.  XV,  p.  284,  n.  2. 


VITA  ELKJI!    EPISCOPl    NOVIOMAGEN8I8.  659 

convenit,  praeterea  vero  in  libro  priore  cum  classe  1.  Desiderantur  autem  laterculi 
capitum,  1.11.  c.  7  1.  «<l  'monasterium  meum',  scilicet  Besbacense,  spectans,  epistulae  in 
calce,  dum  duae  interpolationes  (II.  \\).  20)  adsunt,  <  qnibus  alteram  db  Ansoaldo 
episcopo  Pictavensi  librarius  ipse  accepisse  voluit  mendax,  sciUcet  daemoniacos  non 
5  quinquaginta,  sicut  biographus  rettulerat,  sed  quingentos  <il>  Eligio  sanatos  esse. 

8)  Codex  M o ii  1 1 ■]>(•* s ii I u  ii  n s  II.  n.  l,  saec.  XIII.  in.,  legendarii  magni  S.  Ma- 
riae  Claraevallensis  volumen  III.  >»< nst »<  Decembrem  comprehendens,  fol.2—27,  V.  EUgii 
libros  duos  absque  laterculis  capitum  et  epistulis  continet  eodem  modo  tripartitos  atque  in  26, 
ita  ut   ni   obitu  sancti  II.  34.   liber  terUus   incipiat,    qui  II.  81.    ita  desinit:    Explicit 

io  liber  III.  de  transitu  et  miraculis  sancti  Eligii  episcopi  et  confessoris;  sed  miracula 
defuncti  et  ipsa  separata  sunt,  vita  desinente  II.  38.  Haud  pauca  ibi  omissa  sunt,  sci- 
licet  homiletica  cum  capitibus  insequentibus  a  verbis  II,  15.  Inde  igitur  usque  ad  II.  31, 
miracula  quoque  a  verbis  II.  50.  Denique  audite  fere  usque  ad  finem  II,  81.  exornarem. 

9)  Codex  Parisiensis  n.  5287,   s<><<-.  XIII.   antea  Colbertinus  >/.  713,    Eegius 
15  38.64,  fol.  126' — 156.    J'.  Eligii  in  quattuor  libros  divisam  exhibet.    Ex  his  tertius prae- 

scriptione  caret,  incipiens  fortasse  II.  -'54,  ubi  spatium  relictum  est,  omissisque  verbis 
II,  38.  Comparetur  itaque  si  pl.  «<l  II,  40,  quartus  demum  «  II.  41.  initium  capit 
hocce:  Incipit  liber  quartus  de  obitu  sancti  viri  Elig-ii.  Post  obituin  vero  suum 
apparuit  vir  beatus,  praescriptione  distinctus,  quae  potius  tertio  convenit.  Capita  non- 
20  nnlla  atque  epishdae  in  calce  desiderantur. 

Duae  in  priore  libro  codicum  classes  ita  inter  se  disUnguendae  sunt,  «t  libris  1, 
quibuscum  facit  7,  potior  calculus,  alter  vero  reliquis  omnibus  accedat.  Nam  lectiones 
i»  codicibus  1  reperiuntur  splendidissimae,  <■  quibus  intellegitur  ex  exemplari  hic  illic 
depravato  reliquos  pendere,  textumque  li«u</  paucis  locis  «<l  illos  emendare  successit,  ita 
25  ut  iacturam  eorum  in  altero  libro  aegre  feramus.  Constat  enim,  quae  i»  libris  1  a«t 
omnibus  aut  singulis  grammaticae  legibus  minus  respondent,  veluti  dblativus  pro  accusa- 
tivo  (I.  16.  34/.  accusativus  absolutus  (I,  17.  18/,  genera  inter  se  permutata  (I.  21.  '62), 
verba  activa  pro  deponenHbus  (I,  35j,  ea  auctoris  aevo  magis  convenire  quam  quae  in 
reliquis  iam  leguntur  formae  correctae,  sed  in  his  adhuc  gravius  sermo  barbarus  cultro 
30  grammaticorum  sauciatus  est: 

I,  4.     tuit(c)ione]    la.b.c.  7;   dit(c)ione  rell; 

I,  30.  ad  eundem  (idem  lb.c)  oratorium]   la.b.c:  ad  sanctae  Columb(a)e  o.   rell; 
I,  31.  humi  eodem  (humo  eadem   \l>)  tegerent]   la.b.c;  ipsum   humo  t.   rell.; 
I,  33.  contagio)   la.b.c  cum   Rufino;   contagium  rell.; 
35      /,  35.  FalviusJ  recte  \a.l>:    Flavianus  \c;    Salvius  rc7/. 
IAbrarius  igitur,  «<l  quem  origo  reliquorum  codicum  referenda  est,    in  genere  masculino 
haerens   sanctae   Columbae   oratorium   scripsit  pro   eundem   o.  casusque  falsos  I,  31, 
corrigens   totum   locum    immutavit.      Alibi  sola    neglegentia   sua   erravit,    exemplar  quotl 
liabiii/  minus  «c<«r<itc  describens  aut  scripturam  parum  recte  discernens: 
40      i,  30.  vel  usque  adj   la.b.c;    vela  usque  ad  reU. ; 
I,  31.  sarculos]  la.b.c;   sacculos  rell.; 
verba  quoque  nonnulla  «b  eo  praetermissa  esse  manifestum  est: 

I,  33.  ut  si  essent  in  regno  eius]    la.b.c;   ut  si   essent  (In  r.  om.)  eius  (ei  4)  rell. 
Interim  cave  credas  exemplar,  unde  codices  1  pendent,  omnibus  numeris  perfectum  fnisse, 
45  scd  nonnulla  studio  reformandi  ibi  immutata  erant: 
1.  7.     crebrius]  rell.  et  omnes  infra;    pvius  \«.l>.c: 
I,    15.  purissimus    ac    rutilus  metallus]    2b.  C.   3;    purissimum    ac    rutilum    — 

metallum    \«.  I>.  c.   4: 
I,  17.  infit]  relL;    dixit   la.b.c; 

83* 


660  VITA  ELIGII  EPISCOPI  NOVIOMAGENSIS. 

pleraque  menda  eo  orta  erant,   quod  manum  priscam   decessoris  sui  Ubrarius  non  satis 
recte  investigare  potuerat: 

I,    10.  Maurorum]   Insurorum   \a.c:    Infurorum    \b  ; 

ib.  pungam]  purgam  la.b;    purpuram   \c; 
I,   13.  otius]  otio   \a.c;    civium    1/;:  5 

/,   16.  in  spberia]  in  spleria  \a.b;   in  spelea  \c; 
I,  21.  fermenti]  per  meutes  (mentis  \b)  \a.b;    perimentes   \c. 
Legerat  igitur  in  pro  m,  r  pro  n,  o  pro  us,  1  pro  h,  p  pro  f,  atquepro  que  scripsit  ore: 
I,  7.     que]  ore  \a.  c :    oris  \b; 
I,  8.     que]  ore   1«.  b.  c,  io 

atit  riae: 

I,  32.  atque]  atriae  1«.?;;    et  \c ; 
I,  34.  atque]  atriae  \a.  b; 
I,  36.  atque]  atriae   \a;    atria  \b ;    om.  \c. 
Litterarum  formae  quas  in  exemptari  suo  reppererat  admodum  inter  se  colligatae  et  con-  15 
tractae    erant,    quafes    in    schedis    Meroioingicis    hodieque    conspiciunfur ,     atque    nota 
q  facile  ore  solvi  poterat  a  librario  imperito  l.     Libri  igitur    illi   ex  exemplari  vetustis- 
simo  pendent  litteris  Meroivingicis  exarato  neque  vero  lectiones  eorum  sempcr  praeferendae 
sunt.     Ad   discernendas    autem   bonas  et  malas  arbitrum   nullum   nacti  sumus  praeter 
Aridii    biographum,    qui   haud  pauca   ex   V.   Eligii    deprompsit.      Codex    enim  qui   itli  20 
praesto  erat  ad  eandem  classem  1  pertinebat: 

I,  3.     Natus   ergo  Eligius]    \a.  b.  c :    Natus    ergo    Aridius   V.  Aridii   c.  4 ;    Igitur 

E.  rell.; 
L,  7.     rigans]    \a.b.c  cum  V.  Aridii  c.  6:    irrigans  rell.; 

L,  8.     Denique  iugiter  Dominum  interpellans   pleno   pectore  fide  exigebat,  ut  si  25 
esset   accepta    eius  penitentia  Deo]    \a.  b.  c;    Inter    baec   autem  Dominum 
pl.  vigore  deprecans,  ut  eius  paenitentia  ante  Dei  conspectum  esset  accepta 
V.  Aridii  c.  6;    Denique    quodam   tempore    interpellans  pl.  p.  f.  e.,    ut  si 
e.  acc.  Deo  eius  p.  rell. ; 
L,  9.     Domino]   \a.b.c  cum  V.  Aridii  c.  5;    Deo  rell.,  30 

neque  vero  mendis  iis  inquinatus   erat,   quae   imperitiae   aut  negtegentiae  librarii  itlius 
attribuenda  sunt: 

L,  7.  se   vas]    rell.    cum    V.    Aridii   c.   6;    fe(ejnus    \a.  b;    se    (vas  post   exbibere 
superscr.)  \c; 
ib.  austeramf   rell.  cum   V.  Aridii  I.  I.:    fortit  corr.  forte   \a :    fortem   \b ;    for-  35 
titer  \c  (librarius  ad  versum  insequentem  aberravit:  coepit  fortiter  et  q.  s.) ; 
L,  40.  quanta]  rell.  cum  V.  Aridii  c  49;    quando  \a.  b;    quanto  (e  corr.?)   \c.     . 
Singuli  tibri  1  ita  inter  se  coniuncti  sunt,  ut  primo  \a.b  ex  eodem  exemplari  pcndeant: 
L,  5.     sellam]  sellam  sed  iam.  1«.  b ; 
L,  8.     Audoino]  Audolino   \a;    Audalino   \b :  40 

ib.  cor  unum]  corona  \a  (pr.  m.J.b; 
L,  34.  Orientis]  trientis   \a.  b, 
unde  gemetti  multo  deterioris  \b   lectionibus  peculiaribus  carere  poteramus,   deinde  \c.  c* 
quam  artissime  inter  se  cohaereant : 

I,  3.     atque  —  recondebat]  om.   \c.  c  :  45 

ib.     ruminaret]  in(b)ereret   \c.  c* ; 
L,  4.     Bobone]  Lobonte   \c.  c*, 
tum  qui  in  priorc  tibro  cum  hac  classe  facit,  7  magis  cum  \a: 

l)  Conferas  itemque  in  placito  GModovei  III,  Pertz,  Dipl.  I,  tab.   3,  v.  4. 


VITA   ELIGH    EPISCOPI  NOVIOMAGEN8I8.  861 

I,  5.     iuviinte]  iubente   \a.  7; 
/,  15.  vellet]  velut  i«.  7; 
quam  cum  \c  conveniat: 

I,  17.  matronis]  matrones  7  <■/  pr.  m.  \c. 

&  Deficiente  classe  1.   alterius  libri  textus  «</  reliquos  <<></i<-<s  solos  restituendus  erat, 

in  quibus  non  solum  grammatica  sed  et  alia  haud  pauca  immutata  sunt.  Utrumque 
vero  libmm  continebat  quo  Aridii  biographus  usus  est  exemplar ,  sed  haud  multa  t/l< 
iinlc  deprompsit,  ttu</<'  nisi  raro  textum  «d  hunc  fontem  emendari  non  licuit: 

II.  79.  prosequere]    V.  Aritiii  c.  61 ;    prosequi  codd.; 

io  ih.  compleximus]    V.  Aridii  I.  I.:    conplexi  sumus  codd.; 

II.  80.  pro  idj    V.  Aridii  c.  62;    pro  eo  <■<></</.: 

i/i.  infra  pauco  ternpore]    V.  Aridii  I.  /. ;    infra  paucum  tempus  codd. 
Tnfcr  reliquos  codices  2a.  />.  c  unam  eandemque  classem  effidunt  levibus  r<<ris<i>i<  mendis 
inquinatam: 
16        /.  32.  inleo]  abeo  2a.h.c  (adeo,  W  d  in  /ifttra  2<l); 

II,  76.  artuum]  artubum   2a.l>:    artuhum   2c :    artubus  2d, 
<■  quibus  propius  inter  se  coniuncti  sunt  libri  2a.b: 
I.  31.  se  virtutem]  servitutem  2a.b: 
II,  2.     Noviomagensi]  Noviomagensio  pr.  m.  2a.  b. 

20  Serrno  priscus  i«  eis  melius  servatus  est  quam  in  3.  4; 

I,  5.     adauctius]  2/>.  c  (deest  2a)  cum  la.b.c.  -ib.  9;  ad  altius  3.  4.  4a.  5.  Qa.  b.  8; 
adda"cius  corr.  ad  laucius  7  ; 
II,  27.  conatis]  2a.  b.  c;    conamini  3.  4; 

ib.  aliquod  dies]  2a.b.c    (cf.    Scr.   rer.    Merov.  I,  p.  922) ;    aliquot  d.  4;    ali- 
25  quos  d.  3, 

qui  stto  quisque  mo</o  aspera  expoliverunt : 

II,  20.  obtemperaveritis]  2a.b.c.d:  obtemperabitis  3;  obtemperare  velitis  4.  4«. 

Libros  2  et  3  ex  eodem  exemplari  pendere  manifestum  est: 

I,   1.     Lug-donensis]  Lubdonensis  pr.  m.  2c.  3;    Cubdonensis  2/>  (tlecst  2a) ; 
30      iT,   15.  fracta]  4;    facta  2b.c  et  pr.  m.  2a.  3; 

ib.  a  dirae]  4;    abire  2b.c.  3;    a  :  ire  pr.  m.  2a; 
II,  31.  Eligio  responsum  reddidit]  rcctc  4.  4«   (responsa  reddebat    Rufinus);    elo- 
gium  (om.  resp.^  redd.  2a.  b.  c.  3, 
afqttc  c/tiit   4  facit  A<t : 
35         I,   18.  lucra]  om.  4.   4a; 

II.  32.  monarchiam  regni]  2a.b.c   3;    r.  om.   4.  \</. 
cum  utroque  ib: 

I,  2.     esset  haecj   ha(e)c  e.  4«.  b : 
I,  3.     aliorum]  aliquorum  Aa.b; 
i0  ib.     Exin]  Exhinc  4.  46. 

Inter  codices  4.  5.  7.  8  et  inprimis  inter  4.  5  cf  4.  8   necessitudo  quaedam    intercedit: 

II,  81.  aemulatos]  emulos  4.  5.   7.  8, 
e  q/tibtts  4.  5  c/un  3  latcrcuios  capitum  soli  servaverunt.    Magnam  auctoritatem  codici  C>« 
attribuam  admodum  lacunoso,  cuius  lectiones  optimis  libris  confirmantur: 
45         I,  5.     omnia  —  fieri  potuisset]  Ga  cum   \a.c.  2b :    o.  —  f.  potuisse  rcli.; 

I,  9.     ingentem  g.  (h)odium]  6a  c/tm  \a.  (b).  c.  2b.  c  et  V.  Aridii ;  ingens  g.  odium  rell., 
quique  vel  solus  proprium  auctoris  sermouem  servavit  It.  I. : 
II,  34.  regi]  pr.  m.  Qa :    rei  rett. 


662  VITA  ELIGII  EITSCOPI  NOVIOMAGENSIS. 

Quomodo  7  et  9  interpolati  sint,  ex  celeberrimo  il/o  consecrationis  loco  (II,  2)  intelle- 
gitur.  ubi  7  post  verba:  Ego  Rodomo,  ille  vero  Noviomo,  addidit:  Item  aliter: 
Audoenus  Rodomo,  Elegius  vero  Noviomo,  9  omnia  in  tertiam  personam  transtulit: 
Consecrati  sunt  ....   Audoenus  quoque  Rothomago,  Eligius  quoque  Noviomo. 

Alterius  libri  textus  qualis  in  codicibus  nostris  Iraditns  est  corruptelis  nonnullis  5 
labora/,  quae  nisi  coniectura  emendari  non  possunl :  ad  recensendum  vero  librum  priorem 
classe  prima  melius  instructi  sumus.  Codices  adhibui  la.  b.  c.  2a.  b.  c.  3.  4.  6a,  praeter 
quos  5  cum  prologo,  laterculis  capitum,  epistulis  contuli,  quae  in  multis  libris  desiderantur. 
Codices  2a.  c  paginasque  nonnullas  25  W.  Arndt  b.  m.  olim  contulerat,  post  quem  ipse 
plerosque  examinavi  librumgue  3  totum  evolvi;  denique  W.  Icrison  socius  successit,  Jios  10 
omnes  recognoscens  aliosque  de  integro  perscrutatus.  Capita  nonnulla  locosque  selectos 
cum  la.  b.  26.  d.  Qa  postea  collata  officiis  0.  Cartellieri  Berolinensis,  H.  Lebdgue  Pari- 
siensis,   G.  Meyer  v.  Knonau  Turicensis,  A.  Poncelet  Bruxellensis  debeo. 

Pationem  scribendi  ad  codices  vetustissimos  \a.  2a.c.  3  institui,  sed  e  pro  ae  nec 
in  casibus  nec  in  praeposiHone  prae  admisi  atque  peculiaria  librariorum  secernere  studui.  15 
Ut  exempla  nonmdla  afferam,  2a  geminationem  nonnumquam  omisit  (consumabatur. 
g-resu,  iusit),  2t  saepe  ae  j)ro  e  et  ci  pro  ti,  praeterea  faccere,  peccunia,  misseris 
scripsit,  3  vero  morem  aevi  sui  secutus  praepositiones  plerumque  assimilatas  adhibuit 
nndtaque  alia  admisit  parum  probanda  (ci  pro  ti,  peccunia,  oppificium,  oppinionem. 
colegis,  literae,  constanter  negligere).  In  priore  libro  \a,  in  posteriore  2«  potissimum  20 
secutus  sum  neque  vero  lectiones  bonas  neglexi,  quae  iu  reliquis  occurrebant.  Nomiiw 
propria  regum  Francorum  in  codicibus  plerumque  attenuata  aut  omissa  aspiratione 
incipiunt  Hl  aut  L,  sed  Chlodoveus  serrarerurd  \a.  b.  c  et  in  cdtero  libro  crebro  3. 
Nomen  sancti  Eligius  in  plerisque  codicibus  scriptum  est,  nisi  quod  Elegius  in  \a.  b 
semper  legitur,  raro  in  \c,  saepe  in  3.  25 

Laurentius  Surius,  I)e  probatis  sanctorum  historiis,  Coloniae  1581,  tom.  VI, 
p.  709 — 765,  V.  Eligii  libros  duos  omisso  prologo  edidit,  textum  genuinum  initio  satis 
accurate  servans,  mox  vero  suis  verbis  usus,  ut  quae  fusius  et  copiosius  dicfa  erant  ea 
paucis  comprehenderet.  Itaque  librum  alterum  ad  capita  59  resecuit,  dum  priore  numerus 
plenus  (40J  vel  apud  ipsum  continetur.  Epistulas  in  calce  vitae  ita  inscripsit,  quasi  cui  30 
sedi  Chrodobertus  episcopus  praefuisset  in  codice  suo  repperisset:  Epistola  beati  Audoeni 
ad  Robertum  episcopum  Parisiensem  de  vita  S.  Eligii  et  Epistola  Roberti  episcopi 
Parisiensis,  qua  beato  Audoeno  respondet,  sed  nomen  loci  falso  ab  ipso  suppletum 
esse  ex  iis  quae  swpra  exposui  intellegitur.  Codex  <[/io  itsus  cst  aut  ipse  2a  aid  exemplar 
eius  erat,  nam  omnia  continebat  quae  manu  recentiore  illi  illata  sunt:  35 

I,    32.  Adeo]    Atque   ab    eo   tempore    Surius:    abeo  (m.    cd.    tempore   post    autem 
suppl.  2aJ  2a.  b. 
Tertium  librum,  qui  ci  item  inerat,  editor  praetermisit,  cum  nihil  coutincret  nisi  epitomen 
eorum  quae  duobus  libris  fusius  descripta  essent. 

Ph.   Labbeus,    Nova   bibliotheca  manuscript.   librorum,   Parisiis  1657,   tom.  II.  40 
p.  517  sq.,  prologum  a  Surio  omissnm  publici  iuris  fecit. 

Lucas  d'Achery ,  Spicilegium  sive  collectio  veterum  aliquot scriptorum,  1'arisiis  1661, 
tom.  V,  p.  147 — 302  \  petentibus  riris  doctis  multisque  amicis  V.  EJigii  Jibros  duos  in 
pristinum  colorem  redegit  descriptos  ex  vetusto  Corbeiensis  (=  t)  bibliothecae  codice, 
quem  cum  Conchensi  quodam  contulerat.    In  altera  huius  operis  editione  I.  dela  Barre  46 

1)  Cum  priora  folia  iussu  editoris  denuo  impressa  essent,  inter  schedas  Bollandianorum 
adhuc  asservantur  plagulae  primigeniae,  in  quibus  textus  a  p.  148.  indpit;  cf.  Anal.  Bollavrl. 
XVIII,  p.  44. 


\IT\    ELlGD    EPI8C0P1   N0VI0MAGENSI8.  663 

Tomacensis,    Parisiis    1723,   tom.  II.  p.  76 — 12:5,   codicis   monasterii   S.  Audoini  fere 
quingentorum  annorum,  ideoque  saec.  XIII.   varias  lectiones  adiecit  missas  <//>  E.  Mar 
/<)/<.     I ii  libro  illo  verba  I.  '•».  Sectabatur  itaque         /,   10.  captivis  subvenirei  di 
derabantur  «/<//«'  I,  5,  operis  artificium  legebatur,  sicut  in  (>/>. 

B  Hanc  editionem  una   cum   omnibus   adnotatis   iteravit  Migne,    Patrologia   latina, 

Parisiis   1851,   tom.  LXXXVII,    col.  479 — 594,    neque  quicquam   mutavit,   nisi  quod 
laterculis  dissolutis  capitibus  singulis  ea  praescripsit,  quae  illi  continua  exhibent. 

I.  Ghesquierus,  Acta  sanctorum  Belgii,  Bruxellis  1785,  III.  />.  198 — 310, 
utramque  editionem  Acherianam   cum   schedis  Bollandianorum   contulit,   quae   in   biblio 

io  theca  regia  Bruxettensi  n.  8961.  ho<li<>  asservantur,  scilicet  cum  exemplari  codicis 
Bubeaevallensis,  cui  lectiones  codicis  Bonifontis  adscriptae  stmt,  sed  perpauca  ex  ipsis 
deprompsit,  velut  ultimum  enuntiatum  II,  17.  Praeterea  vero  in  >h/is<<>  proprio  multi 
V.  Eligii  <■<></ ices  extabant,  scilicet  V.  Ms.  160,  olim  Vallicellensis,  saec.  XIII.  />.  118 
—  155  (hodie  Bruxellensis  n.  7461J,  Q.  M.  4  (nobis  Aa),  -f-  Ms.  113  et  167,  -f  Ms.  209, 

te  olim  ecclesiae  S.  Waldetrudis  Montensis,  saec.  XIV.  ex.,p.  03—79  (Bruxellensis  n.  7808,). 
Laterculos  capitum  praetermisit,  quippe  <///i  aliis  incisis  textum  distinxerit.  1«  praefa- 
tione  tenui  ac  ieiuna  nihil  fere  egit,  nisi  quod  </<•  annis  et  ordinationis  et  mortis  disseruit. 
Fidem  auctoris  quantum  poterat  tueri  conatus  est. 

Tertium  librum  rhythmicum  soli  Bollandiani  in  Catalogo  codicum  hagiographi- 

20  corum  bib/iof/iccae  Bruxellensis,  Bruxettis  1886,  /,  1,  p.  470 — 483,  ex  coiliw  2«  publici 
iuris  fecerunt,  discrepantiam  lectionum  variantium  codicis  monasterii  Rubeaevallensis 
adnotantes,  cuius  exemplar  inter  schedas  decessorum  suorum  reppererant.  Quod  carmen 
ckiii  historiae  lucem  nullam  afferat  atque  vix  aestimetur  nisi  <//>  eis  <///i  litterarum 
historiam   aut   rem   metricam  prof/tentur,   non  curavimus,   nisi  <j//o</  primos  ultimosque 

25  r<-r*/<s  una  cum  epi/ogo  poctae  admisimus. 

Vitam  Eligii  ii/  linguam  francogallicam  complures  verterunt,  quos  enumeravit 
A.  Potthast,  Bibliotheca  II,  p.  12842,  scilicet  L.  </e  Montigny ,  Ch.  Barthelemy, 
Parenty;  in  patrium  sernioncm  locos  selectos  transtulit 

W.  Wattenbach,   'Dje  Oeschichtschreiber  </<jr  deutschen    Vorzeit\   s</ee.  VII,  2, 

30  p.  1 60— 173  2.  B.  K  r  u  s  c  h . 

INCIPITa  PRAEFATIO  DADONIS  ROTHOMAGENSIS  EPISCOPI 
IN  VITAM  SANCTI  ELIGII  EPISCOPI  ET  CONFESSORIS. 

Cum    gentiles    poetae    studeant    sua    figmenta    prolixis    pompare  stilis    et    saeva  8edui.Carm. 

.  pasch. 

nefandarum  renovent  contagia  rerum  ac  plurima  Niliacis  tradant  '  mendacia  biblis  , 
35  eoruinque  vana  tantuin  discuiTat'1-  *  gloria,  quaec  veterum  nectunt  mendacia, 
cur  nos  christiani  salutiferi  taceamus  miracula  Christi,  cum  possimus  serinone 
vel  tenui  aedificationis  historiam  pandere  plebi?  Praesertim  cum  et"  ecclesiastica 
traditione  et  apostolica  ammoneamur  auctoritate  de  sanctorum  gestis  seia  virtutibus 
nonnulla  commemorare,  ut  scriptuin  est :  Memoria  sanctorum  cum  laudibus;  etillud:  Prov.  10,7. 

40  Praef.  2b.  c.  3.  4.  5. 

Praef.  a)  ita  4  (vitara  corr.  vita) ;  praeacr.  Incipit  prefatio  in  vita  samti  Elegii  episcopi  et 
confessoria  2b;  In  hoc  corpori  lontinetinetur  (sic)  vita  sancti  Eligii  episcopi  tribtis  libris  digesta,  duobus 
simili  sermone  necnon  prolixe  habita,  tertio  vero  metrorum  ordine  vel  distinctione  sub  brevitate  con- 
praehensa.  Incipit  praefatio  2c;  Incipit  prologus  beati  Audoeni  episcopi  Rotomagensis  in  vita  sanctis- 
45  simi  confessoris  Christi  Eligii  pontificis  Novomensis  5;  praescriptione  caret  3;  prologum  cum  laterculis 
capitum  otn.  la.b.r.  Cx/ ;    »ie<iio  c.  15.  libri  I.  inci/>it  2«.  b)    ita  4.  5  cum  Sedulio;    tradent  2b.  <■.  :',. 

c)  bilis  2b.        d)  ita  4.  5  citm  V.  Lantlib.;  discurrunt  2b.c.  3.        ei   qua  5;  qu^i  in  rus.t  4.        f)  ro  2c. 
g)  ita  2c.  ■',;   om.  2b.  4.  5. 

1)  I.  e.  disserere;    cf.  Forcell.  //.  v. 


1 


664  VITA  ELIGII  EPISCOPI  NOVIOMAGENSIS. 

ecch.  44,1.  Laudemus  viros  gloriosos,   gui  vicerunt  regna  mundi,  ut  sit  memoria  eorum  in  benedic- 

Hebr.  11.38.  .  '  _  . 

ecch. 4G,  lione,  et  nomen  ulorum  permaneat  xn  aeternum.  Quotienscumque3  ergo  sanctornm 
sollemnia  anniversario  curriculo1'  caelebramus,  aliqua  ex  eorum  gestis  ad  aedifica- 
tionem  christianae  plebis  convenientia  in  Christi  laudibus  recitare  debeinus,  quoniam 
re  vera  Christi  muneris  est,  quicquid  in  sanctis  eius  laudabile  est.  5 

Quia  igitur  omnium  paene  miracula  confessorum  et  multiplices  victoriae  mar- 
tyrum  litterarum  iam  monimentis  habentur  inditae,  multique  nobilium  ex  gestis 
eorum  reliquere0  molem  voluminuin,  nos  modo  vel  exiguum  iuxta  qualitatem  in- 
genii  aptare  temptamus  librum,  in  quo  de  ortu  vitaeque  cursu  et  glorioso  obitu 
sancti  ac  beatissimi  confessoris  et  episcopi  Eligiid,  quaec  ad  plenum  experti  sumus,  10 
adiuvante  superna  gratia,  explicandum  suscepimus.  Id  etiam  ante  nos  iam  facti- 
tatumf  ab  aliquibus  eruditissimis  comperimus,  sed  quia  illi  curis  obligati  saecula- 
ribus,  ut  et  ipsi  profitentur,  cum  festinatione  finiere  sermonem,  indignum  duximus, 
ut  tain  larga  bonitas  tamque  eximia  sanctitas  arto  parcoque»   attenuaretur  affatu1'. 

Kutiuus,    Quarnvis    ere-o    et    nos    tantae    rei    narratione1     minusk    simus    idonei,    indignumque  15 

Hist.  mou.    "  &  '  »  1 

proi.  videatur  tam  laudatae  historiae  exiguum  pusillumque  fieri  auctorem,  tamen, 
([uoniam  et1  mihi  olim  voti  est  et  fratrum  caritas  eadem  frequenter  exposcit,  si  Dei 
iuverit  favor,  quae  mihi  conperta  sunt  quaeque  ad  memoriam  Dominus  reduxerit, 
quamquam  inperito  digeram  stilo,  non  leporem  sermonis  inquirens,  sed  sancti 
simplicem  vitam  simplici  sermone ,  ipsius  animatus  precibus,  enarrare  temptabo,  20 
Fortuu..    eiusque  vitae  cursum,    licet  sermone    inculto,    insrenti    tamen    amoris  obtentu    ferre 

V.Radeg.  H  & 

c  1.  conabor"1  in  publicum :  ut  cuius  est  vitae  cum  Christo  memoria,  gloria  relatu  caele- 
bretur  in  mundo,  breveque  vitae  spatium  aeterna  memoria  conpenset  in  saeculum 
atque  in  hoininum  ore  dulci  commemoratione  vivat"  in  terris,  qui  cum  suppremis 
beate  vivit  in  caelis.  25 

Hist^ecci  ^    sl    quidem    velit0    quis    omnem    eius    ordinem    vitae  litterarum  tradere  moni- 

VI-2-      mentis,  certum  est,  quia1'   tanta  sunt,   quae  et  volumen  magnum  requirant  etq  otium. 

At  ego  cum   sim,  sicut  sum  professus,  inperitus  sermone,   et  cum1'  excellentius  sit 

virum  sanctissimum  mirari  quam  loqui,  cum  etiam  doctissimi  quicquid  de  eo  dicere 

potuissent,  minus  procul  dubio  sit  quam  meretur,  tamen  ardore  dilectionis  plus  in  30 

cf.Matth.  illo  quid  velim,  quam  in  me  quid  possim  consideravi.  Nam  cum  sim  debitor  decem 
milium8   talentoruin,  vel  exiguum  meae  rusticitatis  reddere  debitum1  conatus  sum, 

Seduiiiep.  culpam  scilicet  metuens  silentii  incurrere,  si  agnita  miracula  ut  piger  servus 
silendo  occulerem,  ne  vel  unius  talenti  creditam  quantitatem  dum  niterer  cautius 
custodire,  culpa  defossae  xjecuniae  non  carerem.  Idcirco  optimum  fore  arbitratus  sum,  35 
ut  pecuniae  commertium,  quod  ab  omnipotente  accepi,  in  laudibus  onmipotentis  ex- 
penderem,  atque  id  quod  ab  eodem  adeptus  sum  indignus,  eidem  conferrem  sub- 
iectus".  Unde  lectorein  obsecro,  ut  vilitatemv  nostri  sermonis  non  usquequaque 
despiciat,  quia  etsi  utcumque  eloquenter  possit  oratio  promi,  ita  stilum  placet  corri- 
gere,  ut  nec  simplicibus  quibusque  grammaticorum  sectando  fumusw  displiceat  nec  40 
scolasticos    etiam    nimia    contentosx    rusticitate    offendat,     sed     perpaucis    operta, 

Praef.     2b.c.  3.  4.  5. 

Praef.     a)    quociescumque  2c;    Quotiescumque  3.  b)    ita  rell.  cum  V.  Aridii;    circulo  4.  5; 

curriculi  V.  Landib.  c)  reli  :  quere,  ras.  n  2b.  d)  Eligii  corr.  Elegii  saepe  3;  Elig.  constanter  rell. 
e)  ita  2b.  c.  3.  4.  f)  factatum  2c ;    factum  4.  g)  partoque  (e  corr.  pactoque  2b)  2b.  c ;    parvoque  45 

m.  al.  in  litura  3.  h)  eflatu  4 ;  affa  :  tu  2c.  i)  ita  2c.  3.  5.  k)  minuissimus  3,  corr.  1)  om.  4.  5. 
m)  quono  in  publico  V.  Landib.  n)  iuvat  3,  corr.  o)  velut  3,  corr.  p)  qua  pr.  m.  2c.  q)  iu  o.  4.  5. 
r)  om.  4.  s)  milia  2c  t)  om.  2b.  u)  subiectos  3;  indignus  2b.  v)  utilitatem  3  (pr.  m.J.  5. 
w)  fu(cum  in  litura)  4;  fumos  recte  7.  xi  ita  plerique;  contefmptus  in  litura  4)  et  sic  videtur  emen- 
dandum  esse;    contentus  coni.  d' ' Achery  .■    contextus  coni.  de  la  Barre.  50 


\  ITA   ELIGIl    EPI8C0P1   NOVIOMAGENSIS.  665 

eunctis  prorsus  retexat  aperta.  Nam  et  ecclesiasticum  dogma,  etiamsi  habeai 
eloquii  venust atem,  ita  eani  dissimilare*  debet  a<-  fugireb,  ut  non  otiosis0  | >  1 1  \  1 « » - 
sophorum  sectatoribus,  sed  universo  loquatur  hominum  generi;  aec  enim  operis 
est  divinae  doctrinae  sofistice'1  etc   eloquenter  signare  sermones,  cum  scriptum  sit: 

e  Qui  sofistice  loquitur  odibilis  est;  non  enim  est  data  illi  a  Vomino  gratia.    < ^ui<l  enim  bccu.87, 
legentibus    nobis    diversa    grammaticorum    argumenta    proficiunt,    cum    rideantur 
potius  subvertere   quam    aedificare?     Quicf,    inquam,    Phytagorasf,    Socratisg,   Plato  m<^\e9' 
et   Aristotilis h    nobis   phylosoph a n d o   consulunt?     Quid    sceleratorum '    neniae    poe- 
tarum,    ()merik   videlicet,    Virgilii    et  Menandri,    legentibus    conferunt?     Quid,    in- 

io  quam,  Salustius,  Erodotus  et  Livius  gentilium  texendo  historias  christianae  prosuni 
familiae?  Quid  Lysias1,  Grachusm,  Demostinis"  et  Tullius  artis"  oratoriae  insistendo 
Christi  puris  atque  praeclaris  possunt1'  conparari  doctrinis?  Quid  Flacci,  Solonii, 
Varronis,  Democreti'1,  Plauti  et  Oiceronis  aliorumque  solertia,  quos  enumerare 
supervacaneuin  puto,  nostris1'   iuvat  utilitatibus? 

ie  His  itaque  omnibus  cum  suis  vanis  studiis  oinissis,    ad    simplicem    propositae 

properemus  historiae  seriem.     Adest   ille    plasmator  qui  linguas8   infantium  facit*   ef.Sap.10,21. 
disertas;    cuius   gratiam  nobis"   adesse  supplices  obtamus,    ut,   ipso  annuente,  con- 
fessoris  sui   palmam    gradatim    narrare  possimus.     Quapropter  lectores  obsecramus 
et   per   gloriosum    Christi   adventum *   obtestamur,    ut    si   quis    haec    legens    amore 

20  captus  exemplare  voluerit,  syllabarum  detrimenta  summopere  observetv  et  dudum 
conscripta  exemplaribus  rursus  conferat  corrigenda,  ut  quaeque  cum  studio  et 
sollicitudine  scripta  sunt,  cum  cura  et  diligentia  transcribantur.  Haec  idcirco, 
quia  plerumque  videmus  nonnulla  volumina  et  praecipue  sanctorum  gesta  ita  scrip- 
torum  vitio  depravata,    ut   studiosis    quibusque    non    solum  lectitare,    verum    etiam 

25  manibus  sit  contingerew  fastidium;  at  nostra  haec  si  placet  oratio,  per  incolomem 
statum  catholicae  servetur  ecclesiae,  nam  praemium  laboris  nostri  ultima,  confido, 
pensabit   dies.     Sed   ne    prolixa    praefatiox   prius    fastidium  generet,    quam    lector  v.Hiiariic.2. 
supercilium    historiae     inclinet,     licet    cum     verecundia    fratribus     quidem     oboe- 
dientiam    et    illi    inpendo    de    quo    non    digne    loquor    iniuriam ;     sed    tribuaty   veniam: 

30  confido  enim,  quod  devotione  non  offendo.  Nunc  vero  haec  prima  in  fronte  ex 
eius  vita  propono. 

EXPLICIT  PRAEFATIO  \ 


Praef.     2b.c.  3.  4.  5. 

Praef.    a)  ita  2c.  3  (pr.  m.) ;  dissimulare  rell.        b)  ita2c 'etpr.  m.  3;  fugere  rell.        c)  otiosos(?) 
BS  pr.  111.  :!.        d)  sophystice,  ut  infra,  3.        e)  ita  2c.  3.  4;  ut  5;  sed  2b.        f)  Pytagoras  5;  Pitagoras  4. 
g)  iia  2c  et  pr.  m.  3;  Socrates  rell.        h)  ita  2c.  3  (pr.  m.) ;  Aristotiles  rell.        i)  celer.  2c        k)  Hn- 
meri  4.  1)    Lisias  2c.  4.  m)    Qraccus  4;    corr.  Graechus  2c.  n)  ita  pr.  m.  2c\    DemostenN 

pr,  m.  3  et  e  eorr.  2c;    Demostenes  rell.         o)   arti  4.  5  et  e  corr.  2b.3.         p)  poscunt  2b.c.  4.  5  et  m. 
(■(xnrii  superscr.  3  (ubi  possunt  in  mg.  corr.).        q)  Democriti  4.         r)  nostras  i.  utilitates  4.        s)  lin- 
40  guis  2c  3    (corr.).        t)  fecit   m.   coaeva   superscr.  3   et   ita    Vulg.  \\)  no(bis   m.  a/.    in    litura)   2<\ 

v)    observa:;    m.  <il.  corr.    observset   3.  w)    congere  2c  x)   profatio   pr.  m.  2b.         y)  trilmet  4. 

z)  ita  2h.  4;    Explicit  prologus  subscr.  3.  5;    subscr.  om.  2c. 

1)  Per  adventum  domini  nostri  Iosu  Christi  Gregorius  episcopus  Turonensis  saccessores 
iii  calce  Historiae  Francorum  X,  31,  obsecravit,  ne  libros  suos  guamvis  s&rmone  rusticiore  con- 
us  scriptos  abolendos  aut  rescribendos  curarent,  sed  omnia  integra  illibataque  conservarent. 

SS.  R.  Meroving.   IV.  ^4 


666  VITA  ELIGII  EPISCOPI  NOVIOMAGENSIS. 

INCIPIUNT»  CAPITULA  LIBRP   PRBII. 

1.  De  prosapia  sancti  Eligii  et  lo-co  nativitatis  eius. 

2.  De  praesagio  quod  sensit  mater  de  puero. 

3.  De  moribus  quibus  optimis  adcrescebat. 

4.  Ubi,  relicta  patria,  Frantiam  petiit.  5 

5.  Quo  ordine  ad  notitiam  regis  pervenit. 

6.  Ubi  eidem  rex  iuramentum  extorquere  nisus  est. 

7.  Quo  ordine  paenitentiam  gesserit. 

8.  Ubi  divinitus  indiciumc   remissionis  accepit. 

9.  De  morte  Hlotbariid,  et  quanta  familiaritate  vir  sanctus  babitus  sit  apud  10 
principes. 

10.  Quanto  studio  in  Dei  timore  et  misericordiae  operibus  proficerite. 

11.  Quantum  pauperibus  et  peregrinis  praeberetf  obsequium. 

12.  Descriptio  babitus  et  formae  eius  et  iugitas  orationis. 

13.  Ubi  Britanniam  adiens  pacem  cum  principe  fecit.  15 

14.  Quanta    facilitate     apud    regem    Dagobertum    quicquid     poposcisset    ob- 
tineret8'. 

15.  Quo  ordine  monasterium  Solemniacensem'1   aedificavit. 

16.  Qua  instantia  regularem1    disciplinam    in    eodem    monasterio  custodivitk. 

17.  Quo  ordine  Parisius  ancillarum  Dei  construxit  monasterium.  20 

18.  Ubi  beatorum  Pauli  et  Martialis  fundavit  ecclesiam  et  de1  carcere  aperto. 

19.  De  incendio  urbis  Parisiacae. 

20.  Quanto  studio  cottidie  in  melius  vir  sanctus  proficerit. 

21.  Quo  ardore  devotionis  coenobia  peragraret m. 

22.  Quod  pedestri  labore    ad    loca    sancta  properaret11   et  de  cura  egenorum.  25 

23.  Ubi  in  natale0   sancti  Dionisii1'   clodum  sanavit. 

24.  Ubi  manum  aridam  iocabiliter  sanavit. 

25-  Ubi  ex  modico  vini'1   plures  pauperes  potavit. 

26.  Ubi  contractum  in  basilica  sancti  Germani  sanavit. 

27.  Ubi  Gamappio  vico  clauduni  direxit1'-1.  30 

28.  De  metallo  auri  in  sinu 2  reperto. 

29.  De  caeco  Parisius  inluminato. 

30.  De  basilica  vastata  et  spolias   restituta. 

31.  De  bomine  seminece  vitae  restituto. 

32.  Quod  multas1    sanctorum  fabricavit  tumbas.  35 

33.  De  morte  Dagoberti  regis  et  de1  concilio  apud  urbem  Romam  sub  sancto 
papa  Martino. 

34.  De  multimodis  a"   pape  Martino   tormentis    eiusque  vita  per  martiriumv 
finita. 

Index  I.     3.  4.  5.  *o 

Index  I.     a)  laterculnm  cap.  om.  2b.  c.       1>)   ?to  4.  5;    1.  pr.  o»i.  3.       c)  r.  i.  5.        d  1  Lo^harii  4; 
Lotarii  5:  item  infra.  e)  corr.  profecerit  3  et  sic  4.  5:  item  infra.  f)  prebuerit  5.  g)  obti- 

nuerit  5.  h)  Solemniacense  4;  Sollempniacense  5.  i)  ita  3  (m.  al.).  4  (in  rasura  }Mulo  minore).  5; 
regalem  pr.  m.  3.  k)  custodiu(nt,  in  ras.)  fortasse  recte  4.  1)  0111.  5.  ni)  ita  4;  peragraverit  5; 
]jerayeret  3.  n)  properaverit  5.  o)  natali  4.  5.  p)  Dyonisii  5.  q)  vino  4.  r)  erexit  5.  4» 

s)  spoliis  restitutis  4.  5.  t)  ita  -1.  5;  multa  sanotorum  3.  u)  ita  3;  a  papa  M.  4;  (a  om.)  Martini 
pape  5;    fortasse  participium  desideratur,  velut  passis,  cf.  infra  II,  6.         v)  martinium  3,  corr. 

1)  I.  q.  sanarc ;    cf.   Scr.  rer.  Merov.    I,  p.  943.  2)  Sportella  in   textu. 


VITA  ELIGIl   EPISCOPI   X<>\ K  >.M.\<  IENSIS.  667 

35.  De  concilio  apud  Aurelianos"  Galliae  urbem  et  heretico  a  finibus  Galliae 
expulso. 

86.  Quod  plures  apostatas  vir  sanctus  in1'  astutia  sua  deprehendii  atque 
notavit. 

37.  Quantam  semper  dilectionem  erga  pauperes  habuerit0. 

38.  Qua  bonitate  peregrinos  foverit  quantumque  in  se  iugiter  proficerit. 
39d.Laus  eius  prolixius  habita. 

40.    Praefaciuncula  ine   calce  libri. 

EXPLICIUNT*  CAPITULA*  LIBRI  PRIMI. 

INCIPIUNT  CAPITULA  LIBRI  SECUNDI. 

1.  De  beresi  Simoniacaa  Gallias  pervagante. 

2.  De  ordinatione  episcopatus  sancti0   Eligii. 

3.  Quanta  instautia  plebem  sibi  commissarn  traxit  ad  viam  salutis. 

4.  De  laude  eius  prolixe  descripta. 
15               5.  De  coenobio  Noviomo  constructo. 

6.  De  multis  ab  eo  sanctorum  prolatis  corpoi-ibus  et  de  inventione  mirabili0 
sancti  Quintini. 

7.  De  inventione  sancti  Piatonis  aliorumque  sanctorum. 

8.  Quanta'1   labore  apud  barbaros  desudavit. 
20               9.    Qua  doctrina  in  populo  polleret. 

10.  Quibus  praecipue  florueritc   virtutibus. 

11.  Ubif  Provintiae  in  partes  daemoniacum  liberavit. 
12K.  Quomodo  in  villa  Ampucio11   daemoniacam1    liberavit. 
13k.Ubi  cognitam  in  spiritu  causam  furti  indicavit. 

25  14.  Qua  demum '    institutione  semet  ipsum  excoluit. 

15.  Ubi  patriam  revisans"1  Bituricas  reos  carcere  liberavit. 

16.  Quibus  monitis  exortans  euangelizavit"   populum0. 

17.  Quam  pulchre  exortationem  terminans  populo  contestabat1'. 

18.  De  miraculo  vini,  ubi  vas  vacuum  post  repletum  reperitur'1. 

3(,  19.  Quanta   severitas   eius1'  verbum  comitaretur,    et  de  interitu  infausti  viri. 

20.  De  potentatu  verbi  et  de  daemoniacis  liberatis. 

21.  Ubis   in  basilica  quadam  cursum  vel  oblationem  interdicitt  celebrari. 

22.  De  arbuscula  nucarii111  arefacta. 

23.  Ubi  daemoniaci  ad  eius  imperium  siluerunt. 
35            24.  Ubi  famulum  a  ficta2  sanavit. 

Index  I.  II.     3.  4.  5. 
Index  I.     a)  Aurelianis  5;  Aurelianensem  4.        b)  om.  5.        c)  h.  et  qua  b.  4.       d)  XXXVIII. 
el  sic  inaeq.  4.  e)  ita  recte  4.  5  (v.  infra  II,  S\) ;    in   c.  1.  om.  3.  f)    Expl.  —  incipiunt  ont.  4. 

g )  tituli  5. 

40  Index  II.     a)  Sym.  5.        b)   eius  pro  s.  E.  5.        c)  ita  4.  5;  miraculis  3.       d)  corr.  Quanto  3, 

c/  sic  4.  5.         e)  floreret.  5.         f)  ita  3;    Ubi  in  partibus  P.  4;    In  P.  partes  5.  g)  ita  4.  5;    totitm 

lititlum  om.  3.         h)  Ampu(ci  in  litura)o  4;    Ampuno  5.         i)  ita  4;    demoniosam  5.         k)  XII.  et  sic 
deinceps  3.         1)  iia  4.  5;    daemonum  3.  m)  revisens  5.  n)  euangelizabat  5.  o)  populo  4.  5. 

p)  contestabatur  4.  5.  q)  ita  4;    operitur  3,  corr.;    invenitur  5.         r)  bis  scr.  crat  5.         s)  Quod  5. 

45  t)  interdici  cebrari  5.         u)  vicarii  4. 

1)  Xux   arbor,    Gall.    'noyer'.     Duc.  2)   Ital.  'fitta',    Gall.    'point   au  vbtf ,    Germ. 

'seitevstechen' ;    cf.  Forcellini,    ed.    de  Vit.  VI,  p.  603 ;    Ducange  h.  r. ;    Bonnet,    'Le  Lafiu   de 
Gregoire'  p.  195. 

84* 


668  VITA  ELIGII  EPISCOPI  NOVIOMAGENSIS. 

25.  Ubi  levitam  a  lateris  dolore  absolvit. 

26.  De  presbitero  ab  eo  excommunicato  et  mortuo. 

27.  De  gratia  prophetiae  eidem  conlata  et  de  morte  Herchenoaldr1. 

28.  De  morte  Flavadi  ab  eo  ante  praedicta. 

29.  De  visione  episcopatus  Simplicii.  o 

30.  De  visione  dispersionis  coenobii. 

31.  Ubi  cuidam  Dei  famulo  futura  praedixit. 

32.  Ubi  ortum  Hlotharii  regis  olim  praedixit  et  alia  complura. 

33.  Quanta    moderatione    sese    vir    sanctus    dispensabat,     et     quod    populis 
exemplum  dabat.  io 

34.  Ubi  obitum   suum  dudum  praedixit. 

35.  Quo  ordine  de  saeculo  migravitb. 

36.  Valedictioc   et  oratio  ultima  et  miraculum'1   egredientise   animae  visum*. 
37«.  Ubi  sanguis  ex  naribus'1  eius  fiuxit  et  corpus1  magno  pondere  aggravatur. 

38.  Pompa  eiusk  funeris  et  laus  beatitudinis.  15 

39.  De  virtutibus,  quibus  post  obitum  claruit. 

40 ' .  Ubi  cuidam  cellano  apparens  miraculum  in m  vinum  declaravit. 

41.  Ubi  cuidam  in  palatio  visus,  reginam  commonere  praecepit. 

42.  De  sepulchro  eius  sudante. 

43.  De  medicina  ex  eodem  liquore  provisa.  20 

44.  Ubi  quidam  vinitor  super  eius  morte  exultans"   percussus   est. 

45.  Quod  vincti  regi0   contra  eius  basilicam  solvantur. 

46.  De  catena  ante  eius  sepulchrum  rupta. 

47.  De  equo  viri  sancti. 

48.  De  miraculis  in  transmigratione  l  corporis1    ostensis1'.  25 

49.  De  caecis  et  puella  sanata'1. 

50.  De  miraculo  in  cecindillo1"   ostenso. 

51.  De  puero  contracto  sanato. 

52.  De  femina  muta  et  caeca  sanata. 

53.  De  alia  puella  similiter  mutas   sanata.  30 

54.  De  clade  Parisius  et  vocatione  Aureae  abbatissae. 

55.  De  portento  Garifredo  praeostenso. 
56*.  De  puerulo"   Ebroini  filiov   sanato. 

57.  De  viro  periuro,  cuius  viscera  diffusa  sunt. 

58.  De  interitu  viri.  qui  agrum  basilicae  invasit.  35 

59.  Item  de  alio  periurante  mortuo. 

60.  De  homine  rabioso  sanato. 

61.  De  muliere  a  pustula  sanata. 

62.  De  interitu  filii,  qui  patrem  criminabatur. 

Index  II.     3.  4.  5.  40 

Index  II.     a)  Ercenoaldi  5.  b)  migr.  et  valed.  4.  c)  Maledictio  5.  d)  miraculo  5 

e)  ita  4.  5;  ingredientis  (m.  al.  corr.  in  egredienti>  anima  3.  f)  viso  5.  g)  XXXVI.  et  sic  dein- 

ceps  4.  h)  eius  n.  4.  i)  eius  add.  5.  k)  f.  e.  5.  1)  XXVIIII.  4.  m)  corr.  in  vino  3  et 

sic  4;  haec  om.  5.  n)  ita  4.  5;    p.  est  ex.  3;    exultans  super   eius  morte   V.  Desiderii  Cadurc.  c.  39 

(supra  p.  594,3,).        0)  ita  pr.  »1.  3;  rei  rell.        p)  poris  ostensis  iterata,  t>ed  deleta  3.        q)  in  litura  3.  45 
r)  cicendillo  5.  s)    ab   eo  add.  5.  t)    titulos  56.   et  57.  m.   al.    in   spatio   vacuo   relicto   suppl.  -1. 

u)  puero  4.         v)  salio  add.,  m.  al.  del.  3. 


1)  I.  e.  trayislatione. 


VITAK  ELIGIl   EPISCOPl   NOVIOMAGENSI8  LIBER  I.  669 

63.  De  leproso  mundato*. 

G4.  Dc  clodo  sanato. 
65'\De  fure  in  basilica  comprelienso. 

66.  Ubi  vir  beatus  cuidam  aimisc   anxio  et  auxilio'1  a  se  poscenti    apparuit. 

5  67.  De  monacho  a  pustula  sanato. 

68.  De  miraculo  reliquiarum  Turonis6   ostenso. 

69.  Item  simillimum  Novionio  signum  praemonstratum. 

70.  De  monacho  per  amphibalum  a  morbo  sanato. 
7  1.  Item  de  alio  a  tertiano  typo  sanato. 

io  72.  Ubi  clericus  quidam  sancti   pignora  venditans  incendio  vallatur'. 

7.!.  De  caeco  et  clodo  sanatis. 

74.  De  levita '  sanato. 

75.  De  nionacho  a  dolore6  pedis  sanato. 

76.  De  miraculis  ad  lectum  eius  ostensis. 

15  7  7.    De  correctione  regis  Lotharii  et  dolore  ab  eo  sublato. 
78.    Ubi  puella  periurans  defungitur. 

71).    De*  miraculo  similiter  ad  alium  eius  lectum  deelarato'1. 
80.    De    multiinodis    miraculorum    signis,    quae    cottidie    ad    eius    ostenduntur 
memoriani. 
20  81.    Apologiticum '    in  calce  libri,  paratumk   opus  lectori. 

EXPLICIUNT  CAPITULA1   LIBRIm  SECUNDL**. 

INCIPIT*  VITA  SANCTI  AC  BEATISSIMI  ELIGrLP  EPISCOPP 
ET   CONFESSORIS,   EDITA  A  DADONE   RODOMAGENSIS d  URBIS 

EPISCOPO. 

25  le.    Igitur    Eligius*    Lemovecas"   Galliarum    urbae,    quae  ab  oceano  Brittanico'1  v.HHaruo.8. 

fere  ducentorum'  • 2  milium  spatio  seiungitur,    in  villa  Catalacinsek" 3,  quae  a  prae- 

*)  LXXVII.      De    eo    quod    cecindillus    exundante    oleo    superfunditur    et    multi    in 

(i.  e.  inde,   sed  illic  in  textu)  peruncti  sanantur  4:   titulus  ex  ipsius  biographi  verbis  for- 
matus  ad  prforem  capitis  partem  spectat,  diim  qui  supra  legitur  diversus  argumentum  posterioris 
30  indicat. 

')  Ea  quae  in  3  sequuntur  ad  librum  III.  spectant  postea  additum  (om.  o,  ubi  duo  versus  vacant, 

et  6):  In  libro  autem  tertio  adnectere  capitula  necessarium  non  putavi,   quoniam  ea 

tantummodo  quae  duo  praecedentes  declarant  particulatim  succincteque  reciprocat. 

Index  II.    ;3.  4.  5.       /.    Cap.  1.     la.b.c.  2b.c.  3.  4.  6«. 
35  Index  II.     a)  muiul.  et  de  claudo  -i.        b)  LXIIl.  et  sic  deinceps  i.        c)  mi  sanxio  6.       d)  ita 

pr.  ni.  :);  auxilium  4.  5.  e)  Turones  pr.  m.  3.  f)  circumvallatur  5.  g)  dolores  pede  5,  corr. 

h)  ostenso  5.        i)  Apologitiuni  :);  Ajxjlogeticum  5;  Apollogeticum  4.       k)  ]>.  o.  1.  om.  5.       1)  tituli  5. 

m)  1.  II.  om.  4. 

/.    (Jap.  1.     a)  ila  1«.  •_><■.  3.  4;  praescr.   Incipit  vita  beati  Elegii  episcopi,  cuius  depositio  cele- 
40  bratur  kl.  Decembris  lb;  Jncipit  vita  beati  Eligii  episcopi  lc;  Incipit  vita  sancti  Eligii  episcopi  et   con- 

fessoris  2b\   Incipit  vita  s;mcti  Eligii  Noviomensis  episcopi  5  (inde  non  collatus);   Iucipit   vita  sancti  ac 

beatissimi  Eligii  episcopi  G«.        b)  Elegii  1«.  b.  :5.         c)  Noviomensis  <pr.  m.  Noviomaegensis)  episcopi 

pro  e.  i't   c.  4.        d)  Rodomagrensis  1«;  Rothomagensis  4.        e)  numeros  capitum  om.  la.b.c  (pr.  »ij; 

J.  om.  -2c  (ubi  L  •  I  •  in  mg.  ante  praescriptionem  add.).  3.        f)  Elegius  semper  \a.  b,  saepe  :J,  raro  lc; 

16  Eligius  constanter  plerique.  g)  Lemovicas  Xa.b.  4.  6«.  h)  Britanico  2i;  Britannico  (corr.  BrittannJ 
/ii  imj.  snppl.  2e;  Britannico  4.  i)  ducentarum  1«;  decentorum  Jc,  corr.  k)  Catalacense  plerique; 
( 'attalccinse  1«;    Cataletinse  l^;    Cathalecinse  lc. 

1)  Diaconus  in  textu.  2)    Fortunatus   milia  nonaginta,    situs    Pictavorum   urbis  ra- 

tionem   kabens.  3)  Hodie  Chaptelat    (cant.   Nieul,   arr.  Limoges,   dep.   Haute-Vienne) ;    cf. 


670  VITAE  ELIGIl   EPISCOPI  NOVIOMAGENSIS  LIBER  I. 

dicta  urbe  sex  circiter  milibus  ad  septemtrionalem   plagam  vergit*,    oriundus   fuit. 

Est  itaque  praefata  civitas  partibus  sita  Armoricanis1'- '  in  ulteriore  Gallia  priinaque'' 

oiosiusr,.',  Aquitania'1,  quae  ad  plagam  respicit  occidentalem.    Cui  contigua0   est  ab1    oriente 

C8.  , 

provintia  Lugdonensis8  Galliaque  Belgica'1 ;  habet  etiam  ab  euro1  et  meridie  pro- 
vintiam  Narbonensem ;  a  eirtiok  autem  ambitur  oceanum1,  porro  ab  occasu  habet  fi 
Hispanias111.  In11  hac°  ergop  regione  parentibus  ingennis  atque  ex  longa  prosapia 
christianis  Eligius  natus  atque  alitus'1  est;  cuius  pater  Eucherius,  mater  vero  Ter- 
rigia1'  vocitata  est.  Ipse  autem,  divina  gratia  praescientes,  congruum'  sibi  ac 
veluti  speculum  mentis  suae  Eligius  nomen  accepit.  Ergo  dum"  propositum  sit 
de  his  quae  gessit,  immoquev  ea  quae  Dominus  per  eum  operarew  dignatus  est,  10 
sicut  gesta  constantx,  narrare,  tamen  id  quod,  priusquam  nasceretur,  ad  indicium 
sanctitatis  eius  ostensum  esty,  quodque2  magnorum  virorum  testimonioa  didici, 
omittere1*   non  debeo. 

2.  Cum  adhuc  vir  beatus  matris  esset  alvo!l  inditus,  vidit  genetrix  eius 
visionem,  quae  huiusmodi  habet  ordinem.  Videbat  quasi  aquilam  valde  pulchram  15 
supra  suob  volitantem  strato  ac  se  tertio  inclamantem  sibique  quid  nescio  polli- 
centem.  Cumque  ex  reciproca  voce  evigilasset,  perterrita0  nimis  coepit  mirare'1, 
quaenam  esset  haec  visio.  Interea  venit  tempus  pariendie  et  prae  magnitudine 
dolorisf  coepit  mater  periclitari.  Vocaverunt  autemg  quendam  religiosum  presbi- 
terum  boni  testimonii  virum,  ut  pro  eadem  orare  deberet;  qui  cum  venisset  ad  20 
eam,  quasi  prophetico  mox  usurpans  verbo,  ait  ad  illam :  'Noli',  inquiens,  'mater, 
timere,    quoniam   benedictum    partum    tibi   Dominus    dignatus    est h    largiri.     Erit 

/.    Capp.  1.  2.     la.b.c.  2b.e.  3.  4.  6a. 

Cap.  1.     a)  vertit  \a.         b)  Armonicanis  \a.  b.  c;    Amoricanis  4.  e)  prima  que  Aquitania  3. 

d)  Aquitanica  pr.  m.  4.  e)  conti :  gua,  ras.,  Uf  videtur,  g  \a.  f)  om.  2b.  g)  ita  \a ;    Lugd(o  25 

in  rfls.)uensis  \c-  Lubdonensis  pr.  m.  2c.  3;  Cubdonensis  2b;  corr.  Lugdunensis  2c.  3  et  sic  lb.  4. 
h)  Bellica  \c  (pr.  mj.  2b.  i)  Europa  et  \c.  k)  ita  lre;  Arcitio  m.  al.  corr.  A  cirtio  lc;  a  circio 
rell.  1)  ita  pr.  m.  \c.  2b.  3  (Oros.:  oceanum  —  habeU;  ociano  m.  al.  corr.  oceano  \a,  et  sic  \b.  4.  6a; 
oceun  : :  m.  al.  corr.  oceano  2c.  m)  lsp.  lc.  n)  c.  2.  inc.  Ga,  ubi  deinceps  capita  non  distincta  .sunf. 
o)  ac  pr.  m.  2c.  p)  r.  e.  6a.  q)  ita  \a.b.  3.  4  cum  V.  Landib.;  nutritus  est  >n.  al.  in  litura  \c;  30 
altus  2b.c.  6a.  r)  ita  plerique;    Terygia  \a ;    Teri^ia  lc;    Tergia  1/^.  s)  praeciente  pr.  m.  2b.c. 

t)  congruens  4.         u)    ita  \a.b;    cum  2b.c.  3.  4.  Gnr ;    nunc  \c.         v)   immo    ea  quae  lc;    que  eras.  2c. 
w)  ita  pr.  m.  6a;    operari  rell.         x)  constat  0«.  y)  es  : :  t : : : :  2c.         z)  quod  quae  2c.         a)  testi- 

monia  pr.  m.  3.         b)   :  ommittere,  ras.  c  (?)  2c;    amittere  4. 

Cap.  2.     a)  alio  pr.  m.  \c.         b)  ita  \a\    suum  v.  stratum  rell.         c)  perrita  pr.  m.  2c;    pterita  35 
m.  al.  corr.  gterita  2b.  d)  ita  scripsi;    mirari  2b.c.  3.  4.  6a;    narrare  \a.b;    cogitare  \c.  e)  pa- 

riendum  (?)  pr.  m.  2e.       f)  om.  \c.       g)  vocaveraut  pr.  m.  2c.       h)  ita  \a.b.c;  dignabitur  2b.  c.  3.  4.  Qa. 

de  Nussac  I.  I.  p.  607.     Villam  a  Lemovicibus  septemtrionem  versus  recte  collocavit  M.  Deloche 
in  tabula  pagi  Lemovicini  dissertationi  mae  addita    CEtudes  sur  la  yeogr.  hist.  de  la  Gaule  et 
specialement  sur  les  divisions  territoriales  da  Limousin',  'Mem.  de  Vacademie  des  inscriptions  et  40 
belles-lettres' ,  Parisiis   1860,    II,    4,  p.   266  sqq.).  l)  Plinius,  Hist.  nat.  IV,   105:  Gallia 

omnis  Comata  uno  nomine  appellata  in  tria  populorum  genera  dividitur,  amnibus  maxime 
distincta :  a  Scalde  ad  Sequanam  B  e  1  g  i  c  a ,  ab  eo  ad  Garumnam  Celtica  eademque  L  u  g  - 
dunensis,  inde  ad  Pyrenaei  montis  excursum  Aquitanica,  Aremorica  ante  dicta.  Caesar, 
Bell.  GaU.  VII,  75,  Lemovices  enumeravit  et  Aquitanicos  et  Armoricos,  i.  e.  oras  maritimas  45 
attingentes,  duosque  eum  secutus  distinxit  M.  Deloche,  'Etudes  sur  la  geogr.  historique  de  la 
Gaule'  ('Memoires  de  Vacad.  des  inscr.  et  beJles -  Jettres'  1863,  II,  4,  p.  330  sqq.  377J ,  cuius 
opinionem  apprdbavit  A.  Longnon,  'AtJas  histor.  Texte  expV  I,  p.  10.  BasoJi  quoque  bio- 
graphus  Lemovices  regioni  Armoricae  attribuit. 


VITAE  ELIGl]    EPISCOPl   NOVIOMAGEN6IS  LIBER  I.  671 

enim  vir  sanctus  ac  de  gente  suaa  electus  ^ocabiturque  magnus  in  ecclesia  Cbri 
sacerdos'. 

3.  Natus8  ergo  Eligius  nutritus  est  iu  fide  recta  atque  inbutus  ;i  parentibus 
christianis    religione    catholica.      Exinb    Lgitur    pueritiae0    annos    exeedens,    aevum 

;-,  adulescentiae  cum  Lndustria  gerebat,  et  quicquid  operisd  aetatisfl  suae  congruum 
arripuisset* ,  mira  agilitate  perficiebat.  Cuiu  vero  videret  pater  eius  tantum  filii 
ingenium,  tradidit  eume  inbuendum  honorabili1'  viro  Abhone'-1  vocabulo,  fabro 
aurificek  probatissimo,  qui  eo  tempore  in  arbe  Lemovecina1  publicamna  fiscalis 
monetae  officinam  gerebat.    A  quo  in  brevi  huius  officii  usu  plenissimae11   edoctus". 

10  coepit  inter  vicinos  et  propinquos  in  Domino  laudabiliter  honorari.    Gerebat  eniiu 

simplieitatem1'  columbae,  ne<!  cuiquam  machinaretur  dolos;   habebal   e\   serpentis  astu-  HLe8r'6ep' 
tiam1",   ne   aliorum    subplantaretur    iusidiis;    dignum    quoque8   in  cmnctis  habens  in- ib.68, n. 
genium,  et  facile  loqxiebatur  et  purae ' .    Ecclesiaruin  etiani   COnventiculis  frequenter 
intererat,  et  quaecunique  ibi  ex  divinis  scripturis  recitabantur,  aurein"  lihenter  ac- 

15  commodans,  avidissime  bauriebat  atquev  ita  in  cordis  sui  memoriam  recondebat"', 
ut  etiain,  cum  absens  esset,  ea  quae  didicerat  meditatione  intentissima  ruminaret*. 

4.  Interim*  post  aliquod1'  annos  extitit  quaedam1'  causa,  divina,  credo,  guber- 
nante  providentia,  ut,  relicta  patria  et  parentis'1,  Francorum  adiret  solum0.  Ubi 
paucis  degens  diebus  factus  estf  notus  cuidamg  regis  thesaurario2  Bobone'1  voca- 

•20  bulo,  viro  bonesto  et  mansueto,  cuius1  se  patrocinio  committens,  sub  eius  tuitionek 
degebat.  Strenue  enim  ad  omne  opus  se  abtabat1  et  omnis111  cum  quibus  vel11 
loqui  potuisset  in  suo  amore  adnectebat. 

/.    Capp.  2—4.     la.b.c  2b.e.  3.  4.  Q«. 
Cap.  2.     a)   sue  (m.  al.  corr.  >an)  lectus   lc. 

25  Cap.  3.     a)  ita  la.b.c  cnm  V.  Aridii  c.  4;    Igitur  E.  uutr.  rell.  b)  Exhinc  4.  c)  puritiae 

pr.  m.  le.  d)  ita  la.b.c.  4;  operi  2b.  c  (pr.  m.).  3  (pr.  m.).  (Qa).  e)  aetati  Ib.  4.  Qa.  f)  appa- 
ruisset  4.  g)    ad  add.  26.  c.  3.  4.  6«.  h)    honorabi  2c.  i)    ita  \a.  c;    Abboni   \b.  2b.c.  3.  4; 

Aboui  6«.  k)  ita  \c  fpr.  »>.j.  7;  aurifici  \a.2b.c.  3  (corr.  ex  aurofici).  4.  Qa.  1)  Lemovetina  16: 
Lemovicina   4.  m)    pulicam  pr.    m.   3;    publicanam   jir.    m.    2c.  n)    ita    \a.c;    plenissime   rell. 

30  o)  ita  \a.b.c;  doctus  rell.  p)  simplic :  tatem  pr.  »i.  3.  q)  ita  rell.;  ne  c.  machineris  Hier.;  nec 
c.  machiuabat  (ni.al.corr.  machinabatur)  \c.  r)  astitiam  j>r.  m.  \c.  s)  quoquo  l^,  corr.  t)  ita  \a; 
pure  rell.  u)  auruni  pr.  m.  \a.  v)  atque  —  recondebat  om.  \c.  w)  recedebat  Qa.  x)  iuereret 
m.  al.  corr.  inhercret  lc. 

Cap.  4.     a)  ita  \a.  b.  c;  Interea.  rell.         b)  ita  \b.c  (pr.  m.) ;  aliquol   1«  cum  rell.         c)  c.  q.  lc. 
35  d)  ita  \a;   parentes  pr.  m.  \c.  2c.  3.  6«;    parentibus  1/;.  4  et  m.  al.  2c.  3.  Qa ;    parente  2b.        e)  sulum(?) 
26  et  pr.  m.  2c.  f)    >».   al.   supersor.  2c.  g)   quidam  pr.  m.  \a.  h)    ita   \a.  7;    Lobonte  lc; 

::boni  16;    Bobboni  26.  c.  3.  4;    Boboni  Qa.  i)  Cui  se  Qa.         k)  ita  \a.c;    tuicione  16.  7;    dicione 

2c.  3  (pr.  m.);  ditione  26.  4.  Qa  ct  m.  al.  3.  1)  ita  \a;  obtabal  pr.  m.  \c;  aptabat  rell.  m)  ita  \a 
(pr,  m.);    omnibus  (om.  cum)  1''  <pr.  m.)\  omnes  cum  rell.         n)  ita  \a.b.c.  7;    qu.  con(l)loqni  rell. 

•lo  l)  Abbo  monetarius  Cabillonensis  in  nummis  saepe  commemoratur  (cf  Prou  I.  I. p.  50.  bl), 

ipsumque  artem  suam  Lemovicas  inde  transtulisse  statuit  vicecomes  de  Ponton  d'Am4court}  'Le 
monMaire  Abbon)  ('Annuaire  de  la  societe  francaise  <lc  numismatique  et  d' archiologie'  1868, 
tom.  III,  p.  299 — 3059,  sed  quin  idem  atque  Lemovicensis  fuerit  recte  i»  dubium  vocavit 
A.  de  Barfliclniii/,  'Liste  des  noms  d'hommes  grav4s  sur  les  monnaies  de  Vepoque  M4rovingienne' 

45  ( '  Bibliotheque  dc  Vicole  des  chartes'  1881,  tom.  XIII,  p.  2*3; ,  unde  opinionem  suam  ille  iterum 
defendere  coactus  est  ('Les  monMaires,  encore  Ahhoii  <f  saint  Eloi'}  'Annuaire'  1882,  tom.  VI, 
p.  71  —  839-  In  uno  Abbonis  nummo  litterae  LE(movicas)  vix  discerni  posse  feruntur. 
2)  De  thesaurarii  dignitate  v.  G.  Wailz,  'VG.'  II,  2,  p.  72:;;  F.  Dahn,  'Konige  der  Germanen' 
VII,  2,  p.  241. 


672  VITAE  KLIGII  KPISCOPI  NOVIOMAGENSIS  LIBKR  I. 

5.  Post  aliquo'1  autem  teinporis  intervallo  pervenitb  ad  notitiam  talic  quadam 
ex  causa  Cblotbarii'1  Francorum0  regis.  Volebat  enim  idem  rex  sellam  urbane 
auro  gemmisque  fabricare ;  sed  non  inveniebatur  in  eius  palatio,  qui  buiusmodi 
opus,  sicut  mente  conceperat1,  posset  opere  perficere.  Cum  sciret  ergo  praefatus8 
regis  tbesaurarius  Eligi'1  industriam,  coepit  eum  explorare,  si  quo  modo1,1  opus  5 
optatum  possitk  perficere,  et  cum  facile  id l  apud  eum  tieri  intellexisset '",  ingressus 
ad  principem,  indicat"  ei  invenisse  se°  artificem  industrium1',  qui  disposito'1  sine 
cunctamine1'  adgrederetur  eius  operes.  Tunc  rex  mente  gratissima  tradidit  ei 
copiosam1  auri  inpensam,  sed  et  ipse  nibilbominus  tradidit  Eligio ;  at  ille  accepto" 
opere  cum  celeritatev  incboavit  atque  cum  diligentia  celeriter  consummavit"".  10 
Denique  quod  ad  uniusx  opificiiy  acceperat  usum,  ita  ex  eaz  duo  conposuit,  ut 
incredibile  foret,  omnia  ex  eodem  pondere  fieri  potuisseta  ;  nam  absque  ulla  fraude 
vel  unius  etiam  siliquae1'  inminutionec  commisso'1  sibi  patravitc  opere,  non  cete- 
rorum  fraudolentiam f  sectans,  non  mordacis  limae  fragmine*  culpans,  non  foci 
edacem  flammam  incusans11,  sed  omnia  gemina1  fideliter  complens,  feliciter  15 
meruit  felix  remunerationem.  Opus  ergo  perfectum  defert  protinus  ad  palatium 
traditquek  regi  quam1  donaverat  sellam111,  alteram11  penes  se,  quam  gratuitu0  fecerat, 
reservatam.  Coepit  autem1*  princeps  mirari  simul  et  efferriq  tantam  operis1"  eligan- 
tiams,  iussitque  ilico  fabro  tribuere  mercedem  laboris  dignam.  Tunc  Eligius, 
alteram*  sellam"  in  medio  prolatam:  'Quod  superfuit',  inquit,  'ex  auro  nev  negle- 20 
gens    perderem,    buic    operew    abtavix-2'.     Confestim    stupefactus   rexv    et    maiorez 

/.    Cap.  5.     la.b.c.  2b.  c.  3.  4.  6a. 
Cap.  5.     a)  ita  1«;  aliquot  (m.  al.corr.  aliquod  2e  et  ita  lb.  2b.  4)  —  intervallum  \b.c  (pr.  m.) 
cum  rell.  b)  perveniat  pr.  m.  lc.  c)  ita  la.b.c.  7;    t.  q.  ex  c.  h.  I.  om.,  sed  post  Ch.  F.  r.  add. 

huiusmodi  ex  causa  rell.       d)  ita  1«.  e;  Chlotarii  \b;  Hlotharii  2c.  3.  4.  Ga;  Hlotarii  2b.       e)  Frauch.  la.   2;. 
f)  conciperit  pr.  m.  1«.         g)  prefactus  pr.  »1.  2e.        h)   ita  pr.  m.  Ga;  Elegii  h.  I.  \c  (pr.  m.)\  Eligii 
plerique.       i)  ita  4.  9  et  t».  al.  corr.  3;  si  quominus  rcll.       k)  ita  1«;  posset  rell.       1)  om.  \b.  c.       m)  intel- 
lexit(?)  pr.  m.   \a.  n)  ita  \a.b.c\    indicavit  rell.  o)  om.  pr.  m.  \a.  p)    industrio  pr.  m.  tU<. 

q)  dispo^itum  —  opus  4.         r)  cunctatione  Ga.         s)   ita  \a.b.c  (pr.  m.)\    operi  re.ll.  t)   e  corr.  \a. 

u)  ita  \a.b.c\  acceptum  opus  rell.       v)   celebritate,  ras.  b  \a.       w)   mavit  in  litnra  3;  consumavit  6«;  30 
consummat  2i;    consumat  pr.  m.  2c.  x)  hunius  pr.  »/.  \c.  y)  opifici  pr.  m.  Ga.         z)  ita  \a.b.c 

(pr.  m.)\  eo  rell.  a)  ita  \a  et  pr.  m.  \c.  2b.  Ga;  potuisse  rell.  b)  flli .  quae  pr.  m.  3.  c)  &(?) 
add.,  sed  eras.  lc;  erat  add.,  sed  eras.  3.  d)  ita  \a.b;  commissum  —  opus  rell.  e)  paravit  la.c 
(pr.  m.).  f)  adulentiam  2b.  g)  ita  2b.  c  (pr.  »>.).  3 ;    fragmina  \a.  b.  c  et  m.  al.  2c ;   fragmen  4. 

h)    ita  rell. ;    indurans  1« ;    inturans  pr.  m.  \c ;    incurans    corr.  incusans  3.  i)  ita.  \a.  b ;    magna,    sed  35 

eras.  \c;    geminam  post  f.  c.  rell.  k)  ita  2b.c.  4;    tradet  1«;    tradit  16;  tradidit  le;    tradiditque  3. 

1)  quandonaverat  m.  al.  corr.  quam  ornavcrat  lc  m)  sclla  pr.  m.  lc;  sed  iam  add.  \a.  b.  n)  ita  \a.  b 
(ubi  add.  habebat  }>ost  penes  se/  c  (m.  al.);  altcram  —  reseratam  pr.  m.  3;  alteram  —  reservata  n». 
<i/.  corr.  reservans^)  2c;  altera  —  reservata2i.  4  etpr.  m.  \c.        o)  ita  \c(pr.  m.).  2b.  3  (pr.  m.).^;  gratuito  \a.  b. 

p)  ita  \a.  b.  c;  tunc  (eum  add.  2b;  eum  add.,  sed  eras.  2c)  rell.         q)  efferre  \b.  4.         r)  operi  \a.         s)  ita  40 
pr.  m.  2b.c.  3.  t)  altera  —  prolata  \b.  2b  et  e  corr.  4.  u)    ita  \a.c;    sella  \b;    ex  occulto  pro 

sellam  rett.         v)  ne  m.  al.  suppl.  \c;    non  necleg.  (corr.  neglegens,)  perdere  \a.  w)  ita  pr.  vi.  \a ; 

opcri  rell.  x)  ita  6«;  aptavi  rell. ;  aptavi  —  maiore  h.  I.  om.  2e  (ubi  aptavi.  Tunc  rex  m.  al.  suppl.), 
sed  leguntar  in  c.  6.  y)   ita  la.b.c;    Hlotharius  (sed  alt.  h  swperscr.  4;    Hlothirius  2c)  pro  rex  rell. 

z)  ita  pr.  m.  \n;    maiora  pr.  m.  \c;    maiori  rell.  l° 

1)    Loatiu    emendavi    collato    ^imili    II,    81:     digessimus    utcumque    opus    optaturn. 

2)  Quorf  iit  Eligius  efficeret,  <mro  puro  metaUum  vilius  ab  eo  immistum  esse  statuit  C.  Lenor- 
mant,  'Notice  sur  le  fauteuil  de  Dagobert',  Parisiis  1849.  SeUam  eo  modo  compositam  eandem 
esse  credunt,  <jua<'  <>Jim  in  thesauro  basilicae  S.  Dionysii,  nunc  rero  in  museo  Parisiensi  asser- 
vatur,  quod  'Cabinet  des  Mfflailles'  appettant;  cf.  Rupin  1.  I.  p.  30.  Solirnn  Dagoberti  regis  50 
aureum  in   Gestis  Dagoberti  c.  39.  commemoratur ;    cf.  Waitz,  'VGJ  II,  1,  p.  176 3. 


VITAE  ELIGIl  EPISCOPI  NOVIOMAGKNSIS   LIBER  I.  673 

admiratione  detentus,  sciscitabatur  opificema,  si  cuncta  ex  eodem  penso  facere 
potuisset,  et  cumb  consequenterc  iuxta  id  quodd  fuerat  sciscitatus  responsum  ac- 
cepisset,  ingenium  eius  subliinec  favore  attollens:  'Ex  hoc  iamfP,  inquit,  'etiam 
in  maximis  credi  poteris'.  Porro  hoc*''  fuit  initium  necnon  et  testimonium  in  pa- 
5  latio  regis  honorandi11  immoque  credendi  Eligium1.  Ex  hoc  nempe  adauctiusk 
consurgens  factus  est  aurifex  peritissimus  atque  in  omni  fabricandi  arte  doctissimus, 
invenitque1  gratiam  in  oculis  regis  et  coram  cunctis  obtiniatibus m  eiusn,  Domino0  18,8*5' 
iuvante1',  roborabaturq  in  fide,  et  a  rege  provocatus,  crescebat  inr  melius  cottidie. 

6a.  Meb  praesente,  nescio  quam  ob  causam,  nisi  quod  facile  datur  intellegi 
10  fidelitatis  obtento0,  dum  apud  regem  puerolus  habitarem  *,  quadam  die  Rotoilo d •  - 
in  agro  accito  rex  Eligio  quorame  reliquiasf  sanctorum  praecipiebat  ei,  ut  inpo- 
sitione  manuura6  sacris  pignoribush  donaret  sacramentum ' ;  sed  ille  divinok  intuitu 
verens ' ,  recusare  humiliter  omui  nisu  temptabat.  Cumque  instantius  id  f acere 
conpelleretur,  anxius  valde  coepit  mox  ubertim  lacrimas  profundere"1,  metuens 
15  scilicet  regem  offendere  septuplumque  pavens  sanctis  pignoribus  manus  inponere. 
Intuens  itaque  rex  eius  timorem  simulque  mirans  tantam  viri  devotionem,  desiit" 
ultra  eum  cogere,  sed  magis0  blande  liniterquep  demulcens  laetissimo  illum  vultuq 
dimisit,  pollicens  se  plus  eum r  ex  hoc  iam  crediturum ,  quam s  si  multimoda  * 
tunc  dedisset  iuramenta. 

20  7.     Non    post    longum    spatium    cum    iam    Eligius    virilem    ageret    aetatem, 

cupiens  sea  vas  Deo  exhibere  sanctificatum  ac  metuens,  utb  ne  aliqua  suum  delicta  cf-22-2^im- 
pectusc    fuscarentd,    omnia    adulescentiae*5    suae    coramf    sacerdote    confessus    est 
acta;  sicque  sibi  austeramg  inponens  paenitentiam,  coepit  fortiterh   conluctatione ' 

I.    Cap.  5.     \a.  b.  c.  26.  c.  3.  4.  6«.       Capp.  6.  7.     la.  b.  c.  2b.  c.  3.  4. 

J5  Cap.  5.     a)  artificem  lc.  b)  com  pr.  m.  lc.         c)  sequenter  2b.         d)  quot  add.,  sed  m.  al. 

del.  Qa.  e)  ita  Qa  et  pr.  m.  \a;    sublimi  rell.  f)  m.  al.  suppl.  la.  g)  om.  la.  h)  hono- 

randi : :  2c.  i)  Eligio  pr.  m.  lc.  k)  ita  \a.  b.  c  (ubi  m.  al.  superscr.  vel  altius>.  2b.  c ;  ad  altius  3 
(superscr.  vel  uc).  4.  Qa.         1)  ita  rell. ;    que  om.  \a.  b.  c.  m)  opimatibus  pr.  m.  3.  n)  a  add.  \a 

(ubi  a  D.  pr.  m.  in  litura) ;    ac  add.  \b.  7.       o)  que  add.  4.        p)  iubente  \a.  7.       q)  ita  \a.  (b).  2c.  4 

30  et  m.  al.  lc;    roboratur  pr.  m.  \c.  3   (corr.   roboratus>;    robaratur  pr.    m.    2b.  r)   ita  \a.b.c;    cot. 

in  m.  rell. 

Cap.  6.  a)  c.  6.  7.  om.  Qa.  b)  ita  \a.b.c;  igitur  add.  rell.  c)  ita  pr.  m.  \a;  obtentu  vel 
optentu  (ita  2b.c.  3)  rell.  d)  ita  rell.;    Rotulo  \a.b;    Rotolo  lc.  e)  ita  pr.  m.  \c;    quorum  \a; 

coram  rell.        f)  ita  \a ;  reliquiis  rell.        g)  manum  pr.  m.  \c.        h)  pigner.  semper  4.         i)  sequuntur 
35  verba   eadem   fere,    quae   supra   p.  672, 21.    omissa   sunt,    :::::::  aptavi   (eras.).      Confestim   stupefactus 
Hlothirius  2c.  k)   ita  \a.  2b.  c ;    divinum   (divino   pr.  m.  \c)  intuitum  (m.  al.  in  mg.  suppl.  3)  rell. 

1)  verans  \a.  m)  fundere  4.  n)  de  : :  siit  3.  0)  regis,  sed  eras.  \c.  p)  ita  pr.  m.  \c;  interque  \a; 
leniterque  rell.  q)  vultum  pr.  m.  \c.  r)  ei  16  et  e  corr.  3.  4.  s)  quasi  pr.  m.  \c.  t)  ita  rell. 
(cf.  p.  666,38.  669,  18,);    simulati  modo  \a  (pr.  m.).b;    simulato  modo  \a  (e  corr.).  c. 

40  Cap.  7.     a)  ita  rell.  cum  V.  Aridii  c.  6  (cf.  2.  Tim.  2,21:  vas  in  honorem  sanctificatum; ;  fenus 

(fenus  \b)  pro  se  vas  \a.  b;  se  h.  I.,  vas  post  exhibere  superscr.  \c.  b)  ita  recte  V.  Aridii;  ut  om.  codd. 
c)  peccatus  (?)  m.  al.  corr.  pectus  lc.  d)  fuscaret  lc,  corr.  e)  ita  \a.  c  (ubi  adolj  cum  V.  Aridii  • 
adulescentia  sua  \b ;    ab  aduleseentiae  suae  pr.  m.  2c ;    ab  adu(o)lescentia  sua  2b.  3.  4.  f)  coram  s. 

m.  al.  in  mg.  suppl.  3.        g)  ita  rell.  cum  V.  Aridii;  fortit  corr.  forte  \a;  fortem  \b;  fortiter  lc.       h)  viri- 

15  liter  V.  Aridii.         i)  ita  \a ;    conluctationem  pr.  m.  \c ;    con(l)uctationi  \b.  2b.  c.  3.  4! 

1)  Audoinum  auctor  intellegi  voluit,  sed  fidem  eius  in  dubium  vocavit  Vacandard,  'Saint 
Ouen  avant  son  episcopaf  ('Bevxe  des  questions  historiques'  1898,  LXIII,  p.  19J>.  Cf.  supra 
p.  645.  2)  Rotoialus  est  Rueil    (cant.  Marly  -  le  -  Roi ,    arr.   Versailles,    ddp.    Seine-et-  Oise). 

SS.  R.  Meroving.  IV.  85 


674  VITAE  ELIGII  EPISCOPI  NOVIOMAGENSIS  LIBER  I. 

carnis  spiritus  fervore3,  resistereb,  in  laboribus  scilicet  secundum  apostolum1,  in  vigi- 
liisc,  in  ieiuniis,  in  castitate,  in  patientia  multa  atque  in  caritate  non  ficta.  Proponebat 
namque  sibi  adversus  praesentisd  carnis  ardores  futuri  supplicii  ignes  ac  memoria 
ardoris  gehennae  ardorem  excludebat  luxuriae.    Orabat  iugiter  pro  donis  caelestibus, 

iob5,8— 11.  praecabatur  Deum  diebus  ac  noctibus,  illud  ex  libro  lob  crebriuse  revolvens:  Ego,  inquit,  5 
deprecabor  Dominum  et  ad  Deum  ponam  eloquium  meum,  qui  facit f  magna  et  inscrutabilia 
et  mirabilia  absque  e  numero,  qui  ponit h  humiles  in  sublime l  et  merentes  erigit k  sospitate. 
Adimebat  sibi1  saturitatem  panis,  ut  caelestem  possitm  promerere"  panem.  Ora 
quidem  eius  ieiuniis  pallebant0,  corpus  aridum  marcescebat1',  sed  mens  acrius  semper 
aeternae  patriae  amore  aestuabat;  et  unde  graviora  recordabatur,  indeq  patien-  10 
tius1'  leviora  portabat.     Semper  enim  praesentis  vitae  terminum  intuens,    futuram 

prov.28,  u.  Dei  sententiam  ac  metuenda  iudicia  formidabat,  sciens  scriptum:  Beatus  homo,  qui 

phiiipp.2,12;  semper  est  pavidus;  et  illud  apostoli:   Cum  timore  et  tremore  vestram  salutem  operamini8 ; 
iob3i,  23.  necnon   et*  illud   Iob   dictum:    Semper  enim   quasi  tumentes   super  me  fluctus  timui 

Deum.     Ad  Dominiu   sui  pedesv  noctibus   iacebat,   manibus  pectus  tundens,    genas  15 
lacrimisw  rigansx,    moderatoquey  suspirio,    oculis   ad    caelum  levatis,    illum  semper 
respiciebat,  quem  fortasse  delinquendo2  offendisse  timebat,  ac  lacrimabili  voce  haec 

ps.  50,6. 3.  crebrius  verba  geminabata:  Tibi  soli  peccavi;  miserere  mei  secundum  magnam  miseri- 
iob7,7.  cordiam  tuam;  et  illud  beati  Iob :  Memento,  inquiensb,  quia  ventus0  est  vita  mea;  et: 
ib.v.16.  Parce  mihi,  nihil  enim  sunt  dies  mei.    Et  ex  se  quodam  modo  egrediens,  illud  anted  20 

l.cor.  2,9.  suam  pingebate  mentem:  Quod  nec  oculus  vidit  nec  auris  audivit  nec  in  cor  hominis 
ascendit,  quae  praeparavit  Deus  diligentibus  se.  Idcirco  ista  iugiter  meditando 
quantumf  plus  proficiebat,  tantum  plus  humiliabatur,  ut  quantumg  plus  humiliatus 
fuisset,  tantuuih  amplius  proficeret.  Cuius  quanta1  fuit  mestitia,  tanta  fuit  et 
venia;  et  quantumk  se  humiliter  adflixit1,  tantumm  clementer  sublimari  a11  Do-  25 
mino  meruit.  O  profunda0  benignitas  Dei!  Fit  velocior  venia  quam  offensa! 
0  felix  penitentia,  quaep  tam  velociter  ad  se  Christi0-  traxit  misericordiam, 
quaeque1'  non  prius  assiduo  fletu  delictorum  flammas  extinguendo  frequentique 
ieiunio  peccatorum  virus  excludendo  destitits,  quam  misericordiam  quam  poscebat 
a  Domino  impetraret!  De  talibus  quippe  per  Malachiam*  prophetam  Dominus  30 
Mai.  2,5.  dicit:   Dedi  ei  timorem,   et  timuit  me   et  a  facie  nominis  mei  pavebat11.     Hinc  iterum 

/.    Cap.  7.     1«.  b.  c.  2b.  c.  3.  4. 

Cap.  7.  a)  furore  la.c.  b)  re  :::::::  |  sistere,  ras.  sistere  3.  c)  in  euangeliis  pr.  m.  \c. 
d)  ita  la.b.c;  praesentes  rell.  e)  ita  rell.;  prius  la.b.c  (corr.  sepius^/  v.  infra  l.  18.  f)  ita  la.b.c 
cum  Vulg. ;    fecit   2b.  c.  3.  g)    quorum   non   est   numerus  pro  a.  n.  lc  h)   ponet  pr.  m.  \a.  c.  35 

i)  sublimi  lc.  4.  k)  erit  pr.  m.  lc.  1)  om.  lc  m)  ita  la;  posset  rell.  n)  ita  V.  Aridii;  pro- 
mereri  codd.  0)  p:allebant,  ras.  s  \a.  p)  marcessebat  2b\  macerabatur  lc.  q)  in(de  m.  al.  superscr.)  \c. 
r)  patientibus   2b.  s)    ita  \b.  c.  4   cum  V.  Aridii  et  Vulg. ;    operemini  pr.  m.  \a.  3.  t)    om.  \c. 

u)  Dei  lc.  v)  pedibus  (n.  om.)  iac.  lc.  w)  lacrimas  \a,   corr.  x)  ita  \a.b.c  cum  V.  Aridii; 

in(r)rigans  rell.        y)  ita  rell.;  moderato  ore  s.  \a;  moderato  ore  suspiria  (m.  al.  superscr.  trahens^)  lc;  40 
moderato  oris  suspirio  1A  z)  se  h.  I.  add.  \b,  post  offendisse  lc.  a)  germinabat  pr.  m.  \b.  26 ; 

dicens  add.  \a.  b.  b)  inquit  4.  c)  vetus  pr.  m.  \c.  d)  pr.  m.  om.  \a.  e)  ponebat  lc  f)  ita 
rell. ;  quantum  —  tanto  V.  Aridii;  quanto  —  tanto  \a.  4.  g)  ita  rell. ;  quanto  \b.  4  cum  V.  Aridii. 
h)  ita  2b.  c  3 ;  tanto  \a.  b.  c.  4  cum  V.  Aridii.  i)  quantum  fuisset  \a ;  quantum  fuit  (\b).  k)  quanta 
m.  al.  corr.  quanto  \a,  et  sic  \c.  1)  ad(f)flixerat  2b.  c.  3.  4.  m)  ita  3.  4    et  fortasse  pr.  m.  2c;  45 

tanto  \a.  b.  c.  2b.  n)  ad  nomen  (pro  a  dhb,)  meruit  \a.  0)   profunditas  ac  ben.  lc  p)  qua: 

(ras.  s?>  pr.  m.  \a.  q)  tr.  Chr.  3.  r)  quae  non  lc;    non  pr.  m.  superscr.  3.  s)  distitit  2c 

et  pr.  m.  2b.         t)  per  add.,  sed  eras.  3.         u)  pavebit  lc 

l)  Scilicet  Paulum,  2.  Cor.  6,  5  sq. 


VITAE  ELIGII  EPISCOPI  NOVIOMAGENSI8  LIBER  I.  G75 

scriptum  est:  Timor  Domini  expellit  peccatum;  et  rursusa  :   Qui  timet  Dominum,  nihil  f^i\*?' 
trepidabith  et  non  pavebit.  quoniam  ipse  estc  spes  eius. 

8a.  Denique  iugiterb  Dominura  interpellans  pleno  pectore  fide  exigebat,  ut 
sic  esset  accepta  eiusd  penitentia  Deo,  quoquoc  eif  modo  dignaretur  dare  noti- 
6  tiam.  Habebatff  itaque  in  cubiculo,  ubi  assiduae'1  cubitare  solitus  erat,  multorura 
pignora  sanctorura  in  suppremis1  dependentia,  sub  quorumk  sacro  velamine  reclinato 
in  cilicio  capite  orare  consueverat  nocte.  Quo  nimirum1  in  loco,  cum  ex  more 
quadam  nocte  in  oratione  prostratus  super  cilicium  incumberet,  somno  ingruente 
obpressus,    veluti  transeundo  in  momento  obdorraivit,    visumque  estm  ei  adstetisse 

10  repente  quendam  atque  dixisse:  'Ecce,  Eligi11,  exauditae  sunt0  praeces  tuae  indi- 
ciaquep  olim  quaesita  nunc  tibi  concessa!'  Mox  ille  excitatus  odorem  hausit'1 
gratissimuin,  sensit  etiam  ex  gerulo  l  reliquiarum  guttas  suavissimas  supra r  suum 
lenissimaes  defluere  caput*.  Ex  quo  nimis  attonitus  surrexit  velociter,  et  sollicite 
conspiciens,    vidit   quasi    balsamum"    distillare    de    crismario    et    pallio    quov  erat 

15  opertusw.  Tanta  quippe  flagrantiax  odoris  suavissimiy  totum  illud  repleverat 
cubiculum,  ut  etiam  ipse  vix  ibi  subsistere  quivisset.  Tunc  raemor  suae  petitionis, 
nimiumque  largitatem  bonitatis  Dei  miratus,  altius  ingemescens2,  fidelema  retri- 
butorem"  ex  intimo  corde  benedicebatc  Christum,  qui  numquam  derelinquitd  spe- 
rantes  in  se.     Hoc  ergoe  fuit  initium  virtutum  eius,  immo  omnipotentis  Dei,    per 

20  quem  omnes f  omnia  possunt.  Quod  cum  vir  sanctus  sodali  suo  Audoino»  nomine, 
cognomento'1  Dadone1,  quem  sicut  animam  suam  diligebat,  secretius  enarrassetk, 
vicissimf  ab  eo  exegit1,  ne,  usquequo111  ipse  in  corpore  maneret,  eadem  cuiquam 
indicaret".  At  ille  haecf  audiens  coepit  continuo  animo  conpungi0  coepitque 
secretap  archanorum  eiusq  vis1*  quaedam  interni  amoris  accenderes;    iamquae*   ex 

25  hoc  spreta11  saeculi  blandimenta,  cupiebat  ex  studio  Eligiumv  emularew  adx  bonum. 
Accito  etiam  germanoy  suo  Adonez   in  consilioa   comraune,  —  erant  enim  viri  in- 

I.    Capp.  7.  8.     la.  b.  c.  2b.  c.  3.  4.  6a  (a  l.  3>. 

Cap.  7.     a)  rursum  la.         b)  trepidavit  lc,  corr.;    trepidabat  pr.  m.  2c         c)  spes  eius  est  \b; 
est  pes  eius  lc. 

30  Cap,  8.     a)  redit  Qa.  b)   ita  la.b.c;    Inter   haec   autem   Dominum   pleno   vigore    deprecans 

V.  Aridii  c.  6 ;    quodam  tempore  pro  i.  D.  rell.  c)  otn.  2b.  d)   ita  \a.  c ;    eius  p.  ante  Dei  con- 

spectum   V.  Aridii;    pen.    eius   Deo  \b;    Deo   eius  p.   rell.  e)   quoque  la;    quoq : :  corr.  quoquo  3; 

quodquo  6a ;    cf.  infra  p.  676, 16.         f)  om.  \c ;   post  modo  pr.  m.  superscr.  3.  g)  Hab  :  t  corr.  Ha- 

bebat  3.  h)  ita  \a.  2c.  3  (pr.  m.).  i)    ita  rell.  (v.  supra  p.  664,  -a);    in  supernis  \a.b;    (in  otn.) 

35  superius  lc.  k)  corum  pr.  m.  6«.  1)  mirum  la ;  om.  \c.  m)  om.  \c.  n)  Eligi:,  ras.  e  2b. 

o)  exaudita  est  2c,  corr.  p)  ita  rell. ;  indicia  ore  olim  1«.  b ;  indiciis  ore  olim  lc  q)  o.  gr.  sensit 
et  ex  gerulo  lc.  r)  ita  \a.  b.  c ;  super  rell.  s)  ita  \a ;  lenissimum  lc ;  lenissime  rell.  t)  capita 
pr.  m.  \a.         u)  balsanum  lc.  v)  co  pr.  m.  6a.  w)  praecinctus  3.  x)  fraglantia  \b.  4;    fra- 

grantia  2b.        y)  suavissima  lc,  corr.        z)  ita  \a.  Qa.        a)  fideli  6a;  fide  pr.  m.  \c.        b)  ita  \a.  b.  4; 

40  retribotorem  pr.m.  lc;  retributionem  (corr.  retributorem  3)  2b.  c.  3;  retributione  6a.  c)  benedicat  2b. 
d)  derelinquet  la;    derelinquid  2c.  e)  igitur  4.  f)  om.  \c.  g)  : :  : :  :  Audolino  la;    Auda- 

lino  16;    Audoeno  lc.  4.  6a.  h)   cognomente  pr.  m.  \c.  i)   Dadoni  4.  k)    narrasset    \b; 

orasset  la ;  indicasset  lc  1)  exigit  la.  m)  quousque  la.  b.  c.  n)  indicasset  lc  o)  copungere, 
ut  videtur,  pr.  m.  \c.         p)  secrete  la;  om.  \c.        q)  om.,  sed  eum  m.  al.  add.  ante  arch.  lc        r)  post 

45  quaedam   superscr.   4.  s)   accendi    la.  t)    ita    \a.  u)    spretis   s.    blandimentis    \b.   4; 

spretas  (m.  al.  corr.  fretus>  Dei  (i.  e.  spretas  di  pro  spreta  scii>  bl.  6a.  v)  Eligius  6a.  w)  ita  \a.  c 
(pr.  m.);    (a)emulari  rell.  x)  in  4.  y)  germarno  3.  z)  Addone  \b.  a)  consilium  com- 

mune  la;  c.  communi  rell. 

1)  Idem  quod  infra  chrismarium  dicitur,  theca  reliquiarum  seu  phylacterimn.     Ghesq. 

85* 


676  VITAE  ELIGII  EPISCOPI  NOVIOMAGENSIS  LIBER  I. 

cliti  obtimates  aulae,  filii  scilicet  Autchariia- *,  —  hiib  ergo,  commune0  habito  con- 
silio,    coeperunt   imitared,    quae    ab  Eligio    gerebantur;    eratque    eis  familiare    con- 
cf.  Act.4,32.  sortium  et  core   unum  in  Domino  atque  anima  una. 

9.    Invenit  ergo  Eligius  gratiam  coram  Dominoa  et  coram  regibus  Francorumb, 
et  ferebatur  eiusc  ab  omnibus  testimoniumd  in  tantum,  ut  copiosam  molem  argenti  5 
et   auri   vel   gemmarum    absque    ullae    pensa2  a   rege  acciperet;    crescebatque  eif 
honor  cum  magno  favoreg  de  die  in  diem,    et  omni  ex  parte  probatus,  vernabath 
in  aula  devotus.     Mortuo   interea  Chlothario !    rege  Francorum ,    Dagobertus   filius 
eius  monarchiam 3  regni   solus  obtinuit,    a  quo  Eligius   tanta   f amiliaritate   habitus 
est,   ut  plurimorum  eius  f elicitas   ingentemk  gigneret   odium ' .  —  —  —  —  —  —  10 

cf. 2. cor.  ioa.    Pollebat   itaque   magis   ac  magis  in  vigiliis,    in   ieiuniis   atqueb   in  cari- 

tatec.  Fabricabat  in  usud  regis  utensilia  quam  plurima  ex  auro  et  gemmis; 
sedebat  fabricans  in  defossume-4  et  contra  eum  Thillef'5  vernaculus  eius  ex 
genere  Saxonico^,  qui  magistri  vestigia  sequens,  et  ipse  postmodum  venerabilem 
vitam  duxit.  Sedens  ergo  Eligius  ad  opus  praedictum,  codicem  sibimet  prae  oculis  15 
praeparabat  apertum,  ut  quoquo  genere  laborans  divinum  percipereth  mandatum. 
Sic  igitur  duplum1  gerens  officium,  manus  usibus  hominum,  mentem  usuik  manci- 
pabat  divino.  Flagrabat1  eius  ubique  fama  in  tantum,  ut  si  qui  ex  Eomana  vel 
Italica  aut  Grothica"1  vel  qualecumque11  provintia0  legationis  foedere  aut  alia  qua- 
cumquep  ex  causa  palatium  regis  Francorum  adire  pararent,  non  prius  regi  occur-  20 
rerent  quam  Eligium  adgrederentur,  vel  iubamen*1  alimoniae  ab  eo  poposcentesr,  vel 

/.    Capp.  8.  9.     \a.  b.  c.  2b.  c.  3.  4.  6«.       Cap.  10.     1«.  b.  c.  2b.  c.  3.  4. 

Cap.  8.     a)  ita  \a;    Autcarii  lc;    Autharii  2b.  c.  3.  4.  6a;    Augarii  Ib.  b)    ita  \a;    Hi  rell. 

c)  ita  la ;  comnune  pr.  m.  \c ;  communi  rell.  d)  ita  pr.  m.  la ;  imitari  rell.  e)  corona  pro  cor 
unum  (ita  Act.  4,  32,)  \a  (pr.  m.).  b.  2& 

Cap.  9.  a)  ita  la.b.c  cum  V.  Aridii  c.  5;  Deo  rell.  b)  Franch.  constanter  la.  c)  ei:us  1«; 
ei  lc.  d)  testimonio  6a,  corr.  e)  ullo  penso  lc,  e  corr.(?)  f)  eius  4.  g)  favere  pr.  m.  2c. 

h)  corr.  vernebat  3.  i)  ita  \a;  Chlotario  \b ;  Clothario  post  r.  Fr.  lc;  Hlodhario  (corr.  Hlothario  2b; 
corr.  Lothario  2c)   2b.  c ;   Hlothario   3.  Qa ;    Hlotario  4.  k)   ita  \a.  (b).  2b.  Qa  et  pr.  m.  \c.  2c  cum 

V.  Aridii;  ingens  3.  4.         1)  hodium  lc.  6«  (pr.  m.).  30. 

Cap.  10.       a)    c.  10 — 18.    om.  6«.  b)   et   lc  c)   non   ficta   add.  \c   (cf.  supra  p.  674,2,). 

d)  ita  \a;  su  m.  al.  corr.  usu  lc;  usum  rell.  e)  ita  plerique  codd.;  m.  al.  corr.  in  defosso  3  et  sic  4. 
f)  Tille  \a.b;  Tillo  m.  al.  in  rasura  maiore  \c.  g)  Saxonio  2b.  h)  perceperat  \a.  i)  dupla  g. 
officia   (corr.,  ut  videtur,  ex  officiu)   \a.  k)  usu  pr.  m.  \c.  1)  Fraglabat  4.  m)  Ghothica  2c. 

n)  ita  \a;    qualicumque  rell.  0)  prov.  —  quacumque   om.  (sed  m.  al.  post  Goth.  add.  provincia  lc)  35 

lc.  2c.        p)  aut  aliquacumque  \a.         q)  ita  pr.  m.  \a.         r)   ita  pr.  m.  \c;  poscentes  rell. 

1)  Cf.  V.   Columbani  auctore  Iona  I,  26,    et   supra  p.  27.  2)  I.  q.  pondus.     Duc. 

3)  L.  H.  Fr.  c.  42:  mortuus  est  Chlotharius  rex  —  —  regnumque  eius  Dagobertus 
rex,  filius  eius,   in  monarchiam   in  totis   tribus  regnis  sagaciter  accepit.  4)  De- 

fossum  est  locus  excavatus.  Forc.  Cf.  supra  p.  635.  5)  Thillonis  nomen  nummis  quibusdam  io 
inscriptum  vidit  Le  Blanc,  'TraiU  historique  de  monnoyes  de  France',  Amstelodami  C1692J. 
p.  75;  cf.  de  Barthdemy,  'Manuel  de  numismatique  moderne'  p.  26,  n.  694  (librum  citatum 
non  vidi).  Cognomentum  Pauli  assumens  monasterio  Solemniacensi  db  Eligio  condito  postea 
adscriptus  est ,  ubi  aetate  admodum  provectum  de  episcopatu  abdicando  considuit  Bonitus 
Arvernus  (V.  Boniti  §  10,  ed.  Bollandus,  AA.  SS.  Ian.  I,  p.  107L).  Vita  ipsius  quae  ±& 
extat  duplex  et  a  Bollando  (AA.  SS.  Ian.  I,  p.  376J  et  a  Mabillonio  (AA.  SS.  ord.  S.  Bene- 
dicti,  saec.  II,  p.  9542^  edita  fontibus  qui  adhuc  supersunt  magna  ex  parte  nititur,  sed  hanc 
melioris  notae  esse  altera  facile  concedam.  Ceterum  iis  quae  hoc  capite  continentur  fidem  habendam 
esse  vix  est  quod  moneam. 


vitak  p:ligii  EPISCOPI  NOVIOMAGKNSIS  LIBER  I.  077 

certe  consiliuin  salubre  quaerentes.  Confluebantque  ad  eum  undique  viri  religiosi, 
advenae  quoque  et  monacbi,  et  quicquid  militare  l  potcrat,  aut  eis  in  elemosinam 
dabat  aut  certea  captivorum  in  praetia  distrabebat;  babebat  enim1'  mazimum  in 
huiusmodi   operec    studium.     Sane    ubicumquc   venundandum    intellexissei     manci 

5  pium,  magna  cum  misericordia'1  ct  festinatione  occurrens6,  mox  dato  praetio  libe- 
rabat  captivum ;  intcrdum  etiam  usque  ad  viginti  et  triginta  seu  etf  quinquaginta8 
numero  simul  a  captivitate  redimebat;  nonnuniquain'1  vero  agnien  integrnm  et 
usque  ad  centum  animas,  cum  navem1-2  egrederentur,  utriusque  sexus,  ex  diversis 
gentibus  venientes,  pariterk  liberabat,  Romanorum  scilicet,  Gallorum  atque  Britta- 

10  norum1  necnon  et  Maurorum '"• '-',  sed  praecipuae"  ex  genere  Saxonorum0,  qui 
abunde  eo  tempore  veluti  greges  a  sedibus  propriis  evulsi  inp  diversa  distrahe- 
bantur3.  Quod  si  contigisset,  ut  copiosus  venditorumq  numerus  mensuram  praetii 
excideret1',  cunctas  praeter  corpus  proprium*  quae  habcre  potcrat  usque  ad  cin- 
gulum    et   amphibalum  necnon   et   victum11   necessarium,    sed    et    usque    ad    calcia- 

15  mentav  cunctaw  se  expoliabat,  tantummodo  ut  captivisx   subveniret.    Id  etiam  ety 

in   peregrinosz   Christi   saepissime   faciebat.     Oa    quoticnsb   debitor  esse  voluit,    ut  v. suvestr 
debitoribus   subveniret 4 '?     Quotiensc    brachilemd-5   aureum,    pungamc-<;  quoque  auro 
gemmisque    comptam*    sibi   subripuit,   tantum   ut   miseris   succurreret?     Ut    autem 
breviter  conprehendam,    tanta"   captivorum  multitudine  per  succedentia  temporum 

20  spatia  ah  duro  dominorum  absolvit  iugo  tantasque  elemosinas  diverso  hominum 
genere1  utriusquek  sexus,  diversis  ecclesiis  ac  monasteriis  distribuit,  ut  nullus  ea1 
orator,  quamvis  studiosus,  quamvis"1  sitn  eloquens,  ad  plenum  narrare  sufficiat. 
Redemptos  enim  captivos  protinus  coram  rege  statuens,  iactatis  ante  eum  denariis  7, 
cartas0   eis  libertatisp  tribuebat.     Deinde   triumq  ipsis   optionum  proponebat  elec- 

25  I.    Cap.  10.     1«.  b.  c.  2b.  c  3.  4. 

Cap.  10.     a)    certa,   m.    al.    superscr.   vel   certc    lc  b)    etiam    lc  c)    versu  ex.    om.    lc. 

d)  mise  : :  ricordia,  ras.  re  \a.  e)  accurrens  et  mox  lc  f)  om.  \a.  b.  c.  g)  quiquaginta  3,  corr. 
h)  nonnum(quam  m.  al.  suppl.)  1«;  non|umquam  pr.  m.  lc.  i)  corr.  nave  lc;  navae  corr.  nave  1«; 
naves  \b;  navi  rell.         k)  oin.  3.         1)  Brittannorum  \b  et  pr.  m.  3;    Britanorum  pr.  m.  \c ;  Britanno- 

30  rum  4.  m)  1  nsurorum  1«.  c;  Inf  urorum  \b.  n)  ita  \a.  o)  ita  2b.  4  etpr.  m.  1«;  Saxanorum  2c: 
Saxon(um  m.  al.  in  litura)  :i ;    Saxonum  \b.  c  et  e  corr.  \a.  p)  in  d.  om.  3.  q)  vendendorum  4. 

r)  ita  pr.  m.  \a ;    excederet  rell.  s)  cunctis  4.  t)  pro  ptio  q.  lc.  u)  et  cuncta  necessaria  lc 

v)  calciamentum  \a.b.  w)   ita  \b.c   (pr.   m.).   2b.c;    cunctis  \a.  3   et  m.  al.  lc;    om.  4.  x)  cap- 

tivus  lc,  corr.         y)  versu  e.r.  o»>.  \c.         z)  peregrinis  \a.        a)  om.  \c.         b)  ita  \a.  2b  (pr.  m.).  4  et 

35  m.  al.  3;  quoties  rell. ;  quam  saepe  V.  Silrestri.  c)  ita  lc  4  et  m.  al.  3.  d)  ita  2b.c.  3;  brachile 
\a.c.  4.  e)  purgam  \a.  b;  purpuram  lc;  pugnam  4.  f)  compositam  lc;  copojtam  2c.  g)  ita\a; 
tantam  c.  multitudinem  rell.  h)  a  d.  om.  \a.  b.  c ;  a  doro  pr.  m.  2c  i)  ita  26.  c.  3  (pr.  m.) ;  generi 
rell.  k)  utrique  pr.  m.  2b.  1)  eas  \b.  4.  m)  quam :  :  s  pr.  m.  \c;  stud.,  quamvis  om.  4.  n)  versu 
exeunte  om.  3.        o)  carthas,  e.vp.  h  \a.        p)  libeatis  lc,  corr.        q)  ita  \a.b.c;  trinam  i.  optionis  rell. 

40  1)  I.  e.  stipendia  mereri.       2)  Egressus  navis  ad  civitatem  maritimam  referendus  videtur 

esse  atque  qui  inter  mancipia  cnumerantur  Mauri  Provinciam  infestare  solebant  (Marius  a.  57A), 
scilicet  Massiliensem.  Haec  sola  Massiliensis  Eligii  muneris  vestigia  in  hac  vita  depreJievdere 
mihi  successit,  quibus  nummorum  auctoritas  omnino  confirmatur.  Gf.  supra  p.  643.  3)  Saxones 
ni  fallor  in  Britanniis  constituti,    ex  quibus  Balthildis  regina  orta  eadem  condicione  in  Gallias 

45  pervenit ;  cf.  Vitam  eius  c.  2.  9.  4)  Ex  Gestis  Silvestri  papae  (Catalogus  Bruxell.  I,  p.  §). 
5)  I.  q.  brachiale.  6)  Punga,  Goth.  'puggs',  Graec.  (iakldvxiov,  Lat.  sacculus,  Gall.  'poche' . 
Cf.  infra  c.  12:    Habebat  —  bursas  eliganter  gemmatas.  7)  Cf.  chartam  Eligii  Solem- 

niacensem  a.  632 :  exceptis  libertis  meis,  quibus  per  cartulam  vel  denarium  manum  misi, 
ut  in  ingenuitate  integra  maneant.     De  manumissione  per  denarium  v.  G.  Waitz,  'VG.'  II,  1, 

60  p.  235  3. 


G78  VITAE  ELIGII  EPISCOPl  NOVIOMAGENSIS  LIBER  I. 

tionem:  id  est,  ut  si  qui  velinta  iam  liberi  ad  propriam  remeareb  patriam,  ipse 
eis,  in  quantum  subpetebat,  praeberet  subsidium;  si  qui  autem  cum  ipso  velintc 
permanere,  libens  valde  accommodabat  adsensum,  ita  dumtaxat  non  iam  ut  servi, 
sed  potms  ut  fratres  cum  eodem'1  degerent;  porro  si  quose  suadere  poteratf,  utg 
venerabilem  monachorum  vitam  arripientes  claustra  coenobii  expeterent,  hos  tam-  5 
quam  dominos  insigniter  honorans,  vestimenta  etiam  et  quaeque  erant  necessaria 
tribuens,  ilico  architeriis  x  cum  exultatione  destinatosh,  cum  grandi1  demum  sollici- 
tudine  eorum  gerebatk  curam.  Habebat  praeterea  secum  plures  vernaculos  in  suo 
contubernio  degentes  sibique  necessario1  iugiter  obtemperantes.  Ex  quibus  erat 
Baudericus  eiusdem  liber  cumprovincialis1",  qui  in  omnibus  honestae11  valde  eius  10 
curam  gerebat.  Erat  etiam  Tituinus0  genere  Suevus11  fidelis  cubicularius  laicus, 
qui  postea  ad  mercedis  cumulum  pervenit  interemptus,  necnon  et  Buchinus0*  ex 
gentili  conversus,  qui  et  ipse  postea  venerabilis  extitit  ac  Ferrariensi r  • 2  coenobio8 
praefuit;  Andreas  quoque  et  Martinus  atque  lohannes,  qui,  eo  etiam  procurante, 
ad  clericatum  pervenire  meruerunt,  sed  et  alii  quam  plures,  quos  enumerare  per-  15 
longum  est,  qui  die  noctuque  in  eius  camaram  *  cum  omni  studio  sollemniter  cano- 
nicum  adimplere  studebant"   cursum. 

11.    —  —  Sed   dum    vidi    hominem,    cur   etiam   non    et   formulam    eiusa    de- 
pingam  ? 

12a.  Erat  enim  statura  prolixusb  et  facie  rubicundusc ;  gerebat  caesariem  20 
formosam  et  crinemd  quoque  circillatam e  • 3 ;  manus  habebat  honestas  et  digitos 
longos,  angelicof  vultu,  simplice  et  prudente  visu.  Utebatur  quidem  in  primordiog 
aurum'1  et  gemmas  in  habitu;  habebat  quoque  zonas  ex  auro  et  gemmis  conpositas1 
necnon  et  bursask  eliganter  gemmatas;  lineas4  vero  metallo  rutilas1  orasque"1 
sarcarum11-5  auro  opertas,  cuncta  quidem0  vestimenta  praetiosissimap,  nonnullaq  25 
etiam  olosirica.  Sed  haec1'  omnia  obs  ostentationem  *  fugiendam  primo  tempore 
utebatur  in  palam,  intrinsecus  vero  ad  carnem  cilicium  gestabat  ex  consuetudineu. 

/.    Capp.  10—12.     la.b.c.  26.  c.  3.  4. 

Cap.  10.     a)  vellint  m.  al.  corr.  vellent  \a;    vellant  m.  al.  corr.  vellent  lc.         b)  remearent  lc. 
c)  vellant  m.  al.  corr.  vellent  lc.       d)  eo  lc.       e)  quibus  4.       f)  poterant  pr.  m.  1«.       g)  superscr.  2c.  30 
h)    destinatis    lc.    4;    distinatos   2c.  i)    gradu   d.    sollicitudinem   \a;    d.    om.    lc.  k)    et   add.  \a. 

1)  i.  n.  3.  m)    ita  pr.  m.    \a.  n)    ita    \a.  o)    ita    \a.  c ;    Tituenus    26.  c.  3.  4 ;    Tutuinus    16. 

p)  Suev  :  us,  ras.  i  \c.  q)  ita  2b.  c  (h  superscr.).  3.  4 ;  Buchanus  \a.  b ;  Bucanus  lc.  r)  Ferariensi 
2b.c.  3.  4.  s)  c(o)enobii  2b  (pr.  m.).c.  3  (corr.).  t)  ita  2c  et  pr.  m.  2b.  3;  cameram  lc;  camera 
\a.  b.  4  et  m.  al.  3.         u)  studebat  pr.  m.  \a.  35 

Cap.  11.     a)  ei  depinguam  2b. 

Cap.  12.     a)  om.  3.  b)  prolixius  26.  c)  rubigundus  pr.  m.  2c.  d)  crine  2b.  e)  ita 

\c.  2b.c.  3  (pr.  m.);  circillatum  \a.b.  4  et  e  corr.  3.  f)  ita  1«;  angelico  vultu,  simplici  et  prudenti 
visu  \b.  c ;  angelicum  vultum,  simplicem  et  prudentem  visum  rell.  g)  primordie  pr.  m.  \c.  h)  auro 
et  gemmis  \a.  b.  4.  i)  ita  \a.  c ;    compositis  16 ;    comptas  rell.  (cf.  supra  p.  677, 18>.         k)  ursas  16 ;  40 

birsas  pr.  m.  \c.  1)  rotulas  m.  al.  corr.  rotulatas  lc.  m)  oraque  —  opertas  1«;  oraque  —  operta  16; 
o  : :  (m.  al.  corr.  et)  pro  orasque  \c.  n)  sargarum  \a ;  sacarum  corr.  sagarum  3 ;  sagorum  16 ;  seri- 

cato  lc.         o)  autem  lc.  p)  praetiosisima  pr.  m.  3.  q)  nonnulli  pr.  m.  \c.  r)  his  omnibus  4. 

s)  ad  16.  c.         t)  hostemptationem  lc.         u)  consuetudine  pr.  m.  2c. 

1)  I.  q.  asceterium,  monasterium.    Duc.  2)  Ferrieres  (arr.  Montargis,  dep.  Loiret).  45 

Monasterii  S.  Mariae  et  S.  Petro  sacri,  quod  Bethlehem  antiquitus  appellabatur ,  origines  iam 
latent.      Inter    abbates    Buchinus   primus    occurrit.  3)    I.    q.    cincinnatus,    crispus.     Duc. 

4)   Vestis  interior,  stricta,    ex   lino    confecta.     Duc.  5)  Idem  quod  saraca  vel  sarica,   genus 

pallii  vel  tunicae  species.    Duc. 


VITAE  ELIGII  EPISCOPI  NOVIOMAGENSIS   LIBER  I.  079 

Postea  vero,  cum  adauctiusa  profecit,  cuncta  ornamenta  in  egentium  necessitatibus 
consumpsit.  Videres  plerumque1'  ire  funiculo  cinctum,  vilibus  vestibus  tectum. 
quemc  videbasd  dudum  radientia"  auri  et  gemmarum  mole  opertum.  Nounum- 
quam*    vero  cum  videret  eum  rex  ob  devotionem  amoremque  Christiff  expoliatum, 

6  subripiens  sibi  ipsi  dabat  ei  proprium  et  indumentum  et  cingulum ;  dicebat  enim 
non  esse  dignum  hos  qui  saeculo  militarent  incedere'1  ornatos',  et  hisk  qui  ob 
Christum  cuncta  sibi  auferrent1    esse  inglorios"1. 

Isdemque"   apud   regem   habitans   habebat    mansionem    assiduae0  subiunctam 
cum  Dadone;    sicut   enim  animam  suam,   ita  diligebat  illum1*.     De  cuius  quidem'1 

10  exemplis1'  multa  sumsimus,  quae  nec  a  longe  utique  iterares  sufficimus.  Habebat l 
itaque  in  cubiculo  suo  multa  sanctorum  dependentia  pignora  necnon  et  sacros 
libros  in  giro  per  axem  plurimos;  quos  post  psalmodiam  et  orationem  revolvens, 
et*  quasi  apis  prudentissima  diversas"  ex  diversis  floresv  legens,  in  alvearium  sui 
pectoris  optima  quaeque  recondebatw.    Erat  ei  consuetudo  in  noctibus  cilicium  ante 

15  lectulum*  sternere,  seque  auty  az  primoa  crepusculo  aut  post  paulolum  quietisb  e 
lectulo  excutiens,  super  eume  summisso'1  capite  prostratum  orare  sicque  plerumque 
noctes0  totas  excubiis  insistendo  cum  lacrimis  duceref.  Grandis  eniin  ei  adtri- 
buta  erat  gratia  lacrimarum ;  nam  divei*sis  modis,  in  quantum  humana  permittere 
poterat   natura,    iugiter   insistebat,    ut   omne    noctis   spatiumg    in    Dei    consumeret 

20  servitium11.  Cum  enim  prolixe1  oraret,  pro  quodamk  levamine  intermittens  ora- 
tionem,  psalmos  concinebat  ex  ordine,  quibus  longe  cantatis  ad  lectionem  ilico 
accedebat ;  dumque  sacra  verba  percurreret l ,  videres  repente  suppliciter  oculos 
ad"1  caelum  levare,  suspiria"  suspiriis  iungere,  fletum0  lectioni  misceri1',  singul- 
tibus  pectus  quatere  atque  ora  lacrimisq  uberrime  perfundere1'.    Et  cum  plerumque 

25  inter  ipsa  divina  verba  somno  vehementer  ingruente  gravaretur,  ipsas  quodam 
modo  lectionis  verba  etiam  per  somnum  meditabatur.  Cumque  subito  excitatus4 
lectionem  expleret,  rursus  seu  secundum  morem  conferebat  ad  orationem,  in  quo 
opere  tantum  silentiumv  studebatw,  nusquam  caput  reflectens*  nihilque  aliud 
intendens,  ut  vix  alitum  spiraminis  eius  quisquam  audire  possity.    Sane  frequenter 

30  diversis  ex  causis  et  noctu  et  maturius  in  regis  camara2  vocatus  nullusa  intus 
pergebat,  etiamsi  missi  adsequerentur  missos,  priusquam  suum  propositum  in  Christi 

/.    Cap.  12.     \a.  b.  c.  2b.  c.  3.  4. 

Cap.  12.     a)  adauctus  \a.b;    ad  auctiora   (m.  al.  corr.  altiora,)  lc.  b)   plUrumque  pr.  m.  2e. 

c)  tectumq;  pr.  m.  \a.  d)  videres  la;  videras  lc.  e)  radiancia  1«;    radianti  \b ;    radiantis  lc.  4. 

35  f )  Non  umquam  pr.  m.  \c.        g)  Dei  4.        h)  incidere  pr.  m.  \c.        i)  ita  \a.  b.  c  et  ita  coni.  d'Achery ; 

inornatos  rell. ;  inauratos  coni.  de  la  Barre.       k)  is  corr.  eos  la,  et  sic  \b;  hos  lc.  4.        1)  auferret  \a, 

corr.;    auferent  corr.  auferrent  2c.  S.  m)  ita  \a.b.c  (cf.  IIt  10:  inglorius^;    ingloriosos  (ingloriosus 

pr.  m.  2c)  rell.  n)    Idemque  2b.  c.  o)    ita  \a.  c.  p)    eum  lc.  q)   quidam  2b.  c.  3   (corr.). 

r)  exempla  pr.  m.  \c.  s)  ita  \a.  b  ;  explicare  lc ;  narrare  rell.  t)  et  rersu  ex.  om.  \c.  u)  diversos  \b.  4. 
40  v)  fleres  2c.  w)  reconbebat  pr.  m.  \c.  x)  lectum  lc.  2c.  y)  ut  26.         z)  om.  2c.         a)  prima 

pr.m.  \c.       b)  ita  \a.b.c.  4;  quieti  se  1.  rell. ;  corr.  quietis  se  1.  3.       c)  itarell.;  illud  4.       d)  summissi 

pr.  m.  \c.  e)    ita  \a.b.c;    nocte   totam  2b;    noctem  totam  rell.  f)    deducere  lc.  g)  om.  lc. 

h)    servitio  \a.b.  i)   prolixius  \a.b.  k)    quadam  pr.  m.  \a;    quoquam   2b.  1)   percuteret  2b. 

m)  ad  c.  om.  3.  n)  suspiarias  corr.  suspiria  lc.  o)  fletus  \b ;  fletu  2b.  c.  p)  ita  pr.  m.  \a ;  miscere  rell. 
45  q)  alacris  pr.  m.  \a.  r)    (per   versn   in.  ow.)fundere  1«;    profundere  lc.  s)    ita  \a.b.c;    ex  ipsis 

(ipsos  2c)  —  verbis  rell.        t)  ita  \a.  c ;  exercitatus  \b ;    excitus  rell.         u)  versu  ex.  om.,  sed  post  conf. 

in  mg.  suppl.  \a.  v)  silentio  4.  w)  ut  add.  \a.  x)  replectens  la.  c  (pr.  m.).  y)  ita  \a ; 

posset  rell.       z)  camera  \b.c;  cameram  4.       a)  ita  \a.b;  nullo  modo  intus  lc;  nullatenus  pro  n.  i.  rell. 

l)  Endem  fere  supra  c.  8.  relata  suut. 


680  VITAE  ELIGII  EPLSCOPI  NOVIOMAGENSIS  LIBER  I. 

conpleret  obsequium.     Egrediens   enima   domumb,   orationis  etc   crucis  muniebatur 
signo;  regrediens'1  vero  domum,    oratio  occurrebat  ei  prius  quam  sessioe.     Taliter 
•  nempe    agebat    cunctis   diebus   vitae    suae    et   his   exercitiis   ad   aeternam    patriam 

iugiter  anhelabatf.     Erat   itaque    omnimodo  affabilis  atque  subtilis,    corde  pius  et 
animo  etiam  ad  belligerandum  fortis.  5 

636/7.  13.  Denique  aliquando  rogatus  a  rege  legationema  fungere  partibus  Brit- 
taniaeb,  nihil  ille  cunctatus  perrexit  tam  otiusc,  quam  Christi  caritate  securus. 
Quod  cum  pervenisset,  Brittanorume  principem  adiit,  causas  pacti  indicavit,  pacis 
obsidemf  recepit;  et  cum  nonnulli  iurgia  eos  vel  bella  mutuo  sibi  indicere  aesti- 
marent,  tanta  praefatum  principem  benignitate  et  mansuetudineg  hach  lenitate  10 
adtraxit 5 ,  ut  etiam  secum  eum  adducere  facilek  suaderet.  Commoratus  ergo  ibidem 
aliquamdiu x ,  rediens  domum m,  perduxit  secum  regem  cum  multo  exercitu  generis 
sui,  eumque  Crioilo"-1  in  villa  regi0  Francorum  praesentans,  pacifice  conf oederavit ; 
qui  copiosa  munera  intulit,  sed  uberius  muneratusp   ad  propria  rediit. 

14.  Porro  rex  Dagobertus  torrens2,  pulcher  et  inclitus,  ita  ut  nullus  ei  15 
similis  fuerita  in  cunctisb  retro  Francorum  regibus,  in  tantum  diligebat0  eum,  ut 
frequenter  catervasd  principum,  obtimatum  quoque  et  ducum  atque  episcoporum 
se  subtrahens,  Eligii  secreta  peteret  consiliae.  Nam  quicquid  eidemf  Eligius 
postulasset,  absque  ulla  dilatione  inpetrabat;  quicquid  vero^  adipisci  potuisset,  in 
elemosinis11  egentium,  in  praetia1  captivorum,  in  remedia  debilium  expendebat,  20 
unde  et  ipse  princeps  libentissime  praestabat,  quod  sciebat  non  uni,  sed  pluribus 
prodesse. 

15.  Denique  inter  cetera  expetiita  ei  villam  quandam  in  rure  Lemo- 
vecenob  cognominante0  Solemniacod"3,  dicens:   'Hanc  mihi,  domine  mi  rex,  serenitas 

cf.  Gen.  28,  tua    concedat,    quo    possim    ibie    et    mihi    et    tibi    scalam    construere,    per    quam  25 

/.    Capp.  12—15.     la.b.c.  2b.  c.  3.  4. 

Cap.  12.     a)  om.  3.         b)  domo  \b;    a  domo  4.  c)  om.  lc.         d)  regredienti  4.         e)  sermo 

pr.  m.  \a.         f)  anhabebat  pr.  m.  \c. 

Cap.  13.  a)  legatione  fungi  \b.  4.  b)  Brittanniae  3  (pr.m.)]  Britanniae  \b.  4.  c)  otio  \a.  c; 
civium  \b.  d)   Quo  : ,    ras.  d  la.  e)   ita  2b.  c.  3 ;    Brittonorum  \a ;    Brittannorum  \b.  c ;    Britan-  30 

norum  4.  f)  obsidium  pr.  m.  \a.  g)  mansuetudine  pr.  m.  2c.  h)  ita  \a.  i)  adstruxit  \c. 

k)  facere  2b.  1)  ita  pr.  m.  \a ;    aliquandiu  rell.  m)  corr.  demum  4  et  sic  2b.  c.  n)  ita  rell. ; 

Criuilo  \a.  b ;  Cravulo  \c.         o)  regis  \a.  b.         p)  numeratus  2b. 

Cap.  14.  a)  fuerat  2b.  b)  iunctis  pr.  m.  \c.  c)  dilijgat  2c.  d)  ita  \a.  2b.c\  cater(va  in 
litura)  3 ;    catervis  \b.  c.  4.  e)  ita  \a.  b.  c ;    consiliabula  2b.  c.  3 ;    conciliabula  4.  f)  ab  eodem  4.  35 

g)  pr.  m.  om.  \a.         h)  elemosinas  4.         i)  preciis  —  remedia  3 ;  pretio  —  remedio  lc. 

Cap.  15.  a)  ita  \c ;  expetit  ei  v.  \a.  b ;  expetivit  ab  eo  rell.  b)  ita  2b.  c.  3  (pr.  m.) ;  Lemo- 
vecino  pr.  m.  \c.  4 ;  Lemovicino  \a.  b.  c)  cognominate  corr.  cognominato  3 ;  cognomento  lc ;  cogno- 
mine  4.         d)  Sollemniaco  2b.  c ;  Sollempniaco  \b.         e)  p.  tibi  et  mihi  ibi  sc.  lc. 

1)  Fortasse  Creil  (cant.  et  arr.  Senlis,  dep.  Oise),  sed  in  villa  Clippiaco  Iuda-  40 
cailem  regem  Britannorum  cum  Dagoberto  convenisse  Fredegarius  IV,  78,  contendit.  Idem 
nuntios  vel  legatos  in  Britanniam  missos  commemoravit  neque  vero  Eligii  meminit.  Cum  autem 
Britanni  ritum  proprium  sequerentur  eundemque  cui  Eligius  addictus  erat,  is  Dagoberto  facile 
succurrere  poterat,  unde  fidem  iis  quae  biographus  enarravit  adhiberi  livet.  Certe  ex  ipso  Frede- 
gario  intdlegitur  cum  Dadone  referendario  Iudacailem  regem  inprimis  conversatum  esse,  amico  45 
Eligii    Scottisque   et   ipso   coniuncto.  2)  I.  e.  rapidus  vi  ingenii;    cf.  Prolog.  legis  Salicae: 

rex    Francorum    Chlodoveus    torrens    et    pulcher;    Scr.    rer.    Meroving.    III,  p.   539,    n.   6. 
3)  Solignac  (dep.  Haute -Vienne) .     Cf.  supra  p.  636. 


VITAE  KLKiTI   EPI8C0P1    NOVIOMAGEN8I8  LIBER   I. 

merearnur a  ad  caelestia  regna  uterque  conscendere'.  Quam  eius  petitionem 
Libenter  rex,  sicut1'  solebat,  annuit  et  quod  poposcerat  sine  mora  dato  praecepto  , 
concessit.  Erat  enirn0  tempus,  quo  census  publicus  ex  eodein'1  pago  regis6  thesauro 
exigebatur  inferendus.  Sed  cum1  omnig  censo  in  anum  collecto  regi  pararetur 
5  ferendum  hac1'  vellet1  domesticus  l  simul  et  monetarius  adhuc  aurum  Ipsum  fornacis 
coctionemk  purgare,  ut1  iuxta  ritum '-'  purissimus1"  ac  rutilus  aulae  regis  praesen- 
taretur  metallus",  —  nesciebant"  enim  praedium  esse  E31igiop  concessum  —  toto  nisu 
atque  conatu  per  triduum  vel  quatriduum'1  laboris1  insistentes,  nuila8  poterant, 
Deo  id   praepediente,  arte  proficere*,  nsquequo  ab  Eligio  praeveniens"  nuntius  opus 

10  coeptum  interciperet  idemquev  eius  dominio"'  revocaret.    Mox  ergo  ut  boc  nuntiatum 
est,  cunctis  locix  illius  accolis  exultantibus,   et  opus  perfectum  est  et  eius  dicioni 
commissum.    Quo  in  loco  primum  ac  potissimum7  virorum  Dei  construxit  monaste- 
rium;  ubi  etiam,  abbate:i  constituto,    multos  ex  suis  vernaculis  mancipavit,    plui 
quoque  ex  diversis  provinciis  usque  ad  centenarium,  queniz   quinquagenarius  super- 

t5  greditur    numerus*,    monachos   congregavit,    reditus1'   etiam    terrae,    qui    affluenter 
sufticere    possintc,    delegavit4.      Ipse    vero    tanta    se    devotione    tantoque'1    amore    632, 
eodem  loco  diffudit'1',  ut  quicquid1'  habere  potuisset,  quicquid  regi  auferref,  quic- 
quid  digneK  aliquid11   conparare,    quicquid  etiam  gratuitu'    eik  a1    potentibus1"  lar- 
gitum    esset,    cuncta    praedicto    loco    distinaret11.     Videres    plaustra0   vehere    onera 

20  copiosa,  vascula  utique1'  usibus  necessaria,  aerea'1  simul  et  lignea1',  vestimenta 
etiam  et  lectuaria  ac  linteamina  mensalia  necnon  et  volumina  sacrarum  scriptu- 
rarum  quam  plurima,  sed  et  omnia  quae  erants  monasterii1  usibus11  necessaria,  in' 
tantum  ut  praviw  quique  ingenti  exx  hoc  succenderentury  invidia.  Cogitabat7, 
enim    et   ipse    demum    eodem  se  mancipare*   monasterio,   nisi    eum  Deib   alio   obli- 

25  gasset  dispensatio. 

/.    Cap.  15.     1«.  b.  c.  2a  (a  I.  1).  b.  c.  3.  4. 

Cap.  15.  a)  meremur  \a.  b)  si  csolebat  2c.  e)  autem  lc.  d)  eadem  lc;  pago  om.  hi.c; 
]>ul)hcus  —  omni  censo  om.  \b.  e)  regi  2b.c  et  m.  al.  3.  f)  m.  al.  add.  \c.  g)  ita  1«;    omni 

ceusu   in   u.    collecto   r.   p.    fercndum   (m.  al.  corr.    ferendus)   lc;    omnis   ceusus    in    u.    collectus    r.    p. 

30  ferendus  rell.  h)  h:c  m.  al.  corr.  hic  la.  i)  velut  \a.  k)  coct(c)ione  \a.b.c.  i.  1)  et  3,  corr. 
m)    purissimum    corr.    purissimus  3;    purissimum  ac  rutilum  —  metallum  \a.b.c.  4.  n)  metalns  2c. 

o)  nesciehat  lc  (corr.).  p)  in  Eligio  incipit  2a.  q)  quadriduum  .3;  (piadtriduum  2c,  corr. ;  vel  q. 
<>m.  la.b.c.  r)  ita  p<\  m.  3;  labori  rell.  s)  nullo  \a,  corr.  t)  perficere  16.  c  (non  \a).  u)  per- 
veniens  lc.         v)  : :  idemque,  ras.  qu(?)  1«;  eademque  \b ;  candem<iue  lc;   idque  rell.         w)  domini :  :  e 

ge  (raa.  on?)   vocaret   pr.  m.  1«;    domino  r.  2b.  x)   locis  \a.b.  y)    potissi:    pr.  m.  \c.  z)   qui 

(liiiiKmagenariam  (corr.  quinquagenariumj  lc.  a)  numeros  pr.  m.  1«;    numerum  lc.  b)  reddittis 

pr.  m.  \a;    redictus  pr.  >n.   1,-.  c)    ita   \a.L;    possent  rell.  d)    que    om.  2a.  d*)   defudit  \<i. 

e)  q.  h.  ]>.   m.  coaeva  in  m</.  suppl.  3;    q.  h.  —  auferre,  om.  lc;    h.  p.  q.  om.  lb  (non  \a).  f)  (a  in 

rasura  maiore)&erre  \b\    aufferre  pr.  m.  3;    aufe'"ret  2c.  g)    digni  \a.b.         h)  om.  4.         i)  ita  ia.c 

40  (pr.  m.).  2a  (pr.  m.).b.c.  3;  gratuito  rell.  k)  ei : ,  ras.  s(?)  \a.  1)  a  superscr.  2o.  m)  poten- 

tatibus  2c,  corr.  n)  ita  \a;  destinaret  rell.  o)  pluastra  pr.  m.  \c.  p)  varii^  m.  coaeva  add.  3. 
q)  aurea  1< .  r)  linea  pr.  m.  \c.  s)  erat  lc,  corr.  t)  monasteria  pr.  m.  2«.  u)  usubus  1«,  corr- 
v)  in  -  invidia  m.  coaeva  in  inf.  m<j.  suppl.  3.  w)  p.  om.,  sed  ut  in  rasura  maiore  \c.  x)  om.  4. 
y)  succederetur  pr.  m.  2a.  z)  cogebatur  pr.  m.  2«.  a)  se  monast.  sociari,  nisi  1<.  b)  ita  \a.b 

4o  (ubi  alia).  c;    aliu  in  loco  Dei  o.  rell. 

1)  Domestiei  villas  regias  fiscosque publicos  respiciebant ;  cf.  Waitz,  'VG'.  II,  2,  p.  4r>:)sqq. .- 

W.  Sickel}    'BeitrUge  z.  deutsch.  VG.  d.  Mittelalters'    ('Mitth.  d.   Tnst.  /'.  bsterreich.  Geschichts- 

forsch.',    ( Ergdnzungsband'    III,  p.  581.).  2)    F.  Dahn,    'Kbnige   der    Germanen'    17/,  3, 

p.  99.  3)  Bimaclo;    v.  supra  p.  (>36.  4)  Ghartam  Eligii  Solemniacensem  a.  <i32,  die 

<  i;-J.   Nov.  datam  in  priore  Appendice  edidi. 

SS.  R.  Meroving.    IV.  86 


682  VITAE  ELIGII  EPI8C0PI  NOVIOMAGENSIS   LIBEE  I. 

16  a.  Quo  in  loco  ipse  quoque  accessi  et  tantam  sacrae1'  regulae  observantiam 
vidi,  ut  paene  singularis  sitc  vita'1  eisdem  monachis  prae  ceteris  Galliae  mona- 
steriis.  Est  autem  congregatio  etiam  nunc  magna  diversisc  gratiarum  floribus 
ornata;  babentur  ibi  et  artifices  plurimi  diversis1  artibus  periti,  qui  Christi  timore 
perfecti  semper  ad  oboedientiam  sunt  parati^.  Nullus  ibi  quicquam  proprium  5 
vindicat1',  sed,  ut  in  actibus  legitur1  apostolorum  l,  sunt  omninob  omnia  omnibus 
communia.  Qui  locus  tam  fertilis  tamque  iocundus  existit,  ut  cum  quis  ibidem 
diverterit,  inter  pomorum  nemora  et  bortorum  amoenitatek  virentia  in  hac1  ei1" 
nui».24,5s.i.  libeat  protinus  prorumpere  verba:   Quam  bonae  domus  tuaen,  Iacob,  et  quam  pulekra 

tabernacula  tua,  Israel0 !  Tamquam  nemora  dbumbrantia  et  tamquam  caeclri  iuxta  aquas  10 
prov.3, 33.  et  quasi  paradisus  super  flumen.  De  talibus  nempe  per  Salomonem  dicitur:  Hahi- 
tacula  iustorum  benec/icentur.  Est  autem  idem1'  coenobium  haut'1  procul  a  Lemo- 
vecas1'  urbe  situm,  sex2  circiter  milibus  ad  plagams  distans  meridianam;  ambitur 
vero  in  spheria*  muro,  non  quidem  lapideo,  sed  fossatum"  sepe  munitum,  decem 
ferev  stadiorumw  habens  spatiox  in  circuito.  Ex  unoy  quidem  latere  munitur2  15 
optimo  fluinine3,  super  quema  mons  excelsus  silva1'  opertus  ac  praerupta  valde 
eminitc  rupesd;  omne  autem  spatium  monasterii  arbusta0  diversi  generis  pomifera 
occupant.  Sicque  illic  segnis  animus  recreatur,  acsi  partem  amoenitatis  paradisi 
se  occupasse  gratuletur. 

17a.  Istumb  igitur  coenobium  in  omni  opere  perfectum  omnique  ex  parte  2» 
cum  sollertia  stabilitum,  cogitabat  Parisius  in  urbe  fabricare  exinodochiumc;  sed, 
excellentiored  consilio,  Deo  inspirante,  concepto,  coepit  ine  domum'  suam  4,  quam 
in  eadem  urbe  ex  munere  regis  perceperat5,  virginum  Christi  aedificare  domicilium. 
In  quo  opere  diu  multumque  instantissime  desudans,  dignum  tandem  sanctarum 
virginum  construxitg  archeterium11,  ubi  districtam  regulae  constituens  disciplinam,  25 
usque  ad  trecentarum1   numerok  puellarum1    ex  diversis  gentibus1",  tam  ex  ancillis 

/.    Capp.  16.   17.     1«.  b.  c.  2a.  b.  c.  3.  4. 
Cap.  16.     a)   distinctione   caret    \a.  b)    om.    \c.  c)    sic  2b.  c  et  pr.  m.  2a.  3.  d)  vita 

eiusdem  pr.  m.  2a\    vitae  (vita  \b)  isdem  (hisdem  \c)  \a.b.c  e)  diversa  m.  al.  corr.  diversarum  \c. 

f)  diversarum  artium  4.       g)  parata  2c.       h)  vendicat  \b.  4;  vindicabat  1«.       i)  ap.  leg.  \b.  3.       k)  amoeni-  30 
tatem  1«;    amoenia  : :    corr.   amoena  \c.  1)    haec  \b.  c.  4   et  m.  al.  3.  m)    1.    ei    1«;    eum  1.  \c. 

n)  tua  \c.  o)  Israhel  2c.  3 ;  Isrtn  \c.  p)  ibidem  pr.  m.  3 ;  : :  : :  |  idem  2«.  q)  aud  \a ;  non  \c. 
r)  ita  pr.  m.  \c  (cf.  supra  I,  \) ;  Lemovetas  \b;  Lemovicas  1«;  Lemoveca  rell.  s)  plangam  2c.  t)  in  :  :| 
sphera  2«;  in  spleria  \a.b;  in  spelea  \c;  in  spherio  2b.c.  3.  4;  m.  coaeca  in  mg.  vel  Ysperio  3. 
u)  fossato  sepi  munito  4.  v)  vero  \a;    in  litura  3.  w)  stediorum  \c,  corr.  x)  ita  pr.  m.  \a;  35 

spat(c)ium  in  circuitu  rell.  y)  imo  pr.  m.  \c.  z)  munitus  3,  corr.  a)  quod  4.  b)  silla  \a,  corr. 
c)  ita  pr.  m.  \a;    eminet  rell.         d)  rupis  \c.         e)  arbusta:,  ras.  s  (?)  \c. 

Cap.  17.     a)    XVI.  2b  et  sic   deinceps.  b)   ita  pr.    m.   2a;    Istud  2b.c.  3;    Isto    i.   coenobio 

(om.  \a.b.c)  —  perfecto  —  stabilito  \a.  b.  c.  4.  c)    exindochium  (?)  pr.  m.  2«;    xenodochium  \c.  4; 

xenodu  : :  hium  corr.  xenodochium  \a;    chenodochium  1&.  d)  excellentiori  \b  et  m.  al.(?)  2a;    excel-  40 

lentiora  pr.  m.  \c.  e)  intra  4.  f)  domo  sua  \a.  b  (non  \c).  g)  construit  2b.  h)  ita  pr.  m.  \a ; 
architerium  \b.c.  4;  aschiterium  2b;  a(st?)chiterium  pr.  m.  2a;  asehiterium  2c.  3  (corr.  ex  ase  hitesiuni). 
i)  tecentarum  2a;  trecentorum  pr.  m.  \c.  k)  ita  \a.c  (pr.  m.) ;  numerum  rell.  Y)  pellarum  pr.  m.  \c. 
m)  generibus  m.  al.  in  litura  \c. 

1)  Act.  ap.  4,   32.  2)  Quattuor  Ionas,  V.  Cotumbani  II,  10,  fortasse  minus  accurate.  45 

3)  Briance  affluens  Vienne  fl.  4)  Media  in  urbe  prope  locum,   quem   tribunat  (' Palais  -  de- 

Justice')  hodie  occupat,  domus  stabat ;  monasterium  Martiali  usque  ad  saec.  IX.  sacrum  erat. 
Cf.  de  Nussac  t.  I.  p.  547.  5)  Ita  V.   Columbani  II,   10:    sed    et    in  Parisius  puellarum 

monasterium,   quem  de  regio  munere  susceperat,  aedificat,   in  quo  Christi  virginem 
Auream  praefecit.    De  Aurea  praeterea  vix  quicquam  certi  eruerunt  socii  BoUandiani,  AA.  SS.  50 
Oct.  II,  p.  472  sqq. 


VITAE  BLIGIl   EPISCOPl   NOVIOMAGENSI8  LIBER  I. 

suis,  quani  ex  nobilibus  EYanciae  inatronis*  congregavit.  Quibus  et  abbatissam 
dignam  Deo  puellam  nomine  A.ureaneb,11  filiam  scilioet  Manrini0  et  Qniriae,  con- 
stituit;  terrae  etiam  reditus'1  copiosos  delegavii  atque  ex  integro  omne  suum  illic e 
studium    convertit.     Videres   et   ibic    trabere   undique  '    veluti^'    utilissimam    apem 

5  cuncta  nionasterio    necessaria1' ,    vasa1    siiuul    et  vestimenta  -'  necnon  et  sacra   volu- 
mina    aliaque    quam    plurima    ornamonta       Nam    quicquid    huic    sexui    congruaek 
necessaria1   forent,   ut   piissimus  pater  satis  sollerti  in  omnibus  diligentia  ac  solli 
cita  cura"1  providit.     Cumque  omnis  opera"   cunctaque0   domus  necessaria  in  prae- 
fato   loco   expleta   essent   atque  perfecta,   unura  adhuc    restabat,    vile    quidem,    sed 

10  necessarium1'  aedificauduni'1  domicilium;  el  cum  non  haberet  terrae  copiam,  omnia 
iamr  domibus  occupatas,  adiacebat  ei  ad  opus  necessarium  area  quaedam ' 
fiscalis"  exigua.  Praecepitv  ergow  metire*  terramy,  ut  sciret,  quantum  esset,  etz 
confestim  ad  principem  perrexit,  suggessit  areama  et  sine  mora  obtinuit1',  quod 
petierat.    Cumque  reversus  locum  adissetc   hac,  linea  iactata'1,  amplitudinem  habi- 

15  taculi  consideraret,  invenit  amplius  quasi  pedem  in  terrae  amplitudine e ,  quam  ipse 
nuntiaverat  regi.  Ex  quo  tristis  effectus,  quippe  qui  nulli  volens  mentiri,  regi 
esset  mentitus,  relictum*  protinus  opus,  ad  aulam  repedabat8  mostus,  et  mox  ut 
principem  adiit,  solo'1  ilico  corruit1,  mendacium  indicavitk,  aut1  veniam  aut  mortem 
poposcit;  sed  cum  rex  tam  pocissimae111  regi  causam  agnovisset,  magis  in  stuporem 

20  versus,  eius  iniuriae11  condoluit,  moxque  ad  circumstantium  conversus  multitudinem. 
infit":  'Ecce  quam  praeclara  et  quam  venerabilis1'  Christi  fides !  Duces  mihi  et 
domestici:!  spatiosas  subripiunt'1  villas,  et1'  Christi  famulus  propter  fidem  quam 
habebats  in  Domino  nec  palmo'  quidem  passus  est  nobis  celare  de  humo'.  Sic 
ergo  eleinenter  Eligio  consolato  duplicavit  donum"  quod  dudum  tribuerat  pusillum. 

25  Ex  quo  facto  liquido  patet,  quantum  vir  sanctus  mendacii  culpam  pertimuit,  qui 
tam    vilissimaev   regiw    conscium    sibi    piaculum    minime    reservavit*.     Talis    eumy 

/.    Cap.  17.     1«.  b.  c.  2«.  b.  c.  3.  4. 

Cap.  17.      a)    rnatrones  pr.    m.    lc.  b)    ita  1«;    Aureane  \b.  c;    Auream    rell.  c)  Marini 

pr.  m.  2«;  Maurinae  1«.  c  (pr.  m.).        d)  redditus  1«  (pr.  m.).         e)  illuc  4.       f)  ubique  2b.        g)  vel- 

30  utilissimam  pr.  m.  2a.  h)  necessaria  pr.  m.  3.  i)  vasi  lr,  corr.  k)  ita  la.c;  congrue  rell.  1)  neces- 
sariae  pr.  m.  2a;  necessarium  foret  4.  m)  om.  2«,  folio  exeunte.  n)  operi  corr.  opere  lc.  o)  ita 
1«.  b.  c  (cf.  supra  l.  b) ;  cunctaeque  d.  necessariae  —  expletae  —  peri'(a)ectae  rell.  p)  necessariam  lc,  corr. 
q)  om.  lc.  r)  omni(a  superscr.)  iam  d.  0.  1«;  omnia  enim  d.  (erant  add,  16)  o.  \b.  4;  omnem  iam  domibws 
(di:::bus  pr.  m.)  oceupatam  lc;  omnia  etfam  d.  o.  rell.       s)  m.  al.  add.  essent  2«,  sunt  .'3.       t)  om.  \« 

35  (versu  e.x.j.  b.  c.  u)   i»iscalis  in  rasura,    corr.    fiscalis  3.  v)    praepit  pr.  m.  2«.  w)    om.  1«.  <■. 

x)  metiri  \a.b  (non  \cj.    I.  y)  terre  \c,  corr-.  z)  ut  pr.  m.  2a.  a)  de  area  m.  al.  in  ras.  2a. 

b)  (optin  in  rasnra)mt  3.  c)  adesset  pr.  m.  \< .  d )  ita  rell.  (cf.  p.  677,  -r.\) ;  iacta  la.  b.  c.  e)  ita  \a.  b.  3.  4 ; 
conpletudinem  lc;  amplitudinein  rell.  f)  ita  \<i.  6;  relicto  pr.  opus  (m.  al.  corr.  operej  lc;  relicto  (relicte  2c 
et  pr.  m.  2b)  pr.  opere  rell.       g)  ita  lb.c',  repedebat  1«;  repedat  rell.       h)  sola  ///•.  ///.  1<-.       i)  ruit  \«.  b. 

40  k)  iudicavit  lc.  1)  aut  veniam  ///.  a/.  suppl.  2a.  m)  ita  scripsi  (i.  c.  paucissimaej;  potissime  (ita  lb.ci 
potentissimae    \a)    regi    (rei  \b   et    nt.    al.  \a.  <•)    la.b.c;    parvissimae    rei    rell.  a.)    in  ;  iniuriae    \«. 

o)  dixit  la.b.e.  p)  veneralis  2«  (pr.  m.).b.c.  q)  scribunt   \a.b.c.  r)  ut  2b.  s)  ita  \a.c; 

habet  rell.  t)  jialmum  \b.  <■;  parum  4.  u)  domum  pr.  m.  2a.  v)  vilissimum  la.b.c.  ws  ita 
\a  (corr.  e.r  rei).b.c,    rei  reU.         x)  reseravit  1«  (pr.  m.).b  (nou  \<).         y)  enim  lc. 

45  1)  Cf.  p.  682j    n.  5.         2)  Beda,  Hist.  eccl.  I,  29:  Gregorius  —  misit  —  universa, 

quae  ad  cultum  erant  ac  ministerium  ecclesfae  necessaria,  vasa  videlicet  sacra  et 
vestimenta  altarium,  ornamenta  quoque  ecclesiarum  et  sacerdotalia  vel  clericalia 
indumenta,  sanctorum  etiam  apostolorum  ac  martyrnm  reliquias  necnon  et  codices 
plurimos.         3)   Hunc  locwm  vnterpretaim  <-sl  W.  Sickel  I.  I.  p.  575. 

86* 


684  VITAE  ELIGII  EPISCOPI  NOVIOMAGENSIS  LIBER    I. 

fides    ad    caelum    evexit,    haec    illum    fidelitas    et  Deo  caruma   et  hominibus1'   recil 
praeclarum. 

18.    Igitur  cunctoa  opere  monasterii  peracto  atque  omniab  aedificia  ancillarum 
Dei  expleta,  pro  quibus  mercedem  laboris0  adeptus  est  lucrad,  aedificavit  postremo* 
basilicam  inf    honore  sancti  apostolis"  Pauli  ad  ancillarum  Dei  corpora  sepelienda,  5 
cuius   tecta'1   sublimia   operuit   plumbo    cum1    eligantia;    quak  in    basilica  beatus1 
quoque  Quintilianus111  iacet  abba"   humatus0.    Aedificavit  etiam  immoque  renovavit 
basilicamP'1  in  honore  sancti  Marcialis'1  Lemoveceni1'   pontificis  et  confessoris,    qua 
utique  urbane  stabilita,  plumbo  eius  cooperuits   tecta.    Ubi  cum  eiusdem  reliquias 
satis  devotus*    cum   magno  triumpho11   magnoque  utriusque  sexus  comitatuv,  cumw  10 
melodia  psalmorum  ac  dulci  modulamine    antiphonarum   chorus  deferretx    psallen- 
tium,   miraculum  Dominus  declaravit  memoriaey   dignum;    ob  hoc  enim  et  Eligius 
eadem7,   via  arripia    fecerat    cum   pignoribusb,  cum   potuisset    prorsus   aliunde  per- 
gere  rectius.    Erantc   igitur  haud  procul'1  tramite  claustra  carceris  tetri,  ubi  tene- 
bantur   septem    viri   sivec   innocui   seu*   noxii^,    sub   tertia  custodia  vincti11.     Cum  15 
cf*62'i4eg   erg°  Eligius,  veluti  ■  quondamk  David  ante  archam  exultans  atque  trepudians ■ ,  cum 
reliquiis"1  et"  praefato  agmine  in°  voce  exultationis  praeteriret,  mox  ut  ergastulo1' 
contra'1    esse  coeperunt,    repente    gestator    pignorum    gravi    pondere  depressus  solo 
restitit  fixus;  quem1'   cum  singuli  conpellerent  gressums   quantotius  movere,    id  se 
posse*   nullatenus  voce    publica   est   confessus.     Dumque  ita  stantes  singuli  obstu-  20 
pescerent   eventum   rei,   coepit   viuctis   in    carcere   quasi   levis  tonitruus   audiri,    et 
statim  vis"   quaedam    cum    magno    impetu  adveniens    totum  valide  nimis  concussit 
carcerem  abv  imis.    Confestim  serisw  omnibus  effractis  nexibusque  dissipatis,  ostia 
obserata  patuerunt  inclusisx.     Ilico    ergo  vestigia  depressa   ferentesy   pignora  levi- 
gai*untz   et  rei  carcerem  egressi  ecclesiam  petierunt.    Omnes  igitur  qui  aderant  in  25 
stuporem    versi    coeperea    adtollereb    novitatem    miraculi   ac    merita   duorum    con- 
iuncta   simul   sanctorum ,    Marcialis    laudem.    Eligii    praedicarec    favorem.     Cuncti 
etiam    haec   videntes  Christo11   domino    uberes    laudes,    qui    suis  operatur  in  servis, 
vocibuse   efferebant  continuis.  —  —  —  —  —  —  —  —  —  —  —  —  —   —  —  — 

I.    Capp.   17.   18.     la.h.c.  2a.b.c.  3.  4.  30 

Cap.  17.     a)  curara  pr.  m.  \a.         b)  omnibus  lc. 

Cap.  18.  a)  cunctopere  pr.  m.  \c.  b)  ita  \a.c\  omnibus  aediticiis  —  expletis  rell.  c)  caele- 
stiaque  m.  al.  add.  3.  d)  om.  4;  caelestia  add.  lb;  caelestis  regni  m.  al.  in  mg.  add.  2«.  e)  om.  \c. 
f)  b.  honori  \a.b.         g)  P.  ap.   \c.  3.         h)  om.  26.  i)   magna  add.  \c.         k)  Quia  \a,  corr.;    quam 

26  (ras.  m).c.  1)  b.  q.  bis  scr.,  sed  eras.  2a.  m)  Quintillianus  i.  n)  abbas  \a.b.  o)  que  35 

add.,  sed  exp.  1«;    Qui  add.  \c.  p)  basalicam  2c.  q)  Marcialis  3;    Martialis  \c.  4.  r)  Lemo- 

vecini  1«.  2c;  Lemovecera  16;  m.  al.  corr.  Lemovicini  2a  et  ita  \c;  Lemovicensium  4.  s)  quooperuit 
pr.  m.2a.  t)  devotis  lc.  u)  tr.  m.  q.  om.  la.b.c.  v)  comitatu  :  ,  /-as.  m  26;  comitatii  2c.  w)  pro 
cum  m.  habent  commodum  (corr.  commodo^)  1«,  cummodo  16  (non  \c).  x)  defert  \a.  y)  ita  1«.  2a 
(pr.  m.).  b.c.  3 ;    memoria    16.  c.  4.  z)    eadem    (m.    al.   corr.  eandeni)   via    3 ;    eandem  viam  16.  c.  4.   i0 

a)  arripere  lc.  b)  pigner.  4,  et  ita  semper  fere.  c)  ita  \a.  6.  c ;  Erat  —  claustrum  rell.  d)  a  add. 
\a.b.c.  4,  m.  al.(?j  superser.  2a.b;    om.  2c.  3.  e)  om.  26.  f)  sive  lc.  g)    xn  corr.  noxii  2c. 

lij  ita  \a.  6.  c;  abditi  reU.  i)  velut  \a.c;  velud  16.  k)  condam  pr.  m.  2a.  1)  ita  \c  (pr.  m.J.  26.  c ; 
trippudians  pr.  m.  2a',    Iripudians  rell.  m)  reliqs  lc;    reliquas  1«.  n)    pr.  m.  om.,   et  m.  al.(?) 

superscr.  3;  cx  rcll.       o)  o»i.  \c.       p)  ita  \a.b.c  (pr.  m.);  ergastuli  26.  c.  3;  m.  al.  corr.  ergastula  lc.  2«;   45 
ergastulum    2c.  q)    eum    add.    \c.  r)    quam    pr.    m.    \c.  s)    gressus    \c.    2c    (pr.    m.    corr.J. 

t)  superscr.  3;    null.  posse  2c.  u)  vir  quidara  lc.  v)  ab  imis  om.  \c.  w)  ferreis  (seris  16?)  0. 

cfractis  \a.b.  c.  x)  indulsis  26  ;  inclausis  lc.  y)  ferentis  16.  c.  z)  levigaverunt  1«.  6.  c.  a)  copere  2a, 
corr.;  c(o)eperunt  1«.  6.  c.  '26.  b)  ita  rell.  (cf '.  supra  p.  673,  s) ;  attoniti  \a.b.c.  c)  praedicavere  lc. 
d)  Christo  —  servis  om.  26.         e)  votibus  26.  50 

1)  Scilicet  Parisiensetn  monasterio  Eligiano  propinquam. 


VITAE  ELIGIl    EPI8C0PI  N0VI0MAGEN8IS  LIBER  1. 

21a.    Denique    cum    etb    frequenter    ad    eum    monachi    religiosi    quique   con- 
fluerent,    nec   sic    aimirum    eorum    saciabatur  alloquio,    sed   aliquando  etiam   nin 
sanctae   converaationis   aestuana   desiderio,    ipse    quoque    properabat   ad   coenobiac 
maximaequed    Lussediusc   Qominef,  quiR  eral  eo  tempore  cunctia  <-iti i ii*-»it i*>i-  atque 

p  districtior;    aeque   enim    tam    crebra    erant  adhuc  in  Galliis    monasteria,    <-t    sicubi 
essent,  non  sab  regularih  quidem  disciplina,  sed  erant1  prorsus  in  malitiak  ferraenti1  ef.i.< 
vett-ris"1  saecularia1.     Praeter  Lussedio"   ergo,   qui°  solus,    ut    dictum    est,    distric- 
tionem  regulae  sollerter  tenebatp,  Solemniacenseq  monasterium  in  partibus  occiduis 
Imius  religionis  extitit1   caput,    ex   quo   demum8   inulti'    sumpserunt   et   initium  <'t 

i,,  exemplum,  adeo  ut"  nunc  quoque  propitia^  divinitate  innumera  per  omnem  Fran- 
ciam  et  Galliam  babeantur  sub  regulari w  disciplina  alma  utriusque  sexus  coenobia. 
Itaque,  ut  dicere  coeperam,  quis  valeat  enarrare,  cum  quanta  Eligius  devotione 
quantaque  humilitate  praedictum  monasterium  adiens  inter  fratres  incederet? 
Videres    eum,    cum    ianuamx    ingrederetur   monasterii,    deiecto    in  terramy    vultu, 

j6  depressia  luminibus,  solo  caputz  humia  inclinato,  toto  etiam  subtilib  corpore  cum 
magna  gravitate  inter  fratres  incedere  singulisque  monachis  se  paene  terrae  proster- 
nerec  atque  ab  omnibus  devotissime,  benedictionesa  haurire,  quibus  ipse  copiosam 
tribuens  elemosinam,  vilissimam  panis  tortam  ab  eis  egrediens  pro  benedictione 
sibimef    vindicabat,    quam  utique  pro  magno  munere  amplectens,   diebus  aingulis, 

20  quousque  durare  incorrupta  potuisset,  eologias'  ex  ea  veluti  sacram6  communionem 
iciunus  suniebat.    —    —    —    —    — ■   —   —   —  —  —  —  —  —  —  —  —  —  —  — 

27a.  Alio  quoque  teinpore  sub  laicalib  adbuc  habitu"  carpebat'1  iter  cum 
pucris  suis  de  villa  regali,  quae  vocatur  Sterpiniacus e • 2-  Cumque'  pervenisset 
Gamappio8  vico,  ingrediens  ilico  basilicam'1,  invenit  quendam  pauperem  claudum 
25  pro  foribus  iacentem,  qui  viso  Eligio1  coepit  clamare,  alimoniam  ab  eo  vel  aliquam 
postulans  consolationem.  Tunc  Eligius  sentiensk  forte1  donum  Spiritus  sancti, 
accessit   ad    eum,    dicens:    'JRogemus    Dominumm  pariter,    si"  forte   te  incolomem" 

/.    Cap.  21.     la.b.c.  2a.b.e.  3.  4.       Cap.  27.     la.b.c.  2a.b.c.  3.  4.  Qa. 

Cap.  21.     a)  deinceps  numeri  constant  2b\    c.  21 — 26.  om.  Qa.  h)  om.  la.b.c.  c)    coenu- 

30  biuni  la.b.c.        d)  ita  \a.c  (ubi  eius  add.).        e)  ita  lc;  Lussedium  pkrique  (corr.  e  Lused.  A) ;  Luxo- 

vium    la.b.  f)  ita    la.b.c;    om.   rell.  g)   ita    \a.  c\    cjuod    —    eminent(c)ius    atque    districtius 

dictrictius   pr.    m.   2a)    rell.  h)    rcguli    m.    al.    corr.    regulis   2a\    regali    m.    al.    corr.    rcgulari   3. 

i)  sed  sederent  1«.  b.         k)  militia  lc.        1)  frementi  2c ;  per  mentes  \a  \  per  mentis  \b  \  pcrimentes  \c. 

ni)  veteres  saeculares  1«;  veteres  saecularias  \c.       n)  ita  lc;  Lussediura  plerique;  Lussedius  ///'.  m.  26; 
:i  i   Luxovium  la.b.         o)  ita  \c\   quod  solum  rell.         ]>)  teneat  2a  (pr.  m.).b.c.  3  (pr.  m.).         q)  Sollem- 

niacense  26;  Sollemnecensus  corr.  Sollcmnecenses  \a\  Sollempniacense  1 J ;  Solempniacensi  lc.        r)  extit 

/'/•.  m.  3.         s)  temuni  />r.  m.   la.         t)  s.  m.  \a\    m.   m.  al.  superscr.  4.  u)  et  \a.         v)  propria  (?) 

///'.  iii.  2a.         w)  regali  pr.  m.  S;    regulae  \c.         x)  ianuu   lc.         y)  terra  lc.         z)  ita  \c.  2a  (pr.  mj. 

b.c.  3  (pr.  m.)\    eapite  (la.  b).  4.  a)   humili  m.  al.(?)  corr,  humiliter  2a.  b)    su(pplici   m.  al.  in 

40  ras.)  2c.       c)  m.  al.  superscr.  :i.       d)  benedictionis  pr.  m.  :',.       e)  silii  metu  |  indica1)at  2e;  8.  vendie.  4. 

f)  ita  2b.c.  .'!  (pr.  m.)\    (eulo  ///.  al.  in  ras.)gias  2a.        g)  sacra  communione  lc. 

Cap.  27.     a)  redit  0«.       b)  laico  1/-.       c)  bis  scr.  erat(?)  lc;  h.  a.  Ga.       d)  ca :  pebat  pr.  m.  \a. 

e)  Sterpinicus  26.         f)  Cui  2b.        g)   Gamapio  :i.  4;  Gamapio  6a\  Gaminappio  \c.         h)  basalicam  2c. 

i)  Eligiu  (?)  3,  corr.         k)  ita  recte  la.b.c  (cf.  p.  687,  \i);   sciens  rell.         1)  ita  \c  cum  rell.\   fore  \a.  />. 
45  m)  ita  la.b.c;    Deum  rell.         n)  nisi  f.  jh\  m.  \n;    ut  pro  si  f.  \c.         o)  incolomen  2c. 

1)   De  hac   monasteriorum  distinctione   v.  swpra  p.  647.  2)  Etripagny  et  Gamaches 

(arr.  Andelys,   dep.  Eure).     Villam  regalem  Stirpiniacum  in  pago  Wilcasino   sitam   Dagohertns 
monasterio  S.  Dionysii  a.  629.  dono  dedit;  cf.  J.  Havet,  'La  donation  d'Etr^pagny>  COeuvr* 
I ,  //.  247  sqq.). 


G86  VITAE  ELIGll  EPISCOPI  NOVIOMAGEXSIS  LIBER  I. 

reddat';  et  mox  introducens  eum  in  ecclesiam,  praecepit  innixea  orationi  insistere. 
Ipse  vero  prosternens  seb  in  terram,  diutissime  oravit;  deinde  paulolum  se  erigens, 
cum  adhuc  videretc  claudum  iacere,  rursum  orationi  incubuit,  et  lacrimabiliter 
praecem'1  fundens,  tamc  prolixef  oravit  tantasque  lacrimas  effudit",  ut  partem 
pavimenti  ubertas  lacrimarum  umectaret  ac  veluti  rivolum  decurrentem'1  in  terra1  5 
efficeret.  Tandem  roboratus  fide  erexit  se  et  cum  magna  fiducia  ad  aegrum  accessit, 
ac  manumk  eius  adpraehensam,  dixit:  'In  nomine  domini  nostri1  Iesu1"  Christi, 
filii11  Dei  excelsi,  surge  et  ambula'.  Et  confestim  prosecuta  est  salus  verbum0 
hominis  Dei,  et  invaluit  aeger  et  surrexit;  nam  oinnes  qui  aderant  audiebant  cum 
magno  stupore11  iuncturas  et  nervos  atque  omnia'1  ossa  claudi  illius  cruscire1'1  ac  10 
solidare*.  Sanus  ergo  factus  est  ex  illahora1  et  ambulabat  exiliens  et  benedicens" 
Deuni  cum  omni  alacritate.  Fuerat  enim  exv  multis  iam  annorum  spatiis  vin- 
culisw  artuum  adstrictusx,  atque  ex  hoc  magis  cunctos  occupabat  admiratio,  quod 
tam  celerisy  fieri  eius  potuisset^  curatio.  Dedit  ergo  ei  elemosinam  vir  beatus  et 
diinisit  eum  in  pace ;  et  ille  adorans  eta  glorificans  Deum,  reversus  est  in  locum  15 
suuin.  Tunc  Eligius  coepit  terribiliter0  coniurare  pueros  et  cunctos  comites  suos,  ne, 
quousque  ipse  in  corpore  maneret,  rem  gestam  cuilibet  hominic  indicarent,  magno- 
pere  metuens,  ne  in  virtute  facti'1   mens  eius  humanis  laudibus  gravareturc. — 

30 }l.  Alio  rursus1'  tempore  dumc  apud  Parisius'1  commoraret0,  quadam  die 
mane  confugiitf  ad  eum  tremebundus"  custos  basilicae  sanctae  Columbae  virginis'1,  10 
provolutusque  pedibus  eius,  nuntiavit  eadem  se1  quiescente  nocte  vastatam  omni 
ornatu  fuisse  basilicam.  Quod  Eligius  audiens,  tristis  admodum  effectus,  cito  tarnen 
ad  solitak  spei  praesidia  recurrens,  clementer  refovit1  custodem,  deinde  ad  eundem1" 
oratorium  pergens ,  oratione  praemissa",  haec  loquebatur  verba:  'Audi',  inquit. 
'sancta  Columba0,  quae  dico.  Novit  meus  redemptor,  nisi  cito1'  ornamenta  taber-  -=> 
naculi  huius  furata  reduxeris,  equidem  spinis  adlatisq  faciam  hanc1-  ianuam  ita 
obserari,  ut  numquam  tibis  in  hoc  loco  veneratio  praebeatur  ab  hodie'.  Dixit  haec 
et  discessit.  Et  ecce !  sequenti  die  custos  maturius  surgens,  invenit  omnia  vel ' 
usque  ad  minimam  pallam",  sicut  priusv  fuerant,   restituta.     Tunc    concito    cursu, 

/.    Cap.  27.     1«.  b.  c.  2a.  b.  e.  3.  4.  6«.       Cap.  30.     1«.  b.  c.  2a.  b.  c.  3.  4.  30 

Cap.  27.  a)  ita  \a.  b.  c  (pr.  m.);  enixi  pr.  m.  2a ;  enixc  plerique;  m.  al.  corr.  obnixe  le.  3.  b)  se 
jn  t.  in  ras.  3.  c)  vidisset  lc.  d)  prece  \c.  e)  tamquam  m.  al.  corr.  tantum  2« ;  ta  2c.  f)  prolixi 
pr.  m.  \c.  g)  fundit  corr.  fudit  \c.  h)  ita  \a.b.c;  r.  de  torrente  in  rell.  i)  ita  \a.b;  terram  \c 
citm  rell,  k)  ita  \c\  manum  e.  adprchensa  pr.  m.  6a;  maun  (manus  pr.  m.  \b.  3)  e.  ad(p)pr(a)ehensa 
rcll.  1)  om.lc.  m)  Ihi  2«;  Chr.  om.  2b.  n)  tili  Ga,  corr.  o)  verborum  pr.m.lc.  p)  stupor(e  in  35 
ras.)  3.  q)  omia  2c.  r)  crucisse  la.b  (pr.  m.)]  cuscire  4,  corr.;  crusire  6«;  sonare  \c.  s)  solidari4; 
solidamcntum  rccipere  \c.  t)   ora  2c.  3.  u)  laudans  \c.  v)  ex  /;/.  al.  in  lititra  2a.  w)  art. 

v.  2b ;    v.  artium  pr.  »1.  Qa.  x)  adstrictis  pr.  m.  2«.  y)  ita  la.b.c',    celer:  m.  al.  corr.  celeri  2a; 

celers  2e.  6a)    celer  2b.  4;    celers  m.  al.  corr.  celeris  3.         z)  m.  al.  superscr.  3.         a)  ita  \(a.b).c  4; 
ot».  2a.b.c.  3.        b)  terribibiliter  lc;  terribiliterribi(li  su pcrscr. )ter  2b.        c)  hominum  2b.        d)  facta  lc.  40 
e)  ita   \c  cum  rell.;    gratuletur  1«.//. 

<'«p.  30.     a)  c.  30.  deest  (\<i.        b)  in  add.  1«.        c)  cum,  o»i.  apud  la.        d)  Parisiii  4.        e)  ita 
\a.c  (pr.  m.).    2a  (pr.  m./.b  (pr.  m.J.c)    cummoraret  3,  corr.;    commoraretur  \b.  4.  f)  ita  \a.  2c.  3 

(pr.  m.) ;  confugit  rell.  g)  trebundus  pr.  m.  3.  h)  ac  martyris  add.  \c.  i)  requiescente  pro  se  q.  la; 
^c  i|uiesce(nte  m.  al.  irt  ras.)  2a.  k)  soluta  2a,  corr.;  solida  \a.b.c  (pr.  m.).  1)  refovet  la.  c.  m)  ita  45 
recte  \a\  idem  \b.c;  sanctae  Col  umb  (a)  e  pro  ciuidem  rell.  n)  pcrmissa  la.  o)  virgo  add.\c. 
p)  versu  exeunte  om.lc.  q)  ita  \a;  adlatas  lc,  corr.  r)  hunc  2b.  s)  n.  in  eodem  ven.  pr.  (praebatur 
pr.  111.)  oboedientiae.  Dixit  U.  t)  ita  \a.b.c\  vela  rell.  u)  palam  3,  corr. ;  palmam  \b.  v)  f. 
pr.  1«;    pr.  fuerat  lc. 

1)  7.  q.  crepitare,  nobis  'kradten,  Gall.   'craqaer.  :,° 


VITAE  ELIGIl    EPISOON    NOVIOMAOKNSIN  IJI5KK   I.  687 

quantum*  pridie  truculentior,  tanto  nunc  laetior  nuntiavit  Eligiob,  atque  ille 
accedens  omniaquae0,  sieul  dudum  fuerantd,  sui.s  ra  locis  conposita  cernens,  mar 
tyram6  quidemf  laudavit,  sed  Christi  domini6  aomen,  sicul  et  semper    aberius  cum 

hilaiitate1'  magnificavit. 

5  31a.    Inter  cetera   autem   infinita   bonorum   suorum   opera   etiam  li<>c  apud1' 

regem  obtinuerat0,  ut'1  omnia  bumana  corpora  quae  vel  regis  severitate  vel  Ludicuuie 
censura  diversis  ex  causis '  multimoda  argumenta  perimebantur,  ubicunique  Lnvenire 
potuisset",  sive  per  civitates  seuh  per  villas  licentiani  baberet  et  de  bargis1,1  et 
ex    rotis    et    de    laqueis    depositak    sepelire1.      Delegavit    ergo    ex    comitibus    suis 

io  vespelliones1",  (jlallebodo11   scilicet   atque  Vincentio    cuni    suis"   collegis,    qui    huius- 
niodi  curae  insisterent,  et  itap,  ul)icunique  pergerent,  siveq    iu  proximas  urbes  sivi 
in  longinquas,    iugiter  secuni  sarculos1'   portabants,   ut  sicubi1  cadaver  invenissent, 
continuo  bunii11   eodeni  tegereut.     lgitur  cumv   quodam   tempore  in  comitatu  regis 
Austriaew  partes  peragrarent,  devenerunt*  ad  nrbem  quandamy,  quae  Stratoburgo7- 

ir>  vocatur;  euinque  baud  proculab'1  urbe  essent,  conspicnntos1'  eminus,  vident  hominem, 
ipsa  die  vitani  laqueo  extortain,  dependere.  Ad  quein  protinus  accedentes0,  laqueo 
deponunt,  ut  scilicet  iuxta  ritum  sepulturae  traderent;  sed  vir  venerabilis  sensit 
forte  operandum,  et  dum  sepultura  paraturd,  festine  adpropianse  ipse  corporef, 
coepit  eum  a  summis  usque  ad  ima  mulcendo  palpare.    Nec  mora,  cums  iam  sen- 

20  tiret  adesse  animani,  conposite'1  valde  a  se1  virtutem  facti  refellensk,  dixit:  'O 
quain  grande  scelus,  nisi  Dominus  iuvisset,  nunc  perpetrare  poteramus,  ut  corpus 
boc  bumo  tegeremus,  cum  anima  eius1  in  ipso  sit!'  Haec  dicens,  cunctis  miran- 
tibus1".  iussit  eum  vestimentis  operiri  et  paulolum  repausare11 ;  deinde,  recreato0 
spiritu,  vir  ille  surrexit1'   e'1   terra,  utpute  nullam  passus   iuiuriam.     Quod   factum 

25  eum  in  urbem1'  illam  percrebuisset,  mox  currentes  eiusdem  insectatores  inportune 
eum  iterums  rapere  ac  morti  tradere  conabantur.  Quem  Eligius  vix  eorum 
inanibus  ereptum  regi  pro  eo  suggessit  cartamque l  ei"  securitariainv-2  apud  regein 
impetravit  atque  ita  eum  defendit.    Qui  non  post  longum  spatium  ita  se  subtraxit 

/.    Capp.  30.  31.     U.h.r.  2a.h.c.  3.  4. 
30  Cap.  30.     a)  quanto  4.  b)  Elegius  1«.  c)   ita  \u.  2c.  3;    omniaque  plerique;    que  om.  \h. 

d)  fuerat  lc,   corr.  e)    m.  al.  corr.    martyrcm  2».  3,   et  sic    la.b.c',    virginem  4.  f)    quidam  2a 

(pr.  m.).  I>.  c.  3  (pr.  m.).         g)  rer.su  exeunte  om.   h:         h)  alacritate  pr.  m.  2a. 

Cap.  31.     a)   c.  30 — 38.   desunt,  quorum   locum  e.  11.   libri  II.    oceupat  6a.  b)   autc  (sic)  2h. 

obtinuit  lc.       d)  et  2h.       e)  iudicium  2a  (pr.  m.).b.c.       f)  per  m.  al.  add.  2a.  3,  habet  (lbj;  multi- 

:!.">  modis  argumentia  4.         g)  putuisset  ?,.         h)  ita  1«.  h.  c;  sivc  rell.         i)  pargis  pr.  m.  1«;  bagis  pr.  m.  3. 

k)  posita  26.        1)  repellere  1<.        m)  u : : : pelliones  ?>i.  al.  corr.  vispilliones  2a\  vesbellonis  1«;  vcspel- 

lioni  lh;  vespcrlonio  lc- ;    vclliones  4.         n)  ita  la.b.c  (ubi  sc.  deest);    Gallebodum  (Galdebodum  2c)  sc. 

a.  Vincentium  rell.  o)  coll.  sni>  4.  p)  ita  la.b.c;    om.  rell.  q)  s.  in  p.  ii.  om.  2c.  r)   ita 

la.  b.c  (pr.  m.)  et  m.  al.  3;  m.  al.  corr.  sarculas  lc;  sacculo  m.  al.  corr.  sacculos  2a  et  ita  2b  (e  corr.).c. 
•lo  3  (pr.  m.).  4.  s)   ita  la.b.c;    porlarent    rell.  t)    ubi    lc.  u)   ita  la.c;    humo  eadem  \h; 

ipsum  liumo  rell.  v)  qu  pr.  m.  lc.  w)  australes  4.  x)  ad  u.  qu.  dcv.  4.  y)  quendam  lc; 

om.  2h.  z)    Stratoburgus  1«;    Stratuburgua  lf.-;    Stratoburgis  \h.  a)    (ab   om.)    urbi  adcssent  \<. 

h)  ita  \a.b.c;  conspicientes  rell.         c)  bis  scr.  erat  lc;  accedena  pr.  m.  2h.         d)  para:tur,  ras.  n  \a; 

pareretur  m.  al.  corr.  pararetur  \c.  e)    appropiens  corr.    appropians  3.  f)    ita  \a;    corpori  rell. 

ij  g)  tum  \a.      h)  ita  \a.       i)  servitutem  pr.  m.  2a.  b  (non  2c).       k)  m.  al.  corr.  repellens  lc,  et  ita  \b. 

1)  om.  3.         m)  mi :  :  rantibus,  ras.  se  \a.        n)  ita  \h.c.  4;  re]>ausari  2«  (pr.  m.?).b.c.  3  et  m.  al.  1«; 

repensari  pr.  m.  \a.         o)  recto  lc.         p)  e  t.  s.  3,  corr.         q)  et,  ras.  t  \a.        r)  urbem  (corr.  urbej 

illa  3 ;  urbe  illa  \a.         s)  om.  \c.  3.  t)  carthamque  1«.         u)  om.  3.         v)  securitatis  \c. 

1)  Bargus  est  ramus,  truncus  arboris,  de  quo  smpevdunfur  facinorosi.    Duc.        2)  Seeu- 
50  ritas  pro  homicidio  facto,  si  se  pacificaverint,  inter  formulas  Marculfi  II,   18,  legitur. 


688  VITAE  ELIGLI  EPISCOPI  NOVIOMAGENSIS  LIBER  I. 

ab  eius  contubernio,  Eligio  fortassis  conscio,  nc  res  gesta  amplius  crebresceret  in 
populo,  uta  nusquamb  eius  ministris  amplins  apparuerit  conspectu''.  Sed  de  his 
ista''  snfficiant.  Deo  soli  sufficit  de  bis  quae  in  absconso  vel  sub  saeculi'  habitu 
vel  sub  venerabili  et  apostolica  *  tonsione  gesserit  non  lateref;  nunc  interim  ad 
ea  quae  opere  manuuni  egerit  accedam,    eaque    quanta   valeo    brevitate  percurram.   • 

•'32.  Hica  idem1'  vir  beatus  inter  cetera  bonorum  operum  insignia  multac 
sanctorum  auro  argentoque'1  et  gemmis  fabricavit  sepulcbra,  id  est  Germani,  Seve- 
rini,  Piatonis6,  Quintini,  Lucii -,  Genovefaef,  Columbaes,  Maximiani  eth  Loliani', 
Iuliani,  adbuc  autem  et  aliorum  multorum.  Sed  praecipue  beati  Martini  Toronusk 
civitate,  Dagoberto  rege  inpensas  praebente,  miro  opificio  ex  auro  et  genimis  con-  10 
texuit1  sepulcbrum"1  necnon  et  tumbam  sancti  Briccionis"  et  aliam0,  ubi  corpns 
beati  Martini  dudurn  iacuerat,  urbane  conposuit.  Magnum  insuper  beneficium 
eidem  ecclesiae  apud  regem  obtinuit1'.  Namque  pro  reverentiaq  sancti  confessoris 
Martini,  Eligio  rogante,  omnem  censum1',  quods  regi*  publicae  solvebatur",  ad 
integrum  Dagobertus  rex  eidem  ecclesiae3  indulsit  atque  per  cartam  confirmavit.  15 
Adeov  autem  omnem  sibi  iusw  fiscalis  censurae4  ecclesiax  vindicat.  ut  usque  bodie 
in  eademy  urbe  per  pontifici2  litteras  comisa-5  constituatur1'.  Praeterea  Eligius 
fabricavit  ete  mausoleum  sancti  martirisd  Dionisiie  Parisius  civitate  et*  tugurium '' 
super  ipsum  marmorem^  miro  opere  deh  auro  et  gemmis.  Cristam1'  quoquek  et 
species  de1  fronte  magnifice  conposuit  necnon111  et  axes  s  in  circuitu  tbroni  altavis  20 
auro  operuit  et  posuit  in  eis  poma51  aurea,  retundiles11- 10  atque  gemmatas.    Operuit 

/.    Capp.  31.  32.     1«.  b.  c.  2a.  b.  c.  3.  4. 
Cap.  31.     a)  ita  la.c.  4;  aut  \b;    et  ut   rcll.  (sed  et  eras.  2a.  3).         b)  ita  \a.c;    nobis  usquam 
eius  ministris  a.  a.  \b ;  nusquam  ministrorum  eius  amplius  appareret  rell.         c)  ita  \b.c  (pr.  m.);   con- 
spectui  rell.  d)    ista  —  his  pr.  m.  om.,  ista  suff.,    sufficit  Deum  solum  ea  m.  al.  in   >nt/.  suppl.  2a  ;  20 

suff.  ista  3,  corr.         e)  m.  al.  corr.  saeculari  3,  et  sic  4.         f)  lateri  2«  (pr.  m.j.  b.  c.  3.  4. 

Cap.  32.      a)  Sic  errore  miniatoris  2b.  b)   :  idem,   ras.  e  3.  c)  multorum  le.  d)  ct 

ceteris  add.  2b.  e)  Piattonis  la.  c;  Patonis  3,  corr.  f)  Genovevae  1«;  Genovefa  26;  (irenof:::  I. 
corr.  g)  G.,  sanctae  C.  virginis  ac  martyris,  M.  lc.  h)  om.  4.  i)  om.  la.b.c;  et  add.  4.  k)  ita 
pr.  m.  1« ;  Turonis  rell.  1)  ita  \a.  c ;  contexit  rell.  m)  sepulchra  3,  corr.  n)  Brictionis  \b.  c.  2b.  4.  30 
o)  aliorum  \c.  p)  obtinua  pr.  m.  \c.  (j)  reverentie  pr.  m.  \c.  r)  sensum  pr.  m.  2c.  s)  ita  lc; 
qui  rell.  t)  ita  2«  (sed  publice);  (rei  m.  al.  in  litura)  publicae  :] ;  rei  bublice  \a\  republicae  2c;  rei 
public(a)e   \b.c.  2b.  4.  u)    sol :  : :  atur    \a,   corr.  v)    abeo    2«    (ubi  post   autem    m.  al.    tempore 

superscr.).  b.  c.  w)  (ius  om.)  fiscalis  (fiscalem  \a.b)  censur(a)c  (censuram  1«)  \a.  b.  c;  ius  f.  censu>  rell. 
x)  ita  \a.  b.  4;  e(c)c(c)lesiae  (corr.  ecclcsia  lr.  2a.  b.  3)  rell.  y)  (in  ;  eadcm  ur  in  Iitura)be:  ,  ras.  m  2«;  36 
in  eandem  urbem  2b;  in  cadem  urbem  2c.  3.  z)  ita  \a.  2c  et '  pr.  m.  2a.b.  3;  pontificis  reil  a)  comes 
\a.  b.  c.  4.  b)  constituitur  \a;  constuatur  \b.  c)  et  m.  om.  \c.  d)  om.  \c;  mart(yris  m.  al.  in  ras.)  2«. 
e)  Dyonisii  lc.  f)  om.  \c.  g)  marmore  lc;  marmoreum  \b.  4.  ln  ita  lc.  4;  et  (superscr.  2a)  g. 
de  a.  rell.  i)  cristas  lc  k)  cuoque  pr.  m.  2«.  1)  iu  m.  al.  2a.  m)  Nam  non  \a.  n)  ita  \k\ 
retundilia  (recundilia  m.  al.  corr.  repandilia  3;  rotundil : :  m.  al.  corr.  rotundilia  \b  et  sic  4;  rotunda  \c)  a.  in 
gemmata  rell. 

1)  Tonsuram  Elkjim  gessit  Scotticam  neque  apostolicam  seu  Romanam;  v.  supra  p.  638. 
2)    Luciani,  episcopi   scilicet    Bellovacensis ,   coni.   d'Achery;    v.    infra  II,  7.  3)  Populum 

Turonicum  pro    reverentia    S.  Martini   describi    »on   licuit ;    cf.   Waitz,  'VG.'  II,  2,  p.  2b4:;. 
4)  /.  q.  census;    <■/'.  Ducange.         5)  Res  per   aevum  Meroimngicum   inaudita,    neque  tale  quid  ** 
temptatum    est   nisi   regnante   Karolorum    stirpe;    cf.   G.  Waitz,  'VG.'  II,  2,  p.  40 3;   Loning, 
'KirchenrecW  II,  p.  271;   F.  Dahn,  'Kbnige  der  Germanen'  0894;    VII,  2,  p.  106,   VII,  :;. 
p-  171 .  ii)  Idem  quod  ciborium;   cf.  Ducange  s.  r.  tegorium.  7)  Apex  feretri  operculo 

imminens.  Duc.  8)  Axes  volutarum  apud  Vitruvium  intelleguntur  orbes;  cf.  Forcellini  h.  v. 
Cf.    supra    c.    12:     in    gyro    per    axem.  9)    Poma    aurea    vel    poma    altarium     inter  60 

ministeria  ct  ornamenta  sacra  recensentur  ab  Hariulfo;    v.  supra  p.  576,    n.  2.  10)  I.  q. 


VITAE  ELIGH  EPI8C0P1   N0VI0MAGENSI8  LIBER  I.  689 

quoque   eta  lecturium1'- l  et   ostia   diligenter   deL'   metallo   argenti;    sed   et   tectuin 
throni  altaris  axibus  operuit  argenteis.     Fecit  quoque  et'1  repam0,8  in  loeo  ante 
rioris  tumuli  et  altare1  extrinsecus  ad  pedes  sancti  martiris  fabricavii  ;  tantumque 
illic,  suppeditante*  regeh'3,  sua'   exercuit  industria  atquek  ita1  suum  defudit  sp< 
6  cimen,  ut  paene  singulare  sit  in  Galliis  ornamentumm  et  in  magna  omnium  admi- 
ratione  usque  in  bodiernum"   diem. 

83.  His *  operibus  mirifice  perfectis  atque  omnibus  circumquaque  gentibns 
sedatis,  ferocissimos  etiam  Vacaeos*  dicioni5  propriae  bostili  gladio  Bubactos,  mor- 
tuus   est   rex  magnus  et  inclitus  Dagobertus  et  sepultus  est  in  eadem   sancti  Dio- 

io  nisii1'  basilica"  sub  arcu 7  in  latere  dextro.  Cui  successit  in  regnurnc  filius  eius 
aetate  iuvenculus  vocabulo'1   Cblodoveus0. 

Sub  buius  regni  principio  nefanda  beresis  8  partibus  Orientis  coeperat  pullu- 
lare1,  Constantino9  tunc  Eomanig  imperii  apicem'1  gubernante.  Coeperunt  ergo 
praefatae  heresiarcbes '  nequiter  ecclesiasticam  regnlam  violare  et  peregrina  quaedam 

15  a    veritate    docere    ack    praedicare,    adserentes    dominum    et    salvatorem    nostrum 
Iesum  Cbristum  minime  babere1  secundum"1  formam  servi  et"  neque  eum  ex  Maria 
virgine0  veram1'  adsumpsisse  carnem  profanis  vocibus  garriebant.  Quae  res  plurimos  Rufln.,Hut. 
in  ecclesia  conturbabat  et  plerosque  iam  contagio'1   huius  pestiferae  adsertionis  infecerat, 
non    solum  in    urbibus    quibus    morabantur  r,    sed    et   urbem  quae  est  capud  om-  u>.  n,  13. 

20  nium  Komam  paulatims  iam  eorum  pravitas  penetrabat1.  Erat  autem  eo  tem- 
pore  Eomae  praesul  beatissimus  papa  Martinus,  qui  sollicite  ac  viriliter  pro  bac 
causa  invigilans  immoque"   pugnansv  multa   probra  et  adversa  abw  bereticis  susti- 

I.    Capp.  .'52.  33.     la.b.c.  2a.b.c.  3.  4. 
Cap.  32.     a)  om.  \c.  b)   ita  \a.  c)    om.  \a.  b.  c.  d)   superscr.  \a.  e)  chepam  \c. 

26  f)  altaris  \a.  g)  supeditate  corr.  supeditante  \c.  h)  rege  : :  : ,   ras.  mem  \a.  i)  suam  e.  indu- 

striam  rccte  \cj  sua  e.  inlustria  \a.b.  k)  atriae  \a.b;  et  \c.  1)  tat  \a.  m)  ornamenta  2«,  corr. 
n)  praesentem  \c. 

Cap.  33.  a)  ila  2a  (pr.  m.).e.  3  (pr.  m.)\  Vaceos  2&;  Vasaeostidi  |  oni  \a;  ferocissimis  e.  Vaeceis 
(huaseostis   \b)    d.  —  subactis    \b.  4;    ferocissimis,    om.    etiam    —    subactis    le.  b)   Dyonisii    lr.   3. 

30  c)  ita  \a.b.c;  regno  rell.  d)  nomine  \c.  e)  ita  \a.b.c  et  m.  al.  3;  Hlodoveus  rell.  f)  pullare  2c. 
g)  Romanum  im})erium,  om.  a.  \c.  h)  imperii  (apicem  ■ —  heresi  ow.)arches  (m.  saec.  XV.  corr.  arcem 
et  snppl.   tenente)   nequiter   2b.  i)    heresiarces  pr.  m.  corr.    heresiarches,    m.   al.    corr.    hereses   2a. 

k)  et  \a.b.c.         1)  om.  \b;    carnem  m.  saec.  XV.  add.  2b.  m)  deletum  4;   post  secundum  m.  al.  in 

mg.  add.    humanitatcm  3;    fortasse   scr.  secum  pro  secundum.  n)    ita  rell.;    et  n.  eum  om.  \a.b.c. 

35  o)  ita  \a.b.c;    om.  reil.  p)  vir:  pr.  m.  4.  q)  ita  \a.b.c  cum  Rufino ;    contagium  rell.  r)  ita 

\a.  b.  c.  4   et  m.  al.  3 ;    morabatur   2a.  b.  c.  3   (pr.    m.).  s)    p.  i.  e.  om.  \a.  b.  c.  t)   penetravit  3. 

u)   inmoque  2«.  b.  c.         v)  inpugnans  pr.  m.  \a.         w)  ad  pr.  m.  \c. 

rotundiles,  sicut  Italis  'ritondo ',  Hispanis  'redondo'  est  rotundus  atque  etiam  in  fontibus  Gallicis 
posterioris    aevi    retundus   pro    rotundus    leaitur.     Cf.    G.  Kdrting,    'Lat.-Roman.  Wdrterbuch' 

40  col.  752  2.  1)  I.  e.  analogium,  ambo,  pulpitum  in  quo  legitur.    Duc.    De  feretro  S.  Dionysii 

minus  recte   cogitavit   M.   Felibien,    'Hist.    de   Vabbaye   de   Saint-Demjs'  p.   11.  2)  Feretri 

opercidum,  umbraculum,  ciborium.  Duc.  Crepam  infra  II,  41.  42.  3)  De  basilica  S.  Dio- 
nysii  a  Dagoberto  aedificata  et  auro,  gemmis,  rebus  pretiosissimis  ornata  v.  Fred.  IV,  79. 
Eligio  praeterea  crux  magna  post  altare    aureum  posita   attribuitur  ab  auctore  Gest.  Dagoberti 

45  c.  20.  4)  Totus  liuius  libri  finis  dubiae  fidei  est.  5)  Wascones  res  novas  molientes  Dago- 
bertus  a.  636/7.  exercihi  misso  perdomuit,  antequam  a.  639^  die  19.  Ianuarii,  diem  supremum 
obiit;  cf.  Fred,  IV,  78.  79.  6)  V.  Fred.  IV,  79;  L.  h.  Fr.  c.  43.  7)  Sic  transversam 
crucem   vocant.     Mabillon,    Ann.  I,  p.  370.  8)    Scil.   Monothelitarum,    quorum    doctrinam 

biographus   minus   recte  definivit ;    cf.  E.   Vacandard,    'Saint  Ouen  dans  son  diocese'  1.  I.  p.  6. 

50  9)  Intellegitur  Constans  II.  imperator  a.  641 — 668.  qui  Constantinus  a  Beda  appellatur. 
SS.  R.  Meroving.    IV.  87 


690  VITAE  ELIGII  EPISCOPI  NOVIOMAGENSIS  LIBER  I. 

nebata.  Unde  tandem  permotus,  cum  et  imperatorem  et  plures  cerneret  eorum 
adsertionibus  intento  satis  animo  obsecundare0,  congregavit  conciliumc  sacerdotum 
causa  conpescendi,  immo  delendi  huius  docmatis'1  pravitatem.  In  quo  concilioe, 
omnibusf  orthodoxiss  consentientibush,  edidit  contra  hereticos  fidem  magnifice  valde 
atque  accurate,  quarn  etiam  cum  subiunctam '  epistolam  Galliarum  partibus '  desti-  5 
navit,  mandans  et  obtestans  regi  Francorum,  ut  si  essent  ink  regno  eius  viri 
catholici  eruditi,  hos  sibi  adminiculum  ob  eresim  conprimendam  faceret  distinari1. 
Ubi  tunc111  Eligius  cum  sodale"  libentissime  perrexisset,  nisi  ei  quaedam  causa  in- 
pedimenti0  fuisset. 
Kuiin., Hist.  34.    Sed    interim,    dilatione  intercedente,    inimicus  humani  generis  acrius  inci-  io 

eccl.  XI,  15.  ° 

tatus,    pulsabat   fortiter    contraa   murum    ecclesiae    per    homines    perditos  ac  tnrrem" 

validissimnm0     omni    obpugnationis    genere    fatigabat,     Martinum    sibi    iugiter    adfli- 

gendo    inclinare    cupiens    episcopum.      Sed    quamvisd    inpurus    spiritus    omni    nisu 

pugnaret    armatus,    resistebat    tamen    Martinus,     Christi     gratiae     et    virtute    repletus, 

ac   veluti    si   saxof   immobili    undas    adlideret11,    ita    virili   animo  dicta1    respuebat  i5 

ib. c.  16.  garrientium.      Iubebantur1'   ei  imperialia1    decreta  fidem  patribus    edere  contra- 

riam:   sed  ille  cui  sacra  fides  venerabilis  eratm  abnegabat  se  nonn   posse  impia  contra 

Deum   proferre    verba,    consultius   fore    iudicans    temporalem    ponere    vitam,    tantum 

ii  t    ei    conscientia    fidei    duraret    inlaesa.      Novimus    quendam    fratrem    a    partibus 

Orientis0   venientem,  qui  ea  quae  narro  se  coram   posito  gesta1'   esse  testabaturq<2.  20 

Igitur   cum   nullo    suasionis   genere    Martinus  a  catholica  reflecteretur  fide,    multi- 

ib.iv,  15.  plicibus    iniuriis    affectus1'    diuques    coram    populo    flagellatus,     demum,     revinctis 

postergum*     manibus ,    velut    electus11    aries ,     cuncta     urbe     lamentante,     exilio    tru- 

/.    Capp.  33.  34.     1«.  b.  c.  2«.  b.  c.  3.  4. 
Cap.  33.     a)  sustinebit  pr.  m.  3.         b)  adsecundare  lc.         c)  consilium  2c.         d)  ita  pr.  m.  \a.  25 

e)  consilio  2c,  corr.  f)  0111.  lc.  g)  ita  \a.b;  ortodox  :  is,  ras.  s  3.  h)  conscientibus  lc,  corr. 
i)  ita  la;  subiuncta  epistola  rell.  k)  ita  la.b.c;  in  regno  om.  2a.  b.  c.  3.  4 ;  ei  pro  eius  4.  1)  ita  1«; 
destinari  plerique;  destinare  lb.  m)  sanctus  pro  tunc  3.  n)  ita  1«;  sodalibus  lc;  sodali  rell.  o)  im- 
pedimento  4. 

Cap.  34.     a)  eras.  2«;  om.  le.       b)  turim  m.  al.  corr.  turrim  \a  et  sic  \b.       c)  validissimam  \b.c  30 
(non  \a).  4.       d)  ita  \a.  b.  c  et  m.  al.  3  cum  Rufino;  quanquam  4;  quam  rell.       e)  gratia  om.  et  et  eras.  2b. 

f)  saxum  immobile  4.  g)  unde  \a.  h)  adlideret  : :  lc;  allideretur  \b.  i)  dicto  pr.  m.  2a; 
dictu  2b.  c.  k)  lubebatur  4.  1)  imperiali  d.  (decreto  4)  2a  (corr.).  4 ;  imperitialia  d.  2b,  corr. 
m)  et  add.  2c;  eras.  2«.  3;  om.  \a.b.c.  4.  n)  otn.  \b.  4.  0)  Orientes  pr.  m.  lc;  trientis  \a.  b ; 
orientur(?)  pr.  m.  2c.       p)  bis  scr.  2c.       q)  testabantur  pr.  m.  \c.       r)  effectus  pr.  m.  \a.       s)  dcnique  \ct.c.  35 

)  ita  \c.  3.         u)  eiectus  (a.  otn.)  cunctis  in  urbe  lamentantibus  lc. 
t 

l)  Martinus  I.  papa  concilio  Eomano  celehrato  a.  649.  gestorum  volumina  una  ciun  ency- 

clica  sua  (Jaff4  n.  2058  -J  Amando    episcopo   misit,    Htteris   dcdis  (Jaffti  v.  2059  2J,    quarum  in 

calce  haec  leguntnr :    Et  Sigebertum    praecellentissimum    filium    nostrum    regem    Francorum 

pro    suae    christianitatis    remedio    consultissime    ammone    atque    precare  dirigere  nobis  ex  40 

corpore  fratrum  nostrorum  dilectissimos  episcopos,  qui  sedis  apostolicae  legatione 

fungi    debeant,    et    quae    in    nostro    concilio    peracta    sunt,    cum    his   synodalibus  apicibus 

nostris   ad  clementissimum  principem  nostrum  sine  dubio  asportari  faciemus.     Toto  igitur 

rerum  ordine  pertnrbato  ad  EUgium  Audoinumque  adhuc  Jaicos.  sciJicet  ante  a.  641,  biographus 

haec  referens,  pro  episcopis  viros  cathoJicos  eruditos  staiuit  a  rege  transmittendos,  utque  utrumque  15 

sanctum  iterum  removeret,  eos  Jibentissime  perrexisse  voJuit,    nisi   causa  quadam  impediii  essent: 

quae  quantae  auctoritatis  sint,    vmusquisqw    faciJe  perpendet.  2)  Supersunt  Jitterae  cuiusdam 

occidentaJis,    qui   ea    quae   de  Martino  papa   gesta   erant  pariim  testem  ocuJatum  se  vidisse  ipse 

uon  semel   monuit    (Migne,    Pafr.  Jat.  tom.  87,   p.   11 1  sqq.).     Papa  ConstaniinopoJi  Chersonem 

tnnisJatus  oJ/iit  neque  reliqua  qaae  Jiiographus  enarravit  cum  Jitferis  iJJis  accurate  ronveniunt. 


VITAE  ELIGE   EPI8C0P1  N0VI0MAGEN8IS  LIBER  I.  691 

ditura ;  sicque  Constantinopolim1'  perductus,  ibique0  exilio  religatusd,  sola  illi<- 
oratione  meruitc  caeco  lumina'  reddere.  Ubi  exulans  ac  dilatiscensK,  |>ost  multa 
tormenta  claram  valde  et  nobilem  vitam  obtimo  et  venerabile'1  fine1  conclusit. 
Simulent  nunc  heretici,  quantum  volunt,  confundanturk  et  erubescant  a  B6  mar 
&  tyrem  factum ' ,  quamvis  eum  pacifice  animam  exalasse  clamitent,  quainvis  non  a 
se  interemptum"1,  sed  propria  fingant"  morte  defectum,  quasi  non  euin  poena  con- 
sumpserit0,  in  quo  poena  consumpta  est.  Qui1'  si  inq  praesenti  nunc  adessent, 
baec  a  me  pro  martyre  verba  audirent:  'Etsi  ,  inquam,  'inminente1'  carnificis1* 
gladio  mortuus  non  fuerit,  in*  confessione  tamen  catholicae  fidei  exilio  religatusu, 

10  post  continuam  et  indefessam  professionemv  glorioso"'  mortis  exitu  meruit.  Sicque1 
ad  Dominumy  suum  redeuntem  caelestis  aula  martyrem  suscepit;  neque  enimz 
virtus  eiusa  aut  bonor  minor  est,  quominus  beatis  martyribus  adgregetur,  quia, 
quantum  in  ipso  fuit,  aequanimiter  toleravit,  quicquid  ei  adversitatis  oblatum  est. 
Nain,    sicut   scriptura1   testatur,    non    est1'   inferior   gloria,    sed    potius    excellentior 

15  sustinere  lnartyrium1'  pro  eo,  ned  scindatur  ecclesia  fallaciis  hereticorum,  quam 
est  illa,  ne  immoletur  idolis  inpulsu8  paganorum.  In  paganorum  namque  perse- 
cutione  unusquisque  pro  sua  tantum  anima,  in  hereticorum  vero  pro  universali 
patiturf  ecclesia,  et  idcirco  eum  potioreui"  dixerim,  quia  procul  dubio  excellentior 
atque'1   eximior  conprobatur'.     Haec    pauca  de  tanti1    viri  memoria  Eligii  vita  sibi 

20  contineat  subnexa,  loquaturk  et,  ubi1  pergit  cumque  per  saecula,  quanta111  Mar- 
tinus  claruerit  fidei  dogma"  :  quae  nos  dilectionis0  gratia  hucusque  narrasse  suf- 
ficiat,  ut  tam  eximii  viri  memoria,  quip  utique  collegis -'  meis  in  urbe  Romana 
multa  inpendit  bona,  quamvis  in  Oriente  frequentetur,  iion  usquequaque'1  in  Occi- 
dente  oblivione1'  tradatur. 

25  35.    Per   idem   ferea    tempus,    quob    apud    urbem   Romam0    talia   gesta    sunt, 

unusd   bereticorum  pulsuse  a  partibus  transmarinisf-8  Galliarum  proviutiam  petiit. 

/.    Cap.  34.  35.     \a.  b.  c.  2a.  b.  c.  3.  4. 
Cap.  34.     a)  rctruditur  \c.  b)  Con.statinopolim  3.  c)  ubique  pr.  m.  3.         d)  relegatus  4. 

e)  promeruit  3.  f)  lumina  :  :    (ras.  re)  reddere  3;    lumine  redderet  \b.  g)  ita  pr.  m.  1«;    deli- 

so  tescens  rell.  h)  ita  1« ;  venerabili  rell.  i)  finem  pr.  m.  2b.  k)  condantur  1«.  1)  factam  la. 
m)  iuteremptus  \a.  n)  fingat  \a.c.  o)  consumpserint  pr.  m.  2a.  p)  Quasi  in  2b.  q)  (in  om.) 
praesentcs  lc.  r)  iuminente:  m.  al.  corr.  lminente  2«.  s)  carnifice  4.  t)  i>r.  m.  superscr.  2c 

u)  relegatus  \b.c.  4.  v)  protensionem  1«,  corr.  w)  ita  \a.b;  gloriosum  (gloriosae  le)  m.  exitum 
rell.         x)  sique  pr.  m.  2a.b.  3.  y)  ita  \a.b.c;    Deum  rell.         z)  om.  \c.         a)  om.  2c.         b)  post 

35  inf.  ni.  al.  suppl.  3.  c)  martyrum  2c.  d)  (ut  m.  saec.  XV.  suppl.)  non  24.  e)  inpulsus  2c  et 

pr.  m.  2a.b.  :!.  f)  patiftur  m.  al.  in  litura)  3.  g)  portiorem  pr.  m.  3.  h)  atriae  \a.b;  in  add., 
sed  m.  al.  del.  2b.  i)  tanta  \a.b.c  (pr.  m.).  k)  loquebatur  et  2b\    et  Loqu.  4.  1)   ita  \a.b.c 

(vocabulum  per  tmesin  dioisum);  ubicumque  pergit  rell.  m)  ita  \a  ;  quanto  rell.  n)  ita  \a;  dogmatc 
plerique;  dogmatae  \c.  2«.        o)  dilectio  versu  excunte  pr.  m.  2a.       p)  quutique  lc        <-\)  usquequ(aque 

40  m.  al.  in  litura)  3.         r)  ita  \c;    oblivioni  rell. 

Cap.  35.     a)  vero  \a.         b)  quod  pr.  m.  2«.         c)  Romanam  \c.  d)  om.  \a ;    quidam  h.  1< ■; 

h.  quidam  \b.         e)  pusus  \c,  eorr.;    om.  14.         f)  transmaris  24. 

l)  Epistula  Dionysii  Alexandrini  ad  Novatum  intellegitur  asservata  apud  Bufinum,  Hist. 
eccl.  VI,  35:  Et  erat  non  inferior  gloria  sustinere  martyrium,  ne  scindatur  ecclesia,  quam 

45  est  illa,  ne  idolis  immoletur,  immo  secundum  meam  sententiam  maius  hoc  puto  esse 
martyrium.  Ibi  namque  unusquisque  pro  sua  tantum  anima,  in  hoc  vero  pro  omni 
ecclesia    martyrium    sustinet.  2)    Haec    Pseudo  -  Audoini    verba    potius    aevo    Bonifatiano 

respondent.  3)  Transmarinae  partes  ad  Britannias  referuntur  cum  ab  aliis  tum  db  ipso  Eligii 
biographo  infra  II,  51,  atque  de  transmarinis  regionibus  vel  partibus  Itta  homines  scripturae 

»0  sacrae  peritos  adscivit  (V.  Geretrudis  c.  2),   scilicet  Scottos,    qui   hic  intelleguntur.     Unde  cave, 


Kuti 
ec 


692  VTTAE  ELIGII  EPISCOPI  NOVIOMAGENSIS  LIBER  I. 

Quaa    adgressus,    civitatemb    ilico,   quae  olim   Aedua,    nunc    autein   Augustidunus'' 
vocatur,  adiit ;  ibi  quoque  degens,   coepit  tam  caute'1   quam  f'raudolentere  suaf  ne- 
fanda  dogmata  prodere.    Quod  cum  in  palatio  ad  aures  pervenisset  Eligiiff,  coepit 
vigilanter,    sicut    semper   pro    huiusmodi   causa   sollicitus    erat,    cuin    Audoino'1    et 
ceteris  catholicis1  viris  tractare,  quemadmodum  hanc  pestem  palam  omnibus  mani-  5 
festatam  detegerent.    Itaque  non  destititk  episcopus1    commonendo  et  obtimates111, 
quousque    ex   iussu11    principis   sacerdotale    conciliuin    apud    urbem  Aurilianensem0 
congregaretur1' ;    ubi    praefato  heretico  in  medio'1   deducto,    conabantur    eum    docti 
^" 'xHl2sl'  quique    diversis    ex    causis  interpellare ,     sed     nullo     poterant     genere     concludere1'. 
ib. x, 3.  Tanta  quippe  dicendi  arte  obiectiss    quaestionibns  occurrebat,   ut  ubi  maxime  putaretur  10 
adstrictus,    ibi    quasi1    anguis    lubricus    quibusdam    foraminibus    lapsus    eorum    se 
fronti  opponeret.    Cumque  nullo  genere  a  quoquam  possit"   concludi  aut  superari, 
extitit    e    nostris    quidam    per  Dei    providentiam    doctissimus    episcopus   nomine 
Ealviusv-1,    qui  ita  eiw  in  omnibus  obviavit,    ut  ingens  pro  hoc  fleret  nostris  et 
ib.vn,25.  gaudium    et   expectaculumx.      Nam    omnes    versutiasy    cunctasque    eius    artes,    quas  15 
ille  nunc  occultare7',    nunc    etiam    dissimulare    conabata,    frequenti0    disputatione  palam 
ib.  x,  5.  funditus  detexit.     Sicc   quoque  adversus  eum  omnium   episcoporum  sententia  prolata 
ac    per   singulas    civitates    super  eius    nomine    decreta  constituta,    cum    sibi  merito 
dedecore'1   eliminaverunt  a  finibus  Galliae. 

36.    Sed  eta   aliumb  nihilominusc  apostatam  cum  conperisset  Eligius  evertered  20 
plebeme   Parisius,    grande1    adficiens    deonestate^,  exterminavit  ab  urbe.     Similiter 
et  alium,  qui  episcopum  2  se  simulans  circuibat  villas  et  plateas  decipiendo  populum, 
diu    carcere11    maceratum    eiecit    a    finibus    regni1    Erancorum,    necnon    etk    alios 

I.    Capp.  35.  36.     \a.b.c.  2a.b.c.  3.  -1. 

Cap.  35.     a)    quam  lb.c.    4  et  m.  al.(?)  2a.  3.  b)    ita  \a,b.c\    i.  c.  rell.  c)    ita  la.b.c;  25 

Augustodunus  pleriaue  ■  Agustodunus  2a ;  Augustudunus  4.  d)  acute  lc.  e)  ita  \a ;  fradulenter  \b. 
f)  sua  —  palatio  in  litura  2«.  g)  Eligio  pr.  m.  2«.  h)  Audomo  \b;  Audoeno  1&  4.  i)  v.  cath.  2«. 
k)  distiterit  1« ;  destiterat  lb.  1)  ita  fortasse  pr.  m.  2«  cum  rell. ;  episcopos  1«.  b.  c.  4.  m)  ita  h.  I.  le. 
n)  iussus  pr.  m.  \c.  o)    ita  2«  (pr.  m.).b.c\    Aurel.  (Aurelianensium ?   pr.  m.  1«)  rell.  p)    con- 

gregarentur  pr.  m.  lc.       q)   medium  4.       r)  conducere  pr.  m.  \c.       s)  ita  rell.  cum  Rafino -.  obicientis  2a.  30 
t)  quoque  \c.       u)  ita  \a;  posset  rell.       v)  ita  recte  \a.b;  Flavianus  lc;  Salvius  rell.       w)  in  0.  ei  4. 
x)  spect.  lc.  y)  versutius  pr.  m.   \c.  7.)    ita    \a.b.c   cum  Rufino ;    occulere   rell.  a)   ita  1«; 

conabatur  rell.         b)  frequenter  \a.         c)  Si  1«.         d)  dedec(ore  in  litura)  2a. 

Cap.  36.     a)    superscr.  2a.  b)    aliam  pr.  m.    \c.  c)    nilominus   3.  d)   evertertere    2e. 

e)  plebem  —  deonestate  om.  \c.  f)  ita  1«;    grandi  rell.  g)  ita  \a.b  (pr.  m.).  hj  carccre  :  ,  35 

ras.  m  2b.         i)  om.  \c.         k)  ita  \a.  b.  c ;  om.  rell. 

ne  Vitae  Audoini  posferiori  fulem  ullam  habeas,  cuius  auctor  de  Asia  (cf.  E.  Vacandard,  'Saint 
Oaen    dans   son   diocese'  l.  I.   p.   7)  parum   sane   cogitaverit.  1)    Falvil    nomen    e  codicibus 

primae  classis  primus  restitui,  quod  Salvius  in  editionibits  vulyatis  depravatum  erat.  Falvius 
auteni  ille  Scottorum  episcopus,  qui  c.  a.  640.  Gallias  perlustravit  (v.  supra  p.  604.},  fidei  40 
catholicae  defensor  una  cum  Audoino  per  biograplmm  iam  factus  est  atque  uterque  haeretico  illi 
transmarino,  scilicet  Hibernico,  restitisse  dicuntur,  cuius  partibus  potius  addicti  erant.  Per  ide,,i 
fere  tempus,  scilicet  a.  649,  quo  haec  de  haeretico  gesta  esse  feruntur,  neque  Eligins  neque 
Audoinus  in  patatio  versabantur,  sed  episcopi  a.  641.  creati  civitatibus  suis  praeerant.  Denique 
persecutio  atque  eiectio  haereticorum  transmarirtorum,  scilicet  Scottorum,  ad  aevum  Bonifatianum  45 
potius  referendum  est,  ad  qxtod  etiam  caput  iusequens  spectat,  auctorqtte  figmenta  sua  rerbis 
Rufinianis  exponens  suspectae  fidei  est.  2)  Episcopus  vagtts  ritus  Scottici  intellegitur.  Eligio 
autem  potestas  supra  attributa  est  et  carcere  puniendi  et  ex  regno  Fraucorum  eiciendi,  quasi 
rerum  ipse  potitus  esset. 


VITAK   ELIGD    EPISCOPl   NOVIOMAGENSIS  LIBER  I.  698 

atquea  alios  diversia  artibus  populum  subvertentesb  grandi0  semper  auctoritate  est 
persecutuad  :  valde  enim  oderat  omnia6  hereticorum  vel  scismaticorum  cunctorumque 
praeter  catholiCam  doctrinam  figmenta  et  iuoi  instantia  eorum  insectabatur '  veaa,- 
iiiiui).  Erat  euim  ipse"  affluentissimus  quidem  iu  eloquentia,  in  studio  autem 
5  scripturarum  subtilissimus,  et  eum'1  ipse  sufficieuter  esset  instructus,  populum, 
ubicumque1  pergeret,  euangelicis  cohortationibus  edocebat  ink  fide1  Christi  inrevo- 
cabiliter  persistere  atque  ab  hereticorum  contagiis  sese™1  sollerti  cura  observare.  - 

40il.    Sed  longum  nunc  esl   per  singula  virtutum  eius  insignia  verbis  exire0,  v,1iVM 
praesertini  cuni  etc   liber  iam  supra   raodum  refertus'1,    finem  postulans,  sermonem 

10  reiciat0,  et  ariditas  nostri1  sermonis  adtenuata,  veluti  quae8  longo  tramite  paene 
defessa0  succumbat1,  non  quod  omnia  quae  de  Eligio  uarrandak  erant  expleverit ' ,  — 
quippe  qui  nec  ad  centissimum1"  eius,  ut  ita  dixerim,  adtingere  potuit,  quanta"  in 
eo  bonorum  omnium  ornamenta,  quae  sunt  vel  praetiosa  vel  maxiina  ,  supernae 
remunerationis    eontulerit    praerogativa0,    —    sed    quo    velut     quidam0     eminens'1     in 

15  sublimi  scopulus1*  magna  iam  ex  parte  adultus  ipsa  suis  prolixitate  fronti*  se 
narrantis  opponat.  Nunc  ergou  interim  illa  solummodo,  quae  sub  laico  babitu 
gessit,  praesenti  libello  transcurrere  fecimus,  cui  etiam  terminum  iam  libenter 
inponimus,  ne  sui  prolixitate  audientibus  fastidium  inrogemus.  Ceterum  eav  quae 
adhuc   restant,    quaequew   in    episcopatu    gesserit,    quoque*   ordine    de   boc  saeculo 

20  migraverit,  quasque  etiam  posty  obitum  virtutes2  operaverit,  si  vita  comes  fuerit 
et  sia  facultatem  Dominus  tribuerit,  intercessionibus  sanctitatisb  eius  adiuti0,  alio 
libelloa  explere  desideramus.  Confidimus  enim  non  nostris,  sede  ipsius  meritis 
opus  coeptum  feliciter  adque  fideliter  ad  finem  usque  perducere,  si  ipse  dignetur 
prof    nobis   Christum    dominum   interpellares    in    caelis,    qui    eius    munere    meruit 

•2a  tanta  mirabilia11  operare1  in  terris  per  eundem  dominum  nostrum  Iesum  Cbristum, 
qui  cum  Deok  patre  et  Spiritu  sancto  vivit  et  regnat  in  saecula  saeculorum. 
Amen. 

EXPLICIT1  LIBER  PRIMUS   DE  VITA  SANCTI  ELIGII   EPISCOPI 

ET  CONFESSORIS. 

30  /.    Capp.  36.  40.     \a.  b.  c.  2«.  b.  c.  3.  4. 

Cap.  36.     a)  atriae  (ita  1«;  atria  \b)  alios  \a.  b;  haec  om.  \c.       b)  subvertentibus  \a.       c)  grandi  j 
per  auctorita  m.  <tl.  corr.  grandem  per  auctoritatem  \c.  d)  consecutus  2a,  corr.  e)  omnium  2a. 

f)  inse  : :  :  tabatur  pr.  m.  3.  g)  in  mg.  suppl.  4.  h)  pr.  m.  superscr.  2c.  i)  ubique  pr.  m.  2b. 

k)  a  \c.         1)  Chr.  f.  (1«).         m)  se  \a;    :  :  se,  ras.  es  \c. 

35  Cap.  40.     a)    XXX.  3;    XXXVIIII.  4;    (•.  40.    et  praefatio    libri  II.  desiderantur  6«.  b)  ita 

rell.  cum  V.  Desiderii  Cad.   c.  53 ;   exigere  1«;    exeri    recte   V.  Nemedii.  c)  ut  2«,  sed  eras.;    om.   \c. 

d)  refertur  \a,  corr. ;  resertus  \b.  e)  s.  recitet  |  ariditas  \c.  f)  s.  n.  1«  cum  V.  Aridii.  g)  om.  4. 
h)  defensa  pr.  m.  \c.  i)   succubant  }>r.  m.  2b.  k)   narrande  pr.  m.  \c.  1)    expleverint  \a.c; 

explicavimus  V.  Aridii.  m)  ita  pr.  m.  \c;    cente  :  simum,  ras.  s  2c.  n)  ita  rell.  cum  V.  Aridii; 

40  quando  \a.b;  quanto  (e  corr.?)  \c.  o)  praerogativae  \c.  p)  (juidem  j>r.  m.  \a.  q)  emicans  \c- 
r)    scopulos    \c.  s)   0)«,    \a.  b.  c.  t)    ita   m.  al.   corr.   2«.  4 ;    frontis   enarrantis    \a.  c.   2b.  c.  3   et 

pr.m.  2a;  fronti  enarrantis  \b;  fronte  se  narrantis  pr.m.  4.  u)  om.2b.  v)  om.  3.  w)  quoque  \a.c 
(pr.  m.).  x)  quoquo  1«,  corr.;  quo  4.  y)  po:  pr.  m.  2a.  z)  ita  scripsi;  virtute  superaverit,  si  \c; 
v.  operatus  sit,  si  rell.       a)  si:  ,  ras.  c  2<:       b)  eius  s.  2a.       c)  audiuti:  pr.  m.  3.        d)  bello  pr.  m.  2a. 

45  e)  m.  sed  ipsius  \c.  f)    pro  n.    om.  3.  g)    interpellere  pr.  m.   3.  h)   miracula  2b.  i)   ita 

pr.  m.  \c\    operari  rell.  k)  om.  \a.b.c.         \)  itn  3  (ubi  FAegii) ;    subscr.  E.  1.  p.  ex  v.  s.  et  glorio- 

sissimi  E.  c.  2a.c;  E.  1.  pr.  in  v.  s.  P^lioii  ep.  2b;  E.  1.  pr.,  reliquis  omissis,  4;  Explicit  vita  sancti 
Eligii  episcopi  \c;    subscr.  om.  \a.b;    desinuni  Ut.b.c. 


694  VITAE  ELIGII  EPISCOPI  NOVIOMAGENSIS   LIBEK  II. 

INCIPIT8   PRAEFATIO   LIBRI  SECUNDI. 

Domino  propitiante  vitam  beati  confessoris  Eligii,  quam1'  pridem  aliqua  ex 
parte  ordiri  coeperam,  et  paene  defessus  ac  lassabundus  medio  in  tramite  stilum 
subtrahens,  opus  inperfectum  reliqueram ,  nunc  paulolumc  viribus  recreatis, 
cupiente  voto,  corde  iocundo  calamoque  venusto  opus  inchoatum  adire  temptabo.  5 
Arduum  sit  licet  iter  ac  profunduin,  sed  libere  fateor:  quo(1  non  possum  pedibus 
viare,  ardentissimo  ducor  amore;  iboe  ergo  votis,  quo  accedere  non  possum  verbis. 

Rufln.,Hist.  Indignum  profecto  reor  tanti  ac  talis  viri  vitam  ad  posteritatis  memoriam  iuxta 
qualitatem  ingenii  non  ad  plenum  monimentis  tradere  litterarum,  cum  nimirum 
opiner  ex  narratione  rerum  gestarum  aedificationem  plurimam  legentibus  foref.  10 
ih.  x,  11.  Sed8'  quoniam  tanta  ac  taliah  eius  sunt  opera,  ut  magnitudo  quidem  bonorum 
nihil  me  praeterire  patiatur,  multitudo  vero  gestorum  quam  plurima  cogat  omittere ' , 
in    incerto    aestnat    animus ,    dum    deliberare    non    valet ,    quid    teneat ,     quid    omittat. 

Hi®™n;„ep"  Profiteor    namque,    si    cuncta    voluero    adnectere,    et    dies    deficiet    me    narrante  et 
v.  niiarionis  mocium    excedam    voluminis;    rursus    si    pauca    conpraehendam,    et  inrisionesk   metuo  15 

Luo.14,80.  hypochritarum *  dicentium,  quoniam:  Hicx  homo  coepit  aedificare,  et  non  potuit  con- 
summare,  et  offensam  potius  pertimesco1"  antestitis,  ne  dum  seriem"  exponere 
nitor,  artatus  eloquii  siccitate,  magis  ei  iniuriam  videar  inrogasse  quam  vitam  ex- 
posuisse.  His  igitur  ex  utraque  parte  discretis,  articulum  iam  infigatn  membranis. 
et  quae  primus  huius  operis  liber  veluti  exundans  reicit0,  hic  modo  sequens  velut  20 
nimium  sitiens1'  prosequatur.  Satisque  sufficiat  priori  libro  ea'1  tantum  exposuisse, 
quae  sub  habitu  saeculari  gesserit;  nunc  vero  de  his  quae  in  episcopatu  egerit 
haec  prima  conveniant. 

EXPLICIT  PRAEFATIOr. 
INCIPIT  LIBER  SECUNDUS». 

lb.  Eligius  itaque  olim  iam  in  palatio  militaverat  sub  saecularic  habitu  regi 
aeterno  omniumque  principi  Christo;  fuerat  quoque  de  temporibus  Lotbarii'1  me- 
diani2,  mansueti  regis  Francorum6,  et  toto  tempore  Dagoberti  incliti  principis 
necnon  et  Chlodoveif,  filii  eius,  et  usque  ad  initium  regni  iunioris  Chlothariis 
mansit  in  corpore.  Sed  crudeliter  in  diebus  illis  Simoniaca  heresis  pullulabat  in  30 
urbibus  et  in  cunctis  finibus  regni  Francorum,  maximeque  de  temporibus  Bruni- 
hildeh  infelicissimae 3  reginae  usque  ad  tempora  Dagoberti  regis  violabat  hoc  con- 
tagium  fidem  catholicam.  Sollicite  tamen  pro  hoc  invigilabant  sancti  viri  Eligius 
et  Audoinus1,  et  communek-4  cum    ceteris   viris  catholicis  habito  consilio,    sugges- 

II.    Pracf.     2a.b.c.  3.  4.       Cap.  1.     2a.b.c.  3.  4.  6a.  35 

Praef.     a)  ita  2a.c.  3;  Incipit  praefatio  in  librum  secundum  vitae  sancti  Eligii  episcopi  et  con- 
fessoris  4;    Inc.  prologus  libri  II.  2b.  h)  corr,  iam  4.  c)  ita  pr.  m.  3.  d)  qui  3.  e)  Ibi 

pr.  m.  3.       f)  fortejjr.  m.  2b.       g)  Sd  3.       h)  talis(?)  pr,  m.  2«.       i)  amittere  4.       k)  inrisioni  2c,  corr. 
1)  m.  al.  suppl.  3.  m)  pertime(sco  superscr.)  3.  n)  si  rem  pr.  m.  2« ;    om.  2b.  o)  re(ieci  in 

litura)t  3.        p)  sciens  2b.        q)  om.  4.        r)  in  rasura  maiore  4 ;    prologus  2b.  40 

Cap.  1.     a)  de  vita  saDcti  Eligii  episcopi  ct  confessoris  add.  2b.  b)  om.  2a.b.c.  3;    redif  6«. 

c)  securi  pr.  m.  Qa.  d)  ita  codd.  c)   Franch.  3.  6a  (ut  infra).  f)   ita  constanter  3 ;    Lodov. 

semper  rell.       g)  ita  3;  Loth.  rell.       h)  ita  26.  c.  4.  6a  ;  Brunehilde  2a ;  Brunnihilde  3.       i)  Audoenus  4.  6«, 
constanter.         k)  communi  4. 

l)  Malo  hypererites  quam  hypocrites,  i.  e.  simidator.         2)  /.  q.  secunclus.  Duc.         3)  Auctor  45 
odio  Brunichildis  reginae  flagrabat,  a  qua  Simoniaca  Jiaeresis  minime  inventa  est,  unde  de  ea  nimis 
severe  iudicasse  mihi  videtur  E.  Lbnincj,  'Kirchenrecht  d.  Merow.'  II.  p.  189.        4)  Et  Audoinus  et 


VITAE  ELIGII  EPISCOPl   NOVIOMAGENSIS  LIHER  II.  695 

serunt   principi   et  obtimatibua   eius,    uta   hoc   mortiferum  virus   cito   deleretur  de 

corpore    Cbristi,    quae1'   est    universalis    ecclesia0.      Habuifc    itaque    effectum    eorum 
pia  petitio,   et   libeuter  obtinuerunt,   quod   devote   rogaverunt.     Tunc   ergo  placuit 
omnibus,  uno  iu  Spiritu  saucto  accepto  cousilio  simul  cum  regis  imperio,   ut  uullus, 
5  praetio  dato,   ad  sacerdotale  officium  admitteretur,    neque  eos  qui  ut  lupi  rapaces  '•''•  M»<tti- 
munera  dando  mercauda  censebant  dona  Spiritus  sancti,  sed   hos  potius  qui  essent  ef.Act.8,*>. 
boni  testimonii  viri  et  inrepraebensibilis'1  vitae    ad    officium   pontificatus  eligerent. 

2a.    Exinde    igitur    elegerunt '    ex    merito   sanctitatis    cunctis    bonis   operibus 
praeditum"    ad    sacerdotale    officium    sauctum  Eligium    iaiu    luiuiue    radiatum,    ut 

10  praeesset  ecclesiae  Noviomagensi0;  decesserat  enim  in  ipso  annid  circulo  Achariue 
praefatae  urbis  antestis1.     Elegerunt"   autein    cum    eo   et  Audoiuiuu  sudalem  eius, 
qui  vocabatur  Dado,    ut  praeesset    ecclesiae  Rodomagonsi'1.     Hoc  ergo  modo  auri- 
ficem    invitum1    detonsum    constituerunt    custodemk   urbium    seu   municipiorum  bis 
vocabulis,  Vermandensi1  scilicet,  quae  est  matropolis"1  urbs,  Toruacensi  vero,  quae 

16  f|uondam"  regalis:i  extitit  civitas,  Noviomagensi  quoque  et  Flandrensi ',  Gandensi 
etiam  et  Corturiacensi 5.  Ob  boc  itaque  eum  vel  maxime  in  bis  locis  dederunt 
pastorem,  quod  incolae  eiusdem  regionis  magna  adbuc  ex  parte  gentilitatis  errore 
detinebantur0  et  vanisp  superstitionibus  satis  dediti  erant,  quique'1  velut  agrestes 
ferae   nullius    uspiam    salutare  verbum    recipere    poterant.     Sed  vir  beatus  cum  se 

20  nullo  modo  ab  of ficio  disposito r  discutere  posset,  ne s  tamen  in  ullo  catbolicae 
regulae  deviare  videretur,  non  se  permisit  prius  sacerdoteui  consecrari,  nisi  sub 
norinula   clericati1    aliqua  temporis  curricula6  exigeret".     Tempore    ergo  dilationis 

//.    Capp.  1.  2.     2«.  b.  c.  3.  4.  0«. 

Cup.  1.     a)  et  versu  ineunte  add.,   sed  eras.  2a.         b)  quod  4.         c)  ecclesie  2a;    aeccle.sia  Qa. 
25  d)  in(r)repr(a)ehensil)iles  2a.(b.c).  3.  (pr.  m.). 

Cap.  2.     a)    om.  2b.  b)   praedictum   pr.  m.   t>a.  c)   Noviomageusio,    ras.  extrema  o  2«.  b 

(non  2c).  d)  anno  4,  corr.  e)  Archarius  .3.  f)  ita  2a.b  (pr.  m.).c;  antist :  tes  corr.  antistes  6«, 
et  ita  3.  4.  g)  Aeleg.  6a.  h)  Rotomag.  G«,  ut  infra;  Rothomag.  4.  i)  iniunctum  Qa.  k)  et 
add.  4.  1)  Vermadensi  3;    Vermagensi  corr.  Vcrmand.  0«.  m)  metropolis  4.  Ga.  n)  condam 

30  pr.  m.  3;    quodam  2b.  o)  detimebantur  pr.  m.  3.  p)  variis  6«.  q)   Q,  spatio  c.  3  litt.  racno 

relicto,  2b.  r)  deposito  3,  corr, ;  m.  al.  corr.  imposito  2a.  s)  corr.  nec  6«.  t)  olericatus  4.  0« ; 
clerico  2b.         u)  exieret  pr.  m.  3. 

Eligitts  episcopi  'tani  ex  comtnu  ue  omnium  voluntate,  quam  ex  evocatione  oel  ordinatione 
GModovei  regis'   concilio  CabiUonensi   c.   a.  (i44.    intererant,    in   quo   inter   cetera   statatniu  est 

35  (c.  16,  Concilia  ed.  Maassen  I,  p.  211J:  Ut  nullus  episcopus  neque  presbyter  vel  abba  seu 
diaconus  per  praemium  ad  sacrum  ordinem  amodo  penitus  non  accedat.  Ea  quae  de 
kaeresi  Simoniaca  biogrcqrinis  hoc  loco  enarravit  ex  ac.tis  concilii  illius  pendere  fere  pro  certo 
hdbeam,  etsi  turbato  rerum  ordine  demum  in  capite  insequenti  ad  utriusque  electionem  episcopalem 
transitum    est.  l)    Scilicet   cives   et    clerici;    cf.    E.    Vacandard,    'Les   elections   tfpiscopales 

40  sous  les  Mcrovingiens'  ('Revue  des  questions  liislorii/i(es,>  Parisiis  1898,  tom.  LXIII,  p.  370). 
2)  Acharius  Veromandorum  et  Noviomensis  ac  Tornacensis  episcopus  (Ionas,  V.  Columh. 
II,  8)  erat,  aui  Aigdhardus  in  actis  concilii  Clippiacensis  a.  626/7.  appellatur,  Aigatarii 
noniine  privilegio  Burgundofaronis  monasterio  Resbacensi  dato  a.  637/8.  subscripsit  (Pardessus, 
Dipl.  II,  p.  41^.         3)  Cf.  Waitz,  'VG.'  II,  1,  p.  313.         4)  Municipium  Flandrense  credunt 

45  esse  urbem  Brugensem  atque  Brugense  in  breviario  quodam  V.  Eligii  pro  illo  substitutum 
est;  cf.  Valesius,  Notitia  Gall.  p.  196;  Piot,  'Les  pagi  de  la  Belgique'  p.  15.  De  pago  Flau- 
drensi  v.  Longnon,  'Atlas  histor.  Texte  expl.'  I,  p.  124.  5)  Hodie  Courtrai.  6)  Laicus 
episcopus   vel  presbyter   ordinandus   non  erat  nisi  unius  anni  praemissa  conversione,   ut  inteHm 


696  VITAE  ELIGII  EPI8C0PI  NOVIOMAGENSIS  LIBER  II. 

transacto  atque  Audoino  de  partibus  Transligeritanisa- *  reducto  iamque  eo  pres- 
bitero  a  domno  Deodato  -  Matascensisb  urbis  episcopo  ordinato,  inito  consilio,  pa- 
riter  sub  unius  diei  articulo  apostolicam  benedictionem  meruerunt  gratuitu.  Erat 
onim  tempus,  quo  apud  Galliasc  rogationesd  a  cuncto  populo  celebrabantur. 
641,  Convenientese  igitur  simul3  in  civitatemf  Rodomagensem"  quarto  decimo4  die  mensis  5 
tertii,  tertio  anno  Chlodovei  iuvenculi  adhuc  regis,  die  dominico  ante  letanias  inter 
catervas  populi,  inter  agmina  clericorum,  inter  chorosh  psallentium  consecrati' 
sumus  gratis  ab  episcopis  pariter  episcopi,  ego  Rodomok,  ille  vero1  Noviomo*'". 
^MP"fio'i    ^10    erS°    episcopatu    suscepto,    ad    sedem  suam  remeans,    qualem  se   demum  quan- 

tumque  praestiterit,  quis  digne  valeat  explicare;  aut  quis  tanta  verborum  copia  10 
instructus"   existat  vel°   quae  oratio  tantaep   affluentiaeq   ubertate    exundans,    quae 
cuncta   eius  bona,    ut    decet,    queat  prosequi?  —  —  —  —  —  —  —  —  — 

3a.    Praeterea    pastoris   cura   sollicitus  lustrabat  urbes  vel  municipia  circuin- 

quaque  sibi  commissa.    Sed  Flanderenses1'  atque  Andoverpenses  5,  Fresiones  quoque 

^eefx*^8*'  e*    Suevic-6   et    barbari    quique    circa    maris   litora'1    degentes,    quos   velut   in   ex-  15 

ib.vn.io.  tremis  remotos  nullus    adhuc    praedicationis0    vomer    inpresserat,    primof    eum    hostili 

animo    et  aversa    mente    susceperunt,    postmodum    vero,    cum    paulatim    per    gratiam 

*)  Item  aliter:   Audoenus  Rodomo,  Elegius  vero  Noviomo  add.  7;  cf.  supra  p.  662. 

II.    Cap.  2.     2a.  b.  c.  3.  4.  Ga.       Cap.  3.     2«.  b.  c.  3.  4. 

Cap.  2.     a)  Translegeritanis  2b.  c  (non  2a) ;  Ligeritanis  Ga.       b)  Matacensis  4.  Ga.       c)  Gallius  2<\  . 
d)  rogationis  pr.  m.  2«.        e)  Conveniens  pr.  m.  2« ;  Conventes  pr.  m.  2b.       f)  civitate  Ga  et  pr.  m.  4. 
g)  Rotomag.  4.  h)  chorus  2c,  corr.  i)  consecrat(i  su  m.  al.  in  ras.)mus  2a.  k)  Rotomago  4. 

1)  ita  corr.  cx  vere  3;  om.  4.  m)  Noviono  2b;  Noviomago  4.  n)  (in  m.  al.  in  litura)stiractua  2c; 
structus  2b.         o)  idque  pro  vel  quae  6«.         p)  ante  pr.  m.  6a.         q)  effluentiae  2a. 

Cap.  3.     a)  c.  3 — 33.  om.  Ga.       b)  Flandrenses  4.       c)  Suesi  2b.       d)  littora  2a.  4.       e)  praedi-  25 
cationes  2c.         f)  promo  pr.  m.  3. 

a  doctis  probatisque  viris  et  disciplinis  et  regidis  spiritalibus  plenius  instrueretur ;  cf.  Conc 
Arel.  a.  524,  c.  2;  Aurel.  a.  538,  c.  6;  a.  549,  c.  9  fConc.  ed.  Maassen  p.  37.  75.  103^. 
1)  Annum  illum,  de  quo  supra,  Audoinus  in  Hispania  transegit ;  cf.  V.  Audoini  c.  7:  Post 
acceptam  potestatem  exsul  de  patria,  dum  annus  vertitur  in  tempora,  per  gradus  et  30 
ordines  fieret  scriba  doctus  in  ecclesia;  proinde  processit  partibus  Spaniae.  De 
Aquitania  eaque  Galliae  parte  quae  Gothis  adhuc  subdita  erat  cogitavit  E.  Vacandard, 
'Saint  Ouen   dans   son   diocese'    l.  I.  p.   11.  2)   Deodatum   vel  Adeodatum  episcopum  Mati- 

scovensem,  qui  synodis  Parisiensi  a.  614.  et  Cabillonensi  c.  a.  644.  intererat  (Conc.  ed.  Maassen, 
I,  p.  191.  213y!,    studiosissimum   ritus  Scottici    fuisse  sectatorem   inde   intellegitur,   quod  utrique  35 
privilegio    subscripsit   et  Solemniacensi  Eligii   a.   632.  et  Resbacensi  Burgundofaronis  a.  637/8. 
fcf.  Pardessus  l.  I.  II,  p.   13.  4L*.  3)    Ita  legi   derogatum  est,    ut  episcopus  in  civitate  i» 

qua  electus  erat  ordinandus  esset ;  cf.  E.  Vacandard,  'Saint  Ouen  dans  son  diocese'  l.  I.  p.  13. 
4)  Numerum  XIII.  emendavi  fForsch.  z.  Deutsch.  Gesch.'  XXII,  p.  470j  atque  coniecturae 
meae,  quoad  vidi,  viri  docti  omnes  consenserunt.  5)  Anticerpum  castellum  in  pago  Renensium  10 

situm  erat ;  cf.  Piot  l.  I.  p.  82.  6)  Suebos  et  Sigambros  in  Galliam  traductos  Augustus  i» 

proximis  Rheno  agris  collocavit  teste  Suetonio,  Aug.  c.  21.  Suevi  Flandrenses  praeterea  in  Ann. 
Vedastinis  commemorantur  a.  880  fSS.  I,  519J :  Nortmanni  —  —  Cartriaco  sibi  castrum 
ad  hiemandum  construunt  indeque  Menapios  atque  Suevos  usque  ad  internecionem 
delevere,  quia  valde  illis  infesti  erant.  Cf.  Zeuss,  'Die  Deutschen  u.  die  Kachbarstamme'  « 
p.  57 ;  Piot  l.  I.  p.  4.  Eorum  memoriam  loca  nonnulla  Sueveghem,  Suevezeete  adhuc  serva- 
verunt;   cf.  Warnkonig,  ' Flandrische  Staats-  u.  Bechtsgesch.'  I,  p.  91 ;    Sarvaas  I.  I.  p.  39. 


VITAE  ELIGI]    EPI8C0P]   NOVIOMAGEN8I8  LIBEB   II.  697 

Christi  his  verbum   Dei  insinuare   coepisset,    pars    maxima    trucia    »'t   barbari   populi,  '.'.''. "''.Vjj1'",1/ 
relictis   idolis,   conversa    esl    ad    verum*    Deum    Christoque    subiecta;    sicque    demum  o>.u,z. 
Eactum    est,    ut    quasi    caelitus    lumen    ostensum11    aut    radius    quidam    solis    erumpens 
totam   partis   illius    barbariem    inlustraret.  —   —  —  —  —  —  —  —  —  — 

s  5.    Praeterea   aedificavit   eta    oppido  Noviomagenseb    ancillarum    Christi    mo- 

oasterium,  ubi  et  congregationem0  magnam  et  vitae  institutionem  districtam  in- 
didit;  terrae  quoque  reditus  sufficienter  delegavit  et  omnia  quae  essent  monasterio 
necessaria  sollerti  satis  cura  providit.  Sed  et  alia  multa  monasteria ',  quaeque  eius 
opere'1,  quaeque  veroe   institutione  a  discipulis    eius    constructa ' ,    hodie  iutra  Gal- 

io  lias  noscuntur;  nam  multi2  ex  discip\ilis  eius  ecclesias  condiderunt,  multi  mona- 
steria  salubriter  rexerunt,  multi  etiam  in  regimen  episcopale  sublimati  ecclesiis 
praefuerunt". 

6.  Huic 8  itaque  viro  sanctissimo  inter  cetera  virtutum  suarum  miracula  id 
etiam  a  Domino  concessum  erat,   ut   sanctorum    martyrum   corpora,   quae   per  tot 

15  saecula  abdita  populis  actenus  habebantur,  eo  investigante  ac  nimio  ardore  fidei 
indagante,  patefacta  proderentur;  siquidem  nonnulla  venerabantur  prius  a  populo 
in  locis  quibus  non  eranta,  et  tamen  quo  in  loco  certius  humatab  tegerentur1', 
prorsus  ignorabatur.  Ex  eo  ergo  tempore,  quo  Eligius  pontifex  consecratus  eccle- 
siae  pastor   est   datus,    ab    eo   nonnulla  inventa  populis  sunt  declarata;    ex  quibus 

20  primum  ac  suinmum  sanctum  martyrein  Quintinum  in(1  principio  episcopatus  sui 
grandi  instantia  quaesitum,  olim  quoque  celatume,  promovit  palam  in  publicum. 
Denique  priusquam  Eligius  eiusdem  loci  datus  esset  episcopus,  extitit  quidam  vir 
inprobus,  vocabulof  Maurinus,  ut  videbatur  populis^  habitu  religiosus,  cantor4 
etiam'1    in    regis    palatio    laudatus    atque    ex    hoc,    ut    regi1    docuit   exitus,    mente 

ib  tumidus,  corde  protervus  atque  actione  dissipatus,  qui  audatia  suae  praesumptionis 
deceptus,  coepit  verbis  extollere,  a  se  corpus  martyris  Quintini  et  inquiri  posse 
et  inveniri;    sed    ut  et  eius  proterviam  ilico  et  Eligii  merita  demum  Dominus  de- 

//.    Capp.  3.  5.  6.     2a.b.c.  3.  4. 
Cap.  3.     a)  verlram  2a.         b)  :  ost.,  ras.  h  3. 
io  Cap.  5.     a)    et   (fortasse   m.  al.    insertum)   i(n  o   in  /fti«-a)ppido  3.  b)   ita  2b.c.  3  (pr.  m.); 

Noviomagensi  2a.  4.  o)  congrega  : :  (ras.  ti^  |  tionem  3.  d)  operae  2c;  opera  m.  al.  corr.  operse  2«. 
e    om.  3.         f)  ^structa  4.         g)  pracfer  pr.  m.  2a. 

Cap.  I).     a)  erat  pr.  m.  3.       b)  huma  pr.  m.  2a.       c)  tegererentur  2c.       d)  versu  exeunte  o»t  2c. 
e)  celatum  m.  al.  versu  exeunte  suppl.  3.         f)  nomine  aold.  2a.         g)  populus  pr.  m.  2a.         h)  om.  4. 
5  i)  ita  pr.  m.  3 ;  rei  rell. 

l)  V.  Columbani  II,  10:  Quam  multi  iam  in  amore  Columbani  et  eius  regula  mo- 
nasteria  construunt,    plebes    adunant,    greges  Christi    congregant.  2)  Ib.  II,  8 :    nam 

multi  eorum  postea  ecclesiarum  praesules  extiterunt.  3)  Inventio  corporis  S.   Quintini 

seorsum  et  descripta  (<■■  gr.  cod.  Paris  17002,  saec.  X  =  P.  Sangall.  n.  55*;.  saec.  X=  S; 

o  cf.  supra  p.  H57J  et  edita  (v.  Bibliothecam  Jiagiogr.  ed.  Boll.  n.  7014^  cum  hoc  V.  Elif/ii  capite 
ad  verbum  convenit,  visi  quod  exordium  paulo  immutatum:  Elegio  itaque  vero  sanctissimo 
inter  cetera  P,  Sanctissimo  itaque  atque  religiosissimo  Elegio  Noviomensis  ecclesiae  epi- 
scopo  inter  coetera  S,  et  finis  in  P  ita  decurtatus  est:  diligentia  transhacta,  prestante  do- 
mino   nostro  Iesu  Christo,    ciii  est  honor,   laus  et    imperium  in  secula  seculorum.     Amen. 

5  Explicit  de  inventione  corporis  sancti   Quintini  martiris.      Textn  coliato  formas  rusticas  ad 
notavi  eas,    quae   in    vitae   codicibus  nov   deprehenduntur,    atque    complures    ex   praestantissimo 
codice  P  eruendae  erant.  4)  Cf.  G.  Waitz,  'VG.'  II    2,   p.  75 :;;    F.  Dahn,    'Konige  der 

GermJ  VII,  2.  p.  245. 
SS.  R.  Meroving.  IV. 


698  VITAE  ELIGII  EPISCOPI  NOVIOMAGENSIS  LIBER  II. 

clararet,  mox  ut  terram  sarculo  scabare'1-1  coepit,  manubrium  fossorii2  manibus 
eius  inhaesit,  sicque  miser  opus  praesumptum  relinquens,  sequenti  quoque  die, 
inb  manibus  suisc  vermes  ebullientes'1,  miserabiliter  expiravit.  Ex  quo  facto 
tantus  timor  adolevit  in  populo,  ut  nullus  deinceps  quamvis  probabilis  vitae 
praeter  Eligium  huiusmodi  negotiuin  auderet  appetere.  Eligius  ergo,  curae  pasto-  5 
rali  suscepta,  statim  in  exordio  suae  ordinationis  coepit  assiduare3  erga  locum 
illum;  est  enim  haut  procul  ab  urbe  Vermendense* ,  in  eo  scilicet  loco,  ubiK 
quondam'1  martyr  ex  fluvio  elevatus4  ab  Eusebia  in  monte  fuerat  tumulatus. 
Eligius  itaque  divino  notu1  instigatus  volvebat  in  animo,  sed  et  libere  procla- 
mabat  populo  non  illic  haberek  corpus,  quo  eum  loco  venerabatur  populus,  sed  10 
esse  potius  in  parte  ulterius.  Cumque  diu  huiusmodi  conditio1  mentem  eius 
stimularet,  coepit  tandem  sagaci  inquisitione  per  basilicae"1  pavimentum11  huc 
illucque  temptare,  sicubi  sacratum  tumulum  posset  depraehendere.  Sed  cum  nulla- 
tenus  indicium  tumuli  reperiret,  coepit  a  fratribus  distitui0,  prosequentibus  cum 
tremore  interitum  illius,  qui  dudum  huiusmodi  investigationemp  superba  mente  15 
concipiens,  lugubri0*  morte  vitam  finisset;  necnon  et  antiquitatem  corporis  longin- 
quitate  iam  temporis  consumpti  atque  ad  nihilum  in  pulverem  redacti  obicientes, 
conabantur  eum  a  coepto  mentis  proposito  revocare.  Cumque  ei  istiusmodi  inpedi- 
menta  a  fratribus  obicerentur,  altius  ille  ingemescens  aiebat:  'Nolite,  fratres, 
quaeso,  nolite  inpedirir  devotionis  meae;  nam  *  ego  credo  in  creatorem  meum,  20 
quod  non  me  dignabitur  tanto  thesauro  tantumque  mihi  desiderato  fraudare'. 
Tunc  ergo  adtentius  persistens  levavit  triduanum  ieiunium,  atque  innixius11  Christi 
domini  divinitatem  cum  lacrimis  exorans,  vovit  non  se  prius  quicquam  alimoniae 
accepturum,  quam  mereretur  desideratum  percipere  votum.  Tanta  namque  erat  ei 
fides  tantaque  constantia,  ut  plerumque  sic  facienda  praeveniretv,  taraquam  iam  25 
facta  crederet,  et  nonnumquam  ita  cum  Deo  quemadmodum  cum  terrenow  suo 
loqueretur  domino  ac  propositum,  quod  ipse  statueret,  id  Deox  complerey  indubi- 
tanter  crederet.  Unde  etiam  cum  a  multis  deortaretur,  dicebat:  lTuz',  inquid, 
'domine  Iesu,  qui  omnia  nosti,  priusquam  fiant,  tu  scis,  quod  nisi  manifestatum 
ostenderis  mihi  corpus  huius  testis  tui,  qui  propter  nomen  sanctum11  tuum  passus  30 
est,  quamquam  sim  indignus,  numquam  tamen  plebis  huius  episcopatum  geram, 
sed  exul  potius  ab  hac  provintia  procul  secedam,  ubi  ut  dignum  est  inter  bestiasb 
moriar'.     Quid  multa?     Coepto  operec   persistens,  cum  adiutores  eiusd  per  diversa 

//.    Cap.  6.     2«.  b.  c.  3.  4. 
Cap.  6.     a)  ita  codd.  b)  om.  2a.  c)  eius  3.  d)  ebulliens  2c,  corr.  e)  curam  pasto-  35 

ralem   susceptam   P.  f)   corr.  Vermendinse,    m.   al.   corr.    Vermandense  2«.  g)   loco  iterat.  2b. 

h)   condam  pr.  m.   2c.  i)   ita  pr.  m.  2b.  3 ;    nutu   rell.  k)   haberi   4.  1)    contio   pr.  m.  2a. 

m)  basalicae  2c.  n)  pavimento  P.  0)  destitui  4.  p)  investigatione  P.  S.  q)  lucubri  pr.  m.  2a. 
r)  impedire  4.  s)  devotionem  meae  (?)  corr.  devotioni  meae,  m.  al.  corr.  devotione  meam  2«,  et  ita  4. 
t)  Non   (m.  saec.  XV.    corr.  NamJ    ergo  cr.   2h.  u)    innexius  2b;    enixius   rell.  v)   praveniret  3.  40 

w)  terrore  2b,  m.  saec.  XV.  corr.  x)  d(m  in  ras.)  3 ;  Deum  4.  y)  cuplere  2c.  z)  tu : : ,  ras.  nc  3. 
a)  t.  s.  2b,  corr.         b)  bestibias  2c,  corr.         c)  ita  e  corr.  pr.  m.  3;    operi  rell.         d)  om.  2b. 

l)  I.  e.  excavare,  fodere.        2)  I.  q.  ligo ;  cf.  Duc.  h.  v.        3)  De  eo  qui  assiduus  esf 
in  re  aliqua.    Duc.  4)   Greg.,   Gl.  Mart.  c.  72:   Apud  Virmandinsim    vero  oppidum  Gal- 

liarum  Quintinus  martyr  quiescit,  cuius  beatum  corpus  a  quadam  religiosa,  quae  dudum  4& 
fuerat    caecata,    repperitur.      Sed  mox  ut  a  fluminis    fundere  elevatum    est,    miraculum 
protulit,  cum  mulieris  facie,  ubi  primum  inhixit,  lumina  caecata  restituit.    Eusebia  mulier 
in  Passione  Quivtini  appellata  est ;    cf.  AA.  SS.   Oct.  XIII,  p.  785.     Locus  ex  ipso  martyre 
nomen  Saint -  Quentin  (cUp.  Aisne)  cepit ;    cf.  Longnon,  'Geogr.  de  la  Gaide'  p.  411. 


VTTAE  ELIGII  EPISCOPI  NOVIOMAGEN8I8  LIBEK   II. 

ecclesiae  loca  temptando  discurrerent  irallamque0  inveniendi  spem  caperent,  leniter 

ille  omnes  conpescens,  unuin  eis  locum,  quo  nulla  esse  suspicio1'  poterat,  in 
posteriora0  ecclesiae  parte  effodiendum  designat.  Tx^nc  omniuui  labore  ibi  con- 
verso  libenter  iussis(i  obtemperant,    defossaqnae6   iam   in  altum  ultra  pedes  decem 

5  seu  amplius  terram*,  ab  spe  iterum  inveniendi  corporis  destituuntur",  et  cnm 
tertia  iam  nox  media  fluxisset,  arrepto  Eligius  sarculo  reiectoque  amfibalo  coepit 
totis  viribus  cum  cereis  et  cum  lampadibus  terramh  sanctis1  effodere  manibus. 
Cumque  paulolum  ima  fossae  declinans,  in  latus  cabernaek  scabare1  hnmnm '" 
coepisset,  mox  repperit  cumbum  l  sanae"   veterrimum0,  tegentem  corpus  sacratuin. 

10  Tunc  gaudio  magno  repletus,  cum  sarculo  quem  manu  gestabat  avidissime1'  latus 
ferisset  sepulchri,  confestim  forato  tumulo,  tanta  odoris  flagrantia'1  cum  inmenso 
lumine  ex  eo  manavit,  ut  etiam  ipse  sanctus  Eligius  fulgore  luminis  odoreque 
inenarrabili r  perculsus  vix  subsistere  potuisset.  Nam  et  globuss  splendoris,  qui 
ex   tumulo    ad   ictum    ferientis    processit,    tantam    vim    suae    claritatis   sparsit,    ut, 

15  cunctorum  adstantium  obtutibus  oculorum  retunsis*,  partem  maximam  regionis 
illius  in  diei"  claritatem  mutaret.  Unde  omnes,  quos  eadem  horav  vigilare  con- 
tigerat,  quique  rei  causam  ignorabantw,  magnum  quoddam  datum  caelitus  signum 
aestimabant.  Erat  enim  transacta  media  nox  etx  nox  quidem  obscura  valde  et 
caligosa,    sed    procedente    fulgore    quasi  lux  diei  ad  tempus  resplenduit  et  in  tem- 

20  pore  claritasy  recessit.  Tunc  ergo  sacrum  inventum  corpus  Eligius  cum  gaudio 
lacrimabili  exosculatur,  ac  de  profunda  tellure  elevato,  reliquias  sibi  undecumque 
concupivit  segregavit,  dentes  etiam  pro  languentium  medellaz  ex  maxilla  sancta 
abstulit,     atque    in    radice    dentis    gutta    sanguinis    exivit.      Clavos    quoque    mirae  Bufin.,Htot. 

CCCl.  \j  o» 

magnitudinis,  quos  temporea  passionis  eius  persecutores  corpori  infixerant,  ex 
25  cerebro  ceterisque  artubus  abstractos,  sibi  prob  reliqniise  sequestravit.  Capillos 
etiam  pulcherrimos  reliquiis  separatos  delegavit.  Deinde  olosirico  praetiosissimo 
obvolutum  conpositumque  honestissime  coi'pus  summa  cum  diligentia  citrad  altare 
transposuite  ;  tumbam*  denique  ex  auro  argentoque  et  gemmis  miro  opere  desuper 
fabricavit.  Ecclesiam  quoque,  quae  exigua  conventibusg  populi  videbatur,  eximio 
30  opificio  ampliatam'1  decoravit.  Ipse  demum  ex  reliquiis,  quae  a  sancto  corpore 
sequestraverat ,  multa  loca  condivit  multimodamque1  medelam  diversis  aegritu- 
dinum  incomodisk   easdem  inpertiendo  praebuit l . 

7.  Post  haec  simili  modo  grandi  labore  atque  instantia  invenit  in  territurio 
Medenantense"' 2  vico  Sacilinio1'- :!  sanctum  martyrem  Piatonem,  cui  similiter  clavos 

35  II.    Cap.  G.  7.     2a.  b.  c.  3.  4. 

Cap.  6.  a)  nullaque  i.  spe  P;  et  nulla  i.  indicia  S.  b)  suscipio  2c.  c)  ita  2a  (pr.  m.J.  b.  c.  3 
(pr.  m.)  cum  P;  posteriore  4.  d)  iussit  pr.  m.  2«.  e)  ita  2c  et  pr.  m.  2a.  b.  3.  f)  ita  pr.  >n.  3 ; 
terra  rell.  g)  destituntur  3.  h)  bis  scr.,  sed  del.  4.  i)  sancti  2c.         k)  caberi  P.  1)  esca- 

bare  P,   scabere  h.  I.  2b;    cavare  S.  m)  humi  P.  n)    ita  2a.  o)    (integer   in  rrts.)rimum  4. 

40  p)  audacissime(e)  P.  S.  q)  fraglantia  4.         r)  inennarr.  2«.  b.  c.  s)  gloribus  2e.         t)  retonsis  4. 

u)  die  pr.  m.  2a.  v)  horo  2c.  w)  ignorabat  3,  corr.  x)  m.  al.  in  litiira  2a ;  (nox  et  om.)  nox 
(corr.  ex  mox^)   2b.  y)    claritatis  3.  z)    ita   pr.  m.  2a.  a)   tempora  P.  b)  m.    saec.  XV. 

superscr.  2b.  c)  liquiis  2c.  d)  circa  2b.  e)  conposuit  3.  f)  turbam  pr.  m.  2b.  g)  con- 

venientibus  populis  S.       h)  ampliatum  2a.       i)  multimodasque  medelas  S.       k)  morbifi  S.       1)  reliqua 

45  pagina  vacat  3. 

Cap.  7.     a)  Madenatensi  3.         b)  Salicinio  3 ;    m.  saec.  XV.  superscr.  Siclinio  2b. 

l)  Gr.  xvjuflog,  est  cams  recessus.  2)  Le  MMentois,  cuius  pagi  nomen  adhuc  servavit 
locus  Saingkin-en-M4lentois  (cant.  Cysoing,  arr.  Lille,  dep.  Nord) ;  cf.  Lntunioii.  eAtlas  hist. 
Texte  exj)I.'  p.  126.         3)  SecJiv  (arr.  Lille,  dep.  Nord). 

88* 


700  VITAE  ELIGII  EPISCOPI  NOVIOMAGENSIS   LIBER  II. 

prolixos*-1  ex  corpore  ablatos  populis  in  argumentum  monstravit.  Corpus  denique, 
sicut  martyrem  decuitb,  eliganter  conposuit  atque  inausoleumc  urbane  desuper 
fabricavit'1.  Suessionis  quoque  civitate  sanctos  martyres  et  germanos  Crispinum 
et  Crispinianum  ex  quadain  cripta  prolatos  mirifice  conposuit  eorumque  memoriam 
insigni  ornamento  decoravit  necnon  et  Belloacusc  municipio  beatum  martyreui  5 
Lucium f  • 2,  collegam  quondam  sancti  Quintini,  inventum  siiniliter  fabricavit  atque 
conposuit;  sed  et  alias  quain  multas  memoriis  sanctorum  inpendit  diligentias,  quae 
nunc  non  sufficit  narrantis  evolvere  lingua. 

8.  Multum  praeterea  in  Flandris  laboravit,  iugi  instantia  Andoverpisa 
pugnavit  multosque  erroneos  Suevos  convertit1' ;  fana  nonnulla  Cliristi  clipeo  pro-  10 
tectus  cum  apostolica  auctoritatec  destruxit;  idolatria'1  quoque  diversi  generis, 
ubicumque  invenit,  funditus  subruit.  Inter  haec  autem  cum  semper  sobriam  reli- 
giosis  virtutibus  teneret  disciplinam,  frequenter  ab  ingrato  et  perfidoe  populo 
lacessitus  et  paene  usque  ad  contuineliam  provocatus,  nullatenus  a  coepta  doctrina 
arcebatur,  sed  magis  ipse  lenis,  patiens,  humilis  et  mitis  pro  eis  Dominum  deprae-  15 
Rufi,n^?ot"  cabatur.  Nam  cum  circum q u a q u e  rura  lustraret,  inenarrabili  subtilitate  blande 
atque  conposite  desides  barbarorum  animos  et  minus  de  spe  futuraf  sollicitos  sollerti 
satis  studio  verbis  blandis  nitebatur  stimulares  atque  ad  amorem  supernae  patriae 
accendere'1 ;  praedicans  infestis  pacem,  violentis  quietem ' ,  ferocientibusk  lenitatem1; 
docens  omnes  in  unum  ad  ecclesiam  coire,  monasteria  construere111  atque  in  bonis  20 
actibus  Deo  sedule  servire.  Ad  cuius  videlicet  ortatum"  ita  nonnulla  permutata 
est°  barbaries,  ut  subito  in  arido  et  squalenti  campo  videretur  faecunda  seges  et 
uberrima  messis  surrexisse.  Videres  conplures  ad  penitentiam  currere,  opes 
pauperibus  erogare,  libertates  familiae  dare  aliaque  quam  plurima  bonorum  operum 
praecepta  sectari.  O  quanti  Eligii  industria  ab  errore  gentilium  retracti,  venera-  25 
bili  Christi  iuncti  sunt  gregi !  Quanti  exemplo1'  eius  secuti,  omnesq  saeculi  inle- 
cebrasr  respuentes,  beatam  monachorum  vitam  sunt  adepti!  Quantae  puellae,  eo 
suadente,  carnales  nuptias  spreverunt,  ut  in  matris  ecclesiaes  gremio  receptae 
Christi  sponsae  dignae  haberentur!  Quam  copiosum*  etiain  agmen"  utriusque 
sexus  annis  singulis  in  paschali  sollemnitate,  quod  per  totum  annum  adquirere  30 
poterat,  manibus  propriis  baptizans  sacro  fonte  abluebat!  J3xtrahebatv  enim  tam 
dulciterw  quam  viriliter*  a  faucibusy  inimici  viros  cumz  mulieribus,  senes  cum 
iuvenibus,  salubraque8,  monita  assiduae  tradens,  innumeros  convertebat  ad  viam 
salutis.     Videresb   plerumque  inter  multas  infantium  turbas  anus  decrepita0   valde 

//.    Capp.  7.  8.     2a.b.c.  3.  4.  35 

Cu p.  7.     a)   prolixus  (?)   pr.   m.   3.  b)    docuit   2c.  c)  maus(o   in  rasura   maiore)leum  3. 

d)  frabricavit  2«.  e)   ita  2«  (pr.  m.).b.c\    (Bello   in   litura)&cio  3;    Beluacus  4.  f)  m.  al.  corr. 

Lucianum  2«  et  ita  4.  ia.  8. 

Cap.  8.     a)   Andoverbis  pr.  m.  3   et  e  corr.  2i;    Andeverpis  4.  b)    m.   saec.  XV.    suppl.  2b. 

c)    auct.  om.,  fide  m.  saec.  XV.  suppl.  2b.  d)   idolatra  corr.  idolatria,   m.  al,  corr.    idola  2a;    idola-  40 

triam  3.  4.  e)    perf.  bis  sc>-.,  om.  pop.  2b.  f)    om.  2a.  g)    fovere  pro  st.  4.  h)   accende 

pr.  iii.  2c.       i)  quetem  2c.  3  (pr.  m.).       k)  ita  2a  (ras.  enti).  b.c.  3;  ferocibus  4.       1)  laenitatem  2c.  3. 
m)  construre  2c.  n)  ortantum,  expunct.  n  3.  0)  om.  2b.  p)  exemplum  4.  q)  omne  2c.  3 

(pr.  m.).         r)  inlecebra  m.  s.  XV.  corr.  illecebra  2b;   inlaecebra  2c.         s)  ecclesia  2c.         t)  copiosa  3, 
corr.       u)  acmen  2c.       v)  Extra  habet  2b,  m.  saec.  XV.  corr.        w)  duciter  pr.  m.  2c.      x)  utiliter  2«.  45 
y)  fucibus  pr.  m.  3.  z)  cumulieribus  2c.        •   a)  ita  2c  et  pr.  m.  2«.  3 ;    salubrata  m.  s.  XV.  corr. 

salubria  2b.         b)  Videre  2c.         c)  detrepita  2c;    m.  ul.  corr.  decrepitas  3. 

l)   De    hoc    tormentorum    genere    in   Passione  Piatonis    recentiore    aevo    composita    nihil 
legitur ;    cf.  AA.  SS.   Oct.  I,  p.  l<i.  2)  Lucianus  vulgo  appellatur,  sed  v.  supra  I,  32. 


VITAK  ELIGD   EPISCOPl   N0VI0MAGENSI8  LIBER   II.  701 

aetate,    cuncta*   fcremula   membra,   canescente   capite,    rugata    fronte,    necnon  rir< 
einsdem    senectntis   sub    eius    manibus    in    fonteb    sacro    renasci    quodammodo   ac 
subito   albis   indutos  renovari0.     Videres   e1   nonnullos  ad  confessionem  piaminum 
concurrentes  et  sagittis  inimici  sauciosd   ita   ab  Eligio  veluti  a  peritissimo   medico 

6  redire  sanos,   ut  nulla   iam   in   eis  cicatricum  vulnera   remanerent  nullaque  prioris 
culpae   eos   delectatio   comitaretur.     Sed   quid    diutiuse   inmoror?     Mamfeste  enim  ^"'viX' 
et    evidenter    aderal    ei    divina    gratia,    qua    innumeros1    ad    Lmitationem   sui   provocabal 
Porro  resplendebant  iti  eumg  virtutes  eximiae:  modestia  cum   rerecundia,  sapientia 
cum  simplicitate,  severitas  cum  mansuetudine,  doctrinah  cum  humilitate,   humilitas 

10  cum  rigore;  et  cum  esset  aliis  misericors,  silu  ipsi  eral   durissimus;  ceteris  quoque 
pius,   sibi    abstinendo   severus;    omnibus   largus,    sibi    soli    restrictus.     Inter   cuii 
conloquia  sacra  semper  resonabant  verba;  qui  de  pace  sollicitus,  desalute'  patriae 
curiosus   die   noctnque   pro  quiete  ecclesiarum,   quaek   nbique1    sunt,    ac  pro    pace 
principum '"   supplicabat;    cuique    ut    vocabulum    nominis,    ita    et   virtus   animi    et 

i6  caelestium  gratiarum   magnificentia    concordabat.  — 

11*.    Igitur  quodani  tempore  causa  extitit,  ut  regionem,  quae  propriaeb  Pro 

vintia0    nuncupatur,   adire   debuisset.     Cumque   die   quadamd   nobili    suo   comitatu 

iter  ag-ens  partes  eiusdem  Provintiaee   peragraret,   occurrit  ei  vir  quidam  inmundo 

et  nimis  saevo  repletus  spiritu.     Is  cum  vidisset  sanctum  virum,   timore  perculsus 

80  et  spumans   ac    pallens   dixit    ad  eum :    'Quid  hic  tu,    Eligi?'     Ad  quem  conversus 

sanctus    Elipius    dixit:    'Et   quid    ad   te,    inmundissime    diabole?     Iu    nomine    Cesu  ;,Ac<tl'M8- 

"  ^  Luc.  4,  85. 

Christi'    obmutesce"   et  exi  ab  illo'.    Et  continuo  vehementer  decerpens'1  hominem.  ef.Marc9,26. 
exiit   ab    eo;    quindecim    vero    annis   obsederat   et   cruciaverat   virum  pessimus  ille 
spiritus.     Statim    ergo    pristinae    sanitati    restitutus l ,    liomo    surrexit    incolomis    et 
i5  sanus  factus  estk  ex  illa  hora. 

12.  Profectus  igitur  Eligius  devenit  in  villam  quandam,  quae  vocatur  Am- 
pucius8,1,  quae  sita  est  super  ripam  fluminis  Rodani  et  pertinet  ad  praedium 
Erchenberti1'  inlustrissimi  viri.  Erat  autem  ibi  femina  quaedam  infestum  diu 
daemonium    patiens;    quo   in   lococ    Eligius    orationis   gratia    basilicam    ingressus, 

3o  cum,  oratione  expleta,  regrederetur,  oCcurrens  ei  mulier,  coepit  nomen  eius  crebrius 
atque  insolentius  inclamitare'1.  Tunc  Eligius  respiciens  eam,  misertus  eius,  fixis 
in  terram  genibus,  oravit;  deinde  conversus  ad  eam,  dixit:  'Adiuro  fce,  maligne 
spiritus,  per  Deum  patrem  omnipotentem  et  per  lesum  Christum  filium  eius  et 
per  sanctume  Spiritum  paraclytuni,  ut  ipsius  virtute   fugatus  discedas  ab  hoc  vas- 

35  culo    quem '    obsides    captivum'.      Et    confestim    ad    eius    verbum    conlisit   spiritus 

mulierem    in   terram,    et   facta   est    velut    mortua;    sicque    vim    maximam    patiens  cf.Marc.9,26. 

//.    Cap.  8.     'lu.b.c.  3.  4.       Cap.  11.     2a.b.c.  3.  1.  (3«.       Cap.  12.     •la.b.c.  3.  1. 

Cap.  8.     a)  cuuta  tr.  m.  m.  al.  corr.  cuntis  tremulas  membris  3,  et  gic  4  (ttbi  cunctis>.  b)  fronte 

pr.  m.  2«.        c)  om.  2b.        d)  sauciatos  4.        e)  diutios  pr.  m.  2».        i)  innumerus  2c,  corr.  g)  eo  4. 

40  h)  doctrina  —  l.  12  semper  aliis  erasis  pr.  m.  in  litttra  3.  i)  salutae  2«.  k)  qui  2c.  1)  ubi 
ni.  s.XV.  corr,  ubicumque  25.        m)  (pr.  suppl.  Cui  in  litura)que  2«;    principium  2c,  corr. 

Cap.  11.     a)    c.  11.   subsequitttr  c.  29.    libri  I.   6a.          b)   ita   2a.c.  3   (pr.  m.).  6«;  proprie  4. 

c)  Provincia  4,    ut   infra.           d)    cuni  add.  2b.  c.           e)   Provintiae  —  quidam  m.  coaeva  in  inf.  marg. 
suppl.  3.       f)  Christe  2«.       g)  obmu  : :  |  ce  m.  al.  corr.  obmuti  sce  2«.       h)  (discer  m.  al.  in  v«s.)pens  2a 
45  cum  Vnly.        i)  restitus  3,  corr.        k)  /;*.  al.  suppl.  2«;    superscr.  ■'>. 

Cap.  12.  a)  Amputius  2b.  3.  b)  Erchenpurti  m.  al.  corr.  Erchanberti  3;  Erchemberti  2b.  4. 
c)  locu  pr.  m.  3.        d)    ita  codd.        e)   Sp.   sanctum   25.        f)   ita  2b.c   et  pr.  m.  2«.  3;    quod  4. 

1)  Ampuis  (cant.  Condrieu,  arr.  Lyon,  tlcp.  Rhdne)  ad  Rhdne  ff. 


702  VITAE   ELIGTL  EPI8COPI  NOVIOMAGENSIS  LIBER  II. 

daemon  et  sanguinem  per  os  mulieris  ex  internis  visceribus  egerensa,  confusus 
exiit  ab  ea  et  aufugiitb  a  facie  hominis  Dei.  Tunc  sanctus  Eligius  iussit  allevari 
mulierem  et  benedicens  aquam  cum  oleo  dedit  ei  in  potu,  et  cum  gustasset,  refo- 
cillata6   est  anima  eius  et  sana  facta  est  ex  ea  hora. 

13 a.  Neque  illud  praetereundum  puto,  quamvis  sit  ignobile,  quod  eodem  e 
itinere  vir  beatus  experimento  cognoverat.  Itaque  cum  sufficienter  cuncta  pro 
quibus  advenerat  experisset,  omnibusqueb  sibi  amicis  et  episcopis  in  Provintiaec 
partibus  visitatis  necnon  et  domo  Aspasii  sobolis  Iuvinid  christianissimi  viri 
lustrata,  parat  iam  Eligius  cum  suis  omnibus  remeare  ad  propria.  Postremo  igitur 
omnium  cum,  apud  Aurelianum  Uzecenseme  episcopum  *  convivio  peracto,  eidem*  10 
vale  dicere  pararet,  contigit,  iit  inter  satagentium  utrorumque  frequentiam  mini- 
strorum,  unus  ex  famulis  eius  canuam2,  cum  quog  camelum  onerarium  secum 
semper  ducere  consueverat,  subito  perderet,  ob  quod  in  diversa  discurrens,  pro- 
lixius  arcebat  iter.  Tunc  Eligius,  accito  ad  se  secretius  famulo,  indicat  ei  ho- 
minem  sui  conscium  furti;  iubet  insuper  dicens:  'Vade',  inquid,  'in  illam  quaeh  15 
cetimum *  ■ 3  sita  estk  rupem.  Illic  inter  vepres  repperies  legatum '  funda  et  absconsum 
quod  quaeris ;  solutoque"1  eo,  accipe  quod  tuum  est  et  absque  ulla  iniuria,  absque 
verbo  etiam  gravi  redde  homini  tibi  designato  ex  quo  ligatus  tenetur  fundibalum'. 
Quod  cum  ille  fecisset,  nimio  fur  pudore  atque  stupore  perculsus",  veniam  facti 
sui  praecabatur,  offerens  insuper  homini  redemptionem  piaculi.    —    —    —    —    —  20 

15 a.  Denique  quodam  tempore,  affectu  pietatis  et  pastorali  cura  sollicitus, 
venerat  ei  in  animum  solum  proprium  paternae  possessionis,  civitate  Lemovecina 
visitare.  Audiens  enim  sanctam  famam1'  monasteriorum,  suo  iam  exemplo  in 
eadem  urbe  constitutorum,  desiderabat  magnopere  proprio  eadem  cernere  intuitu, 
et  praecipuae0  ob  monasterii  sui  venerabilem  atque  omnibus  imitabilem  institu-  25 
tionem,  quam  nimio  desiderio'1  aestuabat.  Comitatue  cum  Bituricas  civitate* 
propinquaret,  directis  in  viam  cunctis  comitibus  suis,  ipse  cum  paucis  destinatusg 
erat  ad  memoriam  Sulpicii 4  conf essoris  adorare 5.  Quo  cum  pervenisset,  oratione 
facta,  audit  conplures  nuper  mortis  sententia  damnatos  teneri  in  carcere  fiscali 
vinctos ;  interficeranth  enim  quendam  fiscalem  iudicem <!  et  idcirco  habebantur  in  30 
Matth.25,36.  vinculis.  Eligius  ergo  memor  verbi  Domini  dicentis:  In  carcere  eram,  et  venistis 
ib.  V.40.  ad  me,  et:    Quamdiu  fecistis  uni  ex  minimis  meis,  mihi  fecistis,   rogat   se1    deduci  ad 

II.    Capp.  12.  13.  15.     2a.b.  c.  3.  4. 

Cap.  12.     a)  egerent  2c;    ageres  (?)  pr.  m.  2a;    egeres  pr.  m.  3.         b)  ita  2c  et  pr.  m.  2a.b.  3; 
aufugit  4.         c)  refocilata  2«  (pr.  m.).  3 ;    refoci :  lata,   ras.  t  2c.  35 

Cap.  13.     a)   om.  3.  b)    que  om.  2b.  c)   Provinciae  3.  4.  d)    ita   edd. ;    Invini  codd. 

plerique;    Sinvini  8;    Iuviani  4«.  e)  Uzetensem  3.  f)  ei'dem  3,  corr.         g)  ita  codcl.         h)  iuxta 

add.  edd.  i)    c  :  timum   m.    al.   corr.    citimum  2a.  k)  m.  saec.  XV.  suppl.  2b.  1)   ligatum  4. 

m)  sulotoque(?)  pr.  m.  2a.         n)  percussus  2c. 

Cap.  15.     a)  XIIII.  3.        b)  fam  :  m  m.  al.  corr.  fama  2«.        c)  ita  2e.  3  (pr.  m.J.       d)  videre  40 
add.  4.       e)  intueri.    Cunque  pro  com.  cum  m.  al.  in  ras.  2«.        f)  civitati  4.        g)  destinatis  pr.  m.  3. 
h)  ita  pr.  m.  2a.  3.         i)  set  educi  (?)  pr.  m.  3. 

1)   De   eo   nihil   constat.  2)    I.    q.   funiculus,    scilicet   canava,    tela   cannabina,    Gall. 

'canevas',    Ital.    'canapa'.      Cf.    infra    c.  60.  3)    I.  e.    citimum.  4)  Sulpicius  a.  646. 

obierat;    cf.  supra  p.  365.  5)  Biographo  sine  dubio  locus  ille  Sulpicii  Severi,   Dial.  I,  3,  & 

ante  oculos  versabatur:  qno  tempore  tibi,  Sulpici,  hinc  abiens  valedixi,  —  — .  Libuit 
animo  adire  Carthaginem,  loca  visitare  sanctorum  et  praecipue  ad  sepulchrum  Cypriani 
martyris  adorare.        6)  Ita  comes  in  Lege  Rih.  appellatur ;  cf.  Waitz,  'VG.'  II,  2,  p   253. 


VITAE  KLIGII  EPI8C0P1   NOVIOMAGENSIS  LIBER  II.  708 

eos;  sed  cum  adpropinquasset  custodiae  carceris,  mox  milites  consurgentes  obsti- 
terunta  ei  vehementer  nec  permiserunt  eum  propius  accedere.  Tunc  ille  mestus 
admodum  indignatusque  animo  discessit0   et  coeptum  iter  peregit. 

Factum  est  autem,  cum  pervenisset  ad  locum  destinatum,  commoratus  est 
5  aliquamdiu  apud  urbein  Lemovecas",  et  circumiens'1  omnia  monasteria  tam  infra 
urbem  quam  in  suburbanis  sita,  devotissime  omnium  benedictiones  hauriebat ''. 
Visitatis  etiam  in  suo  monasterio  fratribus  necnon  et  secundo  eisdem  abbate  con- 
stituto,  —  prior  !  enim  ad  episcopatum  captus  habebatur  —  paterna  singulos  solli- 
citudinef    commonebat,    ortanss    omnes    servire    Deo    in    veritate    eth    simplicitate 

10  cordis  cotidieque  in  melius  coalescere,  acceptum  propositum  omni  instantia  ad 
finem  usque  perducere.  Venit  autem  et1  adk  praedium1  parentum  suorum;  nam 
et  ibi  iam  habebatur  monasterium  a  germano  eius  Alicio"1,2  in  ipsa  patris"  sui 
tabernacula  constructum.  Ibique  similiter  fratribus  conventis  atque  clementer 
consolatis,  parat  postremum  reverti  ad  civitatem  suam. 

i6  Et   cum    procul  a  Bituricas   iter    carperet,    voluit   iterum    divertere0    ad    civi- 

tatem;  stimulabat1'  enim  animum  eius,  quoniam  reos  qui  tenebantur  in  carcere 
nihil  prius  iuvatus  fuisset0-  nec  quivisset  liberare  eos.  Ob  hoc  ergo  iter  agens, 
praecabatur  Dominum,  ut  convento  carcere  non  pateretur  laborem  suum  frustra 
consumere.     Dier  igitur   qua   ingressurus    erat   civitatem,    cum    valde  diluculo  ele- 

20  vasset  oculos  suos  ads  caelum,  facta  est  caligo  et  nebula  tenebrosa  nimis,  ita  ut 
habitatores  civitatis  nec  ad{  spatium  iacti  lapidis  procul  contueri"  possent.  Sic 
ergo  Eligius  urbem  ingressus,  cum  adpropinquasset  ianuasv  carceris,  confestim 
velut  magno  ferientis  inpulsu  divino  nutu  confractae  sunt  seraew,  dissipataex  car- 
dines,    ostia    carceris    patefactay    omniaque    vincula    conpeditorum    soluta.      Tunc 

25  Eligius,  concessam  sibi  virtutem  quasi  nihil  ad  se  simulans  pertinere,  cito  az  carcere 
discedit11;  dat  tamen  reis  consilium,  ut  mox  egredientes  ergastulum,  ecclesiae  pe- 
terent  confugium.  At  illi  egressi"  sine  mora,  celeri  cursu  ad  basilicam0  beati 
Sulpiciid  properante;  cumque  essent  omnia  ecclesiae'  ostia  obserata  et  rei  huc 
illucque   circumspicientesg  nusquam   invenirent   introitum,    fractah   est   subito   una 

30  ex  vitreis  maximis,  quae  erant  in  fronte  basilicae,  simul  quoque l  et  ostium  patefactum 
est  unum  ex  latere  ecclesiae,  atque  ita  carcerati  basilicam  ingressi,  thronum 
altaris  suntk  expetiti.  Deinde  cum  sanctus  Eligius  omnia  orationum  loca  circum- 
iens1  illucm  quoque  devenisset,  invenit  eos  omnes  circa  altare  seu  ante  sepulchrum 
praefati    antestitis    consistentes.      Et    milites11    quidem    cum    invenissent    carcerem 

35  dissipatum,    statim    persecuti    sunt    eos    usque   ad    praedictum    locum,    et    ingressi 

II.    Cap.  15.     2a.  b.  c.  3.  4. 

Cap.  15.     a)  obsti :  uerunt  pr.  m.  2a.  b)  disces  pr.  m.  3.  c)  Lemovicas  4  et  e  corr.  2«. 

d)  circuiens  2b.  4  (fortasse  e  corr.).  e)  huriebat  3.  f)  sollicitate  3.  g)  orans  pr.  m.  4.  h)  in 
add.,  sed  eras.  2a.       i)  om,  2b.       k)  m.  al.  snppl.  3.       1)  prae(dium  pr.  m.  superscr.)  2«.       m)  Alitio  2b. 

40  n)  ita  4;  patri  plerique;  patri  suo  m.  al.  corr.  patris  sui  3.  o)  devertere  pr.  m.  2a.  p)  simulabat  2b.c  et 
pr.  m.  2«.  q)  pr.  iuvisset  nec  4.  r)  Di(e  in  litura)gitur  2a.  s)  in  4.  t)  om.  2b.  3.  4.  u)  con- 
turi  2c  v)  ianuis  4.  w)  sacre(?)  pr.  m.  3;    saerae  2c.         x)  dissipati  4.  y)  patefact(a  m.  al. 

in  ras.)  3.  z)  ita  codd.  a)  discessit  4.  b)  regressi  pr.  m.  4.  c)  basalicam  saepe  2c.  d)  Sup- 
plicii(?)  pr.  m.  2a;    Sulpitii  3.  e)  properaverunt  4.  f)  ecclesia  pr.  m.  2a.         g)  conspicientes  4. 

45  h)  ita  4  et  m.  al.  2«.  3;    facta  2b.c  et  pr.  m.  2a.  3.  i)  ita  codd.  k)  ita  2b.c.  3;    expetierunt  2« 

(m.  al.  in  ras.).  4.         1)  circuiens  4.         m)  illic  3.         n)  mi  versu  exeunte  pr.  m.  2c. 

1)  Srilicet  Rimaclus,  de  quo  infra  plura.  Eum  ex  abbate  Solemniacensi  episcopum 
factum  esse  minus  constat  neque  biographo  fides  attribuenda  est,  unde  erravit  A.  Malnory  l.  I. 
p.  58.         2)  Rectius  Alethius ;    v.  supra  p.  634,  n.  1. 


704  VITAE  ELIGH  EPISCOPI  NOVIOMAGKXSIS   LIBER  II. 

basilicam,  iniecerunt  eis  manus  ac  ferro  vinctos  forisa  trahere  conabantur.  Quibus 
beatus  Eligius  blando  alloquio  dixit:  'Nolite,  quaeso,  homines  Dei,  nolite  haecb 
in  sacrato  loco  agere;  cur  perdere  nitimini,  quos  iam  pius  Dominus  liberavit .-' 
Quare  facitis  tam  impie  in  domo  Dei?  Cur  non  pertimescitis  tanti0  sceleris 
culpam  ?  Domus  enim  haec  domus  vitae  est,  non  mortis ;  refugium  est  delinquen-  6 
cfg^tb-  tium,  non  damnatio  confugientiumd  ;  orationis  est  locus,  non  latronum  specuse'. 
Sed  cum  nihil  apud  eos  sermo  eius  proficeret,  iterum  ait:  'Dominus  Deus  videat 
quod  operamini.  Vos  si  quidein  me  audire  rennuistis,  audiet,  credo,  ille  qui  num- 
cfi3lui7tb  ctuam    derelinquit   sperantes   in   se'.     Mox    ergo    ad    solita   praesidia  se  convertens, 

prostravit    se    in    terram    interf    altare    et   confessoris   memoriam    atque   innixiusg  10 
Dominum    supplicavit;     et    cum    ab    oratione    capud    elevasset,    statim    confractae 
catenae  in  terram  ceciderunt,    cunctaque    quae  inposuerant  ligamina,   omnibus  ad- 
stantibus,    sunt    magno   impetu    disrupta    ach    dissoluta.      Quod    milites    videntes, 
ingenti  metu  perculsi  conf  estimque  ad  pedes  sancti  Eligii  provoluti ' ,  veniam  f  acti 
sui  praecabantur,  dicentes:    'Peccavimus,    domine  pater,    inique  egimus,  stulte  ges-  15 
simus   in    eo    quod    contra   te    contendere   praesumpsimus;    agnoscimus  modo  quod 
male  egimus,  impietati  nostrae  te  ignoscik  rogamus'.     Tunc  ille  dixit  ad  eos:    'Et 
ego  novi  quod  ignoranter1  fecistis;  Dominus  enim"1  operatus  est,  sicut  voluit.    Ipse 
qui  hos  eripuit,    ipse  vobis,    oro,    indulgentiam  tribuat   et  a  cunctis"  peccatis   pro- 
pitiatus    absolvat:    nam    non    ego,    ut   vos    putatis,    sed    sanctus    Sulpicius0    ad    se  20 
fugientes  defendit  reos'.    Hoc  ergo  modo  Eligius,  immo  Dominus  per  Eligium,  ab- 
solvit   reos    bis   numero  a  diraep   mortis    periculo.     Illeq   pius,    ille   misericors,    qui 
cf.  Act.  12.  saeviente1"   Herode    eripuit  Petrum    de    obseratis  militum    custodiis,    nunc   operatus 
ib.9,i5.i6,2«.  est   cum  Eligio   famulo    suo    Bituricas ;    qui    vinctum    in   carcere   absolvit  vas  elec- 

tionis  Paulum,  ipse  nunc  dissipato  carcere  humiliavit  arrogantiam  superborum.  25 
Illis  ergo  laus,  illi  gloria,  per  quem  servi  eius  in  mundo  tanta  possunt  facere 
mirabilia.  Sic*  ergo,  reis  absolutis,  qui  paene  nudiu  videbantur,  Eligius,  largitis 
indumentis  et  elemosinis,  mandat  de  cetero  corrigere  vitam  multamque  et  aliam, 
exceptis  his,  eodem  die  diversis  pauperibus  necnon  et  monasteriis  distribuit 
pecuniam.  30 

Indev  igitur  degressusw,  coepto  tramite  pergens  pervenit  tandem  ad  suos. 
Diebus  namque  singulis  plebem  sibi  commissam  commonens,  infatigabiliter  saluta- 
ribus  monitis  exortabatur;  zelo  nimirum  veritatis  accensus,  volebat  populisx  pan- 
dere,  quod  ipse  intemerata  fide  teneret,  mandansv  omnibus  servire  Deo  in  veritate 
et  facere  iustitiam  in  omni  tempore,  et  ut  essent  memores  beneficiorum  Christi  35 
et  benedicerent  nomen  eius  cunctis  diebus  vitae  suae.  Nam  collectis  undique  ad 
ecclesiam  turbis,  multa  quidem2  et  magna  breviter  in  sermone  conplexaa,  sed  in 
aedificatione  spiritaliter  copiosa,  cum  prophetica  fiducia  exaltans  vocem,  huius- 
cemodi  ad  eos  proferebatb   monita. 

II.    Cap.  15.     2u.b.c.  3.  4.  40 

Cap.  15.     a)  foras  4.  b)  hoc  2a.  c)  tanti:,  ras.  s  3;    tantis  celeris  2c.  d)  confugen- 

tiuin  2c.  3  (corr.).  e)  specu  2b.         f)  interra  2c.  g)  inxius  2«,  corr.         h)  ita  rell.;    atque  (2a). 

i)   ita  codd.  k)   ignoscere  4.  1)    ignorabant  2c.  m)    om.   2c.  n)    pro   add.,    sed   eras.  2b. 

o)  Sulpitius  2b.  3.        p)  ;i  :  ire  pr.  >n.  '!« \  abire  pro  a  d.  2b.c.  3  (non  4>.        q)  Illius  corr.  Illi  pius  2c. 
r)  saeu : :  iente  m.  al.  corr.  scviente  2«.         s)  ille  pr.  m.  2a.         t)    si  2a   (pr.  m.).c.         u)    nu  | : :  lude-  46 
liantur  m.  al.  corr.  nujdi  videbantur  2a.         v)  c.  16.  incip.  2a.b.c.  4;  c.  15.  incip.  3.         w)  digressus  4. 
x)  populus  3.  corr         y)  mandant  corr.  mandat  3.        z)  quidam  3.        a)   compl&a  3.        b)  propherebat 
]»■.  »1.  2d. 


.1 


VITAE  ELIGD   EPISCOPI  NOVIOMAGENSIS  LIBER   II.  705 

I6a.    Rogo1  vos,  fratres  karissimi,  etb  cum  grandi  humilitate  admoneo,   ut  in- 

tentis  iiiiiinis  auscultare  iubeatis,  quae  vobis  pro  salute  vestra  suggerere0  volo. 

Ante  '-'  omnia  autem  illud  denuntio   atque  contestor3,    ut   nullusd   paganorum 
sacrilegas  consuetudines  observetis,  non  caragos6*4,    non  divinos6,  non  sortilogosf, 

5  non  praecantatores,  nec  pro  ulla  causa  aut  infirmitate  eose  consulere  vel  inter- 
rogare  praesuniatis,  quia  qui  facit  hoc  malum,  statim  perdit1'  baptismi  sacramentum. 
Similiter  et  auguria  vel  sternutationes  6  observare  Qolite,  aec  in  itinere  positi1  ali- 
quas  aviculask,e  cantantes  adtendatis,  sed  sive  iter  seu  quodcunique  opere1  arri- 
pitis,  signate  vos  in  nominem  Christi  et  symbolum  veln  orationem  dominicani  cum 

10  iide  et  devotione  dicite,  et  nihil  vobis  nocere  poterit0  inimicus1'.  Nullus  christianus 
observet,  quaq  die  doinuin  exeat,  vel  qua  die  revertatur,  quia  omnes  dies  Deus 
fecit;  nullus  ad  inchoandum1' opuss  diem  vel  lunam  adtendat,  nullus  inKalendas1 
Ianuarii  nefanda  et  ridiculosa",  vetulas 7  aut  cervulosv  velw  iotticosxs  faciat-v 
neque  mensas  super  noctem"   conponat  neque  strenas10  aut  bibitiones11  superfluas 

i5  exerceat.  Nullus  christianus  inpuras2-12  credat  neque  in  cantu  1S  sedeat,  quia  opera 
diabolica  est.  Nullus  in  festivitate  sancti  Iohannis  14  vel  quibusque'1  sanctorum  sollem- 

II.    Cap.  1G.     2a.b.c.  3.  4.  X. 

Cap.  l(i.     a)  XVII.  2a.  b.e;    ont.  4.  b)   ut  pr.  m.  2b.         c)  suggere  2b.         d)  ita  pr.  m.  2« 

et  Hom.  Sang.  cum  Sermone  Caesarii;   nullas  rell.         e)  ita  X  cum  Caesario ;  caraios  plerique;  caragios 

20  Hom.  Sang.  f)  sortilegos  X  cum  Hom.  Sang.  et  Caesario.  g)  om.  4.  h)  perdidit  Hom.  Sang. , 

pcribit  Caesarius.       i)  postea  add.  X.       k)  avicolas  Hotn.  Sang.       1)  ita  X;  operis  rell.       m)  nomini  2c. 

n)  ita  X  cum  Caesario;  et  rell.       o)  potuit  ^>\  m.  corr.  potuerit  3.       p)  bis  scr.,  sed  eras.  2«.        q)  qui  3, 

corr.  v)  incoandum  X;   choaudum   2c.  s)  opere   recte    Hom.  Sang.  t)    ita  X;    Kl.  ~la.b.  :',. 

u)  vel  (?)  add.,   sed  eras.  2«;    aut   add.  (X).  v)   ceruuolos  m.  al.  corr.  ceruuolos  2a.  w)    aut  4. 

25  x)  iocticos  2«.       y)  facit  pr.  m.  2a.  3.       z)  impuras  X.       a)  ita  X;  vel  que  plerique;  vel  quibuslibet  4. 

l)  Plures  Eligii  praedicationes  genuinae   in   hoc  capite   inter  se   coniunctae   videntur  esse, 

quarum  reliquias  in  codicibus  Sangallensi  n.  194,  saec.  VIII.  ex.,  et  Parisiensi,  'Nouv.  acq.  lat.' 

v.  447,  saec.  IX,  asservatas    in    altera  Appendice   edidi.     Locum   quem  infra  aclmisi  ad  super- 

stitiones  pertinentem  cum  altero  Parisiensi,  'Nouv.  acq.  lat.'  n.  450,  saec.  IX/X,  fnobis  X)  con- 

80  ferendum  curavi,  qui  totum  caput  continet  ex  ipsa  Vita  depromptum,  sed  ex  codice  nostris  meliore. 

2)  Ea  quae  insequuntur  magna  ex  parte  in  homilia  expilata  sunt,  quam  e  codice  Sangallensi 
n.  146,  saec.  IX/X,  princeps  ediclit  Niirnberger,  ' Aus  der  litterarischen  Hinterlassenschaft 
des   hl.    Bonifatius   und  des   hl.  Burchardus' ,    Nissae    1888,  p.  43  sqq.      Vide   supra  p.   652. 

3)  Locus  cum  Caesarii  sermone  n.  278  (Migne  XXXIX,  col.  2269)  convenit.         4)  Est  sorti- 
85  legus,   praestigiator,    qui    characteribus    magicis    utitur.    Duc.  5)    I.    q.    hariolus.      Duc. 

6)  Ita  etiam  Caesarius  l.  I.  Similiter  Martinus  Bracarensis ,  De  correctione  rusticorum 
(ed.  Caspari  c.  16,  p.  34.} :  alia  diaboli  signa  per  avicellas  et  sternutationes  et  per  alia 
multa   adtenditis.     Cf.    Grimm,    'Mytholoyie'  II,  p.  935 4.  7)    De   his   superstitionibus    v. 

Scr.  rer.  Merov.  III,  p.  479,  u.  6.       8)  Sunt  ludi,  Gall.  'jeux'.    Duc.        9)  Scil.  Kal.-  Ian., 

4(i  'ut  per  totum  annum  convivia  itlorum  in  tali  abundantia  perseverent' ;  cf.  Scr.  rer.  Merov. 
III,  p.  479,  n.  6.  10)  Caesarii  sermo  n.  129  (Migne  l.  I.  col.  2002J:  Diabolicas  etiam  strenas 
et   ab    aliis    accipiunt    et    ipsi    aliis  tradunt.  11)  I.  q.  compotatio.      Duc.  12)  Dicta 

abbatis  Pirminii  de  singulis  libris  canonicis  scarapsus  (Caspari,  'Kirchenhistorische  Anecdota'  I, 
p.  173J:    neque  (qui   cod.)   inpurias    (scil.    nolite  credere),    que  dicunt  homines  super  tectus 

45  mittere,  ut  aliqua  futura  possint  eis  denunciare,  quod  eis  bona  aut  mala  adveniant: 
nolite  eis  credire,  quia  soli  Deo  est  futura  prescire.  Vocdbidum  inpuras-  ex  Gr.  ejiiTivgog 
pendere  coniecit  editor  doctissimus,  qui  locum  V.  Eliyii  in  editis  depravatum  recte  restituit. 
13)  I.  e.  angulus,  Ital.  'canto'.  Duc.  Cf.  p.  706,  n.  6.  14)  De  hac  festivitate  egit  Caesarius, 
Sermo  n.  277  (Migne  XXXIX,  col.  2268}.  S.  Iohannis  focos  diu  solstitiales  dictos  esse  mouuit^"  ~^7 
SS.  R.  Merovinff.   IV.  89  /^^ 

Uj    (         ST.    M)c, 

COLl 


706  VITAE  ELIGII  EPLSCOPI  NOVIOMAGEN8I8  LIBER  II. 

iiitatibusil  solestitia1'- 1  aut  vallationesc- 2  vel  saltationes'1  aut  eantica  diabolica 
exerceat.  Nullus  nomina  daemonuin  aut  Neptununi  aut  Orcuni  aut  Dianatn6  aut 
Mincrvam  '  aut  Geniscuni"- :i  vel  cetei'ah  huiuscemodi  ineptia  credere  aut  invocare 
praesumat.  Nullus  diem  Iovis  absque  sanctis  festivitatibns  nec  in  Madio'  nec 
ullo  tempore  in  otio  observet4  neque  dies  tiniarum  vel  murorum  "'  aut  vel  unum  5 
omnino  diem  nisi  tantum  dominicum.  Nullus  christianus  ad  fana  vel  ad  petras 
aut  ad  fontes  vel  ad  arbores  aut  ad  cancellosk0  vel  per  trivia  luminaria7  faciat 
aut  vota  reddere  praesumat.  Nullus  ad  colla1  vel  hominis  vel1"  cuiuslibet  ani- 
malis  ligamine11'8  dependere  praesumat,  etiamsi  a°  clericis  fiantp,  etsi  dicatur. 
quod  res  sancta  sit  et  lectiones  divinas  contineat,  quia  non  est  in  eis  remedium  10 
Christi.  sed  venenum  diaboli.  Nullus  praesumat  lustrationes  facere  nec  herbas 
incantare9  neque  pecora  per  cavam'1  arborem  vel  per  terram  foratam1'10  transire, 
quia  per  haec  videtur  ea  diabolos  consecrare.  Nulla*  mulier  praesumat  sucinos11 
ad  collum  dependere  nec  in  tela  vel  in  tinctura"  sive  quolibet  opere  Minervamv12 

//.    Cap.  16.     2«.  0.  c.  3.  4.  X.  15 

C><1>.  16.  a)  solempnitatebus  2c,  corr,  b)  solstitia  4.  c)  ballationes  Hom.  Sang.  d)  aut 
caraulas  add.  4;  v.  infra  c.  20.  e)  ita  rell.;  Dianem  X  f)  Menervam  Hom.  Sang.  g)  corr. 
Grenium  3.  h)  ceteras  h.  ineptias  4.  i)  Maio  4.  1<)  ita  X  cum  cod.  Sangerm.  (v.  supra  p.  652); 
cellos  plerique;    m.   al.   corr.   calles  3;    caelos  m.  al.  corr.   caellos  2c.  1)    collo  2c.  m)   om.  2". 

n)  ita  pr.  m.  X;  ligamina  plerique;  ligamine  ct  add.  aut  cartellas  Hotn.  Sang.        o)  a:,  raa.  d  2b;  (a  om.)  20 
clericus  Hom.  Sang.         p)  fiantur  Hom.  Sang.         q)   cavem  2c,  corr.         r)  foram  2c;    in  mg.  suppl.  4. 
s)  diaboli  3,  corr.         t)  Xulla  2c.         u)  tinctu  2b.  vi   Menervam  Hom.  Sang. 

M.  Deloche,  rM4moire  sur  la  procession  dite  de  la  Lunade  et  les  feux  de  la  Saint-Jean  a  Tulle 
(Bas  Limousin)'  ((M4m.  de  VAcad.  des  Inscr.  et  Belles-lettres' ,  Paris.  1891,  tom-.  XXXII, 
p.  IbS).  l)   V.  Grimm  l.  I.  I,  p.  51ij4.  2)  Pirminius  l.  I.:   Nullus    christianorum  25 

neque  ad  ecclesiam  neque  in  domibus  neque  in  trivios  nec  in  nullo  loco  ballationes, 
cantationis,    saltationis,    iocus    et    lusa    diabolica    facire  non  presumat.  3)  I.  e.  genius, 

'Genie  locaV  E.  Vacandard,  'IJidoldtrie  eu  Gatde'  ('Revue  des  questions  histor.'  LXV,  p.  440J. 
Cf.  homiliam  quam  attulit  Carpenterius  apud  Ducange  l.  I. :  Sunt  aliqui  rustici  homines,  qui 
credunt  aliquas  mulieres,  quod  vulgum  dicitur,  strias  esse  debeant  et  ad  infantes  vel  30 
pecora  nocere  possint,  vel  dusiolus  vel  aquatiquus  vel  geniscus  esse  debeant.  4)  Quinta 
feria  nec  viri  opera  faciebant  nec  mulieres  lanificium,  teste  Caesario  (Senno  n.  265,  Migne 
col.   22409.  5)    Martinus  l.  I.   (<:.   11,  p.   14^:    Iam  quid    de    illo   stultissimo  errore  cum 

dolore  dicendum  est,  quia  dies  tinearum    et  murorum  observant,    et    si    dici    fas    est,    ut 
homo  christianus  pro  deo  mures  et  tineas  yeneretur?         6)  CanceUi  snuf  saepta,  Gerni.  'hagen',  35 
sed  angulos  cum  arboribus  triviisque  coniunxit  Pirminius  I.  L:  Noli  adorare  idola  non  ad  petras 
neque  ad  arbores,  non  ad  angulos  neque  ad  fontes,   ad  trivios  nolite  adorare  nec  vota 
reddire.  7)  Mariinus  l.  J.   (c.  16.,  p.  2d) :  Nam  ad  petras  et  ad  arbores  et  ad  fontes  et 

per   trivia    cereolos   incendere,   quid  est  aliud  nisi  cultura  diaboli';  8)  IndicaJus  super- 

stitionum  cf  paganiarum  (MG.  Capitularia  I,  p.  223^.-  De  lilacteriis  et  ligaturis.         9)  Mar-  40 
tinus  J.  J.   (c.  16,  p.  33j:    Incantare    berbas    ad    maleficia    et    invocare    nomina    daemonum 
incantando  quid  est  aliud   nisi  cultura  diaboli?         10)  Eiusmodi  mos  hodieque  a  pastoribus 
Gallicis  observatur  teste  E.  Vacandard  J.  J.  p.  444.  11)  Caesarii  homiJia  (ed.  Caspari  J.  J. 

p.  222/J;    Phylacteria    diabolica,    caracteres,    sucinos    et   herbas    nolite  vobis  et  vestris  ad- 
pendere,    quia    qui    hoc    malum    fecerit,    sacrilegium    se    non    dubitet  admisisse.     Similiter  45 
Caesarii  sermo  n.  265  (Migne  l.  I.  col.  2239J,  Pirminius  J.  J.         12)  Pirminius  J.  I.:  mulieres 
in  tela  sua  Minerva   nominare  et  Veneris  aut  alium   diem  in  nuptiis  observare,  et  quo  die 
in    via    exeatur    attendire,    omnia    ista    quid    aliut    nisi    cultnra   diabuli  est? 


VITAK  ELIGD   EPISCOPl   NOVIOMAGENSIS  LIBER  II.  707 

vel  ceteras  infaustas  personas  aominarea,  sed  in  omni  opere  Christi  gratiam 
adesse  optare  et  in  virtute  nomiriis  eius  t<>t<>  corde  confidere.  Nullus,  si  quand< 
luna1  obscuratur,  vociferare  praesumat,  quia,  1)<<»  iubente,  certis  temporibus  <>l>- 
scuratur;  nec  luna  nova  quisquam  timeat  aliquid  operis  arripere,  quia  Deua  adb  hoc 
lunaiii  fecit,  ut  temporac  designetd  el  aoctium  tenebras6  temperet,  non  at  alicuius 
opus  inpediat  aui  dementem  faciat  homiuem,  sicul  stulti  putant,  qui  a  daemonibua 
invasos  a  luna  pati  -  arbitrantur.  Nullus  dominos  solem  aut  Lunam  '  vocei  neque 
I><t  eos  iuret,  quia  creatura  D<'i  sunt  et  necessitatibus  hominum  iussu1  Dei  inser 
viunt.      Nullus    sibi    proponat8    fatum    vel    fortunam    aut    genesim,    quod    vulgo 

10  nascentia  '  dicitur,  ut  dicat,  qualem  uascentia  attulit,  talitererit:  quia  Deus  omnes  i.Tim.2,*. 
homines  vult  salvos  Jicri  et  ad  agnitionem   veritatis   venirt    adque   omnia   in   sapientia 
dispensat,  sicut  disposuit  ante  constitutionemh  mundi.    Praeterea  quotiens1   aliqua  cf.Epu.i,*. 
infirmitas  supervenerit,  non  quaerantur*  praecantatores l ,  non  divini,  non  sortilogi, 
non  caragi,  nec  per  fontes  aut  arbores  vel1"  bivios  diabolica  filacteria  ezerceantur; 

15  sed  qui"  aegrotat,  in  sola  Dei  misericordia  contidat  et  eucaristiam"  corporis  ac1' 
sanguinis  Christi  cum  fide  et  devotione  accipiat  oleumque  benedictum  fideliter  ab 
ecclesia  petat,  unde  corpus  suum  in  noinine  Christi  ungeat'1,  et  secundum  apo- 
stolum5  oratio  fidei  salvdbit  infirmum  et  allevabit*  eum  Dominus;  et  non  solum  cor- 
poris,  sed  etiam  animae  sanitatem  recipiet8,  conplebiturque  in  illo  quod  Dominus 

20  in  euangelio  *  • fi  promisit,  dicens :  Omnia  enim  quaecumgue  petieritis*  iu  orationt  cre- 
dentes,  accvpietis. 

Ante  "'  omnia,  ubicumque  estis,  sive  in  domo  sivev  in  itinere  sive  in  convivio 
verba  turpia  et  luxoriosa"  nolite  ex  ore  vestro  proferrex,  quia  sicut  Dominusy  in 
euangelio8  praenuntiatz :    Dc  omni  verbo  otioso,    </«o(l    locuti  fuerint  liomines  super 

uo  terram,  reddent  rationem  in  die  iudicii.  Ludos  etiam  diabolicos  et  vallationes :'  vel 
cantica  gentilium  fieri  vetate;  nullus  haec  christianus  exerceat,  quia  per  haec  pa- 
ganus  efficitur.  Nec  enim  iustum  est,  uta  ex  ore  christiano,  ubi  sacramenta 
Christi  mittuntur,  et  cui1'  decet  Deum  semper  laudare,  cantica  diabolica  procedant. 
Ideoque,   fratres,    omnes   adinventiones''   inimici   toto   corde   respuite  et  supradicta 

bo  sacrilegia    ciim    omni    horrore   fugite.     Nulli    creaturae    praeter'1    Deum    et    sanctis 

II.    Oap.  16.     'Id.  b.c.  3.  4.  A'. 
Cap.  1(>.     a)  no|(minare  —  in  virtute  110  om.)minis  2c.       b)  a)>  pr.  m.2b;  1.  ad  lioc  A'.       c)  tem- 
pore  3,  corr.       <b  designset  3;  disignet  2c.        e)  tempora  disignat  (corr.  designet;  et  noctium  tenebras 
iterat.  2c.  f)    ius  : :  s  ]>r.  m.  3.  g)   proponet  2c,   corr.  h)   contutionem  3.   corr.  i)  ita  4. 

85  k)  queratur  pr.  m.  2b.  \)  praecantatoros  2a.  m)  aut  X.  n)  qui : ,  ras.  a  2«.  3.  o)  ita  2a.b; 
uucariscia  corr.  eucariscia  2r;  eucari(stiam  m.  <</.  in  liturd)  3;  eucharistiam  4.  (X).  p)  et  (X). 
q)  ungueat  m.  al.  c.orr.  unguat  •'!  ei  sic  4.  r)   alleviabit   Vulg.  b)   recipiat    X.  t)    euangoliu 

/>r.  m.  2c.        u)  petieris  pr.  m.  2«.        v)  ita  4.  (X);  seu  rell.        w)  ita  2a.c.  3.        x)  proferri  •  !,  corr. 
y)  I>.  //.  /.  <>»<.,   post  in  euaug.  supericr.  3.  z)  pronuntiat  X.         a)  et  uxore  m.  saec.  XV.  corr.  ut 

40  ex  ore  2b.        b)  que  corr.  cui  4.        c)  adventiones  2c.        d)  iiisi  Deo  4. 

1)  Eadem  verba  in  Gaesarii  sermone  n.  265  'Migne  I.  I.  col.  2239,1  leguntwr.  2)  Ii  lunatici 
vocabantur ;  cf.  Ducange  h.  r.  !->)  Caesarii  sermo  «.  130  (Migne  l.  I.  col.  2005^:  Et  solem 
enim  et  lunam  I)<'us  pro  nobie  et  nobis  profutura  constituit,  non  nt  ista  duo  luminaria 
quasi    deos    colamus.  4)    /.    <■.    horoscopus;     cf.     I)n<<<i<<\<     }>.    r.  5)    l<«.    ."),     15. 

jf>  ii)  Matth.  21,  22.  7)  Locm  cum   Caesarii  sermone  n.  ^ t » r>    Migne  1.  I.  col.  2239J  convenit. 

\£atth.   12,  36.  9)   Caesarius:    Isti    cnini  infelices  ot  misori  bomin<'s,    qui   balationes 

el   saltationes  ante  ipsas  basilicas  sanctomm  exercere  nec  metuunt    nec    erubescnnt,    i 
christiani    ad    ecclesiam    venerint,    pagani    <!<■    ecclesia   revertnntur,    qnia    ist:>  consuetudo 
balandi  de  paganorum  observatione  remansit. 


708  VITAE  ELIGII  EPISCOPI  NOVIOMAGENSIS  LIBER   II. 

eius  venerationem  exhibeatis;  fontes  vel  arbores  quos  sacrivos11-1  vocant  succidite; 
pedum 2  similitudinesb,  quosc  per  bivios'1  ponunt,  fieri  vetate,  et  ubi  inveneritis. 
igne  cremate.  Per  nullam  aliam  artem  salvari  vos  credatis  nisi  per  invocationem 
et  crucem  Christi0.  Nam :!  illud  quale  est,  quod  si  arbores  illae,  ubi  miseri  ho- 
mines  vota  redduntf,  ceciderint^,  nec4  ex  eish  ligna  ad  focum  sibi  deferuut?  Et  a 
videte,  quanta  stultitia  est  hominum,  si  arbori  insensibili  et  mortuae  honorem 
inpendunt  et  Dei  omnipotentis  praecepta  contempnunt 5.  Non  ergo  caelum,  non 
sidera,  non  terram  nec  ullam  omnino  creaturam  praeter  Deum  ullus  adorandam 
credat,  quia  omnia  ipse  solus  condidit  atque  disposuit.  Altum  quidem  est  caelum, 
ingens  terra,  inmensum  mare,  pulchra  sidera,  sed1  inmensior  et  pulchrior  sit  10 
necesse  est  qui  haec  creavit.  Sik  enim  haec  quae  videntur  tam  inconprehensibilia 
sunt,  id  est  varii  terrae  fructus,  pulchritudo  fiorum,  diversitas  pomorum,  genera 
animalium,  alia  super  terrain,  alia  in  aquis,  alia  in  aere,  apum1  quoque  prudentia1", 
ventorum  flatus,  nubium  rores,  tonitruorum  fragores",  temporum  vices,  dierum 
noctiumque  vicarii0  recursus,  quae  omnia  nullatenus  mens  humanap  potest'1  aestima-  15 
tionem  conpraehendere;  si  ergo  haec  talia  sunt,  quae  videmus,  et  nullatenus  con- 
praehendimus,  qualia  aestimanda1-  sunt  illa  caelestia,  quae  nondum8  videmus?  Vel 
qualis  horum  omnium  opifex,  cuius  nutuf  cuncta  creata  sunt,  cuius  et  arbitrio 
omnia  gubernantur?  Illum11  ergo,  fratres,  super  omnia  timetev,  illum  inter  omnia 
adorate,  illum  ultra  omnia  amate,  ad  illius  vos  misericordiam  tenete,  de  eius  cle-  20 
mentia  numquam  desperate.    —   —   —  —   —   — —  —  —  —  —  —  —  — 

17a.    Haec    summatim    de    tanti   viri   familiariis*    monitis    hucusque   narrasse 
sufficiat ;    quae   ille    etsi    non    sub   unius    diei  articulo  ex  ordine,    ut    digesta   sunt, 
percurrebat,    diversis   tamen   temporibus  huiusmodi   semper  praecepta  populis  inti- 
mabat.    Ad  ultimum  vero  inferebat,  dicens :  'Haec,  fratres,  si  custoditis,  habebitis  25 
praemium (i.    —   —  —   —   —  —  —  —  —  —  —  —  —  —  —  —  —  —   —   —  — 

Sedc   de  his  satis  sit  dictum;  nuncd  interim  propositas  prosequamur  virtutes. 

18a.  Erat  autem  vir  quidam  habitans  in  suburbio  Parisiacob,  haud  procul  a 
basilica  beati  Petri 7  apostolorum  principis  commanens,  quem  Eligius  pro  fide  et 
devotione  sua  familiariter  diligebat,  ipseque  ab  eo  pro  reverentia  sanctitatis  unice  30 

77.    Cap.  16.     2a.  b.  c.  3.  4.  X.       Capp.  17.  18.     2«.  b.  c.  3.  4. 

Cap.  16.  a)  sacri  vos  2e,  3  (pr.  m.)  et  m.  al.  2«;  sa  |  vos  pr.  m.  2a;  sacrilegos  X;  quas 
sacras  4.           b)  similitudinis  3,   corr.           c)  quas  4.          d)    bivia  4.  (X).          e)    Domini  4.         f)  red- 

dant  X.  g)    ceciderunt  2c,    corr.  h)    in  litnra  2a ;    eius  X  i)    et  3.  k)    Si : ,  ras.  c  3. 

1)   apium  X  et  pr.  m.  2«.  m)    prudentia  3,   corr.  n)    fulgura  m.  al.  in  litura  X.  o)    ita  4;  35 

vicariis  2c  et  pr.  m.  2b.  3;  varios  m.  al.  in  rasura  maiore  (ultima  littera  erat  s)  2«;  varius  m.  al.  iu 
litura  X.  p)  mens  Heratum,  sed  eras.  2b.  q)  p.  estimatione  X;  estim.  potest  4.  r)  sunt  est.  3. 
s)  non  2«.         t)  natu  pr.  m.  3.         u)  illud  <*2a,  corr.         v)  temete  (?)  pr.  m.  3. 

Cap.  17.  a)  XVIIII.  2b,  et  sic  deinceps-  om.  3.  b)  familiaribus  e  corr.  m.  al.  2«;  familiaris 
corr.  familiaribus  3,  et  ita  4.         c)  Sed  —  virtutes  om.  4.         d)  prop.  n.  int.  3.  40 

Cap.  18.     a)  corr.  XVII.  3.         b)  Parasiaco  3,  corr. 

1)  Concil.  Autissiod.  a.  573 — 603,  c.  3  (ecl.  Maassen  p.  179^:  Non  licet  —  —  inter 
sentius  aut  ad  arbores  sacrivos  vel  ad  fontes  vota  dissolvere.  2)  Cf.  Scr.  rer.  Merouing. 
I,  p.  681,   "•  5-  3)    Locus   in  Caesarii   sermone  n.  278  (Migne   1.  t.    col.  221  \)    lecjitur. 

4)  Caesarius :  nemo.        5)   Caesarius  ctdclit :  ramos  arboris  11011  sunt  ausi  mittere  in  focum,  45 
et  se  ipsos    per    sacrilegium    praecipitant    in    infernum.  6)  Ea    quoque    cpiae  insequuntur 

Caesariana  esse  patet.        7)  Genovefae  nomen  basiticae  postea  inditum  est ;  cf.  Scr.  rer.  Merov.  III, 
p.  205. 


VITAE  ELIGll   EPISCOPI  NOVIOMAGENSI8  LIBER  II.  709 

diligebatur.    Accidit  ergo  quadam  die,  at  praedia  monasterii*  sui  Eligius  lustratab, 
et  a  Gentiliago0,1  iam  digressus,   Parisius  remearet.    Cumque  non  Longe  a  domo  eius 

cum  suo  nobili,  ut  solebat,  comitatn  tramitem  praeteriret,  fortuitu  ille  eminus 
conspiciens,  cognovit  ilico  adesse  Eligium.  Tunc  obviam  accurrens,  coepil  ienuad 
5  eius  lambere,  dicens:  lBst  mihi  pauxillulum  Falerni  iu  cadum6 ;  divertat,  quaeso, 
doininus  meus1  paulisper  in  domum  servi  sui,  ut  bi  qui  tecum  sunt  percipian 
merum,  et  benedicat  mihi  Dominush  ad  introitum  tuum'.  Cumque  ille  recusare 
vellei.  \ ix  comitantum1  victusk  precibus,  tandem  ;i<I  domura  divertit.  Erat  autem 
praefato  viro  positum    vas  in  cellario,   quod    vulgo  tunna  vocatur,    duas   fere'   aul 

Ki  tres  tiiutuinmodo  in  sese  metretas  vini  habens.  Cum  ergo  illic  ingressus  obnixe 
rogaretur,  ut  vel  parum  quid  pro  benedictione  perciperet1",  allatum  sibi  poculum 
benedicens,  modicum  ex  eo  pro  satisfactione  bausit"  ;  cuncti  tamen  comites  <jius 
gratissime  ubertimque  pot;iti  Bunt.  Deinde,  benedicta  domo,  valedicens  viro, 
discessit  atque  ad  monasterium  suum,  quod  in  eadem  urbe  situin  est-',  ad  manendum 

16  divertit.  Post  cuius  videlicet  abscessum  repente  cadum0,  quod  ad  usus  famulorum 
eius  paene  fuerat  exbaustum,  divinitatis  gratia  exuberante,  vino  usque  ;id  summum 
est  repletum.  Facto  autem  die  altero,  fortuitu  ingressus  homo  in  paenump,  in- 
venit  tunnam,  quae  pridie  vacua  prope  remanserat,  usque  ad  os  vino'1  repletam. 
Ex  quo  vebementer  mox  adtonitus,  coepit  nimium  eventum  rei  mirari,  confestimque 

20  bospitis  sui  merita  reducens  ad  memoriam  r,  praepropere  s  ad  eu?n  perrexit, 
narrans,  quanta  sibi  Dominus  adl  adventum  eius  praestiterit.  Quod  cum  Eligius 
audisset,  agens  Domino"  gratias,  dixit  ad  eum:  'Pax  tibi,  frater,  tecum  sit  bie 
sermo,  nec  patiaris  usquam  divulgarev  eum,  sed  vade  et  cum  gratiarum  actione 
quod  tibi  pius  Dominus  largitus  est  in  usus  necessarios  expende'.    Tunc  ille  coepit 

25  rogare  eum,  ut  dignaretur  ipse  iterum  ad  domum  eius  usque  fatigari  ac  per  semet 
ipsum  temetumw  illud  benedicere  et  utendum  ex  vase  proferre;  quod  nisi  faceret, 
testabatur  se  nullatenus  exinde  umquam  vel  guttam  foris  praeripere.  At  ille 
cernens  devotionem  bominis,  pariter  ad  doinum  perrexit,  et  ingressus  domum, 
prostravit   se   in    pavimento    acx    diutissime    praecem    fudit;    post    orationem    vero 

30  considerans y  apotecam  plenam,  iussit  eam  reserari  vinumque  in  vase  proferre. 
Et  cum  factum  fuisset,  et  ipse  quidem  exinde  modicum  gustavit  et  omnes  qui 
simulz  aderant  largissimosa  ex  eo  meros  hauserunt.  Sic  demum,  oculis  mauibusque 
ad  caelum  porrectis,  gratias  agens  et  glorificans  nomen  Domini,  via  qua  ve- 
nerat  rediit. 

35  19 a.    Sed    neque    illud    silendum    puto,    ex  quo    lectores  auditoresque  ad  stu- 

dium  bumilitatis1*   causa  buius  exempli   incitare  confido,    ut   ne    aliquando   inprobi 
quique    praesumant    contra    sanctos    viros   verba    procacia    incaute    proferre,    dum 

II.    Capp.  18.  19.     Za.b.e.  3.  4. 

Cap.  18.     a)  monasteria  2c,  corr.         b)  lustraret  2«;    prediis  —  lustratis  4.  c)  gentili  (agro 

io  in  litura?)  3.  tl)  ita  pr.  m.  3;  genua  rell.  e)  cado  4.  f)  m(eu  in  ras.)s  3.  g)  percipiunt  2e 
et  pr.  m.  2«.  h)  om.  2b.  i)  comitutu:  m.  al.  corr.  comitantu  3;  comitantium  rell.  k)  pr.  victus  4. 
1)  aut  fere  4.  m)  perciperet  —  benedicens  om.  2b.  n)  hauxit  2c  et  pr.  m.  2a ('?).&;    m.  al.  corr. 

haussit  2«.        o)  cadus  qui  —  exhaustus  —  repletus  4.        p)  m.  al,  superscr.  cellarium  3.        q)  vini(?) 
pr.  m.  2«.       r)  moriam  pr.  m.  3.       s)   (prae  ow.)propere  2b.       t)  om.  2c.       u)  dns  2c.       v)  divulgari  4. 
45  w)  merum  4.         x)  adiutissime  m.  al.  corr.  et  diut.  2«,  m,  al.  corr.  ac  diut.  3.  y)    cousideraris  2b. 

z)  (sim  in  Utura)\\\  2a.        a)  largissim(e  m.  al.  in  litura)  2«. 

Cap.  19.     a)  XVIII.  3,  et  sic  deinceps.         b)  humilitas  2c,  corr. 

1)  Gentilhj    (cant.  ViUejaif,   arr,   Sceaux,    dep.  Seine).  2)   Virginum  monasterium,   de 

quo  supra  I,  17. 


710  VITAE   ELIGII   EPISCOPI    NOVIOMAGRNSIK   LIBER  II. 

simili  metuunt  exitio  suecumbere.     Quidam  itaque   viv  infaustus"   nimiumque  pro- 
tervae  mentis   ac   segnis,    utpute   ex  Hebroini1'  familiaribus,   conquirebatuv   mnltis 
diebus  contra  Eligium,   volens   ecclesiae   eius  silvain  quandam   valde  optimam  per- 
tinaciter    praeripere0    suaeque    ditioni  mancipare'1.     Pvo    qua    causa  fvequentev  ad 
illum    conveniens,    paene   eum    ad   iniuviam0   vevbis  procacibus*    pvovocabat;    unde  5 
etiam  una  dierum  praefatus  vir  adiens  Eligium,  coram  copiosa8   multitudine  coepit 
violenter  eadem'1   ab  eo  repetere.    Cui  cum  Eligius  modeste  lenitevque  responderet, 
ille,  ut  sese  babet  bumana  iactantia,    amplius  se  extollens,    audacter  obtendebat ' , 
multis  eum  verbis  lacessiens.  Atk  Eligius  patienter  adbuc  ferens,  blandis  eum  vevbis 
cohercere  studebat,  dicens:  'Amice,  refrena  cupiditatem  tuam !    Cur  non  embescis1   10 
tam  caeca  mente  res  alienas  appetereV     Si  mea  a  me  postulares,    darem    forsitan, 
quod  peteres;    nunc  vero,    quia  non"1  meum,   sed  ecclesiae  praedium  a  me  repetis, 
non    tibi    do    oinnino,    quod    pauperum    est    necessitatibus    delegatum'.      Tunc    ille 
acrius  incitatus  vehementer  eum  verbis  inmriabat,  dicens:  'Si  mibi  id  voluntaviae' 
non    veddis,    ego    vi°    subripiam,    velis1'    nolis'.      Tandem    ergo    Eligius    permotus,  15 
minaci  vultu  dixit  ad  eum :    'Novit    meus    creator,    nisi    cito  desieris  ab  bac  inten- 
tione,     dignam     meritis     tuis    reeipies    excommunicationem'.      Quod    vevbum    ille 
audiens    in    tanta    caccinnatione'1    prorupit,    ut    multa    ei    probra    et   convitia   inri- 
sionesque1'    procaciter   iacularet8.     Tunc  Eligius   videns    eum*    nullo    genere   posse 
sedari,    protensa   ad  eum  manu  dextra",   iaculum  excommunicationis   in  eum  tervi-  =>o 
biliter    congessit.      Et ,     o    mira    virtutis    potentia !     conf estim     divina     indignatio 
verbum    eius   comitata  ita  perculit    virum,    ut    omni   funditus  robore    destitutus    et 
vigovem  amitteret  et  speciem  vivi  bominisv   perderet.    Denique  pariter  cum  Eligii 
verbo  corruens  in  pavimentumw,  sic  divinitus  est  percussus,  ut  palam  omnibus  ad- 
stantibus  videretur  velutx   mortuus;    nam    cuncti  haec  videntes  stupove  nimio  pev-  25 
culsi  in  Eligii   iniuriam  Dei   ultvicem   mivabantuv  adfuisse  ivam.     Sicv   evgo    misev 
ille    in    manibus    inde    sublatus,    triste    valde    suum    praestolabatur   funus.      Omnes 
praeterea  qui  aderant  communi  praece  Dei  hominem  depraecabantur.  ut   non  con- 
siderans    infausti    illius    vecordiam    pro    eodem    praeces   funderet,    quo    restitutus 
sanitati    sponte    super    his    quae    contra    eum    gesserat    paeniteret.      Quod    utrum  30 
fecevit,  actenus  incertum  habemus.     Hoc  nimirum  solum  admirationi'/j  adscribimus, 
quantam  vim  sermo    eius    ex  divina  largitione    obtineret.    qui   absque   ullo   verbeve 
solo  potenti  vevbo  supevbum  in  tevvam  deiecit  arrogantemque  humiliavit;  quamque:l 
carum  hunc  Deus  haberet,  cuius  utique  verbob   tam  celeris1'   in  hominis'1   ultione6 
comitavit*-  f.     Sed  ne  solam  hanc  verbis  eius  putetis  comitasse^  virtutem,  audite,  35 
quid'1   et  alibi  gessevit. 

¥)   Post  comitatus  est  haec  addit  7:  Nee   dissimile1    fuit  illud,   cum  vice  quadam  cum 
Landerico  Parisiacae  urbis   episcopo  disceptans,    graviter    eum    sola    verbi  virtute 

//.    Cap.  l!t.     2a.  b.  c  3.  4. 

Cap.  VJ.     a)  infaiistiini  pr.  m.  2a.         b)  Ebroini  '2<i.        v)  praecipere(?)  j>r.  m.  2a.         d)  man-  40 
cige  2c;  mancipari  2a,  corr.        e)  adiuriam  2e.        jf)  procatibus-  2c;  proca(ci  in  litura)bxi$  2a,       g)  co- 
piose  pr.  m.  2a,        b)  eanriein  2«  (m.  «I.  in  ras.).  4.        i)  (obtun  m.  al.  in  r«s.)debat  2a.       k)  om.  3. 
1)  erubesc(is  in  ras.)  2«.  m)  nomen  pro  non  pr.  m.  2«;    nom  pro  m>n  meuni  pr.  nt.,    non  mea  m, 

saee.  XV.  mperscr.  '2lr.    non    (me  in  ros.)um  3.  n)  ita  2c.  o)  vi :  : .  rm,  di  (?)  2c.  p)  vellis 

l>r.  7>i.  2c.  q)    eachinnationem    1;    quod    verbum    ille    audiens  in  tanta  post  caeeinn.  iterai.,    sed  ex-  15 

punct.  2c        r)  inresionesque  2c.         s)  iacularetur  4.         t)  superscr.  4.  u)  dextera  3.        v)  homini 

l>r.  »>.  2b.  \\)  pavimeni  :  :  pr.  m.  2a.  x)  om.  4.  y)  Si  pr.  m.  2b.  z)  admiratione  scribimus  2«. 
a)  quamqua  corr.  quamquae  2c.  b)  verbum  4.  c)  ita  2o;  celer4;  celei'i  rell.  d)  hominem  4. 
e)  ultioni  corr.  ultio  2a,  ei  ita  4.  f)  comitavit  2c;  comitata  est  4.  g)  comitem  esse  4.  h)  qui 
m.  saec.  XV.  corr.  que  2b.         i)  dissimilem  7,  corr.  50 


VITAE   ELIGII   EPISCOPl    NOVIOMAGENSI8  LIBEfi   II.  711 

20.    Igitur  quodatn  terapore,  cum  dies  natalicius*  beatissimi  Petri  apostoli  in  tun.», 
diocesim*  quandain  liaml  procul  ;i  Noviomense  oppido  celebraretur0,  adiens  Eligius 
viciiin,  cum  ingenti  constantia  praedioabat,  sicul   semper  consueverat,   Dei  verbum 
abiciendos  dumtaxal  atque  abhorainandos  esse  cunctos  daemonum  ludos  et  nefand 

s  saltationesd  omnesque  inanes  prorsus  relinquendas e  superstitiones.  Quam  eius 
praedicationem  praestantiores  quique  l<>»-i  illius  valde  aegre'  ferebant,  scilicel 
quod  ferias  eorum  everteret  ac  legitimiis,  ut  putabant,  consuetudines  exinaniret. 
Tune  pravi  quique  inientes  consilium,  et  praecipue  ex  familia  Herchenoaldi**  \ 
qui    erat    eo   tempore    praepositus   palatih'2,    aemulabatur*    Eligium,     sed    non    ad 

io  bonuin,  —  decreverunt  simul,  ut  si  ulterius  huiusmodi  nugis  eorum  contrairei 
Eligius,  ilico  inruentes  interficerent  eum.  Quod  cum  Eligius  cognovisset,  ingenti 
martyrii  desiderio  stimulatusk,  surrexit  concite  et  pra pil  suis  omnibus,  ut  nullus 


prostravit.  Xam  cum  idem  Landericus  frequentissimas  ei  molestias  pro  prediis 
vel    monasteriis    suis    ingereret,    el    Elegius    modo    gemendo,    modo    dissimulando 

15  subportaret,  tandem  causa  in  examen  obtimatum  e1  episcoporum  perlata,  abitum 

est  concilium  in  basilica  montis  Martiri1'3,  quod  lingua  rustica  montem  Mer- 
curii  dicunt.  Ubi  cum  multa  obicerentur  multaque,  ut  m  talibus  assolet,  reice- 
rentur"1,  presumptione  audaciae  suae  provocatus,  idem  Landericus  inmensam 
verborum  fatigationem  Elegio   ingerebat,    in    tantum    ut  inmensum    angorem    in- 

20  ferret.     Cuius  snperbiam  cum  diu   Elegius  subportasset,  et  ille  nullatenus  mode- 

rationem    assumeret,    ut   procatiam    suam    temperaret,    tandem   Elegius  permotus 
et    cum    gemitu   conversus    ad    Dominum    ait:    'Exurge,    Domine,    iudica  causam  cf. Ps. 73, 22 
meam';  et  iterum:    'Exurge  et  intende  iudicio  meo;    Deus  meus  et  dominus  meus}  in  n>.  34, 23  «1. 
causam  meam.    Tudica  me  secundum  iusticiam  tuam'.    Dum  hec  diceret,  manus  quas 

25  ad   eaelum    extulerat    deposuit   et  contra    protervum  extendit.     Mox  autem  Lan- 

dericus  tremefactus,  irridendo  tameu  cachinnans  et  de  sedili  concite  exiliens,  in 
terram  deeidit.  Qui  tam  vehementer  collisus  est,  ut  ambos  ei  pedes  deseetos 
putares.  Coepit  autem  volutari  miser  in  pulvere  palpitans  et  spiritu  intercluso 
tenuiter  oscitans  semivivus  angeri.    Timor  ilico  cunctos  et   metus  ingens  invasit. 

30  Omnes  stupent  et  omnes  perculsi  mirantur,   singuli   ad  sua  discedunt;   solus  cum 

suis  protervus  inibi  terrae  incumbit.  Inde  ad  palatium  curritur;  regi  haec  causa 
intimatur.  Clipiaco  tunc  rex  morabatur;  audito  nuncio  mirando ,  terrctur. 
Palatium  omne  rumore  impletur,  Elegius  interea  exorandus  petitur.  Illa  interim 
die    cum    sequenti    nocte    protinus    prostratus  in  monte    decubat,    donec  sequenti 

35  precibus  multorum   Elegius    motus    maximeque    regia  supplicatione   devictus,    pro 

eodem  orare  compulsus  est.  Qui  tam  diu"  precibus  cum  multis  aliis  Lnstitit, 
quousque  prostratus  et  fiatum  el  speciem  et  vigorem  reciperet.  Sic  ergo  Elegius 
et  cum  voluit  arrogantem  stravit  et  cum  doluil    prostratum  erexit. 

11.    Cap.  20.    2a.  b.c.  3.  4. 

40  Cap.  20.     a)  natilicius  pr.  m.  3.        b)  diocesi  quadam  4.  celebraret  2b.        d)  vel  caraulas 

add,  4;  cf.  p.  706,i'..  e)  relinquas  2b,  m.  s.  XV,  corr.  f)  agere  pr.  m.  2o..  g)  Herchenaldi  2a; 
Erchenoaldi  :! :  item  infra.  h)  paliati  26.  c  ei  pr.  m.  -2<(  <'!) ;  palatii  :).  4;  qui  ad<l.  4.  i)  m.  al.  corr. 
emulabantnr  3,  et  ita  2b.         k)  stimalatus  3;    om.  2b.         1)  m.  a/.  corr.  Martiris  7.  scrtpsi; 

reniterentur  7.         n)  m.  al.  superscr.  7. 

45  1)  Erchinoaldo  maiori  domus  Neustriae  Ebroinus  pra  c.  19.  commemoratur. 

2)  Infra  <'.  56.  addita  sunt:  quod  vulgo  dicitur  maior  domus.  Cf.  Waitz,  '17.'.'  //,  -j. 
l>.  H9  3.         3)  Montmartre. 


712  VITAE  ELIGII  EPISCOPI  NOVIOMAGENSIS  LIBER   II. 

eum    praoter    duobusa    clericis    atque    uno    diacone    sequeretur.      Venit    ergo    per 
medias    populorum    turbas,    et    stans    in    quodam   eminenti   locob    ante   basilicam, 
coepit    instantius    praedicare,    vehementer    obiurgans    populum,    eo    quod    monitis 
salutaribus  terga  parantes,  diabolicis  filacteriis  tantopere  essent  intenti.    Ad  cuius 
exortationem  vebenienter  turba  commota,  probrosa  ei  verba  cum  ingenti  protervia  5 
respondebant,    interitum    eic    minitantes   atque    dicentes:    'Numquam    tu,    Romane, 
qnamvis    baec   frequenter   taxes'',    consuetudines   nostras    evellere   poteris,    sed  sol- 
lemnia   nostra   sicut    actenus   fecimus,    perpetuo    semperque    frequentabimuse,    nec 
ullus  bominum  erit,    qui  priscos  atque  gratissimos  possit  nobis  umquam  prohibere 
ludos'.    Tunc  ille  cum  nihil  se  proficere  cerneret  magisque  ludos  coalescere  videret,  10 
indignationef    commotus8',    dominum   Iesum    ex   imo   pectore   interpellavit,    dicens: 
'Quaeso,  Domine,    divinam   clementiam   tuam,    ut   hi  qui  cum  tanta  audatia  atque 
superbia    tuis    sanctis    monitis    contradicere11    audent   et   magis    daemonum    seduc- 
tionibus  quam  tuis  praeceptis  obtemperant,  tuo  permisso  ipsorum  nunc  ferocitatem1 
ad  exemplum  terroremquek  multoruin  impleantur  l ,  quo  cognoscere  possint,  quorum  15 
opera    exercent,    ut    ab    hominibus    in    te    credentibus    enixius    glorificetur    nomen 
sanctum  tuum'.     Post  cuius  verba  subito  plurimi,  hi  praecipue  qui  erant  ex  parte 
Herchenoaldim,    quique    divina  mandata  despicientes  manus  in  eum  parabant  inie- 
cere?,  inmundo  afflati  spiritu,  coeperunt  continuo  modis  diversis  debaccare0.    Omnis 
autem    nmltitudo,    exceptis    his    qui    aderant,    ingenti    pavore    perterriti,    vestigia  20 
hominis  Dei  lambebant,  verentes,  ne  similia  paterentur,  pollicentes  singuli,  cuncta 
quae  mandaret  sine  aliqua  iam  simulatione  sese1'   adsecuturos.    Ad  quos  vir  beatus 
dixit:    'Nolite   timere  vos,  sed  magis  iusturn  Dei  iudicium   glorificate,    quoniam  re 
vera  dignum  est,  ut  hi  qui  eius  voluntati  contraire  videntur,  traditi  eisq  ad  tempus 
quos  diligunt,  sentiant  praeceptores  suos1',    quorum    cultui  inserviunt;    vos   autem,  25 
si  praeceptis  Christi  libenter  obtemperaveritis s ,  nihil  paveatis,  quia  innoxii  ab  his 
latrunculis  semper  eritis'.     Multis  praeterea  rogantibus  pro  vexatis,    noluit   statim 
orationem  pro  eis  adsumere,    sed  ait:    'Sinite  hucusque,    sinite,    sentiant,   sentiant; 
debent    scire,    quos    demum    perhorrescant    et    quibus   actenus  obtemperantes  oboe- 
dierunt'.     Sic    itaque,    anno    illo*    transacto,    cum    anniversaria"    rursus   praefatav  30 
festivitas    advenisset w,    iussit  omnes   vexatos    illos    palam    adesse.     Cumque  omnes 
adessent,    oratione    praemissa,    exorcizavitx    aquam   et    dedit   eis   pro   medela,    con- 
festimque   liberavit    eos    ab  obsidione    diabolica.     Erat    autem  numerus  eorum  am- 
plius  quam  quinquaginta.     Sic   ergo  via    eisy    salutis  adnuntiata  plurimumque  cor- 
rectos  eos  et  castigatos  dimisit  abire  sanos*.  35 

*)  In  7  haec  subsequuntur :  De  hoc  autem  vexatorum  numero  multo  cautius  et  minus 
quam  gestum  fuit  ystoriographus  hic  indidit.  Vir  enim  apostolicus  et  verboz 
veracissimus  Ansoaldus  Pictave  urbis  episcopus  huic  rei  interfuit  et  cum  testi- 
ficatione  affirmare  solet,  quod  se  presente  hoc  miraculum  gestum  sit  et  illa 
curatio,    que    siib    eius    oculis    per    beatum  Elegium    facta    est,    amplius  quingen-  40 

II.    Cap.  20.     2a.b.c.  3.  4. 
Cap.  20.     a)    duos   clericos    atque   unum   diaconem   4.  b)    locum  pr.  m.  2«.  c)    om.  2b. 

d)  taxas  2«.  e)  frentabimus  pr.  m.  2a.  f)  indignatio  pr.  m.  2a.  g)  co^imutus  2c  h)  contra- 
dicerent  pr.  m.  3.  i)  ferocitat(i  in  ras.  maiore)  4.  k)  terrorumque  pr.  m.  2«;  torroremque  pr.  m.  3. 
1)  impleatur   e  corr.(?)  2«;    tradantur   in   litura  4.  m)    Herchenaldi   h.  I.    etiam  2b.  n)   ita  2«  45 

(pr.  m.).  c ;  inicere  2b.  3.  4.  o)  ita  2b.  c ;  debachare  m.  al.  corr.  debachari  2a  et  ita  3.  4.  p)  esse  2b. 
q)  eius  pr.  m.  2a.  r)  >//.  al.  superscr.  4.  s)  ita  2a.b.c;  obtemperabitis  3;  obtemperare  velitis  4. 
t)  om.  2b.  u)  anniversaria : ,  ras.  s  2a.  v)  patefacta  2b.  w)  adveniset  2c,  corr. ;  advenissed  2b. 
x)   exorcitavit  2b.         y)  eius  pr.  m.  2a.         z)  m.  al.  superscr.  7. 


VITAK  ELIGII  EPISCOPl  NOVIOMAGENslS   LIBER  II.  71:5 

21.  Alio  *  vero  tempore  cum  diocesesil  suas,  u(  episcopia  mos  est,  vuitaret,  8l4p:5 
extitit  quaedain  certa  causa,  ut  in  una  basilica  interdiceret  cursum  vel  oblationem, 
quousque1'  ipse  iuberet,  celebraric.  Erat  autem  illic  presbiter  quidam  malae  eou- 
scientiae  saucius'1,  cuius  videlicet  ob  culpam  excommunicatio  processerate.  Qui 
5  episcopi  iussisf  minus  obtemperandum  credens  verbaque  eius  leviter  valde  ferens, 
cum  longius  eum  a  loco  illo  abisse  aestimaretg,  mox  signum  ecclesiae  statuta 
hora,  sicut  mos  erat,  pulsare  coepit.  Tunc  ad  confutandam'1  humanam  praesump- 
tionem  magis  insensibilis  *  quam  rationabilisk  creatura  verbis1  episcopi  parens, 
veluti    sibi    indictum1"    silentium,    nullum"    ad    pulsantis   nisum    signum    reddidit 

10  sonum.  Deinde  presbiter  diutius  funem  terebrans0,  cum  cerneret  tinnulump 
omnino  permanere  mutum,  egressus  protinus  basilicam,  causam  cunctis  manifestat. 
Tunc  autem  Eligii  reminiscentes'1  excommunicationem  post  eum  nonnulli  quanto- 
tius  properant  ac  reconciliari1'  ab  eo  basilicam  exorant.  Sed  ille,  quamvis8  esset 
benignus,    noluit   tamen  tam  calide,    priusquam  satisfactio  praecederet,   sententiam 

15  suam  reflectere.  Sic  ergo  transacta1  die  una  acu  nocte,  cum  saepissime  presbiter 
quatere  signum  temptaret,  nullum  pulsanti  praebuit  sonitum.  Transiit  quoque  et 
sequens  nox  cum  die,  et  nec  sicv  quidemw  sonum  produxit ;  fluxit  nihilominus  et 
tertia  dies  cum  nocte,  sed  nec  tandem  sonum  aliquod*  reddidit.  Postea  vero 
ci'ebris  discurrentibus  nuntiis  cum  optimatum  et  seniorum  epistolis,  tandem  eorumy 

20  praecibus  victus,  necnon  et  paenitentiae  satisfactione  praelata,  solo  verboz  Eligius 
reconciliavita  locum,    et   mox  signo   tacto  sonus  pristinus  rediit  in  tintinnabulum. 

22.  Una  autem  dierum  iter  necessarium  carpens,  devenit  ad  quendam  locurn 
haud  longe  a  Conpendioa  regali,  optimum  praedium,  et  fatigatus  ex  itinere,  di- 
vertitb   in°   agrum  cuiusdam  coloni;    erat   autem   illi   arbor   magna   nucarii  onusta 


25  torum 2  numerum   habuerit  vexatorum,    qui    omnes    sub  unius  hore  spacio  curati 

et  sanati  sunt,  cum  hic,  sicut  dixi,  pro  cautele  studio  multum  minus,  id  est 
quinquaginta  numerum,  ystoriographus  indiderit.  Laudabiliter  ergo  et  omni  cum 
favore  predicandusa,  cum  nonnulli  de  rebus  quibuslibet  gestis  amplius  aliquit 
soleant  propagare,    hic    vero    maluit    minora    cum  laude  adnecti,    quam  vitupera- 

30  biliter  maiora  propalare,  ut  etb   gloria  Dei  ex  rebus  agnitis  predicetur  et  claritas 

miraculorum  absque  mendacii  suspicione  divulgetur.  Sed  his  omissis,  cepta 
interim  prosequamur. 

II.    Capp.  21.  22.     2a.b.c.  3.  4. 
Cap.  21.     a)    diocesses  2c.  b)    quoque  2c.  c)    celebra(ri   m.  al.   in  ras.)   2a;    celebraret, 

35  ras.  t  2b.         d)  suacius  2c.  e)  precesserat  2a,  corr.         f)  iussit  pr.  m.  2a.         g)  estimare  2a,  corr. 

h)   funtandam   m.   al.   corr.   refutandam  3.  i)    insensabilis  pr.  m.   2b.  k)    rationibilis  pr.  m.   3. 

1)  vebis  2a,  corr. ;  verbi  pr.  m.  2b.  m)  indictum  esset  sil.  4 ;  interdictum  sil.  rell.  n)  nullum  — 
tinnulum  eras.,  sed  manu  posteriore  haec  restituta  sunt:  ad  pulsantis  nisum  nullum  sonum  redd.  signum. 
Deinde  —  funem    tendens ,   cum   cerneret   tintinnabulum   2a.  o)   trahens,   m.   al.   sup>erscr.  vel  qua- 

40  tiens  3.         p)   timnulum,  m.  al.  superscr.  vel  tintinnabulum  3.  q)  reminesc.  pr.  m.  3.  r)  recon- 

siliari  2c.       s)  quantus  2«,  corr.         t)   trasacta  3,   corr.         u)   (ac  n   in  ?*as.)octe  3.  v)    sit  3,   corr. 

w)  c.  3  litt.  eras.  2a.  x)  aliquem  4.  y)  pr.  eorum  3.  z)  vero  2«,  corr.         a)  reconsiliavit  2c. 

Cap.  22.     a)  Comp.  3.  4.        b)  diverti  pr.  m.  2a.        c)  in  a.  in  mg.  suppl.  3. 
Nota  *)      a)  predican  7,  versu  exeunte.         b)  m.  al.  superscr.  7. 

45  l)    Cf.    V.   Caesarii  II,   18:    Quodam    tempore    dum    dioceses    visitaret;    c.  20: 

Alio  vero  tempore  cum  in  dioceses  venissemus  et  q.  s.  Uterque  auctor  vocabuhnn 
dioecesis   pro   paroecia    accepit.  2)    Cave ,    ne    impudentibus    his    mendaciis    fidem    uilam 

attribuas. 

SS.  R.  Meroving.  IV.  90 


714  VITAE  ELIGII  EPISCOPI  NOVIOMAGENSIS  LIBER  II. 

fructua  vescibili l.    Cumque  Eligius  in  diversoriumb   quiesceret,  egressi  quidamc   ex 
ministris  eius  coeperunt  ex  praefata  arbuscula  avellere  nuces;  erat  enimd  tempus, 
quo  congrue  vesci  poterantc.     Accurrens  autem  concite  dominus  arbustae  2,  causa- 
batur  procaciter  nuces  sibi  subriperef;    quo  Eligius    conperto^  vocat   ad  se  virum, 
et  blande    ac   leniter   eum  demulcens,    ait:    'Noli,  amice,    huiuscemodi  obh   causam  6 
molestus    nobis    existere,    et   si   pauca   pueri    praesumpserunt,    plurima   tibi   adhuc 
supersunt;    nam    et    hoc    quod    attigerunt1    ego,    data   pecunia,   tibi  gratifice  satis- 
faciam'.     At   ille   tumida   mente   lenitatem    eius   spernens,    duris   eum  amaricabatk 
verbis,  eadem1  crebrius  taxans3.    Tuncm  EHgius  animo  inmutatus  famulos  quidem 
pro    rei   facto    durius    obiurgavit,    homini   vero    pro  substantiae  damno  tres  aureos  10 
dari  iussit;  ad  arbustam  tamen  conversus,  nimirum  salvatoris  ficulneae  imperantis" 
cf. Matth.  exemplo   usus,    ait:    'Quoniam   tautopere   pro   te  lacescimur0,    numquam11   ex  te  ex 
hoc  iam  fructus  nascatur  in  aeternum'.   Et,  o  rnira  Domini  potentia!  cuius  exemplum 
secutus  fuerat  in  verbo,   eiusdem  et  virtus  subsequitur  in  effectu'1 ;    nam  post  non 
longum    spatium    arefacta1'    arbusta,    sicca   demum    permanet   in    aevums.     Merito  is 
igitur  in  hoc  opere  dominicum  secutus  exeinplum,  arbustae  cum  fiducia  imperavit, 
ioh.  u,  12.  qui  fide  plenissima*    dominicam  tenebat  sententiam,  qua  dicitur,  quia  qui  credit  in 
me,  non  solum  faciet  ea  quae  ego  facio,  secl  et  maiora,  inquit,  faciet.   —  —  —  —  — 
Rnfin.,Hist.  26 a.     —    —    —    Praeterea    Eligius    in    tantum    mentis    sinceritate    proficeratb, 

mon.  c.  1.  ... 

sedule  Deo  in  hymnis  et  orationibus  serviens,    atque  itac   cunctis  animi  virtutibus  20 
sublimatus  florebat,    ut  nonnumquam  ea    quae    futura  erant  praescius   longe  ante 
praenuntiaret,    add  quod    declarandum  necessarium   reor  vel  pauca  de  plurimise 
enarrare. 

27.  Quodama  itaque  tempore  rogabatur  obnixaeb  ab  Herchenoaldo  palatic 
praeposito  quandam  ob  causam  procul  ab  oppido  secum  pergere  in  comitatu.  25 
At  ille  multa  secum  reputans,  renuebat  praedictum  itinerd  eo  tempore  cum  ipso 
arripere;  cogebatur  vero  a  senioribus  et  abbatibus  civitatis  suae,  ut  quoe  modo 
satisfaceret  voluntati  eius,  ne  pro  excusationef  itineris  offendiculum  vel  inimicitiamg 
tam  praestantissimi  incurreret  virih.  Tandem  autem  ab  eis  in  propatulo  respondere 
conpulsus1,  ait:  'Quid  necesse  est,  fratres,  quod  nobis  tantam  vexationem  conatisk  30 
ingerere?  Ego  procul  dubio  novi,  quod  vos  omnino  nescitis,  quoniam  si  illuc 
properaverimus,  magnam  ibidem  iniuriam  passuri  sumus ;  hinc  enim  homo  pergens 
vadit1  illuc,  sed  vivus  exinde  non  reverteturm,  illic  etenim  morietur™'.  Porro  post 
paucos  dies  completur  sermo  eius,  et  cum  vix°  acturi  simul  ad  destinatum  prae- 
dium  pervenissent  ibique  aliquod1'   dies  commorarentur,    ita  ut  dudum  praedixerat  35 

II.    Capp.  22.  26.  27.     2«.  b.  c.  3.  4. 

Cap.  22.     a)  fructus(?)  pr.  m.  2«.         b)  ita  2b.c\  diver(sorio  in  ras.  maiore)  2«;  diversorio  3.  4. 
c)  quadam   pr.  m.  3.  d)    autem  2«.  e)   poterat  3,  corr.  f)  corr.  surripi  4.  g)   conperte 

pr.  m.  2a.  h)   om.  2b.  i)    adte(?)gerunt  pr.  m.  2a.  k)   v.  am.  3.  1)    eandem   pr.  m.  2«. 

m)  duae  litt.  eras.  2a.       n)  imperitantis  3.       o)  ita  2b.c.  3  et  pr.  m.(?)  2a\  m.  al.  corr.  lacessimur  2«,  40 
et  ita  4.       p)  et(?)  add.,  sed  eras.  2«.       q)  affectu  2b.       r)  aref(acta  arbuscula  sicca  m.  al.  in  ras.)  2a. 
s)  eum  2c.        t)  plenissima  4,  corr. 

Cap.  26.     a)  XXV.  et  sic  deinceps  2c.        b)  ita  2a.  (c).       c)  om.  2b.       d)  At  3.       e)  pluribus  4. 

Cap.  27.     a)    Quadam  pr.  m.  2b.  b)   ita  2c.  c)    palatii  3.  4.  d)    ita  2c  et  pr.  m.  3; 

iter  2b.  4  et  m.  al.  in  rasura  maiore  2«.  e)    m.    al.  corr.  quoquo  3   et  sic  4.         f)   excausatione  2b.  45 

g)  inimiciam  3,  corr.       h)  virum  pr.  m.  2a.       i)  repulsus  pr.  m.  2b.       k)  conamini  3.  4.        1)  vidit  3, 
corr.         m)  reverteretur  2c.         n)  moritur  2b.         0)  om.  3.         p)   aliquot  4;    aliquos  3. 


1)  I.  q.  esculentus.  2)  I.  q.  arboris.  3)  I.  q. 


commemorare. 


VITAE  ELIGII  EPISCOPI  NOVIOMAGEN8I8  LIBER  II.  715 

contigit.  Denique  quadam  nocte,  cuni  alto  sopore  omnes  quiescerent,  fortuitu 
Eligius  egressus  tabernaculum,  dum  foris  ante  vestibulum  deambularet  ac  <!•- 
psalmis  nescio  quid  secum  volveret,  vidit  subito  columnam  ignis  eil  caelo  descen- 
dere  cubiculumque  Herchenoaldi  vehementer  penetrare.  Et  tacite  secum  eventum 
5  rei  considerans,  interitum  bestiae  illius  diacono  suo,  qui  forte  solus  cum  eo  tunc 
inventus  erat,  indicat.  Confestim  vero  Herchenoaldus  ultione  divina  percussus1', 
cum  subito  in  internis  visceribuse  vasto  cremaretur  incendiod,  iussit  protinus  ad 
se  vocari  Eligiurn ;  qui  cuin  vocatus0  adfuisset  et  videret  eum  vehementer  angerif, 
coepit  ei  suadere,  ut  quias  iam  eih   vivendi1    non  aderatk  fiducia,    vel  hoc  faceret 

10  moriturus,  quod  non  fecerat  sponte  vivus,  scilicet  ut  sacculos  copiosos1  metallo 
auri  refertos,  quos  secum  equi  vehebant  incomptos,  pauperibus  iam  sine  dilatione 
pro  refrigerio  suae  animae  tribueret1":  hoc  ei  solum  adstruens  prodesse,  illa  vero 
quae  in  thesauris  relinquebat  procul  dubio  animae  suae  obesse.  Sed  ille  sicut 
semper11    rapidus,    ita   tenax    et    avarus  *,    dum    mora0   dilationis    longius11    innectit, 

15  repente  miser  spirituin  exalavit.  Cuius  corpus  Eligius'1  secum  pro  misericordia 
referens,    sepulturae  tradidit  ac  sic  verba  sua  cunctis  manifeste    completa  ostendit. 

28 a.  Similiter  dudum2  de  morte  quoque  Elavadi  crudelissimi  viri  fratribus3 
praenuntiaverat.  Nam  cum  praefatus  tyrannus  Willibadumb  christianissimum 
virum,    Burgundiae   patricium,    innoxie   interfecisset    atque    eiusc   mors  Eligio  nun- 

20  tiata  fuisset,  ille  ad  haec  e  contrario  ista  narrantibus  respondit,  dicens:  'Vos 
quidem  adseveratis  Willibadum  mortuum,  Flavadum  vero  vivum.  Ego  autem 
illum  quem  vos  dicitis  interfectum  novi  pro  eximiis'1  meritis  melius  nunc  vivere 
in  caelume  ;  illum  vero  quemf  vos  adplauditis  vivum  scitote  celeris  internitione 
male   fore   mortuum11'.     Qui1    cumk  causam    huius   inmutationis  percunctarentur l , 

25  apertius  ilico  praenuntians,  ait:  'Haec  ideo  dixi,  quia  vir  ille  verus  Dei  cultor 
mortuus  ad  tempus  videtur111,  sed  iam  sine  fine  feliciter11  vivit0  ;  Flavadus  vero, 
qui  per  prolixa  tempora1'  vivere  putatur'1,  infra  hos  decem1'  dies  male,  ut  dignuss 
est,   morietur*'.     Ita  ergo   factum   est,    sicut  ipse   praedixit.     Nam  septem  diebus 

II.    Capp.  27.  28.     2a.b.c.  3.  4. 

30  Cap.  27.     a)  de  4.  b)  perculsus  4.  c)   vesceribus  pr.  m.  3.  d)    incendiis  pr.  m.  2«. 

e)  vocatis  pr.  m.  2«.  f)  angi  4.  g)  qui  2«  (pr.  m.).  b.  c.  b)  om.  2b.         i)  vivendo  pr.  m.  2«. 

k)  erat  fuducia  2a;    aderant  pr.  m.  2b.         1)  copioso  a.  m.  3.         ni)  tribuere  pr.  m.  2«.         n)  om.  2«. 
o)  moram  4 ;    se  m.  al.  add.  3.         p)  om.  3.         q)  Elegeus  pr.  m.  3. 

Cap.  28.     a)  XXVII.  et  slc  deinceps  2a.  b)  Willibaldum  3,  ut  infra.  c)  E.  eius  mors  3. 

35  d)  n.  pro  ximiis  2c.        e)  caelo  4.        f)  que  2b.        g)  sceleri  pr.  m.  3.        b)  m.  al.  corr.  moriturum  3, 

morturum  4.  i)  Cui  2«.  b.  c.  k)  superscr.  2c.  1)  praecuntarentur  pr.  m.  3 ;    percontarentur  4. 

m)  videret  (?)  pr.  m.  2«.         n)  feliter  pr.  m.  3.  o)  vivet  2a.         p)  tempore  2c.         q)  putabatur  2a- 

r)  dicem  2b.         s)  dignum  2a.         t)  moritur  2b. 

1)  Erchinoaldus,    qui  post  Aeganem   a.   641.    maior    domus   Franciae    creatus    obiit  post 
40  Chlodoveum  a.  657.  mortuum,    cum  moribus  egregiis  teste  Fredegario  IV,  84,    eminebat,  tum  a 

cupiditate  remotus  erat  ipsumque  erga  homines  ecclesiasticos  se  bene  gessisse  ex  V.  Fursei  c.  9.  10. 

iidellegitur,  sed  mutata  mente  ex  monasterio  suo  Perronensi  postea  expulit  peregrinos  (Additam. 

Nivial.,  supra  p.  44 9} .    Eius  rogatu  Eligius  cum  Audoberto  episcopo  Cameracensi  Fursei  corpus 

in   novam   domunculam   transtulit.  2)    Ea   quae   hoc   capite    continentur  a.  642.  contigerunt, 

45  scilicet  multo  ante  Erchinoaidi  mortem  (c.  21),  eaque  e  Fredegario  IV,    90,  pendere  pro  certo 

habeam,   quippe   qui   in  rebus  Burgundicis  potissimum   versatus   sit.     Sed  de  Willebado  patricio 

biographus  longe  aliter  iudicavit  atque  auctor  suus;  cf.  supra  p.  613,  n.  3.  3)  Scil.  monachis 

S.  Eligii  Noviomagensis. 

90* 


716  VITAE  ELIGII  EPISCOPI  NOVIOMAGENSIS  LIBER  II. 

transactis,    fortuitu  Flavadus    percussus  l,    iuxta   sententiam  viri  Dei  miserabiliter11 
est  defunctusb. 

29.    Alia  etiam  conplura  episcopus  factusa   mira  praedixit;    sedb   dum    adhuc 
sub  laicali  habitu  esset,  praesagus  futura  praenuntiavit.    Ex  quibus  nocte  quadam, 
dum    consuetas    orationes    explesset0,    paulolum    in    discubitu    requiescens,    coepit  & 
subito    in   somnis  vehementer  satagere.     Quem   mox  clericus  excitum  cum  causam 
visionis   illius    interrogaret,    huiusmodi    ab    eo   responsum  audivit:    'Nuper',  inquit, 
'Simplicius  Lemovecenae'1  urbis  episcopus  migravit  de  mundo,  et  ecce!  modo  Felixe-2, 
qui  iam  sacerdotio  sortitur,    missos  ad  nos  destinavit,  ut  eius  parti  solatium  prae- 
beamus;  cum  ipsis  equidemf  nunc  loquebar.    Solliciti  ergo  estote,  haud  procul  enim  10 
sunt'.     Dixit  et  conquievits,  et  ecce!  post  eius  verba,  cum  lux  diei  daret  initium, 
coeperunt   repente    praedicti    nuntii   vestibulum    domus   pulsare ;    qui    ilico  ingressi 
nuntiant   episcopi  mortem  cunctaque  ita  esse  gesta,  sicut  iam  Eligius  praedixerat. 
Tunc    vero    offerentes    ei  copiosam  pecuniamh   a  Felice  pro  adminiculo  episcopatus 
missam,    nullatenus   suadere    potuerunt,    ut  quippiam  ex  eadem  acciperet,  sed  pro-  15 
tinus  ingressus  ad  principem  gratifice  cuncta  quae  petierant  obtinuit,  et  sic  demum 
eosdem  ad1   propria  remeare  fecit.    —   —  —   —   —  —  —  —  —  —  —  —  —  — 

31 a.    Alio  vero  tempore  cum  Eligius  monasterium  suum  in  territuriob  Lemo- 
veceno0  visitassetd,  atque  inde  rediens,  Bituricas  devenisset,  voluit  videre  quendam*5 
qui  illic  morabatur  inclausum f  nomine  Ebrigisilum 3,  cuius  bona  f  ama  ab  omnibus  tunc  20 
Bituricae  urbis  hominibus  celebrabatur8' ;  qui  videlicet  inclausus  indiscrete  institu- 
mon."c. i.s '  tionis  suae  rigorem  servans,  nec  faciem  quidem  suam  Eligio  tunch  praebuit  viden- 
dam,  sed  solummodo  per  fenestram1,  et  ipsam  infecto  vitro   clausam,  sicut  ceteris 
consueverat,  Eligiok  responsum  reddidit.    Cui  Eligius  post  aliquantulam1  conlocu- 
tionem,    cum  videre    eum   non   quivisset1",    ultimo   valefaciens  ait :    'Hic  te,   frater,  25 
videre  non  potui  modo;  videbo  procul  dubio  cito11  in  aula  regis0   Clippiacop'.    At 
ille    cum   id   numquam  fore  protestaretur :    'Eia',   inquit  Eligius,  'eia,  probabis  hoc 
in    die   illa,    cum   te   illuc'1    coram    populis    et   principibus   visurus   sum  in  palam'. 
Verum    post    breve   tempus   sequitur   effectus    eius    sermonem;    nam  talis  quaedam 
extitit   causa,    ut   eundem   inclausum,    cellulae   suae    claustra1-   patefacta,    palatium  30 
regis   adire   necessitas   certa   conpelleret,    ubi    ab    Eligio    honorifice    susceptus    est. 

II    Capp.  28.  29.  31.     2«.  b.  c.  3.  4. 

Cap.  28.     a)  mirabil.  2b.         b)  defunctis  2c,  corr. 

Cap.  29.     a)  om.  2b.  b)   et  add.  4.  c)  complesset  4.  d)  ita  2b,  c.  3  (pr.  m.J ;    Lemo- 

vecinae  pr.  m.  2a  (?) ;    Lemovicine  4.  e)  iam  F.  qui  4.  f)  ita  4 ;    ipsi  se  quidem  pr.  m.  2a.  3 ;  35 

ipsi  siquidem  2b;    ipsi:  sequidem  2c.         g)  consequievit  2c.         b)  om.  2b.         i)  appropria  3,  corr. 

Cap.  31.     a)  ita  4;   XXVIIII.  2a.c,  et  sic  deinceps ;  XXXII.  26,  et  sic  deinceps;  XXX.  3,  et  sic 
deinceps.  b)    territuri(o   m.    al.   suppl.)    2«.  c)    Lemovicino   4.  d)    atque   visitasset   add.   2b. 

e)  quandam  2c.        f)  inclus.  4,  ut  infra.        g)  celebratur  2b.  c.        h)  m.  al.  add.  2a.        i)  fenaestam  2c. 
k)  ita   recte  4  (responsa  reddebat  Rufin.);    elogium  (m.  al.  corr.    eloquium   2«,    eulogium  3)  redd.,  oni.  40 
resp.  rell.  1)    aliquantulum    2c,   corr.  m)  quivisse  :  t,   ras.  n(?)  2c.         n)  superscr.  4.  0)  reis 

pr.  m.  3.         p)  Clyppiaco  2a ;  Clipiaco  4.         q)  illic  4.         r)   claustro  patefacto  4. 

1)  Cf.  Fred.  IV,  90 :  Flaochadus  iudicio  Dei  percussus,  vixatus  a  febre, undecimo 

diae    post  Willibadi    interetum  amisit  spiritum.  2)  Felix    ejnscojms   ecclesiae  Lemovicinae 

ad  concilium  Cabillonense  c.  a.  644.    celebratmn  Paternum   abbatem   delegavit ;   cf.  Concilia   ed.  <& 
Maassen  I,  p.  214.  3)  Ebargisilum  e  clericis  suis  Sulpicius  episcopus  Biturigus  ad  Chlodo- 

vechum  (ex  a.  639)  regem  misit,  ut  plebs  censu  a  Dagoberto  imposito  liberaretur ;  cf.  V.  Sulpicii 
c.  6   (supra  p.  376). 


\ 'ITAE  ELIGII  EPIRCOPI  NOVIOMAGENSI8  LIBEB  II.  717 

Contigerat  enini,  ut  ibi  tunc  adesset,  et  inter  duleia  conloquia  honeste  valde  ac 
iocabilitera  increpitusb,  demum  post  transactam  petitionem0  ad  propria'1  este 
regressus. 

32.  Sunt  et  alia  nmlta  quae  familiariter  loquens  Baepe  prophetando  prae- 
5  dixit,  sicut  et  dea  morte  quondam  Hariberti1'  regis,  quamc  sicut  praenuntiavit, 
ita  post  paulolum  evenit,  et  de  morte  Dagoberti  incliti  principis  necnon  et  de 
nativitate  Lotharii  iunioris.  Nam  cum  adhuc  ind  utero  esset  inditns  et  regina 
magnopere  ob  id  pavitaret,  verens,  ne  filiain  ederet  et  ob  hoc  regnum  succum- 
beret,  veniens  ad  eam  Eligius  alacriter  eam  recreavit,  atque  coram  omnibns  puer- 

io  peram  vocitans,  partum  eius  masculum  praenuntiavit  suumque  filinm  ex  mysterio" 
regenerationis f  fore  praedixit;  nomen  etiam  puero  adhucg  in  alvo  inposuit  et  ad 
haec'1  omnia1  certius  tenenda  quoddam  opificiumk,  quod  parvulo1  posset  aptari, 
fieri  rogavit  atque  ad  usus  eius,  usque  dum  nasceretur,  custodiri  iussit.  Haec 
autem  omnia  sicut  praedixit,   ita  demum   regim  eventus  probavit.     Nam  et  regina 

15  filium  protulit  et  Eligius  eum  filiolum"  habuit  ac  nomen  Hlotharius0,  quod  dudum 
indiderat,  vocitavit.  Post  hunc  quoque  multiplicavit  Deus  sobolem  eius  et  genuit 
adhuc  filios  duos.  Sed  cum  tres  iamp  procreati  essent'1  parvuli  et  rex  ac1'  regina 
pacifice  grateque  consisterents,  talem  relationem  de*  eis  in  diebus  illis  Eligius 
praedixit:    'Aspiciebam',    inquit,    'in  visione   nocturna    ceu  solem  circa  tertiam  diei 

20  horam  properantem  clareque  praelucentem"  subito  nusquam  conparuisse.  Cumque 
adhuc  informe  prodigium  sollerter  intenderem,  conspexi  ilico,  et  ecce!  quasiv 
media  obortaw  luna,  tresx  circumquaque  vallata  stellas,  eo  teneri  tramite  visebatur, 
quo  sol  recurrens  cottidie  vertitur.  Itaque  cum  et  hoc  portentum  attonitus  ex- 
pectarem,  mox  inter  mirantis  obtutum,  stellis  permanentibus,  luna  fortuitu  exempta 

25  est.  Post  haec  vero  cum  enixius  tres  illasy  considerarem  stellas7'  ad  horam  paene 
meridianam  accedere  ac  vicissiina  suis  radiis  sese  repercutere0,  ea  quae  eximior 
ex  tribus  videbatur  ex  inprovisu0  sublata,  duasd  tantum  liquite  in  propatulo. 
Deinde  cum  simul  duae  illae  comitaref  viderentur,  dicto  citius"  una  earum  ob- 
scurata  atque  subtracta,  una  tantummodo  remansit  in  palam,  quae  sola  recto  tra- 

30  mite  solis  cursum  imitans,  magno  demum  fulgore  rutilabat,  quantoque  amplius  ad 
occidentem  declinabat,  tanto  uberius  claritas  eius  late'1  propagabatur ' .  At  ubi 
ad  ultimum  occidui  locum  pervenit,  tantam  claritatemk  suarum  lampadarum  pro- 
fudit,  ut  potissimam  solis1  claritatem  superare  videretur"1.  Hicn  est  itaque  ordo 
visionis.     Post  mortem  Hlodovei0   regis  —  nam   absque    dubio    cito  defungetur  — 

35  aliquanto  tempore  obtinebit  hoc  Francorum  regnum  relicta  eius  regina  cum  tribus 
parvulis.     Postquam    vero    et    ipsa    regno1'    fuerit   exempta,    tribus   filiis   in   regno 

//.    Capp.  31.  32.     2a.b.c.  3.  4. 

Cap.  31.     a)    iocalitcr  2b.  b)   increpatus  4.  c)    petioncm  2c.  d)   propia  pr.   m.   2«. 

e)  om.  2b. 
40  Cap.  32.     a)  om.  3.  b)  Harberti  pr.  m.  4.  c)  quae  4.  d)  esset  in  ut.  4.  e)  mini- 

sterio   2b.  f)   recreationis   3.  g)    adhcc   pr,  m.   2a.  h)    h(ec  in  litura)  2a.  i)  etiam  2a. 

k)  oppificium  pr.  m.  3;    opifidum  2c.  1)  pauulo  2c.  m)  :  egi  (i.  e.  regi>  m.  al.  corr.  rerum  2a; 

rei  rell.        n)  filium  4,   corr.         o)  Lotharius  2a.  4.         p)  om.  2b.  4.         (£)  esset  2«,   corr.         r)  et  4. 

s)  constiterent  pr.  m.  2a.       t)  de  eis  om,  2a.       u)  prolucentem  pr.  m.  2a.       v)  quas  2c;  iam  add.  2a. 
45  w)  ita  recte  4 ;  aborta  rell.      x)  tribus  c.  v.  stellis  4.      y)  om.  2b.      z)  stellam  (?)  2«,  corr.      a)  vicisse(?)  2«,  corr. 

b)  repertere  corr.  repetcre  3.        c)  improviso  4.        d)  duostatum  m.  al.  corr.  duastatum  2«.         e)  reli- 

quit  4.         f)  ita  pr.  m.  2«;  comitari  rell,         g)  ci::tius,  ras.  us(?)  2c.         h)  superscr.  4.         i)  propa- 

gapatur  pr.  m.  3;    propagatur  2b,   m.   s.  XV.   corr.  k)    claritatam   2c.  1)    c.   tres  litt.  eras.  2«. 

m)  videtur  2«.         n)  Hic  est  b/s  scr.,  sed  corr.  2a.         o)  m.  al.  corr.  Chlod.  3.         p)  f.  r.  3. 


718  VITAE  ELIGII  EITSCOIT  NOVIOMAGENSIS  LIBER  II. 

relictis,  unus  demum  ex  ipsis  cadet;  et  post  hoca  haud  longo  spatio  ex  duobus 
quoque  regno  unus  privabitur  \  tertius  vero  solus  monarchiam  regnib  indeptus 
dilatabitur  super  omnes  adfines  suos  atque  niagnificabitur  et  obtinebit  sub  ditione 
sua  tria  haec  regna.  Et  sic  visio  haec  consummabitur'.  Huc  usque  Eligius.  Sed 
nos  minime  diffidere  convenit,  quinc  verba  eius'1  consequantur  effectum,  praesertim  5 
cuin  haec  iam  aliqua  ex  parte  completa  cernamus.  Cetera  vero  quae  nondum 
impleta  sunt  ex  consideratione  praecedentium  impleri  e  proximo  non  dubitamus. 
Nam  secundum  eius  sententiam  et  rex  Hlodoveuse  infra  paucum  tempus,  hoc  est 
anticipans  triginta  dies,  in  pace  obiit,  et  eius  demum  relicta  regina  cum  parvulis 
paucis  annis  regnum  obtinens,  postmodum  iure  regio  exempta,  filios  in  principatum  10 
reliquit,  ac  non  post  multos  annos  maior  natu  ex  ipsis,  qui  potissimum  ius  tenere 
videbatur,  duin  quiete  tranquillaequef  regnaret,  diems  obiens,  duos  superstites 
fratres  reliquit11.  De  ipsis1  iam  quid  agatur,  solius  Dei  iudicio  definirik  convenit. 
Haec  igitur1,  sed  etin  alia  conplura  his  similia,  quae  persequi11  longum  est,  ple- 
rumque  Eligius  prophetiae  gratia  afflatus  praenuntiavit.  15 

33.  —  —  —  Sed  quia  per  alternas  temporum  vices  discurrens  oratio  paene 
iam  ad  finem  et  felicem  eius  transitum  perduxit  stilum,  sufficiat  interim  huc 
usque  seriem  vitae  eius  discripsissea.  Iam  enim,  ut  spero,  etsi  sensu  rustico  pro- 
lixum  produximus  sermonem,  quamquam  meritis  eius  digna  praeconia  nullatenus 
narrare  sufficerimusb,  nuncc  ergo  dignumcl  puto  ob  audientium  aedificationem,  20 
quo  ordine  ex  hac  vita  migraverit,  paucis  explicare. 

34 a.    Obitus    sancti   acb    beatissimi    Eligii    episcopi    etc    confessoris. 

Factum  est  autem  in  diebus  illis,  postquam  Eligius    cuncta  mundi  huius  ad- 

versa  cunctosque  labores  aequanimiter  toleravit,  post  vitae  temporariaed  administra- 

//.    Capp.  32.  33.     2a.  b.  c.  3.  4.       Cap.  34.     2«.  b.  c.  3.  4.  6«.  25 

Cap.  32.  a)  superscr.  4.  b)  ita  2a.  b.  c.  3 ;  om.  4.  c)  qui  in  2b.  d)  om.  3.  e)  m.  al. 
corr.  Chlod.  3.  f)  ita  2c.  g)  demum  4.  h)  relinquit  pr.  m.  3.  i)  ita  codd.  k)  diffiniri  3; 
definire  2b.         1)  inquit  pr.  m.  3.         m)  om.  2a.         n)  prosequi  4. 

Cap.  33.     a)  descr.  4.       b)  ita  2a.  b.  c.  3  (pr.  m.).       c)  nunc  ergo  om.  4.       d)  degnum  3,  corr. 

Cap.  34.     a)  numerum  una  cum  praescriptione  om.  Ga,  h.  I.  rediens;  Explicit  liber  II.  (ita  pr.  m.  30 
superscr.,   eras.  tertius,).     Incipit  tercius  pro  34.  Obitus  —  conf.  2b.  b)  ac  b.  om.  3.  4.  c)  et  c. 

o»i.  4.         d)  temporiae  pr.  m.  2a. 

1)  Duo,  de  quibus  auctor  cogitasse  videtur,  fratres  sunt  Childericus  a.  675.  ex.  occisus  et  TJieude- 
ricus  nwnarchiam  adeptus,  postquam  reges  affines  in  Austrasia  e  medio  sublati  sunt.  Hic  vero  primum 
a.  673.  Chlothario  fratre  maiore  defuncto  rex  Franciae  successerat,  sed  mox  per  Childericum  35 
regem  Austrasiorum  regno  privatus  est  (cf.  'N.  Arch.'  XVI,  p.  579),  qui  iam  et  ipse  tribus  regnis 
solus  potiebatur.  TJltima  Eligii  vaticinatio  triginta  diebus  ante  Chlodovei  mortem  (f  657.  ex.) 
emanasse  fertur  atque  biograplms  post  Chlotharii  mortem,  et  antequam  de  fratribus  praesagium 
impletum  esset,  i.  e.  inter  a.  673 — 675,  haec  litteris  mandasse  voluit.  Multa  eo  teste  Eligius 
pracdixerat  fata  regum  Francorum,  scilicet  obitum  et  Chariberti  (f  63 \J2)  et  Dagoberti  *o 
(f  639),  natales  trium  Chlodovei  regis  filiorum,  quos  e  BaUhilde  regina  ille  genuerat,  mortem 
denique  patris  eaque  quae  de  filiis  supra  commemoravi,  sed  res  Meroivingicae  aevo  Carolingico 
facile  divinari  poterant.  Neque  Balthildis  marito  defuncto  cum  tribus  parvulis  regnabat,  sed 
cum  Chlothario  solo  (V.  Balth.  c.  h),  neque  ipsa  in  monasterium  relegata  tres  fratres  simul 
regnabant  neque  Chlotharius  cum  Theuderico,  id  quod  auctor  infra  c.  77.  statuisse  videtur,  sed  45 
Chlothario  vivo  unus  Childericus  petentibus  Austrasiis  rex  praepositus  est.  Auctor  itaque  de 
successionibus  gentis  Meroivingicae  haud  ita  multum  instmctus  videtur  esse  neque  magnam  fidem 
iis  habeam,  quae  de  Eligii  vaticinationibus  hoc  capite  exposuit. 


VITAE  ELIGII  EPIRCOPI  NOVIOMAGENSIS  LIBER  II.  719 

tionem  bene!l  transactam,  post  multiplieia1'  misericordiae  opera,  post  dulcia  vitae 
exempla,  post  innumera  captivorum  agmina  Liberata,  post  monachomm  rirgi- 
numque  mnltitudinem  copiosam  Deo  traditam  coenobiisqur'  mancipatamd,  post 
ininensam  moleni  substantiae  elemosinis  distributam6,    post    fidelissimae1    dispensa- 

5  tionis»    creditae   sibi   pecuniae   undique    merita    cumulata,    vergente    iam    in    senio 
aetate,  cum  esset  annorum  amplius'1  septuaginta1 ,  cunctis  bonis  operibus  refertus, 
sentiens   iam    dissolutionem  sui  corporia    Lnminere,    coepit   quadam  die  cum  discipulis  Suipi< 
Noviomo  in  oppido  deambulare,  et  fortuitu  conspiciens  eminus,  vidit  ex  fronte  basi- 
licae  sancti  Medardi  parietem  ex  parte  dissipatum  cripturamquek" *  inminens1  ruinam 

10  minitantem111  instare.  Iussit  ergo  continuo  artificem  vocari  et  parietis  infirmitatem 
ilico  cum  liniamentis 2  solidare.  Cui  cum  discipuli  dicerent :  'Oportunum,  domine, 
tempus  expectetur ",  ut  tum°  facilius  ac  solidius  emendetur',  ille  respondit1' : 
'Sinite'1  buc  usque,  filioli,  quoniam  si  modo  non  emendatur,  me  iam  superstite  in 
corpore  non  einendabitur'.     Ex  quo  verbo  cuncti  paene  tabefacti  atque  in  angorem 

15  versi,  coeperunt  mutuo  suspirantes  dicere:  lNon  contingat,  domine,  famulis  tuis 
baec  videi'e  quae  loqueris,  sed  magis  annis  multis  ad  ornatum  ecclesiae  suae  Do- 
minus  pauperumque  praesidium  beatitudinein  tuam  bic  vernare  permittat'.  Ad 
baec  ille,  supplices  oculos1'  caelorums  aspectu*  dirigens  atque  ex  imo  pectore 
longa    suspiria    trabens,    ait:    'Non    nostra11    exv    boc,    sed    potius  Domini    in    me  of.Luc.22.42. 

20  fiat    voluntas.      Exigit    enim    naturae    conditio,    ut    post    multiplicia    vitae    huius  v.Antonii 
oblectamenta  tandem  iam  pergamus  ad  veniam;   sed  et  vobis  expedit,  ut  cum 
effectu  nequeatis,  velw  sola  tamen  voluntate  Dei  in  boc  voluntati  non  discrepetisx, 
quia  procul    dubio   tempus   iam    praefinitum  est'.     Porro  ad  haec  verba  cunctis  in 
merorem  conversis,    ait:    'Nolite   ob   id,    filioli,    contristariy,    sed   potius  gaudete  et 

25  congratulamini  mihi7',  quia  olim  hoc7*  tempus  desiderabam,  olim  hanc  messionema-3 
post  longam1'  vitae  aerumnam  percipere  cupiebam'.  Illis  itaque  suspirantibus  atque 
in  angorem  conversis,  nihilominus  et  regie  ambiguitate  detentis,  ab  huiusmodi 
conloquio  cessatum  est.  Nec (1  mora ,  post  haec  et  levissimo c  f ebre  corpori 
infuso  coepit  taediarif.    Tunc  certius  quid  divina  providentia  de  sua  morte  condiscens4,  n>. 

30  iussit  convocari  omnes  famulos  et  ministros  suos,  quos  ipse  longo"  iam  tempore 
alens  instituerat,  et  coepit  eis  finem  dierum  suorum  palam  facere  hach,  sicut 
semper  consueverat ' ,  inter  cetera  praedicare  pacem  semper  habendam,  pacem 
fratribus   custodiendam   et   caritatem    praecipuaek    tenendam,    in  qua  est  unitatis1 

Cap.  34.     2a.  b.  c.  3.  4.  6a. 

35  Cap.  34.     a)  breve  3.  b)  multiplica  pr.  m.  3.  c)  cenobiique  4,  corr.  d)  mancipa  2c. 

e)  distributa  pr.  m.  2b.        f)  fidelissim(e  m.  al.  in  ras.)  2«;  fidelissimu  pr.  m.  3.         g)  dispensationef?) 

pr.  m.  3.        h)  superscr.  4.        i)  septuginta  3,  corr.        k)  cript : :  amque  3 ;  scriptur.  m.  saec.  XV.  corr. 

structur.  2b.         1)  imminentem  4.        m)  munitatem  2b.        n)  exspcc  : :  tetur  2c.        o)  ita  2«.  b ;  cum  2c 

et  pr.  m.   fortasse  3   (m.   al.   corr.  tuncj ;    eum   m.   al.    corr.    ille   fla ;    om.    4.  p)   respondebat   6a. 

40  q)  Sinete  2b ;    huc  om.  3.  r)   om.  4.  s)   caelo  : :    fla ;    caelo  4.  t)   ita  2b.   3 ;    aspectui  2a.  c ; 

aspectus  4.  Ga.         u)  ita  rell.  cum  V.  Aridii  c.  50 ;  vestra  4.        v)   (ex  pr.  m.  om.)  hoc  est  m.  al.  corr. 

in  hoc  2a.         w)  om.  6«.  x)  discrepitis  2b.         y)  constristari  fl«.  z)  om.  4.  6«.         z")  t.  hoc  3. 

a)    ita  2»'.  m.,   m.   al.   superscr.   vel   missionem   3;    remissioncm   V.   Aridii.  b)    longa  pr.    m.   2a. 

c)  ita  pr.  m.  fla ;    rei  rell.  d)  ne  2c  et  pr.  m.  2a.b.  :J.  e)  ita  rell.  cum  V.  Aridii;    levissima  — 

45  infusa   4.  f)   tediare   4.  g)   iam   1.    2«.  h)    ita  pr.  m.    Qa.  i)    consuerat  2«   (pr.    m.).  b. 

k)  ita  2a.  Qa.  1)  imi|::stis  pr.  m.  2«;    unitas  3. 

1)  Ruptura,  fraetura3   Ital.  'crepatura',    Gall.   'creveure.    Duc.  2)  Malim  ligamentis. 

Duc.         3)  I.  q.  messis.  4)  In  V.  Antonii  c.  56.  verba  ita  exorsus  est  subsequunfur,   arf 

quae  biographus  infra  j>.  720,  20.  rediit. 


720  VITAE  ELIGII  EPISCOPI  NOVIOMAGENSIS  LIBER  II. 

et    concordiae    vinculum.      Deinde,     evocato    Balderedo     ecclesiae    Turnacensis'1- ' 
abbatem1',  dixitadeum:  'Rem  tibi,  frater,  non  celabo,  quam  certissime  fore  didici. 

cf.ios. 23,m.  Ego  quidem  secundum  tenorem  patrum  gradior  viamc  meam.  Te  vero  moneo,  ne 
ulterius  Turonosd-2  redire  appetas,  sed  esto  hic  contentus  cum  fratribus  tuis,  cum 
eisdem  degens;  nam  si  oblitus  verba  mea  illice  deinceps  accesseris,  novi  pro  certo,  5 
quod  vivus  inde  non  redies'.  Itaque,  ut  tumf  praedixit,  ita  post  eius  obitum  con- 
tigit.  Namqueg  praefatus  Balderedus  neglegenter  excedens  verbum  istud,  post 
mortem  beati  viri  ad  praedictamh  urbem  sine  cunctamine  properavit1,  et  non  post 
multos  dies,  inruente  super  se  turba,  vehementer  caesus,  ad  ultimum  interemptus 
est.  Igitur,  ut  dicere  coeperam,  cum  vir  beatus  ultimak  decumberet  aegritudine  io 
eiusque1  infirmitas  per  quinque  vel  sex  dies  protelareturm,  ita  dumtaxat  ut  semper 
eandem"   deambulando  baculoque  regente  infirmos  artus  sustentando0  dissimularet, 

Suipic. sev.,  nec    sic    quidema  Dei  opere  cessabat,    bonam  hanc  virtutum  suarump   consumma- 

ep.  3, 14.  ~  r 

tionem  existimans,    si   ad  finem  usque  perduceret,    id    quod   per  longa  vitae  spatia 

ib.  iugi     instantia     tenuisset.        Perno  x     enim     in     orationibus     et    vigiliis     membris'1   15 

fatescenti  b  u  s    spiritui    servire  cogebat,    et  mente  quodammodo  ad  memoriam  futurae 

beatitudinis   transiens,    nimium1'    laetus    cupidums    iter   expectabat.     Interea   cum 

iam  propinquare  profectionis  salutarem  diem   sentiret,    congregatis   pridie*    Kalen- 

Kov.  30.  darum  Decembrium  cunctis  undique  famulis    et  discipulis  suis,    quos  iam  etsi  non 

v.Antonii  spiritu,  corpore  tamen  incipiebat  relinquere  orfanos,  itau  exorsus  estv  ad  eos3: 20 

660,  36 a.    —  —  —  Et,  his  dictis,  inter  verba  orationis  flagitatum  a  superis  emisit 

spiritum4.  Statim  vero  cum  esset  hora  prima  noctis,  visus  est  subito  velutb  pharos 
magnusc  ingenti  claritate  resplendens  ex  eadem  domod  coruscando  conscendere 
atque  inter  mirantiume  obtutus  spheraf  ignea,  crucis  in  se  similitudinem  praeferens 
velocique  cursu  densitatem  nubium  praeteriens,    caeli  altitudinem  penetrare.     Hoc  25 

Hieron.  ep.  ergo    ordine    sancta   eius   anima,    sarcina   carnis   abiecta   atque  terrenis  praessionibus 

liberata,  ad  suum  laeta  revolavit  auctorem  et  in  antiquam  possessionem,   diu  hic  pere- 

v.Hjiarii  grinata,    caelo    gaudente,    terra   plorante,    angelis    etiam    plaudentibus,    tandem    ovans 

Hierou.ep.  conscendit.    Itaque  quantum  haberet  vir  beatus  in  plebe  amorem,  confestim  in  eius 

declaratum    est    mort e;    vix    quidem    spiritum    exalaverat,    v i x    debitam g    Christo  30 
reddiderat"   animam,  et  iam  luctus  totius  urbis1  in  caelo  resonabat  omnesque  plateas, 
currente   nuntio,    varius    subito   rumor  impleverat   et  unius  obitu  quasi  communek 

//.    Capp.  34.  36.     2a.  b.  c.  3.  4.  Qa. 

Cap.  34.     a)  ita  2b.  c.  3;  Torn.  rell.       b)  ita  pr.  m.  3.  6a;  abbates  corr.  abbate  2c;  abbate  rell. 

c)  vitam  pr.  m.  3.       d)  Tornaco  8.       e)  illuc  4.  Qa.       f)  cum  3;  eum  m.  al.  corr.  ei  6«.      g)  Nam  4.  35 
h)  praefatam  6«.       i)  properabat  (?)  pr.  m.  2a.       k)  ultimam  d.  aegritudinem  V.  Aridii.       1)  que  om.  3. 
m)  protela : : :  ur  m.  al.  corr.  protelatur  3.  n)  eadem  2a,  corr.         o)  sustentanda  2c.         p)  om.  Qa. 

q)  membris  fatiscentibus  V.  Aridii;    membra  fatiscentia  4  et  m.  al.  3.  Qa.  r)  nimius  Qa.  s)  cu- 

pitum  4.         t)  :  : :  pridie  2a.         u)  ita  : :  ,  ras.  et  (?)  3.         v)  om.  2c ;    e&  (?)  m.  al.  corr.  est  3. 

Cap.  36.     a)  XXXV.  2c.  4;  II.  2b:  et  sic  deinceps.        b)  velud  pr.  m.  3.        c)  in  mg.  suppl.  4.  40 

d)  demo  2c.  e)  miratum  corr.  miratium  2c.  f)  spera  2b.  4.  Qa.  g)  debitum  pr.  m.  2a. 
h)  an.  redd.  4.         i)  orbis  2a  (pr.  m.).  b.  c.  3.         k)  communis,  expunct.  s  4. 

l)   Tornacense   S.  Martini   monasterium   ab   Eligio  conditum   esse   aliasque  fabulas  tradit 
Herimannus,  De  restauratione  S.  Martini  Tornacensis  c.  43  (SS.  XIV,  p.  294;.       2)  Turnacus, 
hodie  Tournai,  intellegitur,  cum  Turonis  haud  raro  commutatum,  quod  etiam  apud  Herimannum  45 
c.  40.  (I.  I.  p.  292J  legitur.  3)   Dialogos   quos  praetermisi   biographus  partim   ex  iisdem 

fontibus  composuit,  quibus  supra  usus  est,  scilicet  ex  V.  Antonii  et  Sulpicii  Severi  epistula. 
4)  De  anno  quo  obiit  supra  p.  640.  disserui. 


VITAE  ELIGII  EPISCOPI  NOVIOMAGENSI8  LIBER  II.  721 

orbitatis  vulnere  totaa  sinmlb  civitas  lamentabat0.  Quid  multaV  Conpositum 
continuo  ex  niore  corpus  feretroque  inditum  ad  ecclesiam  deferunt,  ibiqne  excubias 
vicissim  agentes,  clerus  in  hymnis,  populus  in  lamentis  noctem  pervigilem  ducunt. 

37.  Facto  autem  mane  convenit  ingens  in  oppidum  utriusque  sexus  multi- 
6  tudo.  Adfuit  etiain  et  regina  Balthildisa  cuin  Hliis  et  obtimatibus  exercituque 
copiosob  ;  quae  velociter  oppidum  ingressa  celerique  cursu  funeri  acciirrens,  ingenti 
voce  in  fletum  prorupit,  plorans  atque  eiulans,  quod  eum  vivuni  minime  reppe- 
rissetc.  Cumque  diutissime  feretro  incumbens  lamenta  geminaret,  rogat  interim 
praeparari'1,    queinadmodum  corpus  beati  virie   ad  Calaf   monasteriuin  suum  trans- 

io  ferret;  sed  cum  voluisset  eum  levare  et  non  praevaluisset  ex  loco  movere,  tristis 
admodum  etfecta,  indixit  ecclesiae  triduanum  ieiunium  celebrareff  cum  psallentiob. 
Quod  cum  fieret,  ipsa  quoque  cum  obtimatibus  suis  pariterque  cum  clero  inhianter 
persistens1,  indesinenter  per  illud  triduumk  excubiae  celebratae  sunt.  Dum  haec 
igitur  agerentur,  ipsa1    venerabilis  regina  nimis  intolerabiliter  lugens,  nullo  genere 

16  a  fletu  cohibere  se  poterat.  Denique  cum  ex  nimio  dolore  absentiam  sancti  viri 
ferre  non  posset,  tandem  ut  desiderio  suom  satisfaceret,  revelata  eius  facie,  in 
lugubro"  osculo  ruens,  coepit  manus  pectusque  lambere  ac  genas  copiosa0  lacri- 
marum  imbre  perfundere.  Et  ecce!  repente,  dum  sanctum  corpus  exosculans  pal- 
paret,    miraculum  non  silendum   ilico  contigit.     Nam  cum  esset  hiemep  tempus  et 

»o  corpus  iam  dudum  mortuum   totum    decumberet  gelidum,    fortuitu  unda  sanguinis 

ex  naribus  iacentis  profluens,    coepit  ubertim    genas  sancti  rigare.     Quod  videlicet  cf.Ov.,An 

fllllflt.   1)  Oo2, 

conspicientesq  episcopi  et  regina  christianissima,  confestim  subpositis  hinc  inde 
billeisrl  linteis,  summas  cum  diligentia,  quousque  sponte  decucurrit*,  sanguinem 
collegerunt  ac  pro  magno  munere  servandum  deincepsu  in  pignoribus  segregaruntv. 

86  Interea,  ut  praedictum  est,  ieiunio  expleto,  satagebat  omnimodis  regina,  ut  quow 
modo  corpus  sancti  viri  in  Cala  monasterium  suum  transferret;  e  contrax  alia 
pars  conabatur  eum  Parisius  civitatem  deferrey:  utrisque  tamen  obsistebant2  cives 
Noviomagenses,  iustissimam  sibi  hereditatem  membra  sui  antistitis  vindicantesa.  Hoc 
ergo  modo  ortab   erat  inter  eosc  altercatio,  pia  vicissim  devotione  pro  sancta  rapina 

so  decertantes,  quinam  iustius  eiusd  merereture  reliquias  acf  sepulturam  possidere. 
Sed  cum  episcopi  et  praestantiores  quique  qui  aderant  partibus  reginae  faverenturg 
adque  ad  eius  eum  monasterium  ferendumh  decernerent,  orta  est  ingens  vociferatio 
et  tumultus  magnus  ab  universa  plebe  Noviomagense.  Tunc  regina  prudentiori 
consilio  utens  et  iudicio  Dei  omnipotentis '    causam  committens,  ait:    lSeponanturk 

35  //.    Capp.  36.  37.     2«.  b.  c.  3.  4.  Qa. 

Cap.  36.     a)  tato  2c.         b)  om.  4.         c)  ita  2a  (pr.  m.).b.c  cum  V.  Landib.;  lamentabatur  3.  4. 

Cap.  37.     a)  Baltildis  Qa.  b)  copiosa  2c.  c)  reppirisset  2c.  d)  praepari  3.         e)  vi  2c. 

f)  Calam  2a,  ut  infra.       g)  cum  s.  cel.  Qa.       h)  ita  recte  V.  Aridii  c.  53 ;  silentio  codd.       i)  persistente 

m.  al.  in  ras.  2a ;    persist(ente   in  ras.)  4 ;    ieiunio   m.  al.  add.  Qa.  k)   triduanum   ieiunium  exc.  3. 

40  1)    ipse  2b.  m)   om.  2b.  n)   ita  3.  Qa  (pr.  m.) ;    lugubre   2a.  b.  c ;    lugubri   4.  o)    copioso  4 ; 

copiosa  |  crimarum  pr.  m.  2a.       p)  hyeme  m.  al.  corr.  hyemis  6«;  hiemale  4.       q)  conspientes  3,  corr. 

r)  bileis  Qa.  s)    cum  s.  Qa.  t)    decurrerit  m.  al.  corr.  decurreret  2a.  u)    deinde  6a;    om.  4. 

v)  segregerunt  4,  corr.        w)  ita  recte  Qa  (v.  p.  714,  27,), •  quoquo  4;  quoque  phrique.        x)  e  cuntra  2b. 

y)  defere  2c  z)  obsistebat  Qa,  corr.  a)  vendic.  4.  b)  horta  Qa.  c)  bis  scr.,  sed  corr.  2a. 
46  d)  ei  pr.  m.  2a.  b.  c.       e)  meretur  2b;  mererentur  4.       f)  a  pr.  m.  2a.       g)  faverent  4.       h)  deferendum  2a. 

i)  om.  4.        k)  Seponatur  pr.  m.  Qa. 

1)  Legendum  indubie  bibleis  aut  bibliis  linteis.    Glossae  Isidori:  Bibleis,   duplicibus  linteis 
(G.  hoewe  et  G.   Goetz,    Corpus   Glossariorum    lat.   V,  p.  614J.      Est   autem    byblium    linteum 
cannabinum  vel  potius  ex  gossipio  seu,  ut  tunc  vocabant,  bombace  confectum.     Duc. 
SS.  R.  Meroving.    IV.  91 


722  VITAE  ELIGII  EPISCOPI  NOVIOMAGENSIS  LIBER  II. 

iam  ambages  verborum,  et  si  est  Domini  voluntas  aut  sancti  huius,  ut  illuca  eat 
quo  egob  cupio,  sine  ulla  iam  dilatione  levetur1'  ;  sin  vero(1  alias,  modo  probabimuse'. 
Post  haec  verba  cum  accessissent  ad  feretrum  et  temptarent  eum  levare,  tanto 
pondere  depressum1  senserunt,  ut  nec  movere  quidem  a^  loco  illum"  possent. 
Deinde1  alii  atque  alii  vicissim  sibi  succedentes  nihilk  uspiam  praevalere  potuerunt;  5 
postremo  omnium  regina  accedens1  ipsaque  per  se  probare  volens,  ulnis  exertis  ac 
rebrachiatis1"-  *,  coepit  pulsare,  utrum"  vel  unum  feretri  cornu  valeret  movere. 
Cumque  totis  viribus  nitens  inhianter  pugnaret  et  quasi  montem0  inmanem  pul- 
saret,  nihil  prorsus  proficerep  potuit.  Tunc  ergo  conversa  ad  optimates,  ait:  'Ecce! 
iam'1  liquide  cognoscimus  non  esse  voluntatis  eius,  ut  eum  alicubi1'  feramus;  10 
concedamus  igitur  huic  plebi  vel  inviti,  quod  actenus  noluimus  voluntarii'.  Placuit 
autems  hoc  consilium  cunctis  et  decreverunt  eum  uno  omnes '  oreu  in  eodem 
oppido  sepelire.  Itaque  post  hanc  definitionemv,  cum  rursus  feretrum  sublevare 
temptarent,  tanta  mox  celeritate  levigatum  sublevatumquew  est,  ut  facile  iam  a 
duobus  portaretur,  qui  ante  horam  nec  a  plurimisx  movebatur.  Quod  miraculum  15 
cuncti  cives  cum  regina  cernentes,  gloriam  Domini  magnificabanty,  dicentes: 
ApsC67536  Magna    et    mirabilia   sunt  opera   tua,   Domine  virtutum,    et:    Mirabilis  es,   Deus,   in 

sanctis  tuis. 
suip.  sev.  (38 a).    Deinde  iamb  cum  deferretur0  corpus  ad  sepulchrum,  tota  paene  civitas 

ep.  3, 18.  ,  ... 

ruit  in  obsequio  funeris  cum  luctu.  Nam  et  regma  devota,  cum  esset  hiemise  20 
temporef  palus»  inmensa,  nullatenus  suaderi  potuit,  ut  vehiculo  uteretur  equi,  sed 
pedestri  et  gravi  labore  sequens  feretrum,  per  paludem  lamenta  continua  cum 
\h.  omni  sociabat"  familia.  O  quantus  luctus  omnium,  quantus  praecipue  monachorum 
fletus  et  pauperum,  qui  eo  die  ibi  conf luxerant1 ,  plateas  omnes  perstrepebantk ! 
Chori  siquidem  psallentum1  lacrimosas  reddebant  voces 2,  cantus  et  agmina  flentium  25 
lugubres  reboabantm  in  aere  fletus;  omnem  populus  urbem  quatiebat  gemitibus 
celsumque  culmen  Olimpi  implebatur  plangoribus;  accentus  antiphonarum  concre- 
pabat  in  choro  et  luctus  Noviomagensium  resonabat  in11  caelo;  funereos  cantus 
omnes  reddebant  tramites,  ululatus  dirus  cunctas  compleverat  aedes;  heiulans0 
populositas"   omnes  se  fuderat  per  orbitas,  30 

sed.,  Pascii.  Flebilibusque'1  vagas  implebant3  vocibus  auras. 

c&rm  IV  34. 

Tali  pompa  vallatus  eminebat  pastor  extinctus;  tali  constipatus  catervar  ferebatur 
corpus  ads  tumbam.     Hinc  praeterea  chori  praecedebant  canentium,  illinc*  agmina 

II.    Capp.  37.  38.     2a.b.c.  3.  4.  6«. 

Cap.  37.     a)  illic  V.  Aridii.         b)  om.  2b.         c)  leventur  m.  al.  corr.  levabitur  6«.        d)  om.  4.  35 
e)  pbavimus  pr.  m.  2b.         f)  depressus  pr.  m.  2a.         g)  m.  al.  superscr.  2b.         h)  illo  2b.  3.         i)  De- 
nique  2b.         k)  nulluspiam  2c,  corr.         1)  pr.  m.  in  mg.  suppl.  4.         m)  rebraciatis  2b.         n)  p.  unum 
utrum   vel    f.    2b.  o)    immanem    m.   2b.  p)    proficeret.      Tunc,   om.   ergo   6a.  q)   om.    2a. 

v)  aliubi  2«.  b.  c.  s)    om.  3.  t)    om.  6a.  u)   superscr.  4.  v)   diff.  6a.  w)  que  om.  2b. 

x)  pluribus  corr.  plurimis  Qa.         y)  ita  rell.  cum  V.  Aridii ;   magnificantes  dicebant  6«.  40 

Cap.  38.  a)  caput  in  codd.  a  p.  723,  l.  27.  incipit,  quod  h.  I.  distinxi  laterculum  capitum  edi- 
tionesque  secutus.  b)  cum  iam  6«.  c)  deferetur  2c ;  defferretur  3 ;  deferreretur  6«.  d)  devote  6a. 
e)   hiems  pr.  m.  2a.  f)    m.  al.(?)  superscr.  4.  g)    paludis  pr.  m.  6«.  h)   sociebat  pr.  m.  2c. 

i)  conflexerant  2c,   corr. ;    confluxeran(t  et  in  ras.)   per  pl.  4.  k)  p  :  strepebant,   ras.  e  2« ;    perstre- 

pabant  2b.  1)  ita  2b ;    psallentium  rell.  m)  roboabant  2b.  n)  in  c.  om.  2b.  0)  heilans  2c.  45 

p)   populus   ita   omnes   4.  q)    flevilibusque  pr.   m.  2a ;    que   om.   2b.  r)    caterva : ,    ras.   m   2b. 

s)  ad  t.  om.  2b.         t)  ita  4;    illuc  rell. 

1)  Rebrachiatis  manicis  succinctaque  veste  Acta  S.  Ottonis  (auct.  Herbordo,  SS.  XX, 
p.  735.}.    Duc.  s.  v.  rebrachiatorium.        2)  Rhi/thmi  sequuntur.        3)  Implentes  Sedulius  1.  L 


VITAE  KLIGn  KPISCOPI  NOVIOM  AGKNKIN  LIBER   II.  723 

plebium  continuabant  heiulatuma;  patvem  se  et  nutricium1  perdereb  omnes  cla- 
mabant  et  inter  quatientes  singultus  vix  haec  verba  promebant:  'Cui,  pastor  bone, 
servandam  committis0  plebem,  vel  cui'1  caulis0  gregis  tradis  curam  pastoris'? 
O  Eligis",  dulcedo  tu  pauperum,  fortitudo  debilium,  tu  protector,  inpar1'  egentium 
5  consolator!  Quis  iam  post  te  elemosinam  sicut  tu  dabit  largam,  vel  quis  nostri 
erit  protector  sicut  tu,  bone  pastor?  Quis  tecum  pariter  interire  nobis  tribuat1 
hodiek,  essetque1  mors  dulcior  quam  tuam'"  praesentiam  carere?'  Huiusceinodi 
ergo  modo  cum  properant  ad  sepulchrum,  omnes  simul  inconfusas"  voces  dabant0 
ad  caelos1',  nec  erat'1  facile  inter  geminos1'  tantorum8  vocum  accentus  cantum  an' 

to  fletum,  clerum  psallentem  an  plebem  discernere  ululantem.  Quis  enim  in  illo  die, 
quamvis  sine  visceribus  esset11,  cum  pauperum  lamenta  audiret,  non  statim  in 
fletuv  prorumperet?  Aut  quis  ita  inmisericors  plebem  omnem  vociferantem  cer- 
neret,  et  non  ilico  in  rugitus  se  converteret?  Quis  autem  ita  ferreum  possideretw 
pectus  vel  stolidum,    ut  cum  reginam  cum  principibus  deflentem  intuereturx,    non 

15  protinus  in  lamenta  sey  funderet?  Quis  vero  etiamz  nunc  siccis  oculis  recordari 
poterit,  cum  perventum  esta  ad  locum  sepulchri,  quo  ardoris  desiderio,  quo  amoris 
affectub,  quo  doloris  inpulsu  tenebatur?  Arcebatur,  retrahebaturc  feretrum  a 
populo  retrorsum,  ut  vel  uno  momento  adhuc  superesset  corpus  in  propatulo,  quo 
vel  sic  utcumque  suo  satisfacerent  desiderio;    siquidem    studiose   tardabant  omnes, 

20  moras   innectentes,    ned    clauderetur   sepultura,    quia   nimirum6   non    poterant   eius 
ferre  absentiam.     Post  tandem  ergo  vix  populis  praereptus  atque,    ut   ita  dixerim, 
fortia2  a  fortioribus  raptus,    ab    episcopis   qui    aderant   sepulchro  est  mancipatusf. 
Ubis  satis  festine  saxo  opertus,  sub  magnis  iam  servatur  honoribus,  ibique  vallatus  v^^^'17 
tumba,    surrectums   iacet   in    gloria'1.      Sic    demum    venerabilis    regina    cum    plebe 

86  valde    defessa   humata1    praesulis  membra   adorans,    revertitur   ad  propria  ieiunak, 
et   prohibente   luctu    eam    sumere    cibum,    sic    triduanum    in    fletu  explevit  merens 
ieiunium.   —  —  —  —  —  —  —  —  —  —  —  —  —  —  —  —  —  —  — -  —  —  — 

Haec  nos  de1    obitu  vel  super  obitum  sancti  viri  narrasse  sufficiat.    Ceterum 
ne  legentibus1"  ingererem11  fastidium,  eo  quod  prolixe  iam  extenditur  oratio,  dignum 

so  fore0  iudicaveram,  ut,  eius  terminante  vita,  noster  quoque  terminaretur  sermo,  nisi 
multimoda  miracula,  quae  ad  sacratissimum  corpus  eius1'  assiduae'1  Dominus 
operatur,  me  denuo  ad r  loquendum  inpellerent.  Plurima  ergo  pro  legentium 
oportunitate  praeteriens,  paucas   in  calce  sua  praesens  liber  ostendat. 

77.    Cap.  38.     2a.  b.  c.  3.  4.  6a  (ad  l.  24/ 
35  Cap.  38.     a)    hieulatum  2b.  b)   perdidisse  4.  c)    pl.  comm.  3.  d)   cui' (?)  pr.  m.  2«. 

e)  caularum  4.  f)  pastori  4.  g)  Eligii  2c.  h)  et  pro  inpar  4.  i)  tribuas  2c.  k)  om.,  sed 
nobis  iteratum  et  corr.  essetque  nobis  3.  1)  esseque  2b.  3  (pr.  m.);  que  om.  4.  m)  tua  praesentia  4. 
n)  confusas  4.  o)  dabat  2«,  corr.  p)  caelum  4.  q)  erant  2b.  r)  giminos  3.  s)  ita  2a.  b.c.  3 ; 
tantarum  4.         t)  ac  pr.  m.  2a.         u)  om.  2b.         v)  fletum  4.        w)  possidere  3.        x)  intuerentur  2b. 

40  y)  om.  3.  z)  nunc  etiam  4,  corr.  a)  est  esset,  eras.  est  2a.  3;  um  est  in  ras.  maiore  4.  b)  ita  4; 
effectu  2«.  b.  c.  3.       c)  retrahimur  pr.  m.  3.       d)  nec  claudetur  3.       e)  quiani(mi  m.  al.  in  ras.)rum  2a. 

f)  macipatus  2c.  g)  unde  6«.  h)  doacologia  addita  prestante  domino  nostro  Iesu  Christo,  qui  cum 
(deo  add.  6b)  Patre  et  Spiritu  sancto  vivit  et  regnat  Deus  per  infinita  secula  seculorum.  Amen 
desinunt  Qa.b.  i)  humatis  p.  membris  4.  k)  ieiunia  pr.  m.  3.  4.  1)  debitu  2b.  m)  ita  4; 

45  neglegentibus  2c  et  pr.  m.  2a;    negligentihus  3;    ut  neglegentibus   V.  Aridii  c.  54.  n)  ingerem  2b. 

o)  fovere  pr.  m.  3.  p)  m.  al.  superscr.  4.  q)  ita  2a.  3.  r)  alloqu.  (?)  pr.  m.  2«.  s)  pauce 

pr.  m.  2b. 

1)  I.  q.  educator ;    cf.  Scr.  rer.  Meroving.  I,  p.  954.  2)  I.  q.   violentia,  vis,  GaU. 

'force'.    Duc. 

91* 


724  VITAE  ELIGII  EPISCOPI  NOVIOMAGENSIS  LIBER  II. 

39.  Postquam  vir  beatus  de  saeculo  migravit,  cum  corpus  eius  delatum  esset 
ad  sepulturam,  remansit  fortuitu  in  loco  quo  iacuerat  rachina1  caprina  ex  epi- 
scopio  valde  optima,  quae  nimirum  in  beselio 2  fuerat  pridie  subposita  feretro ; 
quam  ilico,  cunctisa  discedentibus,  diaconus  quidamUffo3  nomine,  Suevus  quoque 
natione,  cupiditatis  stimulisb  exagitatus,  clancule  rapuit  atque  in  lectum  sibimet  5 
sub  straminec  abscondit.  Igitur  corpore  ex  more  tradito  sepulturae,  cum  ministri 
exequiarum  redissent  atque  ablata'1  recognovissent,  vebementer  mox  conterriti 
coeperunt  eandem  in  diversa  perquirere;  cumque  diu  discurrentes  et  huc  illucque 
investigantes  nullum  rei  perditae  caperent  indicium,  orta  est  inter  ministros  non 
modica  ob  hoc  turbatioe.  Sed  cum  nox  iam  instaret  somnique  tempus  advenisset,  10 
cunctis  alto  sopore  quiescentibus  ex  more,  apparet1  subito  vir  sanctus  in  visione 
abbati  cuidam  Sparvo4  nomine,  eumque  ut  solebat  blando  conpellans  alloquiog, 
indicat,  quo  in  loco  furtum  celareturh  absconditum.  Cum  ergo  lux  die  crastina 
terris  esset  iam  reddita,  adhibitis  secum  praedictus  Sparvus  duobus  creditis 5  f ra- 
tribus  ordinem  visionis'  eisdemk  exponit.  Deinde  ad  locum  designatum  pariter  16 
eos  pergere  ortans,  ipse  pro  proditore  prior  cunctis  accedit.  Cumque  diligenter 
scrutati  fuissent  locum,  statim,  ut  vir  beatus  indicaverat1,  reppererunt  et  furtum. 
Mox  autem,  accersito  diacono,  durissimis  eum  verbis  increpaverunt,  non  tamen 
acerviter  verberibus"1  vindicaruntn-,;,  quia  et  hoc  idem  a°  sancto  Eligio  in  mandatis 
acceperunt.  Ex  quo  facto  coeperunt  omnes  sanctum  antistitem  ex  ipso  die  obitus  20 
eius  magnopere  pertimescere  ac  venerationem  ei  debitamp  de  die  in  diem  iugiter 
exhibere.    —  —  —  —  —  —  —  —  —  —  —  —  —  —  —  —  —  —  —  —  —  — 

•41.  Illud  etiam  adnectendum  credidi,  quod  nuperrime  post  obitum  suum 
apparuit  vir  beatus  in  visione  noctis  cuidam  personae  in  aula  regis  habitanti,  cui 
in  habitu  praefulgido  adsistens  praecepit,  ut  sine  aliquo  cunctamine  adiensa  regi-  25 
nam  Balthildemb,  commoneri0  eam  deberet,  quodd  insignia  auri  gemmarumque 
ornamenta,  quaee  adhuc  in  cultu  utebatur,  ob  Christi  iam  reverentiam  deponere 
non  gravaretur.  Quod  cum  isf  cui  iussum  erat  neglegenter  silendo  praeterisset, 
apparuit  nihilominus  et  nocte  secunda  atque  eadem  quae  pridie  eodemg  serieh 
commonuit.  Sed  cum  nec  tunc  quidem  praesumpsisset  ex  visione  reginae  quicquam  30 
indicare,  tertia  nihilominus  vice  cum  magna  apparens  comminatione,  eadem  quae 
prius  mandaverat  ingeminando  subiunxit,  cumque  nec  sic  quicquam  reginae 
auderet  indicare,  emissa  subito1  corpori  febre  coepit  vehementer  angeri.  Quem 
cum  regina  aegrotantem  visitaret,  causas  aegritudinis  sciscitarik  studuit.  Tunc  aeger, 
oportunitate  inventa,  secreta  cordis  detexit,  mandata  reginae  indicavit  atque  omnem  35 

11.    Capp.  39.  41.     2a.b.c.  3.  4. 

Cap.  39.     a)  disc.  cunctis  4.        b)  ita  4;  stimulus  rell.         c)  tramine  2a,  corr.        d)  ablatara  4. 

e)  perturbatio  4.  f)  sub.  app.  4.  g)  abloquio  2c  h)  celebraretur  pr.  m.  2b.  i)  visioni  3. 
k)  ea  iusdem  pr.  m.  2a.           1)   indicarat  2b.           m)    verberius  2b.  c  (non  2a).           n)    vindicaverunt  4- 

o)  m.  al.  suppl.  2a.         p)  bis  scr.  2b.  40 

Cap.  41.     a)  om.  2b.        b)  Balthidem  h.  I.  2b.        c)  commonere  4.        d)  quo  4.        e)  quibus  4. 

f)  his  2«.  b.         g)  eadem  4.         h)  sirie  2b.         i)  corpori  subito  add.,  sed  del.  4.         k)  suscitari  3. 

1)    Genus    quoddam    vestis    crassioris  panni ;    cf.    Scr.    rer.    Merov.    II,   p.   381,    n.    4. 
2)  Scamnum   duplex,    cui    feretrum   impositum  erat,    i.  q.  hisellium.    Duc.  3)  Germ.  'ufo', 

lat.    bubo.  4)    S.    Sparvus   in    litaniis   commemoratur    psalterio    monasterii    Sanaermanensis  45 

adiunctis;    cf.    Mabillon,    Ann.    I,  p.  452.  5)   I.  q.    fidelis.  6)   Verbera    Columbanus 

minime  prohibuerat,  cuius  regula  auctoris  aevo  sine  dubio  abolita  erat ;    v.  supra  p.  15. 


VITAE  ELIGII  EPISCOPI  NOVIOMAGENSIS  LIBER  II.  725 

ei  tenorem  visionis  exposuit.  Nec  mora,  et  post  rerum11  narrationem  discedenteb 
extimplo  febre,  sanitatem  pristinam  recepit.  Regina  vero  non  ambigua  de  confes- 
soris  admonitione  omnia  a  se  confestim  ornamenta  reiecit  nec  praeter  bracbiles ' 
aureos  super  se  quicquam  ornamentorum  reservavit:  omnia  itaquec  in  elemosinisd 
5  dispertiens,  potiora  quaeque  in  crucis  opere  aptans;  quam  nimirum  eliganter  per- 
ficiens,  ad  caput  sancti  Eligii  stabiliri  praecepit.  Iussit  praeterea  et  crepam  '-'  ex 
auro  atque  argento  mirifice  fabricare,  quam  supra  confessoris  membra  deponere 
deberete.  In  quo  opere  copiosam  molem  argenti  et  auri  ipsa  praebuit,  dicens: 
'Hic  beatissimus  multorum  sanctorum  fabricavit  sepulchra,  et  ego,  ut  dignurn  est, 
10  si  quiverof,  fabricabo  eius  memoriam'.  Factumque  est  ita,  et  cum  stabilita  in 
locum  tumuli  fuisset,  tanta  deinceps  copia  auri  vel  gemmarurn  in  fibulis  ac  diversis 
speciebus  ag  potentibus  eodemh  loco  conlata  est,  ut  eam  sermo  narrantis  vix  suf- 
ficiat  exponere. 

42.  flis   ita    gestis,    mos    erat,    ut   diebus   quadragesimae    propter    fulgorem* 
15  auri   vel    nitorem    gemmarum   operiretur    tumbab    velamine    lineoc,    urbane    ornatu 

olosiricod- 3.  Ingrediente  ergo  quadragesimae  praecinxerunt  crepam  buiusmodi  sin- 
done,  ut  molisf  radiantis  metalli  velata  tegeretur  diebus  paenitentiae.  Et  post 
aliquodg  dies  fortuitu,  dum  multi  adstarent  sepulchro,  miraculum  apparuit  in- 
auditum.     Coepit  namque  subito  linteum  quo  tumba  cingebatur  sudare  ac  deinde, 

2(\  paulatimh  paulatimque  fumigans,  uberius  rore  infuso  umectari.  Quod  cum  circum- 
stantes  conspicerent,  in  magno  protinus  stupore  conversi,  magnalia  Christi  ibi 
fatebantur1  tunc  fieri.  Deinde  cum  distillare  cernerent  linteum,  visum  est  senio- 
ribus  consilium  optimum,  ut  auferentes  eumk  e  tumulo  atque  extorquentes  in 
vasculo,  aliqua  ex  eodem  liquore  procuraretur  medicina  fore;    quod  et  factum  est. 

*5  Et  mox  tollentes  praecinctorium !  • 4,  elicuerunt  in  vase  aereo  atque  ex  hoc  demum 

multis  praebuerunt  sanitatis  antidotum.    Tanta  quippe  fuitm  sudoris  illius  ubertas, 

utm  etiam    olosiricum"    urbane    tunc   tinctum    ex   nimia   roris    infusione    proprium 

amitteret  colorem  linteumque  sibi  conexum  colore  inficeret  suo.    Itaque  simile  huic 

operi  Gedeonis    factum   intueor.     Ibi    etenim    ros   in  vellere    ex   divina  praestantia  cf.  indic.  6, 
...  .  .........  .7  37  sq. 

30  ad  indicium  rogantis  infusus  est ;  hic  nihilominus  infusio  divinae  virtutis   ad  sani- 

tatis   remedium    conlata    est.     Illic    conca    vellere    expresso0    rorep   completur;    hic 

nimirum  linteum  in  conca  expressum,  ad  duorum  fere  sextariorum  mensuram  liquor 

sanctus  elicitur. 

43.  Denique  eo  tempore  vastabat  morbus  acerrime    nonnullas  civitates  Eran- 
35  ciae.     Unde    divinitus   praedicti   liquoris    fomitem   praestitama   credimus  esse,  adeo 

II.    Capp.  41—43.     2a.b.c.  3.  4. 

Cap.  41.     a)  postremum  2c,  corr.       b)  discendente  2c.       c)  Omni  itaque  corr.  Omni  altaque  3; 
itaque  corr.  utique  4.  d)   ael.  2«.  c ;    hel.  4.  e)   iubet  pro  d.  4.  f)  que  vero  2b.  g)  o  pr. 

m.  2a ;    a:  3.         h)  in  add.  4. 

40  Cap.  42.     a)  fulguorem  26.  b)  tumbam  pr.  m.  2a.  c)  linteo  4.  d)  olesirico  2«.  (b).  c  ■ 

oleserico   corr.  oloserico  3,   et  ita  4.  e)   quadragesimo  2b,   corr.  f )   ita  2a  (pr.  m.).  b.  c  (corr.  e 

modas).  3 ;  moles  4.  g)  ita  2a  (pr.  m.).  b.  c.  h)  (paulatimque  eras.)  paulatim  3.  i)  fateantur  3. 
k)  illud  4.  1)  praecintorium  2b.c  (non  2a).  m)  om.  2b.  n)  m.  al.  corr.  olosericum  4,  et  ita  3. 
o)  express :  o,  ras.  i  3.         p)  m.  al.  superscr.  4. 

15  Cap.  43.     a)  praestitum  4. 

1)   V.  supra  I,   10.  2)  Supra  I,  32.  repam  legitur.  3)    /.  e.  holosericum  cum 

linteo    conexum   erat,    sicut   ex   insequentibus   colligi   licet.  4)  IAnteum,    quo    crepa  prarcin- 

gebatur. 


726  VITAE  ELIGII  EPISCOPI  NOVIOMAGENSIS  LIBER  II. 

ut  si  quis  tunc  ingruente  morbo  mortis  pateretur  periculum,  si  praedictama  ad- 
tingere  potuisset  medicinam,  mox  omni  malo  depulso,  sanus  redderetur  a  morbo. 
Erat  autem  ea  tempestate  comisb  quidam  urbis  Tyroandensis x  nomine  Ingomarus, 
praedives  valde  et  potens  homoc.  Qui  nimium'1  metuens  vastantem  circumquaque 
pestem  necnon  et  audiens  miraculum  rei  gestae,  totum  se  ex  corde  intimo  ad  5 
sancti  Eligii  contulit  praesidium.  Denique  multa  ex  fide  postulat  sibi  ex  praefato 
dari  liquore,  spondens  atque  devovens,  ut  si  isdem  antistise  apud  Dominum  ob- 
tineret,  quod  eius  praedia  discurrens  morbusf  non  penetraret,  decimam  rerum 
suarum  ex  die  praesenti  villamque  quam  habebatg  maiorem  eius  ecclesiae  dile- 
gareth.  Adiens1  igitur  praediak  sua,  omnes  eorum  babitatores  cum  voto1  etra  de-  10 
votione  fecit  ex  illo  salutarim  liquore  contingere,  ac  sic  factum  est,  ut  cum  undi- 
que  provintiam  morbus  vallaret,  nullus  eorum  qui  ad  eum  pertinebant  pestis  tunc 
incommodum  senserit11.  Post  haec  autem  praedictus  vir  exultans  valde0  de  suorum 
sospitate  subiectorum,  decimam  ex  omnibus  partem  segregavit  atque  ecclesiae  sancti 
Eligii  cum  voto,  ut  spoponderat,  gratulationis  coutulit.  Porro  tanta  fuit  copia  15 
decimae,  ut  decima  accularum  pars  centum  animae  ad  partem  beatip  Eligii  sorte 
devenirent,  insuper  adhuc  et  pecora  multa  nimis.  —  —  —  —  —  —  —  —  —  — 

47.  Duma  igitur  adviveretb  vir  beatus,  habuerat  equum  unum  inter  ceteros 
mansuetissimum,  cui,  cum  necessitas  poposcisset,  plerumque  sedere  consueverat. 
Post  cuius  videlicet  discessum  ad  ditionem  abbatis  qui  eiusdem  basilicae  praeerat  20 
isdem  equus  pervenerat;  super  quem  vir  apostolicus  Mummolenus2  eiusdem  loci 
episcopus  inhianter  sitiens,  violenter  eumc  praedicto  abbati  subripuit  suiqued  iuris 
vindicavit.  Abbas  vero  nihil  ei  obtendere  audens,  ad  sanctum  ilico  perrexit  Eli- 
gium,  eique  multae  deplorans  causam  hanc  commendavit.  Cum  ergo  praedictus 
equus  ad  ditionem  episcopi  fuisset  perductus,  coepit  statim  pedibus  condoleref,  ac  25 
toto  corpore  marcescente,  tabescens  decaderes.  Tunc  episcopus,  adhibito  mulo- 
medicoh,  iussit  ei  studium  inpendere,  quo  scilicet  sanari  potuisset.  Sed  quamvis 
eil  sedule  inpenderetur,  nihil  prorsus  proficere  poterat;  insuper  etiam,  cum  ad 
eum  aliquis  accessisset,  veluti  fera  agrestis  in  fremitus  et  calces  prosiliens,  laniare 
curatorem  suum  nitebatur.     Cumque  haec  per  dies  plurimos  faceret  nullatenusque  30 

//.    Capp.  43.  47.     2a.  b.  c.  3.  4. 

Cap.  43.  a)  predicta  2b.  b)  comes  4.  c)  om.  2b.  d)  nimirum  pr.  m.  2a.  e)  antistes  4. 
f)  moribus  pr.  m.  3.  g)  habet  2a.  h)  ita  2c  et  pr.  m.  2a.  b ;  deleg.  3.  4.  i)  A  :  diens,  ras.  u  2a. 
k)  praesidia  2b.  1)  vote  pr.  m.  2a.  m)  et  —  salutari  om.  2b.  n)  senserint  pr.  m.  2a.  o)  val  |  de 
suorum  2b.         p)  sancti  2a.  4.  35 

Cap.  47.     a)  Cum  3.  b)  i.  adhuc  viveret  3.  4.  c)  cum  2b.  d)  suisque  2b\    s.  (m.  al. 

corr.  suoque)  iuri  4.  e)  multum  3.  f)  condolore  2c.         g)  decidere  4.         h)  (mul  in  litura)ome- 

dico  m.  al.  corr.  mulorum  medico  2a ;    multo  medico  4.         i)  ita  2«.  b.c.  3 ;    cura  add.  4. 

1)  Tyroanda  civitas  in  Gestis  abb.  Fontan.  c.  2.  appellatur  Tarvanna,  hodie  Thirouanne 
(dep.  Pas-de-Calais) ,  unde  male  coniecerunt  Viromanduorum  comes  locam  immutayis  A.  Duchesne  40 
I,  p.  634,  et  Virmandensis  Bouquet.  Vivo  autem  adhuc  sancto  eoque  defuncto  Garifredus  comes 
Virmandensibus  praeerat ;  v.  infra  II,  50.  2)  Mummolenus  primus  monasterii  Sithiensis  abbas  a 
Chlodoveo  II.  rege  (f  657^  privilegium  immunitatis  accepit,  quod  Chlodoveus  III.  a.  691. 
petente  Bertino  abbate  confirniavit  (Pertz,  Dipl.  p.  52),  deinde  Noviomagensis  urbis  episcopus 
Eligio  defuncto  a.  660.  electus  mox  privilegio  Emmonis  episcopi  Senonici  monasterio  S.  Petri  46 
dato  consensit  (Pardessus,  Dipl.  II,  p.  1 1 3J)  atque  cum  Bertino  successore  commutationem 
locorum  quorundam  pactus  est,  quam  Chlothacharius  rex  a.  663.  indulsit  (Pertz  l.  I.  p.  35}. 
Scottorum  ut  erat  rifui  addictus,  ita  Scottica  tonsura  (v.  supra  p.  64 1)  imago  ipsius  ornata 
est,  quam  e  codice  Elnonensi  Mabillon,  Ann.  I,  p.  529,  publici  iuris  fecit. 


VITAK  ELIGII  EPISCOPI  NOVIOMAGEN8I8   LIBER   II.  727 

meliorareta,  tandem  verens  episcopus,  ne  euni.  si  inhoc  periculo  permaneret,  totum 
perderet,  cuidam  illum  matronae  sibi  dilectae  doni  gratia  obtulit,  quem  illa  ac- 
ceptuni  diligenti  cura  studiari  *  f  ecit.  Cuius  oum  dorsuni  die  quadam  iter  arripienfl 
insedisset,    statim    calcibus   et   stridoribus   inmensis   actus,  graviter   eam  in  terram 

5  conlisit,  in  tantum  graviter,  ut  per  totum  fere  annum  eadem  conquaflaationeb  labo- 
rans  aegra  decumberet.  Quae  nimirum  femina  cum  se  sentiret  vehementer  ad- 
gravari,  remisit  episcopo  quein  dederat  equuin  et  cuni  eo  pariter  pr<>  munere  ex- 
acerbationem  ac  pro  gratiarum  actione  probra  mandavit.  Quem  episcopus  receptum 
rursus   diligere   iussit,    sed    cuncta   eius    diligentia   in    cassum    consunnnabatur,    et 

10  quantum  plus  cura  adhibebatur,  tantum  semper  isdemc  in  peius  delabebatur.  Post 
haec  autem  extitit  quidam  presbiter  religiosus,  qui  daret  episcopo  consilium,  qua- 
tenus  videret,  cumd  nihil  apud  se  posset  equus  proficere,  redderet  illuin  eidem 
abbati,  cui  dudum  iniuste  ablatus  fuisset.  Et  cum  secundum  eius  consilium  factum 
esset,    post    paucos    dies   sanus   factus   equus    ae  mansuetissimus  redditus,  sub  iure 

i5  einsdem  abbatis  permansit  omni  forma  decorus. 

48.  His  ita  gestis,  cum  corpus  beati  viria  in  latere  altaris  esset  sepultum. 
visum  estl)  episcopo  pariter  et  reginaec  consilium  optiinum,  ut,  aedificata  ultra 
altare  volutione'-,  illic  ei  demum  condignam  facerent  translationem.  Cumque, 
huiusmodi  consilium'1  mente  conceptum,  illic  accessissente,  et  qualiter*  id  fieri  de- 

20  beret,  disponerent^,  apparuit  subito  in  pariete  circa  vitream  maximam  veluti  arcus 
in  rotundo  praerupta  inminens  criptura 3,  ut  videlicet  liquido  cunctis  patesceret 
Dei  id  nutumh  fieri,  quod  disponerent,  ac  per  eum  locum  maceriam  debere  ever- 
tere,  quo  nimirum  viderent  hoc  opus  cripturam1  praeire.  Haec  ergo  cum  magna 
admiratione   universi    cernentes,    meritis  antestitis  voluntatem  ex  hoc  fatebantur1* 

25  salvatoris.  Deinde  iam  hac  confidentia  acti,  cum  conarentur  parietemk  eo  in  loco 
forare,  ut  praedictum  opus  possent  perficere,  ita1  sese  sponte  absque  eorum  labore 
in  directum  maceria  fudit,  ut  nec  hominem  ullum  nec  ipsain  denique  tumbam, 
quae  ei  erat  contigua,  ullatenusm  laederet  corruentis"  ruina.  Sic  igitur  cum  an- 
testitis  praesidio  opus  adgredientes  optatum,  dignum  beato  confessori  atque0  hono- 

so  rabilem1'  construxerunt  mausoleum.  Interea,  adpropinquante  die  depositionis  eius 
annuali'1,  parabant  cives,  quemadmodum  ei  honorificam  facerent  translationem. 
Praeparabat  etiam  regina  vestimenta  omnia  olosirica1'  nimium  praetiosa,  ut  eum  ins 
die  transmigrationis  *  exueret  illa  quae  dudum  cum  eo  miserat  indumenta  et  in- 
dueret  ea  quae  tunc  praeparabat  nova.     Igitur  cum  anno  iam  vertente   dies  depo- 

35  sitionis    eius    advenisset,    convenit"   in  oppidum    copiosa    populi    multitudo.     Tumv  Dec.  l. 
cuncto  clero  canoraew  vocis  celebrante  melodiamx  omnibusquey  christianis  insisten- 

II.    Capp.  47.  48.     2a.  b.  c.  3.  4. 

Cap.  47.     a)  ita  2a  (pr.  m.).  b.  c.  3 ;  melioraretur  4.         b)  cuquass.  3.         e)  idem  4.         d)  qua- 

tinus  (cum  m.  al.  superscr.)  vid.   (quod  m.  al.   in  ras.)  nichil  4. 
40  Cap.  48.     a)  ita  4  (v.  supra  p.  726,18,);  Eligii  rell.         b)  om.  2b.         c)  regire  26.         d)  cousilio 

m.  coucepto  4.  e)  ita  2a.  4;    accersissent  2b.c.  3  (pr.  m.).  f)  qua  |  id  f.  3.  g)  disponeret  3. 

h)  ita  pr.  m.  3;    nutu  rell.  i)  criptam  8.  i*)  addas  adesse ;    cf.  p.  731,  21.  k)  parientem  2b. 

1)  ita  sese  om.  3.        m)  nullatenus  4.         n)  corruentes  2c,  corr,         0)  m.  al.  superscr.  4.         p)  honora- 

bile  4.        q)  annuale  (V)  pr.  m.  2«;  anuali  pr.  m.  2b.       r)  oloserica  3.  4.        s)  inde  tr.  2b.       t)  deposi- 
45  tionis  4.  u)  cum  venit  pr.  m.  3.  v)  Tunc  c.  3;    Tuncunr.tn  2''.  w)  ita  2a.c.  3;  canore  rell. 

x)   mediam  2c.         y)    omnibus  que  pr.  m.  3;    que  om.  2b. 

1)   I.  q.   curare.     Dt<<.  2)  Fornix,   concameratio,   Gall.  'vottte'.     Duc.  3)  Cf. 

supra  II,  34. 


728  VITAE   ELIGII  EPISCOPI  NOVIOMAGENSIS  LIBER  II. 

tibus  excubiis,  ablata  est  cum  diligentia  tumba  desuper  confessoris  membraa.  De- 
inde  cum  esset  levatum  tumuli  opertorium,  magnum  circumstantibus  visum  est 
miraculum1'.  Nam  ubic  revelatum  fuerat  corpus  sanctum,  odor  continuo  flagravitd 
gratissimus.  Quodque  ita  erat  solidum  et  inlibatum  atque  absquee  ullius  mem- 
brorum  diminutione  incorruptum,  ut  vivere  adhuc  putaretur  in  tumulo;  et  quod  5 
his  adhuc  mirabilius  est,  ita  barba  et  capilli  eius,  qui  tempore  abitusf  sui  iuxta 
morem  fuerant  abrasi,  mirum  in  modum  creverantg  in  tumulo,  ut  cuncti  haec 
videntes  novum  inauditumque  obstupescerent  rei  gestae  miraculum.  Tunc  episcopi 
cum  tremore  magno  levantes  eum  de  tumulo,  vestimenta  ei  praetiosissima,  quae 
regina  paraverat,  mutaverunth  omnia;  ea  quoque  quibus1  dudum  obtectus  fuerat  10 
eundem  exuentes,  cum  magna  diligentia  reposueruntk  sub  sigillis.  Ac  sic  demum, 
concrepante  hinc  inde  choro1  psallenturn m  cymbalisque  spiritalibus  perstrepentibus, 
canora  organis  suavique  modulatione  concinentibus11,  a  loco  quo  iacuerat  vir  sanctus 
tunc  coram  cunctis  submotus,  cum  summo  et  honorifico  studio  deponitur,  atque 
in  praeparato  sibi  sepulchro  urbane,  ut  decebat,  conpositus0,  aeternae  memoriae  15 
servandus  ampliusque  cottidie  honorificandus.  Sed  quibus  post  haec  miraculorum 
effulseritp  signis,  nunc,  si  aurem  sollicite  accommodatis,  oportunius  audire  potestis. 

50 a.    Inter  cetera  quoque,  quae  illic  ex  divina  gratia  inoperabantur  miracula, 
cecindillusb  quic  ad  caput  beati  viri  dependebat,  cum  die  quadam  paened  constaret  20 
semivacuus,    repente    subita    inundatione   repletus   atque    ex   semet   ipso,    divinitus 
lumine  gignente,  accensus,  plerumque  deinceps  et  ardet  et  superfunditur.    Denique 
audite,  qualee   Dominus  per  eundemf   cecindillum  pro  meritis  tanti  viri  ostenderit 
miraculum.    Dum  adhuc  igiturs  vir  beatus  in  corpore  degeret,  quidam  comes  Ver- 
mandensis"   Garifredus   nomine    habuit    adversus    eum    scrupulum    quoddam,    quod  2& 
nimirum  piaculum,  cum  beatus  Eligius  migrasset  de  corpore,  inultum1    adhuck  re- 
mansit    apud   hominem.     Post  longum  vero   intervallum  neglegenter  oblitus  piacu- 
lum,  venit   tandem    adorare    ad    sancti  sepulchrum,  cumque   tunc  ex  more  ad  con- 
fessoris    caput    cecindillus    arderet,    illo   ingrediente    ecclesiae    limen,  confestim  ex- 
tinctum  est  candelabri  lumen.     Quod    cum  ille   ilico  animadvertisset,  tremens  pal-  30 
lensque  oravit ;    post  orationem  vero,  cum  egressus  f uisset  ecclesiam,  statim  reddito 
divinitus    lumine,    cecindillus   solitum    profudit   fulgorem.     Itaque    cum    praedictus 
vir   paratus    esset   iam    equum   ascendere,    quidam    ex   famulis    eius,   qui1    posterior 
basilicam  fuerat  egressus"1,  rem  ei  ex  ordine  narravit1,    sicut  gestum11   constabat0. 
Quodp  cum  ille  audisset,  tristis  admodum  effectus,  archana  conscientiae  suae  coepit  35 
discutere,  quod  esset  facinusq,  pro  quo  istud  portentumr  esset  ostensum.    Et  cum 
culpam  suamm  depraehendisset,  reminiscens,  quae  aliquando  in  sanctum  virum  ad- 
miserat,  confestim  revertens,  retrorsum  fores  basilicae  adiit,    sed    ubi  primum  gra- 

II.    Capp.  48.  50.     2a.  b.  c.  3.  4. 

Cap.  48.     a)  membris  4.        b)  m.  al.  suppl.  3.        c)  ibi  pr,  m.  3.        d)  fraguit  corr.  fraglavit  4.  40 
e)  pr.  m.  om.,  sine  al.  m.  suppl.  2a.       f)  ita  pr.  m.  2a ;  habitus  2b  (pr.  m.).  c.  3.  4 ;  obitus  m.  al.  2a.  b. 
g)  creaveraut  pr.  m.  3.       h)  m :  :  :  uerunt  m.  al.  corr.  induerunt  4.       i)  quibubus  pr.  m.  3.       k)  ita  codd. 
1)  chorus  pr.  m.  2a.         m)  ita  2a  (pr.  mj.  b.  c ;  psallentium  rell.         n)  concinnentibus  2a.         o)  conpo- 
nitur  4 ;    conposita  V.  Landib.         p)  efulserit  2a.  b.  c. 

Cap.  50.     a)  XV.  2b  et  sic  deinceps.       b)  cecindillus  (?)  corr.  cecindalus  3.       c)  qu :  e  pr.  m.  2a.  46 
d)  const,  pene  4.  e)  qualem  2a.         f)  eun  pr.  m.  2a.  g)  om.  4.         h)  Vermendensis  3.         i)  in 

ultimum  pr.  m.  3.       k)  rem.  adhuc  4,  corr.       1)  om.  3.        m)  om.2b.       n)  ita  2a.b.c.  4;  gestum  est  3. 
o)  contestabat  m.  al.  corr.  contestabatur  3.  p)  Ad  2b,  corr.  q)  protinus  add.  2b.  r)  facinus 

pr.  m.  4. 


VITAE  ELIGII  EPISCOPI  NOVIOMACiKNSIS   LIBER   II.  729 

dum  in  pavimento  inpressit,  mox  lumine  subtracto  iterum  cecindillus  risufl 
dependere  extinctus.  Tunc  ille  palam  id  cernens,  iani  nimio  timore  perterritus, 
prosternit  se  cum  lamento  et  ingenti  rugitu  coram  sancti  sepulchro,  ac  sic  diutis- 
simae  culpae  suae  satisfaciens,  coepit  apertis  fletibus  se  reuma,  se  indignum  seque 
6  infelicem  accusare,  ob  cuius  videlicet  necem1  in  loco  sancto  candelabrum  extinctum 
dependeret.  Cumque  diu  flens  atque  eiulans  eo  in  loco  persisteret  seque  Lllic  mori, 
nisi  lux  amissa  rediret,  voce  publica  proclainarot1',  tandem  satisfactione  eins  sus- 
cepta  lux  candelabri  ablata  denuo  rediit,  divinitus  admissa0.  Tunc  ille,  quantulum- 
cumque  recreatus,  iussit  continuo  famulum  vas  sibi  praetiosum  cito  deferre  argen- 
10  teum'1,  quo  accepto,  veluti  pacis  obsidem  Christi  confessori  obtulit  ac  iuxta  eius 
tunibam  deposuit,  promittens  insuper  nonnulla  ex  suis  facultatibus  eidem  basilicae 
conlaturuin,  tantum  ut  culpa  in  sancto6  viro  admissa  haberet  iamianique  terini- 
num.  Sic  demum  adorans  et  glorificans  potentiam  salvatoris,  luminef  cecindilli 
micante,  ex  eodem  laetus  loco  discessit.  —  —  —  —  —  —  —  —  —  —   —  —  — 

15  52.    Mirandis  rebus  plus  adhuc  miranda*  succedunt.    Quaedam  namque  femina 

nmta  et  caeca  ad  sepulchrum  sancti  Eligii  fuit  quondam  oblata.  Quae  cum  diu 
ibidem  orbatab  et  sine  loquela  de  caelo  expectaret  medelam,  sopore  tandem  de- 
praessa,  somno  sua  concessit  membra.  Et  ecce !  repente,  dum  quiesceret,  visum 
est  ei  adstitisse  sanctum  Eligium    atque    oculos  eiusdem  mulcendo  tetigissetc,  cul- 

20  tellum  etiam  vel  forficem  in  specie  medici  manu  gestansd,  conpedes  linguae  eius 
leniter  abscidisse.  Et  ex  hoc  continuo  expergefacta,  oculis  iamc  apertis,  coepit 
novam  contueri  lucem  ac  per  os  excreare f  cruorem,  quo  affluenter  egesto,  protinus 
elimatum  formavit  eius  lingua  verbum.  Et  post  hoc  iam  sana  facta,  exsurgens  et 
adorans,  regressa  est  ad  propriam  villam. 

25  53.    —  —  —    Inter    cetera   vero    neque    illud    puto   silendum,    quod    tempore 

mortalitatis  Parisius  didici  gestum. 

54.  Factum  est  igitur,  cum  nefanda  clades  depopularet51  urbem  Parisiacam 
et  nonnullae  iam  virgines  ex  monasterio  sancti  viri,  ubi  Aurea2  nomine  praeerat 
abbatissa,  ad  Dominum  praecessissent,  apparuit  quadamb  die  beatus  Eligius  cuidam 

30  adulescentic  in  basilica  puellarum,  veste  candida  amictus,  togarum  velamine 
comptus.  Cumque  isrt  qui  aderat  nimio  pavore  perterritus  latibulum  quaereret, 
blande  eum  leniterque  conpellansc  vir  beatus,  praecoepit*,  ut  iens^  cito  diceret 
matri  virginuin,  quod  ad  se  quantotius  cum  deputatis  properaret  virginibus.  Cur- 
rens  autem  ish    qui   audierat   et  citius  Auream  praeveniens:    'Surge',   inquit,  'velo- 

35  citer,  quia  domnus1  Eligius  in  ecclesiam  te  vocat'.  Quod  cum  illak  audisset, 
gaudio  magno1  repleta,  sine  mora  properavit;  sed  tamen  cum  venisset,  visio  beati 
viri  iam  abolitam  erat.  Ecclesia  vero  ad  firmitatis"  indicium,  quod  illic0  esset 
visus,    nebula   quadani    repleta    monstrabatur,    in   tantum    ut  candelabra  quoque  et 

II.   Capp.  50.  52-54.     2a.  b.  c.  3.  4. 

40  Cap.  50.     a)  re  :  um  3.       b)  proclamare  pr.  m.  2«.       c)  ita  4;  amissa  rett.       d)  argentum  corr. 

arjjfenti  2b.         e)  s.  v.  eras.,  m.  al.  add.  servum  Dei  2«.         f)  limine  pr.  m.  2a. 

Cap.  52.     a)  ita  rell.  cum  V.  Aridii  c.  59 ;    mirandae  4.  b)  lumine  add.  et  corr.  lum.  orb.  4. 

c)  ita  pr.  m.  2«.  3;    tetigisse  rell.         d)  gestantem  4.         e)  bis  scr.  2b.         f)  execrare  pr.  m.  2b. 

Cap.  54.  a)  depopularetur  4  et  e  corr.  3.  b)  quam  2c.  c)  adolescente  (?)  pr.  m.  3.  d)  his  2b. 
45  e)  cowpellens  pr.  m.  3.  f)  ita  pr.  m.  2a ;    praecaepit  2c.  g)  gens  m.  saec.  XV.  corr.  pergens  2b. 

h)   his  2b.  i)    domus  pr.  m.  3.  k)   nm.  4.  1)   magna  pr.  m.  3.  m)    (o    hi   ras.)bo\it&  3. 

n)  firmatis  pr.  m.  3.         o)  illi  pr.  m.  3. 

l)  Necem  sibi  instare  ex  candelabro  extincto  reus   conclusit,    unde  noxam  imvmUare  noli 
cum  editis.         2)  V.  supra  I,  17. 

SS.  R.  Merovim?.    IV.  92 


730  VITAE  ELIGII  EPISCOPI  NOVIOMAGENSIS  LIBER  II. 

vela  subita  roris  imindantia  distillare  viderentur.  Tunc  ergo  praedicta  Aurea  in 
sese  reversa,  intellexita  se  ex  hoc  mundo  vocari,  et  protinus  convocans  omnes 
sorores,  coepit  valedicere  singulis,  sequestransb  ex  eis  nonnullas,  quae  eam  comi- 
tarentc  inter  ceteras.  Deinde,  iam  ipsa  migrante  ad  Dominum,  et  reliquae  nihilo- 
minus  subsecutae  sunt  demum,  adeo  ut  ea  tempestate  ex  eodem  monasterio  usque  5 
ad  numerum  centum  sexaginta  monachae  morerentur. 

55.  Audite   iam    et   aliud,  quod    ad   sacratissimuma  Eligii  corpus  gestum  est 
miraculum.    Quidam  etenim  vir  inlustris  Garefredus  graffiob- x  veniens  ad  basilicam 
sancti  antestitis,  cum,  oratione  facta,  pro  foribus  adstaret0,  pauperum  illic  turbam 
clamantem  audivit;  cumque  minime  ad  praesens  haberet,  unde  eis  elemosinam  tri-   10 
buere  posset,    misericordia  erga  eos  motus,    coepit  volvere  mestus:  'Numquam',  ait, 

lo  miseri,  talem  habebitisd  consolatorem,  qualem  hunc  beatum  habuistis  antesti- 
tem !  0  qualis  ei  poterat  causa  obsistere,  quae  eum  a  vestra  miseratione  umquam 
praepediret,  quo  vos  obturatae  transiretf  aure,  sicuti  nunc  multi  faciunt  et  ego 
miser!'  Et  cum  huiusmodi  adversum  se  uteretur  increpationibus,  visumg  ei  fuit,  15 
veluti  in  extasimh  adstitisse  sibi  in  momento  sanctum  virum.  Ex  qua  visione  con- 
sternatus,  cum  amens  paene  adstaret,  repperit  subito  in  manu  vel  veste  sua  aurum, 
quod  pauperibus  erogari  deberet;  quod  et  protinus  factum  est.  Et  ille  multa  se- 
cum  ex  eo  quod  acciderat  cogitans,  exiit  ab  ecclesia  et  discessit. 

56.  Illud  quoque  non  nos  effugiat,  quod  vir  inlustrisa  Ebroinus  palatib  prae-  20 
positus  —  quod  vulgo  dicitur  maior  domus  —  habebat   filium  adulescentem  voca- 
bulo    Bobone0-  2,     quem    ipse    ac    coniux   eius   unice    ac   singulariterd,    utpote   cari 
parentes,  diligebante.    Quodam  itaque  tempore,  morbo  medullitus  ingruente,  coepit 
isdemf  puer  vesano  aegrotare  languoreg;    pro   quoh  parentes   nimis  solliciti  erant, 
positi  in  angustia  gravi.    Dehinc,  invalescente  paulatim  aegritudine,  coepit  iam  puer  25 
vehementer1    angeri,    et   morte   iamiamque   inminente,    cum   vivendi    penitus    spes 
auferreturk,  nimis1   anxii   parentes   pro   filio   ad  sanctum  confugiunt  Eligium,  con- 
fidentesque  de  miraculis  tanti  antestitis,  puerum  ilico  devovent   ei  supplices  atque 
pro  muneris  gratia  pueri  nonnulla  offeruntm  ornamenta  balteumque  eius  speciosis- 
simum  protinus  cum  devotione  sepulchro  infigunt.    Quo  facto,  confestim  sine  mora,  30 
intercedente  confessore",  aegritudo  abcessit,  et  ad  praesens  convalescens  puer,  sani- 
tatem0  ilico   recepit   ac   deinceps  incolomisp  mansit.  —  —  —  —  —  —  — 

58.    Quis  vero  possita   et  illud  silentio  praeterire,  quod  vir  quidam  agrum  in 
loco  nuncupante  Calvomonteb>3,  ad  basilicam  sancti  Eligii  pertinentem,  rapaci  in- 

II.    Capp.  54—56.  58.     2a.  b.  c.  3.  4.  36 

Cap.  54.    a)    intelligit  2b.  b)    sequens   trans   exiens   nonnullans  pr.  m.  2a.  c)    iia  2c  et 

pr.  m.  2a.  b.  3 ;    comitarentur  4. 

Cap.  55.     a)  sacra  :  :  tissimum  2c.  b)  grafio  3.  4  (pr.  »>.);    m.  al.  corr.  grasfio  4.  c)  ad- 

stateraet  2c.        d)  habetis  3.        e)  obdurata  3.        f)  a.  tr.  2b.        g)  usum  pr.  m.  2a.        h)  extasi  3.  4. 

Cap.  56.     a)  inlutris  2a.  b)  ita  2a  (pr.  m.).c;    palatii  2b.  3;   palacii  4.  c)   Bobonem  4.  40 

d)  singularite  pr.  m.  2a.  e)   diligebat  3,    corr.  f)   idem  2c.  3.  g)  langore  2b.  4.  h)  qua 

pr.  m.  3.  i)   ac  acld.,  sed  eras.  2a.  k)  auferetur  pr.  m.  3.  1)  nimi  pr.  m.  2a.         m)  offertur 

pr.  m.  3.         n)  confessores  2c.         o)  sanatum  pr.  m.  2b.         p)  inlocomis  2c. 

Cap.  58.     a)  possis  pr.  m.  2a.         b)  calvo  in  monte  3. 

1)  Sine  dubio  comes  Virmandensis,    de    quo   supra  II,  50.  2)  Ebroinus  maior  domus  46 

cum  coniuge  Leutrude  filioque  unico  Bovone  a  Drauscio  Suessionum  episcopo  a.  667.  pro 
monasterio  virginum  ibi  sito  privilegium  impetravit,  quod  cum  ab  aliis  episcopis  tum  a  Clemente 
Bellovacensi  (v.  infra  c.  76J  confirmatum  est ;    cf.  Pardessus,  Dipl.  II,  p.  139.  3)  Nomen 

per  Gallias  satis  vulgatum,  e.  gr.   Chaumont-en-Vexin  (arr.  Beauvais,  dep.   Oise). 


VITAE  ELIGII  EPISCOPI  NOVIOMAGENSIS  LIBER  II.  781 

vadensa  cupiditate,  divina  sit  interemptus  ultione?  Hic  namque  cum  malo  ordine 
praedictum  praedium  suae  niteretur  ditioni  vindicareb,  obsistebatc  ei  vehementer 
Sparvusd  abbae  eiusdem  ecclesiae.  Qui  cum  diu  ab  eo  incursaretur,  tandem  cansa 
in   palatio   regis    perlata,    accepit   a    principe  iudicium,  ut  si  posset  in  sancto  loco 

5  terram  ipsamf  coniurare,  ad  partem  utique  praefatae  ecclesiae  vindicaret;  sed  ille 
maluit,  ut  idem  pertinax  vir,  qui  eam  invadere  quaerebat,  iureiurando  adseveraret 
suam.  Et  cum  iudicatumg  esset,  ut  praefatus  vir  cum  plurimis  secundum  Fran- 
corum'1  legem  sacramentum  persolveret,  et  hoc  ipsud1  indulgens  abba:  'Novi',  in- 
quit,  'quod  male  eam  invaserit,  idcirco  rogo,  ut,  cunctis  iuratoribus  l  indultis,  ipse 

10  singulusk,  si  Deo  placet,  iurando  eam1  vindicet'.  Cumque  haec  dixisset,  placuit 
verburn"1  istud  cunctis  obtimatibus  regis  et  decreverunt  omnes  ita  fieri.  Post  haec 
ergo  pergentes  ad  ecclesiam  beati  Eligii,  et  ingressi  ad  locum  sepulchri,  praesto- 
labant  omnes  eventum  rei.  Tunc  memoratus  vir  leve  reputans  negotium,  cum 
inportuna  audatia  posuisset  iuraturus  manum  super  sanctum  locum,  in  medio  fere 

15  sacramenti  vei*bo  contremescens",  vehementer  toto  corpore  declinavit  retrorsum 
super  cervices  caput,  et  mox  devaricatis0  dentibus  reverberatisque  oculis,  cadente, 
ut  dictum  est,  deorsum1'  capite  magnoque  ex  ore  fumo  procedente,  hunc  solum 
proferre  potuit  sermonem:  'Abba',  inquit,  'Sparveq,  recipe  terram  tuam'.  Hoc 
ergo  modo  divinitus  percussus  atque  ilico  in  terram  prostratus,  mortem  quam  non 

20  timuit  fortuitu  praeventus  miser  incurrit.  Ex  quo  facto  omnes  ingenti  metu  per- 
culsi,  potentiam  illic,  sicut  et  ubique,  praesentem  fatebanturr  adesse  Christi. 

61 a.  Modolenus  quidem b  centenarius c ,  oppidi  Noviomagensis  d  colonus, 
habebat  uxorem  bonam,  honestam  valde  atque  devotam,  quae  quodam  tempore, 
dum   quietam   ageret   vitam,   nefandae    pustula   nequiter   est   percussa.     Quo   tabo 

as  increscente,  iacebat  tumida  toto  corpore,  et  paulatim  plaga  adolescente,  sola  iam 
sepultura  maritum  reddebat  sollicitum.  Uno  itaque  mane  cum  abbas  basilicae 
beati  Eligii  tenderet  ad  orationem,  obvius  eif  factus  flens  et  eiulans  mulieris 
maritus,  mortem  coniugis  suae  indicat  sepulturamque  ei  in  basilicam  suppliciter 
postulat.     Cumque  ab   eo,   utrum  veraciter  esset   mortua,   interrogaretur :    'Unum', 

8o  inquit,  'constat,  utrum  sit  factum  an  mox  futurum,  cum  iamg  muta  et  toto  cor- 
pore  decumbat  praemortua'.  Tunc  ille  festine  valde  ad  confessoris  sepulchrum  con- 
tendit,  et  sumens  ex  eo  qui  ibi  funditur  olei  liquore,  ad  domum  funeris  cito  accedit. 
Dicebat  enim  hoc  sibi  in  nocturna  visione  a  sancto  Eligio  praeceptum  fuisse,  ut, 
allato   oleih    liquore,    sanaret   ab    incommodo    mulierem.      Ingressus    ergo    domum, 

36  vidit  corpus  inter  lamenta  adfinium  iacere  tumidum  et  gelidum.  Et  ocius1  acce- 
dens,  confidenter  ex  iussionek  sancti  perunxit  oleo  quod  detulerat  corpus  et  ait: 
'Haec  mandat  sanctus  Eligius,    ut   in  virtute   nominis  Christi    exsurgas  modo  sana 

II.    Capp.  58.  61.     2a.  b.  c.  3.  4. 

Cap.  58.     a)  ita  4  et  m.  al.  corr.  2a.  3;  invidens  rell.       b)  vendicare  4.         c)  obsistebant  3,  corr. 

40  d)  corr.  Spavus  2«;  cf.  infra  n.  q.         e)  abbas  4,  ut  infra.         f)  ita  codd.         g)  vindicatum  pr.  m.  3. 

h)  1.  Fr.  4.       i)  ipsum  3.  4 ;  illud  2b.       k)  singulis  3  (pr.  m.J.       1)   eadem  (m.  al.  corr.  eandem  2b)  2b.  c. 

m)  : :  t  post  verbum  eras.  2c.         n)  contremenscens  2c ;    contremiscens  3.  4.         o)  dirivatis  3.         p)  de 

add.  2c.         q)  Spave  2a.         r)  fatebatur  pr.  m.  3. 

Ca  p.  61.     a)  :  XXVI,  ras.  X  2b.       b)  quidam  3.       c)  cementarius  oppido  3;  c.  oppid:  pr.  m.  4. 
45  d)  Noviomagensi  2b;  Noviomensis  3.       e)  nefandam  postula  2b.       f)  est  add.  3.       g)  m.  al.  superscr.  3. 
h)  oleo  pr.  m.  2«.         i)  citius  3.  k)  visione  3. 

1)  Consacramentales  igitur  abbas  denegavit,  ne  periuri  fierent.    Lex  Salica  XLVIII,  tit.  2: 
Si  cuicumque  fuerit  inculpatum,  quod  periurasset,  iuratores  quinos  solidos  condemnentur. 

92* 


732  VITAE  ELIGII  EPISCOPI  NOVIOMAGENSIS  LIBER  II. 

ab  hac  peste'.  Et  confestim,  oleo  sancto  viscera  eius  penetrante,  coepit  palpebras 
oculorum  commovere,  ac  veluti  ex  gravissimo  somno  evigilans,  suspirare.  Deinde 
mira  celeritate  detumescente  corpore  eta  virium  iam  amplius  resumens,  femina 
resedit.  Nec  mora,  post  haec  et  omni  dolore  fugiente  de  corporea  nec  v.llo  tumore 
remanente  in  cute,  facie  etiam  decorata  robore1',  surrexit  de  lectoloc,  benedicens  5 
et  glorificans  creatorem,  qui  se  revocasset  a  morte.  Sana  ergo  ex  hoc  effecta, 
coepit  eos  conpellere  illic  eo  die  cibum  sumere  nec  aliter  distitit'1  neque  permisit 
eos  domum  suam  exire,  nisi  prandio  apposito  ipsae  eis  circa  frequens  et  misceret 
et  ministraretf. 

62 a.    Post   bos    autem    dies   fuerat   quoddam    furtum   inb   rure  Noviomagense  10 
admissum,  cumque  persona  admissi  facinoris  quaereretur,  iuvenis  quidam  per  indi- 
cium  eidemc  culpae  conscius  conpellabaturd.  Habebat  autem  idem  iuvenis  eo  tempore 
cum  genitore  suo  quandame   contentionem,  ob  quam  videlicetf  et  insidias  ei  molie- 
baturs  intentare.     Tum  ergo,    occasione   reperta,    et  satis  accurate11  repellens  a  se 
liuiusce    opinionem ! ,    coepit    eadem k    super    patrem    velle   deflectere l .      Ducuntur  15 
igitur  in  huiusmodi  iurgium m  uterque  in  publicum,  et  conglobatis  undique"  multis, 
sistuntur  in  examine    episcopi   et   comitis0.     Ubi   multa   vicissim  altercantes,    sata- 
gebat  filius  magnopere  in  patremp   calumniam  reflectere;    eq   contra    pater,    ut   res 
erat,  innoxium  se  huius  facinoris  esse    defendebat,   atque   in   hunc  modum  conten- 
debant  coram  duce  *  atque  episcopo.    Tunc  itaque  vidimus  impleri,  quod  Dominus  20 
Matth.10,21.  in  euangelio  olim  praedixit:  Exsiirgent,  inquit,  filii  in  parentes  et  odio2  eos  affwicnt. 
Quidam    ergo    circumstantium    partibus    filii1'   favebant,    alii   vero  rectius  quid  pro- 
mulgantes,  non  esse  rectum  credi  filium  super  patrem  iudicabants.    Cumque*    diu 
huiuscemodi    altercatio    inter    eos    verteretur   nec   facile    aut   temere    a   quoquam" 
definereturv,  tandem  episcopus  cum  duce,  accepto  consilio,  cum  nullatenus  possent  25 
rei  veritatem  cognoscere,  iudicio  eos  committunt  beatissimo    confessori:   'Quia',  in- 
quiunt,  'nescimus,  cui  ex  his  potius  credi  decernamus,  tibi,    sanctaew  Eligix,    cum 
Dei  sententiay   hoc    supplices   iudicium    committimus'.     Tunc   statuentes  utrumque 
coram    sancti    sepulchro,    expectabant   per    sacramentum    Dei    fore   iudicium2.     Et 
ecce!    repente    dum    iuramentum    coepisset  promere,    arreptus   iuvenis  a  daemonea,  30 
conlisus  in  terram  est  graviter,  sicque  se  vehementer  decerpens,  volutabatur  miser, 
tremens    et  spumans    atque    pallescens.      Ex   quo   facto    cuncti   adstantes    adtoniti 
nimioque   timore  perterriti,    Dei    omnipotentis    magnificabant  iudicium   fierib.     Sic 
ergo  in  publicum  facinus  manifestaec   prolatum,    ab    ecclesia    est  discessum.     Post 
haec  autem  acerrime  diuque  iuvene  castigato,  condolentes  multi  pro  eodem  misero  35 
conveniunt    patrem,    ut   pro    eo    simul   facerent    orationem,    et   ita   prostrati  omnes 

II.    Capp.  61.  62.     2a.b.c.  3.  4. 

Cap.  61.     a)  et  vir.  —  de  corpore  om.  4.  b)   rubore  4;    roborare  2«.  c)  ita  pr.  m.  2a. 

d)  destitit  3.  4.         e)  di  add.,  sed  eras.  2a.         f)  ministret  3,  corr. 

Cap.  62.     a)  XXXVII.  corr.  XXVII.  2b.         b)  inruere  N.  2c.         c)  eiusdem  4.        d)  compelle-  40 
batur   corr.   compellabatur   3.  e)    quadam  3,   corr.  f)   vidilicet  2c.  g)   moliebantur  3,  corr. 

h)  accusare  3.  i)  opinio  pr.  m.  2a.  k)  eandem  4.  1)  def(lectere  m.  al.  in  ras.)  2a.  m)  iurgio 
uterque  m.  al.  in  ras.  2a.  n)  utique  (corr.  utrique^  m.  al.  in  ras.  2a.  0)  comites  2a.  b.  c.  p)  ita  codd. 
q)    et   contra  3.  r)   in   parentes   add.  3;    fav.   filii  4.  s)   iudicabunt  3,   corr.  t)  Cumque  2a. 

u)  quo  quata(?)  pr.  m.  3.  v)   ila  pr.  m.  2e.  3;    definiretur  rell.  w)  ita  2a.b.c.  3.  x)  Eligii  45 

pr.  m.  3.  y)  sentia  3,  corr.  z)  iudic(iu  m.  al.  in  ras.  maiore)  2a.  a)  daemon(e  m.  al.  in  ras.)  2«. 
b)  om.  3.         c)  ita  2c. 

1)  Comitis  supra.  2)  Morte   Vulg. 


VITAK  ELKill   EPI8C0P]   NOVIOMAGEN8I8  LEBER  II.  738 

ecclesiae  ministri  beatoa  confessori  rogabant  innixe,  at  quemadmodnm  eos  andierat 
ad  iudicandnm,  sic  iterum  exaudiret*  ad  miserandum.  Cumque  diutissime  in 
praece  persisterent,  tandem   miserante  gratia  Christi,  effugata  maligni  infestatione 

iuvenis  restitutus  est  sanitati.  —  —    —  —  —  —  —  —  —  —  —  —  —         —  — 

s  65*.    Quiidam1'    itaquec    die,   vergente   iam    in'1    vesperam   sole,   cum   clerici1 

consuetas  explessent  praeces  vespertinas,  contigit,  ingruente  neglegentia,  u<  omnes 
egrederentur  basilicam6,  cunctisque  in  diversa '  occupatis,  nullus  ad  horam  ea 
custodibus  superesset  introrsus g :  oum  subito  vir  quidam  conscientia  saucius, 
cupiditate  accensus'1,  captato  ut  fur  amico  vesaniae  suae'  secreto,  velociter  accurrit 

io  ad   sepulchruni,    et  inpellente  uefanda  cupiditateh,    sollicite    huc    illucque  circum- 
spiciens,   cum    nullum    adesse   cerneret,    aon    timuit   miser   ex   pendentiisk    aureis 
qiuie   illic   pro  ornatu  sepulchri  innumerae1    dependebant,    quaedam  clancule  prae< 
sumere.     Sed   cum    unam   ex   catenis   aureis,   in   qmi  dependere  videbatur  id  quod 
rapi1'1  volebat,  violenter  ad  se  tractam  rupisset,  tantus  mox  ad  trahentis  inpulsum 

16  sonitus  prosilivit11,  ut  custodes  longe  foras"  positi,  sonitu  ad  se  perlato,  magnum 
quoddam1'  fragorem  in  ecclesia  crederent'1  exortum.  Unde  et  confestim  veloci 
cursu  ad  ecclesia1'  properant<\s\  inveniunt  furem  in  ipso  basilicae  limine*  cum 
direpta"  divinitus  detineri  necv  usquam  prorsus  gradum  posse  moveriw.  Quem 
protinus    circumvallantes,    ipsum   sonitum    ad    se   delatum,    vel    quidx   illic    ageret, 

20  percunctantury  ;  tunc  vero  miser  furata  in  niedium  proferens,  conpulsus  est  con- 
fiteri  se  eisdem7-  ablatis  silenter  voluisse  aufugerea,  sed  nullatenus  potuisse  extra 
limitem  basilicae  pedem  proferre.  Sic  ergo  furtum  cum  pudoreb  restituens 
veniamque  facinoris  sui  toto  corde  deposcens,  et  ex  loco  moveri  potuit,  et  ab  eisdem 
misericorditer  dimissus,  liber  discessit. 

25  66 a.    Quodamb   vero   tempore  virc>   quidam  saecularis  ex  nobili  genere,    culpa 

vel  parva  interveniente,  infensum  omnimodo'1  habebat  principem,  pro  quo  nimiruni1' 
ulciscendo  offendiculo  ducitur  principis  iussu  exsecutus  in  palatium.  Ubi  dum 
sententia  mortis  eius  diffiniretur1,  traditur  interiin  servandus  Amalberto  viro 
inlustri,  comiti2  scilicetft   Noviomagensi.     Cumque  aliquod'1   dies  sub  eius  custodia 

8o  degeret,  coepit  una  die  inter  frequentiam  famulorum  vulgato  sermone  percipere, 
quod  die  crastina  prolatam  adversum  se  sententiam '  capitalem  exciperet.  At  ille 
haec  audiens,  cum  nimiuni  formidaret  mori  nec  ullum  iam  perfugiumk  speraret 
evadendi,  unum  solummodo  sibi  credidit1  suffragari,  si  permitteretur  noctem 
eandem  apud  sanctum  Eligium  pervigilem  ducere.    Cumque  rogasset  et  impetrasset, 

35  Capp.  62.  65.  00.     2«.  b.  c.  3.  4. 

Cap.  62.     a)  beatum  eonfessorem  4.        b)  audiret  3. 

Cap.  65.     a)  LXIII.   et   sic   deinceps   4.  b)    quodam    2«.  c)   autem,   superscr.   itaque   3. 

d)  ad  4  et  in  ras.  3.  e)  cgr.  a  basilica  4.  f)  divessa  2«,  g)  ita  2a.b,  in  utroque  corr.;    in- 

trorsum  2c.  3.  4.         b)  accensus  —  cupiditate  om.  2b.        i)  om.  3.        k)  pandentiis  corr,  psendentiis  3. 

40  1)  innumero  corr.  innumere  3.  m)  rapere  4.  n)  prosiluit  2«.  o)  foris  4.  p)  quendam  4. 

q)  in  ras.  3.  r)  ita  pr.  m.  3 ;    ecclesiam  rell.  s)  proj^e  |  properantes  3,  corr.  t)  liminae  2«. 

u)  direptis  4.      v)  ne  pr.  m.  2b.      w)  movere  4.       x)  quicquid  2b.      y)  ita  2b  (cf.  p.  llb,2i);  percun- 

tantur  4;  percontatur  corr.  percontantur  3,  et  sic  2a.      z)  isdem  3.       a)  aut  fugere  2b.      b)  podere  2c. 

Cap.  66.     a)  XLI.  2b  et  sic  deinceps.  b)  Quidam  2c.  c)  om.  4.  d)    omnimodi  m.  al. 

46  corr.  omnimodis  4.         e)  nimium  2«.         f)  difiniretur  2c;  deffiniretur  3.        g)  illustri  pro  sc.  iterat.  3. 

h)  ita  2b.  3 ;    aliquot  rell.         i)  sentiam  pr.  m.  2«.         k)  refugium  4-         1)  crediderit  2b. 

l)   De  clericis  monasterii  S.  Eligii  Noviomagensis  v,  supra  p.  647.         2)   V.  F.  Dahn, 
'Die  Kbnige  cler  Germanen'   VII,  2,  p.  114. 


734  VITAE  ELIGII  EPISCOPI  NOVIOMAGENSIS   LIBER  II. 

ardenter  nimis  accurrens  ad  mausoleum  confessoris,  totam  paene  noctem  in  lacrimis 
et  gemitibus  duxit,  sibiquea  ut  eum  oportebat  patrocinari  in  crastinum  sanctum 
antestitem  innixe  supplicansb.  Et  factum  est,  postquam  matutinos  hymnos  ex 
more  persolvit  clerusc,  nimium  vird  praefatus  ex  merore  defessus,  subito  obdor- 
mivit  innixuse.  Et  ecce!  repentef  sanctus  ei  adstitit  Eligius,  modestissimoque  6 
aspectu  blande  eum  recreans,  consolari  coepit,  pollicens,  quod  crastina  die  ipse 
esset  cum  principe,  et  isdem  pro  eadem  culpa  nullatenus  poneret  vitam,  sed  magis 
indulgentia  a  principe  accepta,  ilico  absque  poena  esset  regressurus  ad  propria. 
Factumque  est  ita,  et  postera  die  accitus  praedictus  vir  in  aulam  a  principe,  sicut 
praedixerat  vir  sanctus,  liber  ab  eog  dimissus,  ovans  ad  propria  esth  reversus.         10 

67.  Operae  praetium  est,  ut  non  solum  eas  quae  ad  sacratissimum  corpus 
eius  efficiuntur  virtutes,  sed  eta  eas  quoque  quae  per  reliquias  eius  procul  aut  prope, 
ubicumque  delatae  fuerint,  declarantur,  huic  operi  vel  pauca  pro  multis  intexere. 
Itaque  res  haec  quaeb  narro  in  meo1  nuper  gesta  est  monasterio.  Frater  quidam 
ex  monachis  nostris  ulcere  pessimo,  quod  vulgo  pustula0  dicitur,  percussus  in  15 
faciem  pessime  laborabat.  Erat  autem  in  eodem  monasterio  oratorium  quoddam, 
in  quo  reliquiae*1  beati  Eligii  depositae  erant.  Cum  ergo  praedictus  frater  in 
lecto  aeger  decumberet  et  medicus  quoquendie-2  ulceris  congruum  ferri  opificiumf 
praepararet,  formidolose  valde  id  frater  ferens,  rogat  mox  relinquere  igniti  illius 
ferri  operationem,  et  confidens  de  ineritag  confessoris,  rogat  sibi  deferri  ex  eo  20 
oleo  quod  medendi  gratia  ante  pignora  praefati  antestitis  dependebat.  Quoh  mox 
allato,  faciem  sibi  et  pustulam  turgentemque  perunxit1  cervicem,  et,  ok  mira 
virtus!  post  illius  liquoris  infusionem  ita  cancer  ille1  absque  ulla  foci  appositione 
radicitus  exsiccatus  atque  extimplo1"  deletus11  est,  ut  nec  vestigium  quidem  cicatricis 
ullius  in  faciem  monachi  relinqueret.  Adiciam  et  illud,  quod0  solummodo  auditu  26 
cognovi. 

68 a.  Cum  adhuc  beatus  Eligius  sub  saeculi  habitu  Turonusb  in  urbe  sancti 
Martini  tumbam  f abricaret 3,  habebat  hospitium  in  cuiusdam  matronae  domum c  f oris 
murusd  in  vicume.  Quaef  nimirum  femina  inspiciens  sanctum  virum  iugiter 
eximiis  operibus  intentum,  eo  quod  promptus  esset  in  omni  opereg  bono,  frequens  ao 
in  oratione  necnon  et  largissimus  in  pauperum  consolatione,  vere,  ut  erat,  Dei 
famulumh  credidit.  Et  die  quadam  cum  unus  ex  ministris  eius  eum  iuxta  morem 
totunderet ' ,  illa  linteum  quod  capillos  decidentes  exceperat  rapiens,  quaeque  ex 
capillis  et  barba  colligere  potuit,  linteo  obvoluta  in  arcam  sibi  reposuit.  Trans- 
ierunt  demum  plurimi  anni,  ita  ut  penitus  iam  in  oblivionem  haeck  eadem  femina  35 
duceret.      Post    obitum    vero    sancti    Eligii,    cum    praedicta    femina    noctibus    in1 

Capp.  66  —  68.     2a.  b.  c.  3.  4. 

Cap.    66.     a)    que    om.    4.  b)    ita  4;    supplicam : :    corr.    supplicans  3;    supplicavit    2a.  b.  c. 

c)  cleros  2a,  corr.        d)  superscr.  2c.        e)  innexus  3.        f)  eccepente  2c.        g)  ea  2c.        h)  r.  est  4. 

Cap.  67.     a)  pr.  m.  om.  2a.  b)  quam  4.  c)   postul.  2b;    item  infra.  d)  reliquae  2c.  40 

e)  ita  pr.  m.  2c.       f )  opicium  2a,  corr.       g)  merita  V.  Desiderii  Cad.  c.  52 ;  meritis  codd.       h)  Qui  2a. 

i)  perungit  4.  k)  cum  pro  o  3.  1)  ill(e  in  litura)  2a.  m)  exemplo  m.  al.  corr.  extemplo  3. 

n)  dilectus(?)  pr.  m.  2a.         o)  quos  pr.  m.  2a. 

Cap.  68.     a)  XVII.  2c.  b)  ita  2a.b.c;  Turonis  3.  4.  c)  domo  4.  d)  ita  pr.  m.  2a, 

ubi  cui  add.,  sed  eras.        e)  vico  4.         f)  quem  3.        g)  ita  3.  4 ;  b.  0.  2a  (ubi  littera  0  in  litura).  b.  c.  46 

h)    falmulus  pr.    m.   2a.  i)  ita  pr.  m.  2a.  3;  totonderet  2b.c;    tonderet  4.  k)   hac  pr.  m.  2b; 

in  add.  2c.         1)  inter  4. 

1)  Scilicet  Resbacensi  Audoini.  2)  /.  q.  exurere.  3)  Supra  I,  32. 


VITAE  ELIGII  EPISCOPI  NOVIOMAGEN8IS  LIBEB  II.  735 

secreta  silentia  quiete  se  ageret,  audiebat  plerumque  in  suuma  cubiculum  dulci 
modolamine  celebrare  psallentium,  et  cum  curiose  ad  hoc  intenderet  portentum, 
conspiciebat  per  quaedamb  foramina  radiantia  nimis  micare  luminaria.  Cumque 
crebro  eadem  cerneretc  fieri,  nimio  pavore  perterrita,  non  audebat  iam  nocte  in 
b  diversorium  suum'1  manere;  nullatenus  tamen  recordari  poterat  de  hoc  quod  ali- 
quando  ex  fide  condiderat.  Evocato  interea  Agerico  l  basilicae  sancti  Martini  ab- 
bate,  causam  ei  per  ordinem  exponit,  deflens  non  se  posse  securam  noctibus 
quiescere e  in  domum  '  suum.  Accedens  autem  praedictusc  abba  ad  domum  in 
qua  fiebat   portentum,    coepit   inquirere  a  femina,    utrumne    aliquando    ibidem  ser- 

10  vorum  Dei  manserit  quispiam,  anne  etiam  ei  oblatum  essetg  aliquid"  a  viris 
sanctis  pro  munere  vel  eulogiis1,  utrum  vel  ipsa  non  rapueritk  aliquando  aliquid1 
munus"1  ex  sanctorum  pignoribus.  Tunc"  vero  illa  veluti  per  somnium0,  utpote 
ex  longinquitate  temporum,  capillorum  sancti  Eligii  reminiscens  pectusque  ilico 
pugnis   saepius   caedens,   rei   ordinem  exponit,    qualiter  videlicet  aliquando   ibidem 

i&  capillorum  beati1'  viri  decisiones  ex  fide  condiderat.  Statim  ergo  perscrutantes 
loculum,  reppererunt  easdem  reliquias  veluti  aromaticis  unguentis  odoriferas,  utq 
ipsas  quondam1'  colligerat s ,  inlibatas.  Tunc  nempe4  liquido  claruit,  et  meritum 
antestitis  quantum  esset,  et  saepe  dictae  matronae  fidesu  quantum  Deo  placuerit, 
ut  post  tot  annorum  curricula  in  eodem  loco  ex  iussione  divina  ostenderentur  mi- 

80  randa  prodigia.  Audivi  enim,  quod  postmodum  in  eodem  domicilio  eligans  ora- 
culum  2  fuerit  a  fidelibus  constructum.  Simillimum  quoque  et  Noviomo  gestum  est 
nuper  miraculum. 

69.  Anusa  itaque  quaedam  in  monasterio,  quod  vir  sanctus  construxitb  No- 
viomo,  quodam  tempore  decisiones  similiter  ex  capillis  eius  sibi  colligeratc,  atque 

25  panno  obvolvens,  supra  suum  discubitum3  in  niachiniled-4  collocaverat.  Sed  post- 
quam  vir  beatusc  migravit  de  mundo,  crebro  cum  caecae  noctis  tenebrae  cuncta 
operirent  caligine,  micabat  ex  eodem  loco  radius  quidam  splendoris,  qui  nonnum- 
quam  in  domo  inlustrabat  tenebras  noctis.  Quod  cum  sanctaemoniales f  illic 
feminae  plerumque  fieri  cernerent,  convocantes  praedictam  sororem,  studuerunt  ab 

30  ea  percunctaris,  quae  esset  causa,  quod  isdem  splendor  ab  eius  lectu  nocte  micaret. 
Tunc  illa  pignorum  sancti  viri  recordans,  rem  sicut  gesta  constabat,  omnibus 
mirantibus,   exposuit.     At   illae   haec  audientes   protinus  ad  locum   accedunt,    eas- 

Capp.  68.  69.     2a.b.c.  3.  4. 

Cap.  68.     a)  suo  cubiculo  4.  b)  quadam  2a,  corr.         o)  (cerne  in  ras.)ret  2«.         d)  om.  3; 

S5  diversorio  suo  4.  e)  quiescere  —  praedictus  om.  2c.  f)  domo  sua  4.         g)  est  2a.  h)  aliquit 

2a  (pr.  m.).  c.  i)  eulogius  2c,   corr.  k)   i*apuit  2b.  1)  al(iqd  m.  al.  in  ras.)  2« ;    aliq  : :  corr. 

aliquod  4.       m)  ita  4  et  m.  al.  corr.  2a.  3;  minus  rell.        n)  Tun  pr.  m.  2a.        o)  sonnum  4.       p)  cap. 

viri  Dei  decis.  4.  q)    et  2a.  r)    condam   pr.  m.  2a.  s)    ita  2a  (pr.  m.).  3.  t)    neppe  2c. 

u)  fide  pr.  m.  2b. 
40  Cap.  69.     a)  Unus  errore  miniatoris  2b.       b)  construit  2b.       c)  ita  pr.  m.  3.       d)  manichile  3. 

e)  om.,  m.  al.  suppl.  Dei  2a.  f)  ita  2a.  b.c.  3 ;    sanctimoniales  4.  g)  abea  : : :  '  :  percunctari,  ras. 

t : :    s  2a. 

l)  Aegiricus  presbyter  et  abbas  S.  Martini  commendatus  a  Chrodoberto  episcopo  Turonetm 
eodem,    cui  V.  Eligii  Audoinus   emendandam   misit,    Romam    adiisse    atque    ab   Adeodato   papa 
45  (a.  672 — 676J  privilegium   impetrasse   dicitur    (Formulae   ed.  Zeumer  p.  4:96),    de  cuius   fide 
dubitatur ;    cf.  Jaffe",  Reg.  n.  2105  2.  2)  V.  supra  p.  575,  n.  3.  3)  Infra  lectus  appel- 

latur.         4)  Pro  manichile,  pera.     Duc.     Certe   manichile   in   codice  nostro  3  legitur,    reliquis 
vero  consentientibus  auctoritatem  eius  haud  magni  existimem. 


736  VITAE  ELIGII  EPISCOPI  NOVIOMAGENSIS  LIBER  II. 

demqueiV   reliquias  auferentes,  digno  in  loco  mox  condunt,  glorificantes  et  laudantes 
cf. Eccii.  Deum,  qui  est  fidelis  in  verbis  suis  et  tantam  gloriam  praestat  sanctis1'   suis. 

46, 18. 

70a.  Sed  neque  illud  silendum  puto,  quod  in  monasterio  quodam  Turonicaeb 
ruris  fratri  cuidam  contigit  remedium.  Itaquec  quidam  illic  monachus  honorabilis 
inter  suos  mihique  familiariter  notus,  ingruente  morbo,  sua  in  viscera  gravissime  5 
per  dies  plurimos  laborabat,  cumque  nullatenus  invalescere  recuperarique'1  posset 
salutem,  inspiratuse  tandem  Dei  miserationef  amphibalum1  sancti  Eligii,  quod  illic 
cum  magna  reverentia  servabatur,  super  se  inposuit.  Quo  nimirum  ex  fide  amictus  et 
aniles  artus  cunctaque  membra  saevo  languore  defessa,  baculo  regente,  sustentans, 
communionem  Christi  recepit,  et  postquam  haec  egitg,  ita  sanus  atque  incolomis  10 
est  redditus,  ut  plus  demum  convaluerit  quam  fuerat  ante  vegitatus". 

71.  Alius  etiam  frater  in  monasterio  meo,  infuso  corpori  tabo,  a  tertiano 
typo  gravissime  vexabatur.  Qui  cum  per  dies  multos,  morbo  invalescente,  nimium 
attereretura  cunctaque  eius  membra  valitudo  tremula  quatiendo  paene  dissolveret, 
unus  ex  diaconibus  monasterii  habens  apud  se  reconditum  quoddam  linteum,  quod  ia 
beatus  Eligius  aliquando  habuerat  in  corporis  usum,  explorata  tremoris  illius 
horab,  detulit  eumquec  super  pectus  aegri  inposuit.  Quod  postquam  tertio  fecit, 
satagens  nimium  aeger  coepit  sudare  atque  rubere ;  vehementi  etiam  singultu  pectus 
quatiente,  omnem  continuo  abundantiam  fellis  evomuit.  Sicque  demum,  Christi 
gratia  miserante,  convalescens,  pristinam  sanitatem  recepit.  20 

72.  Illud  etiam  magnopere  adiciendum  putavi,  quod  vir  quidam,  hauda 
procul  a  confinio  Remensis  urbis  habitans,  desiderio  religiosae  mentis  concoepitb,  ut 
basilicam  in  honore  sancti  Eligii  in  praedio  suo  aedificaret.  Quam  cumc  consum- 
massetd,  pignoribus  sacris  eiusdem  confessoris  decorari  cupiens,  ad  municipium 
Noviomagense  perrexit.  Quo  cum  pervenisset,  reliquias  poposcit  exposcitasquee  25 
impetravit;  sed  cum  abf  oppido  properare  vellet,  conveniens  quidam  clericus, 
stimulis  cupiditatis  agitatus,  coepit  eum  violenter  detinere,  dicens  non  se  per- 
mittere  eum  gratis  cum  reliquiis  exire,  nisi  sibi  aliquod"  pro  eisdem  munus  prae- 
beret.  Tunc  praefatus  vir,  ut  ex  manibus  eius  citius  evaderet,  munusculum 
quoddam,  quod  ad  praesens  apudh  se  habere  potuit1,  non  sine  merore  eidem  30 
tribuit.  At  ille  avidissime  oblata  praeripiens,  sine  aliqua  tarditate  intra  gremium 
sibi  abscondit.  Nec  mora,  et  inmisso  divinitus  igne,  coepit  subito  pectus  cum 
vestimentis  eius  vasto  incendio  confiagrare,  ita  ut  protinus  conpelleretur  inmensis 
vocibus  clamare,  dicens:  'Parce,  sanctek  Eligi1,  quiam  egon  miser  numquam  iam° 
deinceps  tale  quidp  agere  praesumaml'  Mox  autem  circumstantes  praepropere q  35 
ei  vestimenta  fumigantia  auferunt  munusque  acceptum  viatori  restituunt;  ipsum 
etiam  paenitentem  multaque  deflentem  ad  confessoris  tumbam  reducunt,    ubi  oleo 

Capp.  69—72.     2a.  b.  c  3.  4. 
Cap.  69.     a)  que  om.  2b.  4.         b)  servis  4. 

Cap.  70.     a)   LVIIII.  2c.  b)    Turonici  i.  c)   que  om.  2c.  d)    cuperarique  pr.  m.  3.  40 

e)  ita  4;    om.  rell.         f)  miratione  2c,         g)  aegit  3.         h)  vetigatus  2b. 

Cap.  71.     a)  atte  :  reretur,  ras.  r  2a.         b)  hore  3.         c)  illudque  4. 

Cap.  72.     a)  aud  pr.  m.  2a.       b)  ita  3.        c)   que  add.  2c.       d)  sumasset  corr.  consumasset  2a. 
e)  expositasque  2«.       f)  m.posteriore  suppl.2a.       g)  aliquid  4,  corr.       h)  apud  se  om.  2a.       i)  poterat  3. 
k)  sancti  2c.         1)  Eligii  2«  (pr.  m.).  c.        m)  qua  2c,  pr.  m.  corr.        n)  bis  scr.,  sed  corr.  4.        o)  iam  45 
deinceps  m  litura  2a ;    iam  inceps  2c.         p)  quit  pr.  m.  2a.         q)  propere  3. 

1)   Vestis  villosa. 


\  IT\K  ELIGII  EPISCOPI   NOVIOMAGENSIS  LIBEB  ll.  7  ;7 

delibutus'1,  ra  tandem  sedato  inoendio  a  tormento  est  Liberatns.  H<»<-  autem  i<l 
circo  evenisse  oon  ambigob,  ut  per  haec  facilius  obtundaturc  immoque  confun 
datur  rapacitae  cupiditasqne  similium,  eorum  dumtaxat  qui  uon  verentur*1  inpor 
tune,    pecunia    accepta,    sanctorum    pignora    vennndare.      Cesset    ergo,    qua< 

6  iame    hoc   in    omni  loco  contagium,    nef  contingal   a  facientibus  simile  incnrrere* 
incendium. 

73.  Adiciam  quoque  et  illud,  quod,  viro  devoto  Fredegisilo  presbitero"  nar- 
rante,  cognovi.  Quidaui  enim,  ut  agebat1',  monachus  a°  Noviomo  veniens  reliqaias 
beati   Eligii    securn    detulit,    quas    uimirum,    ut    decebat,    cnm     magna    reverentia 

io  basilicae  indidit,  atque  post  aliquot  dies  duo  viri,  uuus  caecus,  alter  vero  clodusd, 
fideliter  illic  excubantes,  solo  sancti  interventu  sanati  sunt;  nimirura  caecus  lumen, 
clodus  gressura  recipiens,  post  adeptam  medelaui  regressie  sunt  uterque  ad  loca 
propria.  In  alia  nibilominus  basilica,  quae  ad  eius  honorificentiam  in  regione 
Aquitanicaf   rniro  eligantique*   opere  fuerat  aedificata,    similiter  vir  quidara1'   pede 

15  claudicans '  inedendi  gratia  advenerat;  qui  cum  ex  oleo  quod  ante  venerandum 
altare  consuevit  ardere  fuisset  perunctus,  nervorum  vinculis  resolutisk,  et  ipse 
sanatus  est.   —   —    —  —  —  —  —  —  —  —  —  —  —  —  —  —  —  —  —  —  — 

75.  Itemque  frater  quidam  ex  monachis  beati  Eligii  quodam  tempore  poda- 
crico  in  pede  humore    percussus    decumbebat  in  lectuloa,    tumidus   in    tantum,    ut 

20  nullatenus  sufferret  pedemb  suum  in  terram  ponere.  Is  namque  post  tandem  con- 
fidens  de  meritis  confessoris,  rnelotem  beati  Eligii,  quode  pro  magno  munere  apud 
se  servabat,  devotissime  sibi  inposuit  atque  ex  eius  ora(l  pedem  tuinidum  et  in- 
mobilem  mulcendo  undique  contetigite.  Post  cuius  videlicet  adtactum,  detume- 
scente    pede ,     gressum    pristinum    recepit    et    ita    demurn    a    praedicto    podacrico 

25  humore  inlaesusf  permansit,  acsi  numquam  antea  eum  expertus  fuisset.  Iam  vero 
in  calce  libri  dignum  putavi  adiciendum  illud  quod  ad  eius  lectumg  declaratum 
fuit  miraculum. 

76.  Cum  vir  beatus  in  Conpendio;l  villa  regali  frequentius  esset  solitus  ad- 
ventare,  providerat  sibi  hospitiura  ultra  fiuviura  Hysera1'1  in  cuiusdam  viri  dorai- 

so  ciliume  vocabulo  Waldolenod  ;  quo  videlicet  in  loco  eundo  plerumque  vel  redeundo 
consueverat  divertere  ad  manendum.  Postquam  ergo  migravit  de  mundo,  prae- 
dictus  hospes  eius  minime  reverescense- -  pontificis  stratum,  destruxit  per  incuriam 
lectulum,  parvi  pendens  tanti1  viri  discubitum ;  spondam  etiam  lectuli,  quara 
saepius  triverant    manus   sancti,    subpedaneum  limitis 3  fecit   sequeg  cum  coniuge11 

35  in  eo   loco    quo    vir   beatus    pausaverat    sine    ullo  cunctamine  collocavit.     Et  ecce! 

II    Capp.  72.  73.  75.  76.     2a.  b.  c.  3.  4. 

Cap.  72.     a)  delibitus  3.  b)  ambiguo  pr,  m.  2a.  c)  obtunda  :  tur,   ras.  n  3.  d)  vene- 

rentur  2c.         e)  in  add.  3.         f)  ne  :  ,   ras.  c  2b.         g)  incurre  pr.  m.  2a;   scr.  incurri? 

Cap.  73.     a)  presbiteri  2b.  b)    ita  pr.  m.  2a;    aiebat  rell.  c)  om.  4.  d)  claudus  3.  4, 

40  ut  infra.  e)  regressus  est  4.  f)  Equitanica  2b.  g)  ita  2a.  b.  c.  h)  quaedam  2a.  i)  ri  add.} 
sed  eras.  2a.         k)  resolntus  2c,  corr. 

Cap.  75.     a)   lecto  3.  4.  b)    pedum  2b.  c)   ita  2b.c.  3  et  pr.  m.  4;    corr.  quam  2<^.  4  et 

sic  (2a).         d)  hora  2a.  3.  4.         e)  contigit  4.         f)  perm.  illesus  4.         g)  in  mg.  suppl.  4. 

Cap.  76.     a)  Conpedio  2a,  corr.         b)  Hysere  4.         c)   domicilio  4.         d)   Valdoleno  2b\  Vaal- 
46  doleno  2c ;  Waldoleni  4.         e)  revirescens  3.         f)  tandi  2c,  corr.         g)   Sedque  3,  corr.         h)  (con  pr. 
m.  superscr.)iuge  3. 

1)  Oise  fl.  2)  Pro  reverens.  3)  Forte  liminis.     Ackerius.      In  mtiquis  mss.   et 

editis  libris  saepe  limen  et  limes   inter  se  sunt  confusa  teste  ForceUinio  s.  v.   limen. 
SS.  R.  Meroving.   IV.  93 


738  VITAE  ELIGII  EPISCOPI  NOVIOMAGENSIS  LIBER  II. 

ipsa  nocte  vehementi  febre  correptus,  coepit  protinusa  taediare,  tremere,  sudare" 
ac  pallescere;    pedes1'    quoque    eius,    qui   lectuli    calcaverant   spondam,    coeperunt0 
fortuitu    condolerid    nimioque    ardore    fervoris    adgravari,    ita   ut   a  gressu    penitus 
conpelleretur   arcerie.      Cumque    huiusmodi    in1     artuum    torqueretur    cruciatibus, 
iussiim    est    coniugi    eius   in   visu,    ut    ainoverent"    se    uterque    quantotius   ab   illo  5 
discubitu,  spondam  etiam,  quam  neglegenter  proiecerant1',   in  loco  pristino  restau- 
rarent  atque  omnem1    stratum,    sicut   fuerat,    diligenti  cura  conponerent.     Sed  illa 
neglegenter   visionem    obliviscente,    vir    eius   atrocius   cruciatur   dolore    et  sequenti 
nocte  etiam  ipse  admoneturk,    quod    nisi  se  cito  a  lecto  submoveret,    severius  iam 
ex  hoc  corriperetur.     Tunc    ille    post   transactam   visionem,    moderata   in   se  quan-  10 
tulumcumque  febre,  surrexit,  ut  valuit,  festinus  et  spondam  lectuli  ilico  recollegit1 . 
Quam  diligenter  lotam  in  eo  loco    unde    exierat   restauravit  lectumque111,   ut   prius 
fuerat,    circumquaque    conposuit;    sicque    se    deinceps    a   discubitu   illo"   removens, 
prioris   facti    cum   multa   satisfactione    paenitentiam    gessit   atque  ita  demum  sani- 
tatem   recipere   meruit.     Deinde   iam,    hoc  miraculo  latius  crebrescente,    coeperunt  15 
undique  adventantes  eo  in  loco  munuscula  inferre;    coeperunt    etiam   illic  virtutes 
crebrius    declarari   populique    conventus   frequens  ibidem  fieri.     Quod  factum  cum 
magna  admiratione  cernens  homo,  relicta  protinus  domo,  in  alio  se  iuxta  contulit 
tabernaculo0   suumque  diversorium  hospicium  perpetuum    in  aevo  concessit  Eligio. 
Et  ecce!    iam    domo    viri    diruta,    basilica   ibi  constructa,    lectop   mirifice   exornato,  20 
condignum  in  aeternum  possidet  Eligius  hospicium ;  quem  videlicet  locum  Clemens  * 
pontifex  Belloacensisq   sub  suo  habet  regimine  et  multa  ibidem  iugiter  exercentur 
miracula,  ex  quibus  nunc  duo  tantummodo   brevitatis  studio  praepropere r   comme- 
morabo. 

77 a.  Die  igitur  quadam  duo  reges  germani,  Hlothariusb  scilicet  et  Teude-  25 
ricus0,2,  egressi  penesd  palatium  gratia  illic  orationis  divertunt.  Ubi  oratione 
facta,  cum  redirent  ad  regiam,  praevenientes  eos  quidam  optimatuin  7  dabant 
salubree  consilium,  ut  aliquid  elemosinae  ob  sancti  venerationem  eidem  loco  tri- 
buerent;  sed  rex  senior  in  promptu  contempnens  neglexit  hoc  verbum,  iunior 
vero,  maioref  foris  praegresso,  solidos  illic  posuit  cum  voto  exg  radiantih  metallo.  30 
Deinde  ab  eo  loco  uterque  properantes,  cum  ingressi  fuissent  palatium,  coepit 
subito  idem  rex  Lotharius  infuso1  corpore  febri  vehementer  angeri,  et  conglobatak 
undique  omni  corporis  ardore  ac  simul  repente  in  capite  defluente,  coepit  arden- 
tissimo  dolore  dente  ilico  cruciari.  Cumque  noctem  illam  in  maximis1  transegisset 
angustiis,  facto  mane  neglegentiam  recordans   hesterni  diei,    ad    praesidium    sancti  35 

II.    Capp.  76.  77.     2a.b.c.  3.  4. 

Cap.  76.     a)  om.  3.  a*)  suadere  2b.         b)  Pedesque  eius  pr.  m.  corr.  Pedes  quoque  eius  2a. 

c)  coeperaut  2c,  corr.       d)  condolere  4.       e)  artari  3.       f)  itapr.  m.  3;  (in  om.)  artuum  4;  in  artuhum  2c; 
in  artubum  2a  (pr.  m.).b.  g)  amoveret  4.  h)  proicerant  3.  i)    ita  rell. ;    omne  4.  k)  ad- 

mon : :  : :  pr.  m.  2a.        1)  recolligit  3.        m)  lectuque  pr.  m.  2b.        n)  ille  3,  corr.        0)  tabernaculo  (?)  lo 
m.  al.  corr.    tabernaculum    2«;    tabernaculi  pr.  m.  2b.  p)    ibi  iteratum  2a.  q)  Belloaccensis  3; 

Belvacensis  4.         r)  ita  4 ;    perpropere  rell. 

Cap.  77.     a)   LXXV.  4,  et  sic  deinceps;    XXVI.  2c.  b)    ita  2a.b.c\    Loth.    3.   4.  c)    ita 

pr.  m.  2a\  Theodericus  rell.        d)  spanes  3.        e)  salubrae  pr.  m.  2a.        f)  maiore  bis  scr.,  sed  eras.  3. 
g)  e  2b.       h)  radienti  pr,  m.  3.       i)  infusa  corpori  febre  4.       k)  conglobato  e  corr.  4.       1)  maxillis  2?>.  45 

1)  Clemens  Bellovacensis  inter  episcopos  erat,  quibus  Drauscius  episcopus  Suessionwm  privi- 
legium  inscripsit  a.  667.  monasterio  virginwn  Suessionico  concessum;  cf.  Pardessus,  Dipl.  II, 
p.  138.  2)  V.  supra  II,  32. 


VITAE  ELIGII  EPI8C0PI  NOVIOMAGEN8I8  LIBER   II  789 

confugit  KHi^ii,  et  ubi  pridie,  fratre*  largiente  sua,  nihil  obtulerat  sponte,  ibi  iam 
coactus,  tantum  ut  mereretur  medelam,  multos  es  publica  moneta  misit  solidos 
per  creditam  personam.  Et  protinus  cum  donum*  illie'  elemosinae  inlatum  essetd, 
confestim  ab  eo  discedens  dolor,  sine  alla  mora  sanitatem  recepit.    —    —    — 

5  7'.).    Multae  et  aliaea  ibidem,  iubente  Domino,  eius  meritis  operantur  virtutes, 

inter  quasb  etiam  et  cecindillusc,   exundante   ubertim  oleo,   superfunditur,  es  quo 
sancto  liquore  multi  illic  peruncti  a  diversis  sanantur  Lncommodis  et  benedicenturd 
ibi  iugitere  nomen  Domini  salvatoris.    ELaec  omnia  quidem  Ln  Conpendio'  gerunti 
Sed  etK  aliud1'  nihilominus  eius  lectum,  quod  situm  est  in  monasterii J  sui  praediok, 

i(i  loco  nuncupante  Victuriaco1,  virtutes  similiter  declarantur  et  diversae  sanitates1 
efficiuntur.  Quae  omnia  ex  ordine  onerosum  ducinius"'  verbis  prosequere"  et  id- 
circo  ea  bis  paucissimis  syllabis  conpleximus0,  quia  magnopere  iam  a  locutioue 
cessare  festinamus. 

80.    Succurrunl    boc  loco  adhuc  beati  viri  nonnulla  miracula  et  diversis  quidem 

15  in  locis,  sed  praecipue*   ad  eius  sacratissimum  corpus  declarata,  quae  si  singillatim, 

ut  gesta  constant,    nunc    enodare  conaverimus,    et    modum    voluminis   excedimus  et  "naruJnu" 
pro    ipsa    forsitan    prolixitate    fastidium    legentibus    inrogamus0.      Idcirco    ergo    ea  v  J;'0'"iedii 
quae    actenus    prosecuti    sumus  utpote  sufficienter  contenti  simus0  ;    pro  illa'1   vero       c-3- 
quae   nos  minus  enarravimUs  palam  omnibus  fidem  praestant  cernentibus  illa  multi- 

«o  inoda  conpeditorum  vincula,  quae  bodie  ad  eius  tumbam  in  argumento  rerum 
monstrantur  adpensa.  Ex  quibus  nos  nimirum  in  boc  opere  aute  paene  pauca  aut 
certe  nulla  commemoravimus f ,  pro  idg  dumtaxat  quod  in  praesentia  omniuni  ex- 
posita,  sicut  nos  totum,  ita  et  omnes  nosse1'  non  ambigimus.  Plurimae  namque 
catenae,    ut  cunctis  liquet,    disruptae    et   conpedes1    illick    monstrantur    dissipatae, 

25  cippi  -  etiam  fracti1  et  clodorum"1  bacterii  in  argumento  ostenduntur.  Daernonum 
vero  expulsio  et  caecorum  inluminatio  solo  sanguinis  indicio  declarantur  in  pavi- 
mento.  Et  haec  quideni  tam  multa  infra  pauco"  tempore  constant  gesta;  illa 
vero  quae  deinceps"  per  prolixa  temporum  spatia  sunt  gerenda,  quanta  fiant  et 
qualia,  quis  modo  aestimatione  conpraebendat,   cum    nusquam    a  praesulis11   tumba 

30  hodieque  cessentq  fieri  signa?  Nam  non,  ut  in1'  multis  adsolet,  declarata  iam 
miracula  umquam  operari  desistit,  sed  cotidie  undique  aegri  veniunt  et  ibi  excu- 
bantes  sanantur:  ferros  vincti  confugiunt  et  solvuntur8 ;  clodi  carrucis  advecti, 
consolidatis  ibi  gressibus,  ad  propria  revertuntur ;  periuri  veniunt  et  aut  moriuntur 
aut  daemonio   vexantur;    daemoniaci*    veniunt    et  liberantur;    caeci  veniunt   et  in- 

35  II.    Capp.  77.  79.  80.     2a,  b.  c.  3.  4. 

Cap.  77.     a)    fratrem  2c    e1  j>r.  m.  la.b.  b)    dominum  pr.  m.  3.  c)    illuc^  3.  d)  esse 

pr.  m.  21/. 

Cap.  79.     a)  alia  2c.  1>)    quae    V.  Aridii  c.  61.  c)    ita  rell.  cum  V.   Aridii;    cicindelus  3. 

d)  ita  2b.  c  et  pr.  m.  2a.  3;  benedicitur  4  cum  V.  Aridii.         e)  ita  codd.  cum  V.  Aridii.         f)  Comp.  3. 

40  g)  ita  codd.;    aihlas  ad ;    cf.  V.  Aridii:  Sed  ct  ad  eius  n.  1.         h)  alius  m.  al.  corr.  alibi  2a.         i)  mo- 

nasteri  2c.         k)  praedico  w.  al.  corr.  praedicto  3.         1)    aanitatis  2c,   corr.         m)   duximus   V.  Aridii. 

n)  ita  V.  Aridii ,   prosequi  codd.         o)  compleximus  recte  V,  Aridii;   conplexi  sumus  codd. 

Cap.  80.     a)   praecipu(e    in   ras.   maiore)   3.  b)   irrogemus  V,  Aridii  c.  62.    cum    V.   Eemedii. 

c)    sumus  2b  et  j>r.  m.  2a.  d)   illis   4.  e)    aut  2c.  f)   commeravimus  pr.  m.   3.  g)   ita 

45   V.  Aridii;    eo  codd.  h)  nos  pr.  m.  2a.  i)  compe(des  »i.  al.  add.)  3.  k)   ill.  m.  dis>.  om.  3. 

1)  facti  2c.       m)  claud.  4,  ut  infra.       n)  ita  V.  Aridii;  paucum  tempus  codd.       o)  inceps  2c.       p)  prae- 

suris  2c.        q)  censent  2b.         r)  om.  3.       s)  ferro  —  solvuntur  om.3.       t)  demonici  (veniunt  om.)  et  2b. 

1)   Vitry  - en  •  Artois  (dcp.  Pas  -  de  -  Galais) .  2)  Instrumentum,    quo    reorum   pedes    con- 

stringuntur.     Dac. 

93* 


740  VITAE  ELIGII  EPISCOPI  NOVIOMAGENSIS  LIBER  II. 

luminantur.  Multae  etiam  sanitates  ex  eo  qui  illic  crescit  olei  liquore  perficiuntur, 
ita  ut  quacumque  quis  teneatur  infirmitate,  cum  ex  eo  perunctus  fuerit,  statim, 
fugiente  tabo,  incolomitatem  pristinam,  praestante  Domino,  recipere  possit. 

81.  Sed  quia,  largiente  Domino,  digessimusa  utcumque  opiis  optatum,  nunc 
lectorem  quaesumusb,  ut  vilitatem  nostri  sermonis  non  usquequaque  dispiciatc,  5 
quia  et  fortassis  potuit  eloquentius  oratio  promi,  sed  studiose  valde  ita  stilum 
correxirnus,  ut  rem  potius  quam  verba  legentibus  commendaremus ;  et  maxime  hoc 
opus  coturno  tumentis  eloquii  nullatenus  inflari  debuit,  quod  de  tanti  antestitis 
bumilitate  manavit.     Me    quoque    devotum    potius   quam    audacem    fuisse   praesens 

SeduiH  ep.  pagina    ostendat ,     quia     non     praesumptione    virium    sarcinam    tantae    molis    arrip  u  i ,  10 

mon '^ro/   omn  scirem  i n dignum  esse  tam  luculentae  rei  exiguum  pusillumque  fieri  auctorem. 
"^g1!"11"  Sed  cum1  sim  debitor  decem  milium'1  talentorum,  vel  exiguum  donum  a  quo  accepi 

sedum i'i».  reddere  festinavi,  culpam  scilicet  silentiie  metuens  incurrere,  si  agnita  miracula 
ut  piger  servus  tacendo  occulerem,  atque  idf  ipsum  parvi  fomitis  nutrimentum, 
quod  in  me  potuit  doni  caelestis  olei  repperirif*,  nefas  esse  putavi  muti  tenacitate  15 
silentii  praeterire,  ne  unins  talentig  creditam  quantitatemh  dum  studerem1  cautius 
custodire ,  culpam k  defossae  pecuniae  non  carerem.  Idcirco  ergo  optimum  fore 
putavi,  ut  ipsam  talenti  exiguitatem,  quam  ab  omnipotente  accepi,  in  laude  sancti 
ad  gloriam  omnipotentis  expenderem,  et  quod  Dei  munere  sumpsi,  Dei  devotione 
consummarem,  atque  id  quod  ab  eodem  indignus  accepi,  eidem  subiectus  inpen-  20 
derem.  Quamvis  etenim  bunc  beatum  virum  consultius  mibi  fuerit  mirari  quam 
loqui,  tamen,  ardore  dilectionis  actus,  plus  in  illo  quid  velim  quam  in  me  quid 
possim    consideravi.     Unde   nunc,    quaeso,    nemo  de   nobis1    deroget,    quod   laudem 

Eccii. «,  1.  nominis  eius  crebrius  ingeminaverim,  cumm  scriptum  sit:   Laudcmns  viros  gloriosos. 

Et"   cum  bas    easdem    laudes    flagrans    amoris    magnitudo    exigeret,    quia0   re  vera  25 
nec  est  iactantiae  deputandum.  sedp   gratiae,    quicquid  non  virtuti  bominis  adscri- 
bitur,  sed  de  Dei  munere  praedicatur,  Dei  est,  inquam,    Dei  omne,    quod  per  eius 
famulos    geritur,    quoniam    ex   illo    vitae   fonte  trahitur,    quicquid   inpraesentiarum 
hauritur.     Porro  necq    lectorem   stili   latioris    copia   fatigarem,    conpendium    facere 
volui,  ut,  subnexis  capitulis,    quod    nosse  quis  velit,    mox    sine   tarditate  inveniret,  30 
nec  non  et  illud  utile  ac  salubre   prospexi   consilium,    ut   quaeque   testimonia 2  vir 
sanctus  divinae  lectionis1"   praedicans  memorabat,  quaeque  etiam  equidem  meminisse 
potui,  velut  praetiosass   adiciens*   gemmas,  opus  patratum11   solidarem    atque    exor- 
narem.     His  itaque  singulis  ita  dispositis,    hunc    librum    contra  omnes  aemulatosv 
tuae,  Christe,  defensionew  commendo  tibiquex   devotionis  meae  supplex  dicta  com-  35 
mittox  ;  tibi  etiam  inter  haec  et  per  haec  omnia  meay  lingua  pio,  ut  valet,  affectu 
reddit  praeconium,    qui    contulisti   praesidium,    quo    posset    patrare    opus   optatum. 
Tibi  ergo  laus,  tibi  gloria,  tibi  honor,  creatori  et  recreatori  hominum  Iesu  Christo 

II.  Capp.  80.  81.  2«.  b.  c.  3.  4. 
Cap.  81.  a)  dignissimus  2b.  b)  qs  2b.  c)  Ita  2«;  desp.  rell.  d)  milia  3.  e)  silentium  3.  40 
f)  ad  2b.  f*)  oleo  permanere  Sedul.  g)  talent(i  m.  al.  in  litura)  3.  h)  quantatem  2c.  i)  stu- 
di : :  :  : :  m.  al.  corr.  studuerim  3 ;  niterer  supra  p.  664,  34 ;  nitor  Sedul.  k)  culpa  4.  1)  m.  al.  (?)  corr. 
vobis  3;  vel  vo  m.  al.  superscr.  2a.  m)  m.  al.  in  litura  3.  n)  presertim  pro  Et  cum  m.  al.  in  ras.  2«. 
0)  Qui  corr.  Quia  3.  p)  sed  gr.  bis  scr.  3.  q)  m.  al.  corr.  ne  2a.  3,  et  sic  4;  cf.  Scr.  rer.  Meroc. 
II,  p.  567.  r)    in  litura  3.         s)   preciosissimas  4.  t)    abitiens  3.  u)  >ta  rell.;    paratum  2a.c.  45 

v)  Hemulatos  xpe  m.  al.  corr.  emulos  tue  xpe  2a;  corr.  aemulatores  3  ;  emulos  4.  w)  ita  pr.  m.  2a; 
defensioni  rell.         x)  tibique  —  committo  om.  2c.         y)  mea  :  1.,  ras.  a(?)  3. 

1)  Inch  ex  hoc  vocabulo  ad  v.  20.  epilogus  cum  praefatione,  supra  p.  664.,  31 — 38,  fere 
ad  verbum  convenit  2)  De  his  testimoniis,  quae  in  codicibus  desiderantur,  v.  supra  p.  654. 
Latercidi  capitum  transpositi  iam  prologum  subsequuntur.  50 


VITAE   ELIGD   EPISCOPI  NOVIOMAGENSI8  LIBER  II.  7)1 

domino    nostro,    qui    cum  Deo    patre    et  Spiritu    sancto    vivis    et    regnas  Deus    per 
infinita  saecula  saeculorum.     Amen. 

EXPLICIT"  VITA  SANCTI  KLIGII  EITSCOPIb  ET  CONFESSORIS. 

EPISTOLA"  DADONIS  AD  RODOBERTUM. 

5  DOMINO  SANOTO  ET  A  NOBIS  IN  CARITATIS  VINCULO  IUGITER 

AMPLECTENDO  HRODOBERTO"    PAPAE  DADO  SALUTEM. 

Vitam  x  beati  Eligii,  quam  nuper,  frater  karissime,  descripsimus,  per  praesent«*m 
latorem  strenuitati  argutiaeque  vestrae  concertandam  direximus.  Quaesumus  ergo, 
ut,  sepositis  paulolum  curis  extei'ioribus,  studium  illic  adbibeas  quantotius,  et  si 
io  quid  forte  aut  mea  aut  notariorum  incuriau  in  verbis  vel  syllabis  inconpositum 
aut  minus  aptum  depraebenderis,  iuxta  prudentiam  tibi  conlatam  studiose  emendes 
nobisque  demum  emendata  restaures. 

Vale  in  Domino  et  noli,  frater,  diffei*re  quod  quaeso. 

RESCRIPTUMa  AD  DOMNUM  DADONEM  A  RODOBERTO. 

i5  DOMINO  VERE   SANCTO,   CULMINE   APOSTOLICO  SUBLIMATO  MIHIQUE 
MODIS   OMNIBUS   VENERABILITER   PRAEFERENDO,    DOMNO   ET   PATRI 
DADONl  PAPAEb  HRODOBERTUS  PECCATOR. 

Decreveram  quidem  gratificae  iussioni  vestrae,  venerabilis  pater,  obtemperare. 
nisi  inperitiae  meae  prudentia  vestra  in  dictandi  studio  tantopere  obviasset.    Totum 

20  itaque  volumen,  quo  vita  sancti  continetur  Eligii,  a  summis  ad  ima  usque  sollerti, 
ut  iusseras,  cura  quidem  percurrens,  nibil  omnino  quod  adicere  emendariquec 
deberem  usquam  potui  repperire,  sed  magis  potius  quod  admirarer,  veneraremd, 
praeferrem  et  praedicarem.  Et,  ut  vere  fatear,  pinxisse  mibi  illic"  videris  sancti- 
tatis  tuae  immoque  beatissimi  antestitis  Eligii  integerrimam  formam,    ita   ut  nihil 

25  prorsus  defuerit  ex  cunctis  sancti  virtutibusf,  quod  non  potentatu  verborum  per 
singula  investigaveris,  ventilaveris  celsoque  in  sublime  faro 2  sustuleris.  Unde 
equidem,  animo  iam  meo  ex  eius  ubertate  refoto,  exemplaria^  etiam  integerrimi 
voluminis  fratribus  mihique  confectoh  totumque  demum  volumen  inlibatum  a1  sanc- 
titate  vestrae   remissum,    orationum  vestrarum    supplex  quaeso    suffragium,    domne 

80  semper  Dado. 

II.    Cap.  81.     2a.  b.  c.  3.  4.       Ep.  et  Rescr.     2«.  c.  d.  4.  5. 

Cap.  81.  a)  Explicit  liber  III.  in  vita  saucti  Eligii  subscr.  20.  h)  ita  4;  e.  et  c.  om.  2c.  3; 
et  c.  om.  2«. 

Ep.     a)  ita  2d.  4;    E.  Audoeni  ad  R.  5;   praescriptionem  om.  2«  (ubi  linea  vaeua  relicta  estj.c; 
35  epistulae  desiderantur  2b.  3.         b)  Rodob.  2d.  i.  5,    ut  infra.         c)  incura  2«,    corr. 

Rescr.  a)  ita  2a.c.  4;  Rescr.  Rodoberti  ad  Dadonem  2d\  Epistola  Rodoberti  ad  eundem 
Audoenum  5.  b)  papa  4.  c)  m.  al.  corr.  emendareque  4.  5.         d)  venerarer  2c  d.  4.  5  (ubi  rer 

m.  al.  in  litura).  e)    om.  4.  f)    (virtutib  in  ras.)us   2a.  g)    exemplari(o    m.  al.  in  Utura)  4. 

h)  expectes  confecta.       i)  ita  2«;  a  sanctitati  v.  2c;  ac  sanctitati  vestrae  _V;  (a  om.)  sanctitati  vestre  4.  5. 

40  1)  Has  epistulas  genuinas  esse  supra  p.  650.  demonstravi.    Ghrodobertus  eodem  fere  tem- 

pore  alter  Turonicae,  alter  Parisiacae  sedi  praeerat  atque  disceptatum  est,  utri  hanc  vitam  Dado 
emendandam  miserit.  Certe  altera  quae  superest  epistula  (MG.  Ep.  III,  p.  46  \)  Chrodoberti 
episcopi  Turonici  est  neque  Parisiaci  atque  fratres  qui  infra  commemorantur  celeberrimi  S.  Mar- 
tini  monasterii  monachos  existimem.     V.  supra  p.  651.        2)  Pharus  pro  candelabro  acdpitur 

«  cf.  Forcellini  h.  v.  Chrodobertus  de  loco  scripturae  sacrae  Matth.   5,   15.  cogitasse  videtur. 


742  VITAE  ELIGTI  EPISCOPI  NOVIOMAGENSIS  LIBER  III. 

INCIPIT  ALTERIUS  MANU  CONSCRIPTA  VITA  SANCTI  ELIGIl 
RETHORICE  ATQUE  COMMATICE1  EXPOLITA  LIB.  III. 

Innumeros  homines  sublimia  facta  ferentes, 
et  virtutes  in  tempora  honos  frequentata   longinqua: 
cf.v.Eiig.,  Quorum  famam  laudesque  poete  plectro  ingeniis  nectentesb,  5 

fic£a  mendacia  diversis  carminibus  aptant.   —    —    —    —    —    —    —    —  — 

Regnum   continuat  aevisc ,  nomine  triplici  texens, 
omnibus  perpetuis  altis  saecula  saeclisd.     Araen. 

Satisfecisse  me  reor  succincto  carmine  plectro ; 

plura  nam  referre  gravor,  necesse  quoque  nec  opinor.  10 

Haec  pauca  exametris  reciprocare  studui  versiculis, 

adludentibus  digitis  tanti  amore  antestitis. 

Cur  autem  haec  metrica  voluerim  immoque  per  pauca  ratione  conponere, 
ep.  non  differam  breviter  explanare :  ea  itaque  causa,  quia  multi  sunt,  quos  studiorum 
saecularium  disciplina  per  poeticas  magis  deliciase  et  carminum  lenitates  oblectatf,  15 
quam  simplex  quamvis  luculenta  historia  trahat;  et  quod  idemqueg,  quod  ver- 
suum  viderint  h  blandimento  mollitum,  hoc  nimirum  intenta  mente  animoque 
defixo  sepius  avidi  u s que  libentissime  percurrunt l .  Horum  equidem  studiis  ut- 
cumque  consulens,  haec  quae  omnimodis  simpliciterk  atque  prolixe  digesta1  a  sancto 
viro  Dadone  episcopo  habebantur,  quantulumcumque  altius  breviter  perplexa  20 
repetivi,  ne  videlicet  non  haberent,  quod  in  tanto  volumine  doctiores  quiquem 
delectabiliter  sumerent.  Siven  ergo  vilius,  seu  quid  nitidius  exsequi0  potui,  de- 
v.Eiigii  cretum  animo  fuit,   ut  parcitatem  ingenii",   quam  ab  omnipotente  accepi,   in  laudem 

II,  81, 

confessoris    ad    gloriam    omnipotentis    expenderem,    ipso    adiuvante,    qui    regnat    in 
trinitate  perfecta  Deqs  per  cuncta  saecula  saeculorum.     Amen.  25 

EXPLICIT0-  VITA  SANCTI  ELIGII  EPISCOPI  ET  CONFESSORIS. 

AMEN. 

III.     2a.  c.  d. 
Liber  III.     a)  corr.  frequentant  2«,  et  ita  -lc.d.        h)  corr.  e  noct.  2c.        c)  eius  2d.       d)  scta 
sdis  2c.d.        e)  dilicias  2c.        f)  oblectant  2«  (exp.  n).  c.  <K        g)  ita  2a.c.d;  denique  apographon  cod.  30 
Rubeaevallis.       h)  viderit  2a,  corr.       i)  percuit'  2d.       k)  inde  ex  hoc  loco  scriptura  prior  ex  parte  detrita  vix 
discemi  potest,  quam  m.  s.  XV.  restauravit,  2a.        1)  degesta  2a.        m)  qui :  que>  ras.  c  2c.        n)  ita  2c.  d; 
Quid  2a(?).         o)  exequi  2a.         p)  inienii  2d.  q)  haec  m.  saec.  XV.  exarata  versum  unum  occupant, 

sed  aUer  quoqtte  scripturae  vestigia  exhibet  2a;  Explicit  (HXIIAYKYO  'PHAYKY0HP,  AU  TTAQYAC 
AMHN,  i.  c.  explicit  feliciter,    Deogratias  amen,  atraniento  pattidiore  add.)  subscr.  2c;  subscr.  om.  2d.  35 

1)  Commaticus  est  versificator,  nt  exponit  Gloss.   Isicl.  n.  443.    Forcell. 


APPENDIX. 


I. 

ELIGII  CHARTA  CESSIONIS  SOLEMNIACENSIS. 

AnHqua  monasterii  Solemniacensis  primlegia,  quae  Tillonis  biographus  adhuc 
5  viderat1,  omnia  iniuria  temporwm  perierunt  praeter  unam  Eligii  chartam,  qua  fundum 
agri  Sotemniacensis  munificentia  Dagoberti  regis  sibi  donatum  eeclesiae  ifli  vel  congre- 
gationi  a.  632,  die  22.  Novemhris  cessit,  Tiimaclo  abbate  tunc  praesidente.  Tpsam  vero 
minime  genuinam,  sed  omnino  confictam  esse  contendit  A.  Malnory2,  cuius  argumenta 
iam  examinanda  sunt. 

io  Synodus  Suessionica3  a.  866.  celebrafa  rogatu  abbatis  Solemniacensis priores  tabulas 

Nortmannis  infestantibus  incend/io  concrematas  monachis  confirmavit.  Quae?  Primo 
testamentum  sancti  manu  ipsius  prqpria  aliorumque  episcoporum  confirmatum,  quo  'iurc 
ecclesiastico  necnon  ct  hereditario'  monasterium  monachis  Solemniacensibus  ea  condicione 
tradidit,  ut  'sid>  tuitione  atque  quem   trito  sermone   nmndeburde   vocant?  Dagoberti  regis 

i5  successorumque  eius  nidlo  contradicente  neque  a  quoquam  infestati  in  facultatibus  suis 
viverent.  Deinde  confirmatio  Dagoberfi  regis,  qua  non  solum  ea  quae  ipse  tradiderat 
monachis  iam  confirmavit,  sed  etiam  quae  a  bonis  hominibus  collata  possidebant.  Ea 
quae  Eligii  testamento  continebantur  in  charta  quam  habemus  cessionis  aut  aliis  verbis 
expressa  aut  omnino  non  leguntur  neque   ibi   inter  sanctos   quibus  monasterium  dicatum 

20  erat  nomina  Crispini  Crispinianique  et  TTilarii  enumerantur.  Ex  actis  igitur  synodi 
illius  colligitur  monachos  Solemniacenses  post  cessionem  facto  testamento  ab  Eligio  heredes 
institutos  esse  neque  cessionem  pro  ipso  testamento  haberi  licet.  Item  confirmatio  regis 
ad  donationes  et  ipsius  et  bonorum  hominum  spectans  diversa  eraf  a  charta  illa,  qua 
cessionem   suam  a  rege   confirmandam   curaverat  sanctus.     Praeterea   quod  testamentum 

»5  Eligianum  una  cum  confirmatione  regia  incendio  periit,  id  ad  autographa  sola  referendum 
est  neque  inde  colligere  licet  apographa  nulta  superfuisse.  Immo  contrarium  ex  ipsis 
actis  synodalibus  inteltegitur,  nam  quonam  modo  nomina  episcoporum  qui  subscripserant 
in  ipso  testamento  relegi  potuissent,  id  quod  ibi  dicturn  est,  nisi  exemplar  ipsius  monachis 
praesto  fuisset? 

30  Ab  aetatis  Merowingicae  consuetudine  et  loquendi  more  charta   illa   cessionis  non 

adeo  discrepare  mihi  videtur,  sicut  viro  illi  docto  visum  est.  Pemiuisci  aufem  oporfet 
ipsam  et  ante  formutas  quas  habemus  editam  esse  et  ad  res  spectare  non  adeo  communes, 
ita  ut  quibuscum  comparetur  exempla  nisi  raro  non  occurrant  Inscripta  est  ecclesiae 
Solemniacensi,   sciticet   Bimaclo    abbati    cum    fratribus,    ideoque    inter    Solemniacenses 

86  abbatemque    distinguere    minime    licet   atque    modo    ad    totam    congregationem  modo   ad 

1)  Mabillon,  AA.  SS.  Saec.  II,  p.  95ti  -  (c.  'd).  2)  V.  supra  p.  637.  3)  Ma/nsi, 

Coll.  concil.  XV,  p.  735;    cf.  Werminghof,  rN.  Arch.'  XXVI,  637. 


744  VITAE  ELIGII  EPISCOPI  NOVIOMAGENSIS  APPENDIX  I. 

Himaclto»  solwm  Eligius  se  convertere  poterat.  Accedit  tertia  ad  Dagobertum  regem 
a/locuUo,  quae  cliartae  illius  auctori  vitio  data  est.  Attamen  ne  in  hac  quidem  rhetorem 
se  gessit,  sed  solam  aevi  sui  consuetudinem  secutus  est ;  reges  niim  eo  modo  obsecrare 
tunc  fas  erat,  ne  voluntatem  donatoris  irritam  fieri  permitterent,  id  quocl  non  solum  ex 
Radegundis  epistula l  ad  episcopos  missa,  sed  etiam  ex  ipsis  formulis  Marculfinis 2  colli-  5 
gitur.  Numero  singulari  loco  pluralis  ejnscopus  quoque  utitur  in  adhortatione  illa  «<l 
regem  iuvenem  aut  Chlodoveum  II.  aut  Sigibertum  III. ;  eidem  etiam  superlativi  fami- 
liares  erant,  veluti  piissime  rex3.  Neque  titulus  quem  in  charta  illa  Eligius  demissus 
ut  erat  sibi  attribuit  servus  omnium  servorum  Christi  ab  ipsius  consuetudine  alienus 
erat,  nam  servum  servorum  Dei  se  ipsum  in  epistula  genuina  ad  Desiderium  appel-  10 
la/vit*,  neque  adeo  exploratum  mihi  videtur  esse  illnm  solis  episcopis  olim  reservatum 
esse,  sicut  hodie  soli  papae  convenit,  neque  laico  eodem  uti  Ucuisse,  inprimis  homini  Dei, 
qualis  conditor  monasterii  illius  erat. 

Formulam  cum  chartis  aevi  Merowingici  genuinis  comparans  A.  Malnory  multa 
vituperanda  repperisse  sibi  visus  est,  etsi  quam  maxime  dubito,  quin  eas  quae  vere  com-  15 
parandae  erant  tabulas  adhibuerit  aut  certe  noverit.  Norma  enim  quam  statuit  saec.  VIII. 
usitata  fuisse  videtur5  verbaque  quae  abundare  credidit  atque  in  cessione  Eligiana 
leguntur  charta  Dagoberti  Dionysiana  a.  629.  ex  parte  confirmanhir6.  Rimaclum 
primum  monasterii  Solemniacensis  abbatem  fuisse  negavit,  aucforibus  posterioribus 
nimiam  fidem  attribuens,  quodque  abbatis  Luxoviensis  in  Solemniacenses  potestatem  in  20 
chtbium  vocavit,  inter  coenobia  tam  longe  a  se  distantia  eiusmodi  necessitudinem  illo 
quidem  tempore  numquam  intcrcessissp  ratus,  de  institutis  Scottorum  interim  fortasse 
melitts  instructus  est. 

Rimacli  autem  abbatis  historiam  considerantibus  nobis  monasteriorum  quibus  postea 
praeerat  in  Arduenna  silva  constitutorum,  scilicct  Casecongiduni  et  Malmundarii  seu  25 
Stabulai,  in  mentem  venit,  comparatisque  chartis  eorum  cum  Solemniacensi  signa  ficlei 
emerserunt  certissima,  quae  a  falsario  nullo  excogitari  poterant.  Formula,  qua  auctor 
Solemniacensis  de  Rimaclo  abbate  monasterioque  utitur :  ubi  et  auspice  Christo  praeesse 
dinoscitur  vir  venerabilis  Rimaclus  abbas,  o  chartis  plerisque  aevi  Merowingici  aliena 
videtur  esse,  in  quibus  in  universum  haec  ita  dicta  sunt:  ubi  N.  abbas  praeesse  videtur.  30 
Attamen  elocutio  Christo  auspice,  quae  antiquitatem  certe  sapit,  etiam  in  epistula  epi- 
scoporum  ad  Radegundem "'  data  deprehenclitur,  eaque  ipsa  in  tribus  chartis  Arduennensibus 
eidem  Rimaclo  datis  hoc  modo  adhibita  ests: 

Casecong.  et  ibidem  Christo  auspice  Remaglum  abbatem  constituimus, 
Malmund.  I.    ubi   Christo    auspice   Remaglus    venerandus    abba    prae-35 

esse  dinoscitur, 
Malmund.II.  ubi  vir  venerabilis  Remaglus  episcopus  et  abba  Christo  auspice 
praeesse  videtur. 

Atque  non  solum  verba  Christo  auspice  m  priore  charta  Malmundariensi  redeunt,   sed 
tota    fere   formula   usque    ad   verbum    dinoscitur   ibi   eadem   est  atque  in  Solemniacensi .  40 
Chartae  quas  attuli  Arduennenses  tres  a  Sigiberto   rege   datae  sunt,   sed  adhuc  propiore 
necessitudine   cum  EUgiana  Grimoaldi  ducis  confirmatio9   coniuncta   est,   quam  Rimaclo 
monasteritsque  Malmundario  seu  Stabulao  concesserat: 

1)   Greg.,  H.   Fr.   IX,  42.  2)  Marculfus  II,   1    (ed.  K.   Zeumer  p.  73;.  3)  MG. 

Ep.   III,  p.  457,22.     Cf.   th.  v.  195,7.24.  4)  Ib.  p.  206.  5)  Formulae  ed.  K.  Zeumer  45 

I,   p.  476,   n.   3.  6)  Scilicet  colonis,    inquilinis,   servis,    ibidem,    praesidio;    cf.  editionem 

J.  Havet,   'Oeuvres'  I,  p.   265.         7)  Greg.,  H.   Fr.   IX,   39.        8)  Pertz,  Dipl.   I,  p.  22  sqq. 
9)  Ed.   Pertz  l.  t.  p.  91. 


VITAE  ELIGII  EPISCDPI   NOVIOMAGENSIS  APPENDIX   I.  745 


Charta  JEligii. 

considerans  molem  peccatninum 
tneor  uni , 

Si  quis  sane,  quod  fieri  71011 
5  credo,    contra    hanc  cessionis  meae 

munusculam,  quae omnipotcnti 

o  b  t  u  1  i    D  e  o ,    v  e  11  i  r  e  -  -  t  e  111  p  t  a  - 

v  e  r  i  t , 


10 


Facta  cessione  sub  die. 


Charta  Gri/moaldi. 

li.'C(ioil;ui.s  111  0  I  (.'  111  p  e  <•  C  B  m  i  11  11  111 
m  e  o  r  n  1 1 1 . 

Et  si  sane,  quod  fieri  aon  credo, 
aliquis  -—  —  contra  hanc  firma- 
tionem  de  (/<</<■  finnationis  mee)  parva 
iii  n  11  usc  u  la,  quae  in  ara  sunimi  Dei 
omnipOtentis  offerre  non  dubito, 
v  e  n  i  r  e  t  e  m  p  t  a  v  e  r  i  t , 

Facta  exemplaria  sub  die. 


Etsi  chartae  Arduennenses,  quod  a<I  elocutionem  pertinet,  non  omnino  integrae  ad  nos 
pervenerunt,  sicut  concessimus  exhibent  pro  vnore  sollemni  visi  fuimus  concessisse l, 
ddkuc  tamen  l<>t  Solemnidcensi  simi/ia  in  eis  fepeHuntur,  ut  de  huius  />'</<■  dubitari 
nequedt.     VocabuXum  aevo  illo  parum  usitatum,  quod  etiam  in  priore  charta  Malmunda- 

15  riensi-  legitur,  munuscula  Eligius  bis  a<lltil»tit'A  atque  femjiorum  notds  ideni  eodem  rnodo 
«fqtte  (irinwttltliis  per  verbum  facta  expressit,  qtio  chartas  pagenses  Marculfus  quoque 
Itiiitd  raro  cdnctusit^.  Privilegia  ud  Eimdclum  abbdtem  spectantia  et  Solemniacense  et 
Arduennensia  tam  ar/<-  inter  se  conveniunt,  ttt  eih  uno  eodemque  composita  esse  videantur, 
atque  regia   ex  schedis   mondchorum  pendere  manifestum  est.      Cum   autem  Vincentius 

20  diacokus  chartae  Eligianae  scriptofent  se  ipse  nominaverit ,  eum  Rimdcli  abbatis  in 
Arduennam  silvam  pfofecii  comifem  fuisse  conici  licet.  Ingressus  Legum  latores  cum 
eessione  quae  inter  formu/as  Turonenses  extat  convenitb,  a/iiqtte  loci  cum  simili  Mar- 
eu/ji  formuld  II,  4,  compdrandi  sunt. 

In   tanta  chartae  Solemniacensis   auctoritate  textum  editis  emendatiorem  proferre 

25  vehementer  desideravi,   utqtte  vota  so/verim,    humanitate  virorum  doctissimorum  effectum 

est  ef  A/fredi  Leroux  collegae  Lemovicini  et  Henrici  Lebegue  Parisiensis,  qtti  a/ter 
optimum  codicem  1,  a/fer  deteriores  2a.  b  contu/eruni. 

I)   Codex  archivi  Lemovicini,  'fonds  de  So/ignac',  n.  9116,  saec.  XI. 

2a)   Codex  Tarisie.nsis  n.  9193  (D.   Co/,  'Itecuei/  sur  /e  Limousin    1),  p.  368, 
30  ex  archivo  So/emniacensi  descripttis. 

2b)  Codex  Parisiensis  n.  12779,  antea  Sangermanensis  n.  579,  fol.  398—399, 
inter  diplomata  monasteriorum  Eligianum  'ex  chartu/ario  perantiquo  monasterii  So/em- 
niacensis'  a.  1648.  depromptum  exhibet. 

Textum   ad  praestantissimum   codicem  1  recenmi,  t/iscrepantiam  /ectionum  a/ferius 
35  c/assis   apparatui   attribuens,   quippe  quae  sermone  immutato  a  /oquendi  more  aevi  il/ius 
haud  raro  recedat. 

Codex   qui  Mabillonio(i  praesto  eratSolemniaccnsis  inier  libros  I   et  2  medium 

quendam   cursum   tenebat  atque  iptse  codex  1  aut  certe  gemellus  eius  in  Gallia  chri- 

stiana  nova  tom.  II,  instr.  co/.  185,  adhibitus  est.    E  contrario  editores  recentiores  de 

40  Brequigny  et  la  Porte  du  Theil,  Diplomata,    chartae,    episto/ae  et  a/ia  documenta 

1)    Cf.  'Forsch.  z.  Deutsch.  Gesch.'  XXVI,  p.   173.  2)   Privilegium    Sigiberti  regis 

(ed.  Pertz  l.  I.  p.  23,  13)  ;  parva  munu^pula.  3)  Infra  p.  747,  8.  748, 15.  4)  Marcu/fus  II,  5 ; 
Facta  precaria,  II,  25;  Facta  cautione,  II,  28;  Facta  obnoxiatione,  II,  30:  Facta  epistola, 
alia.  5)  Formtdae  ed.  K.  Zeumer  I,  p.   137.  6)  AA.  SS.  ord.  S.  Benedicti,   Venetiis 

45  1733,  Saec.  II,  p.  468.  Editio  prior  quae  a  Veneta  locis  nonnttliis  discrepare  videtur  peries  nos 
iitinime  erat. 

SS.  R.  Meroving.  IV.  94 


746  VITAE  ELIGII  EPISCOPI  NOVIOMAGENSIS  APPENDIX  I. 

ad  res  Francicas  spectantia,  Parisiis  1791,  tom.  I,  p.  137  (=  Pardessus  II,  p.  \\), 
textam  eo  magis  corrumpentes,  exemplar  pessimae  notae  a.  1664.  descriptnm  simile  2a 
imprimcndum  curaverunt,  optimas  Mabillonii  Jectiones  addentes  uncinis  inclusas. 

B.  Kr. 

Ina  nomine  Patris  et  Eilii  et  Spiritns  sancti.  5 

(1).  Ego  EKgius  servus  omniumb  servorum  Christi  dominae l  sacrosanctae 
aecclesiae,  quam  in  honorec  sanctorum  Petri  et  Pauli  apostolorum,  Pancratii  et 
Dionisii'1-2  martirume  cum  sociis  suis,  Martini3,  Medardi,  Remigii1  atque  Germani 
confessorum  in  suburhio  Lemovicensi  intras  fundo  agri  Solemniacensis11  Deo  auctore 
construxi,  ubi  et  auspice  Christo  praeesse  dinoscitur1  vir  venerabilis  Rimaclusk  io 
abbas  cum  reliquis  fratribus. 

(2).  Legum  latores4  de  singulis  quibuscunquea  rebus  quid  humana  fragilitas 
custodiat  expressius  decreverunt;  in  cessionibus  vero  solab  tantum  dixerunt  pro- 
fessione  sufficere.  Ideoque  et  ego  supplex  vester,  considerans  molem  pecca- 
minumc  meorum,  ut  merear  ab  ipsisd  exui  et  a  Domino  sublevari,  cedo  vobis  parva  15 
pro  magnis,  terrena  pro  caelestibus,  temporalia  pro  aeternis,  cessumquee  esse  volo 
ac  de  meo  iure  in  vestro  dominio  transfundo,  hoc  est  supradictum  agruui  Solem- 
niacensem,  qui  mihi  ex  munificentia  gloriosissimi  et  piissimi  domini  Dagoberti 
regis  obvenit,  cum  aedificiis  quae  in  ipso  agro  vel  intra  muros  supradictae  civitatis 
esse  noscuntur,  cum  omnibus  adiacentiis  suis,  cum  mansionariis1- 5,  originariis G,  20 
inquilinis  ac  servis  vel  acolanis"  ibidem  commorantibus,  condaminis11- 7,  vineis, 
pratis1,  pascuis,  silvis,  arboribus  pomiferis  seu  inpomiferis,  aquis  aquarumve  duc- 
tibus,  itibusk  ac  reditibus1,  cum  speciebus  vel  omnibus  rebus  mobilibus  et  immo- 
bilibus,  cum  omni  termino  et  integro  suo  statu,  cum  quadrupedibus  omnibus  et 
iumentis  velm  peccoribus,  cum  omni  superlectilin  et  presidio  inexquisitae  domus,  25 
sicut  a  me  usque  nunc  possidetur,  vel  quicquid  ad  ipsum0  agrum  pertinere 
videtur,  ut  superius  sum  professus,  meo  exinde  subtracto  dominio,  vestrae  domina- 
tioni  de  praesenti  cedo  perpetualiter  in  Dei  nomenp  a  vobis  vel  aq  vestris  succes- 
soribus  in  iam  dicto  monasterio  habitantibus  possidendum1',  exceptis  libertis  meis, 

Capp.  1.  2.     1.  2a.  b.  30 

Cap.  1.  a)  praescr.  Fundatio  monasterii  Solemniacensis  2b,  Fundatio  monasterii  sancti  Petri 
Solemniacensis  ordinis  S.  Benedicti  per  S.  Eligium  postea  Noviodunensem  episcopum  anno  641.  2a. 
b)  ita  1.2«;  servorum  o.  2b.  c)  bonorem  2a.b.  d)  Dyonisii  2b.  e)  ita  1;  om.  2a.b.  f)  Nevidii 
2{a).  b.  g)  ita  1;  in  terra  et  fundo  2a.  b.  b)  Sollemn.  2a.  i)  disnoscitur  1 ;  dignosc.  2a.  b.  k)  Rema- 
clius  2« ;  Remaldius  corr.  Remaclus  2b.  35 

Cap.  2.     a)  quibusque  (2a.b).  b)  ita  1;  solam  —  professionem  (2a.b).  c)  ita  1.  2«  cum 

charta  Grimoaldi  Malmundariensi  (Pertz,  Dipl.  I,  p.%1);  peccatorum  2b.  d)  ipso  (2a.b).  e)  que 

om.  (2a.b).  f)  mancipiis  fidelibus,  coloniis  pro  mans.  (2a.b).  g)  ita  1;  ac  colonis  2«;  ac  coloniis 
(2b).  h)   ita  1 ;    cum    dominiis    (2a.  b).  i)    patris    1,   corr.  k)    om.,   spatio   vacuo   relicto,   2b. 

1)  redditibus  2a.         m)  et  2a.         n)  ita  recte  1  cum  testamento  Grimonis ;   supellectili  2a.b.         o)  ipsos  40 
agros  (2a.b).       p)  ita  1;  nomine  (2a.b).       q)  om.  (2a.b).       r)  possidendam  corr.  possidenda  26,  et  sic  2a. 

1)  Ita  etiam  a  Marcidfo  II,   1,    ecctesia  appellatur.  2)    Crispini    atque  Crispiniani 

add.  acta  conc.  Suession.  a.  866   (Mansi  XV,  p.  735,).  3)  Hilarii  afld.  ib.  4)  Similiter 

in  Formulis  Turonensibus    cessio   incipit ;    Formutae   ed.  fZeumer  I,  p.  137.  5)  Sunt  iidem 

qui  alias  servi  casati  dicuntur ;    cf.   G.  Waitz,  'VG.'  II,   \,  p.  224 3.  6)   Sunt  coloni,  qui  45 

ab  ipsa  origine  condicione  adstricti  erant  terrae  colendae ;  cf.  Forcellini  h.  v.;  G.  Waitz,  'VG.' 
II,  1,  p.  242  3.  7)  Condama  idem  videtur  esse  atque  mansus,  scilicet  fundus  cum  certo  agri 
modo;    cf.   Th.  Mommsen,  'N.  Arch.'  XIV,  p.  498. 


VITAK  ELIGII  EPISCOPI  NOVIOMAGEN8I8  APPENDIX   I.  747 

quibus    per    oartulam    velil    denarium    manum11    misi,    ut   in('    ingenuitate    integra 
maueant    et    vestram  tuitionem    vel   defensionem    in   oranibus    habeant:    ea  tamen 

condicione  interposita,  ut  vos  vel  successores  vestri  tramitem  religionis  sanctissi- 
morum  virorum  Luxoviensis  monasterii  consequainini  et  regulam  beatissiinonun 
5  patrum  Benedicti  et  Columbani  firmiter  teneatis,  et(1  nnllam  potestatein  nullnmqne 
ius  episcopus  vel  quelibet  alia  persona  in  prefato  monasterio  neque  in  rebus  neque 
in  personis  nisi  tantum  gloriosissimus  prisiceps  poenitus  sit  habiturus. 

(8).    Si  quis  sane:i,  quod  fieri  non  credo,  contra  lianc1'  cessionis  meae  munus- 
culam,  quae  oessante0   vi,  dolo,  sed  propria  voluntate  et  nullius  cogentis  imperio0 

io  pro  felicitate'1  regum  et  animae  meae  remedio  et  pro  exoranda  populi  pace  et  pro 
servorum  Dei  quiete  omnipotenti  obtuli''  Deo11,  venire  aut  in  aliquo  refragator 
esse  temptaverit,  vel  repletusK  spiritu  inmundo.  qui  cliristianorum  semper  conatur 
convellere1'  facta,  consilium  dederit  aut  adminiculum '  praebuerit  vel  quodcumque 
solatiumk  prestare  uisus1    fuerit,  ut  haec111  devociones  meae  oblatio  in  aliquo,  quod 

15  divina    potentia    non    permittat,    corrumpatur,    veniat    super   eum"    ira    Dei    omni- 

potentis  et  sicut  Datban0  et  Habiron1'  vivens  in'1  infernum  descendat  et1'   deleatur  "Jg^*' 
de  libro  viventium  et  cum  iustis  non  scribatur.    SitB  super  eum  peccator,  et  diabolus1  ?£iog68'29' 
stet  adu  dextris  eius.     Cum  iudicatur,   exeaty  condempnatus,   et  oratio  eius  fiat  in  pec-  6— 10- 
catum.    Fiant  dies  eius  pauci  et  dignitatem  eius  accipiat  alter.    Fiant  filii  eius  orphani 

20  et  u.ror  eitts  ridnu.  Commoti  anioveantur™  filii  eius  et  mendiccnt*  et  eiciantur  dey  huhi- 
tationibus  suis.  Scrutetur  fenerator  omnem  substantiam  eius,  et  diripiant2,  alieni*  omnes 
labores  eius.  Non  sit  illi  adiutor,  nech  sit  qui  misereatur  pupillis  eius.  Fiant  nati  eius  in 
exterminio,  in  una  generatione  deleatur0  nomen  eius2  in  conspectu  Domini,  et  peccatum 
mulris  eius  non  deleatur.    Fiat  contra  Dominum  semper,  utd  dispereat  de  terra  memoria 

36  ipsius.  Et  insuper  inferat  fisci  iuribus  auri  libras  X  et  argenti  pondo  vig-intie, 
stante  nichilbominus *    perpetimg  buius  cessionis  meae  decretum'1. 

(4).    Te  vero,  clementissime  princeps,  per  regem  regum  exorare  praesummo,  qui 

omnia  regna  suoa   pugillo  constringit,  ut  hanc  voluntatis  meae  cessionem  numquam 

paciaris    in    aliquo    refragari.      Simili    modo    te,    beatissime    pater   Rimacleb     abba, 

30  tuosque    successores    vel    subiectos   postc    te    per   individuae   trinitatis    maiestatem 

obtestor  et  per   illam  innumerabilem'1   omniume   sanctorum,    angelorum,    archange- 

Capp.  2—4.      1.  2a.b. 
Cap.  2.    aj  (vel  om.)  dignarum  (2a.  b).       b)  manuum  corr.  manum  2b.       c)  om.  2a.      d)  om.  (2a.  b), 

Cap.  3.     a)   hanc  2fl.  b)    haec    (corr.    hanc)  —  munuscula[m ?]    1;    hoc    c.    m.    munusculum. 

35  quod    (2a.b).  c)    ce.ssante  —   imperio  om.  (2a.b),  sed  v.  n.  f.  d)   iaelicitate  2b.  e)  obtulit  2a. 

f)  doloso  add.  2a;  dolose  seu  propria  voluntate  aut  cuiusvis  gentis  (lcge  cogentis^)  imperio  cessante 
dolo  supra  omissa  hic  supplevit  2b.  g)  replectus  2«.  h)  ita  1;  connellere  2b;  evellere  2a.  i)  ad- 
miculum  2a.  k)  solamen  m.  al.  ut  videtur  postea  suppl.  2b.  1)  visus  (2a.b).  m)  et  devotionis 

(2a.b).        n)   cum  2a.        o)  ita  codd.        p)   ita  1;  Abiron  (2a.b).         q)    (in  om.)   infernum  (corr.  ex  in- 

40  ferinum)  2a.  r)    oin.    2a.b.  s)    que    add.    (2a.b).  t)    stet    d.    2b,   corr.  u)  ita  1;  a  2«.  b. 

v)   exat  2a.  w)  ammoveantur  1;    amoneantur  rel  amoveantur  26.  xi   mediunt  2a.  y)  om    2a. 

z)  diripiat  26.  a)  ita  1  cum  Vulg.;  om.  (2a.b).  b)  vel  26.  c)  delatur  pr.  m.  2«.  d)  et  Vulg. 
e)  vigenti  2«.  6.         f)  ita  1.         g)  in  perpetuum  (2«.  6).         h)   ita  1;  decreto   (2a.b). 

Cap.  4.     a)  sua  26.        b)  Rimcale  1;  Remacle  2a.  6.        c)  postulo  per  (2a.  6).        d)  immarcessi- 
45  bilem  (2«).         e)  s.  o.  26. 

l)  Ex  charta,  quam  Grimoaldus  dux  eidem  Uimaclo  episcopo  atque  congregationi  mona- 
chorum  Malmundariensi  seu  Stabulensi  c.  a.  659.  dedit,  colligitur  optimum  codicem  1  integrum 
esse   neque   quicquam  desiderari ;    v.    supra  p.   745.  2)  Vidg.  add.:    In   memoriam  redeat 

iniquitas  patrum  eius. 

94* 


748  VITAE  ELIGII   EPISCOPI  NOVIOMAGENSIS  APPENDIX  I. 

lorum,  patriarcharuin,  prophetarum,  apostolorum,  martirum  et  confessorum  catervam 
exoro,  ut  regulam  supradictorum  patrum,  quam  in  sepe  memorato  monasterio 
Luxoviensea  tenent,  omnib  custodia  teneatis  et  vigilias  atque  obsecrationes  ad 
placandam  iram  furoris  Domini  assiduae0  impendatis'1.  Quod  si,  aliqua  tepiditate 
faciente  seu  subiectorum  tumore  impediente,  a  te  vel  a  successoribus  tuis  sepe  5 
memorata  regula  fuerit  dempta  aute  in  aliquo  pretermissa  et  ferventerf  pro  Dei 
timore  a  vobis  non  fuerit  adimpleta,  licentiam  habeat  Luxoviensis  abbas,  qui  tunc 
temporis  fuerit,  ets  ex  quorum  regula  tu  nobis  complacens  inh  hoc  monasterio 
aliis1  es  prelatus,  negligentem  quem  viderit  seu  abbatem  sivek  subiectum  de  hoc 
monasterio  quod  constitui,  benigno1  animo  castigare,  ut  continuo  correptus"1  talis  10 
inveniatur,  qui  pro  felicitate  et  gloria  principis  et  absolutione  scelerum  meorum 
Domini  indesinenter"  valeat  exorare  misericordiam0:  sic  tamen,  ut  nulla  deminvitio1' 
in  rebus  vel  facultatulaq  ipsa,  preter  quod  super1'  habetur  insertum ,  a  sepe 
memorato  principe8   ullo  umquam  tempore  inferatur*. 

(5).  Et  quia,  ut  superius  sum  pollicitusa,  munuscula  ipsa  ex  largitate  christia-  15 
nissimi  et  piissimi  domnib  Dagoberti  regis  videor  habere  et  possidere,  ideo  ut 
perpetuum  in  Dei  nomenc  ipsa  cessionis  meae  aepistola  sorciatur  effectum,  prefato 
principi  obtuli  confirmandam,  cuius  pietasd  de  presenti  sacratissima  manu  sua 
roboratam  promulgavit  auctoritatem.  In  qua  cessionis  meae  cartulame,  stipulatione 
et  sponsionef  subnixa,  infra  manu  propria  subscripsi,  et  qui°  pro  testimonio  sub-  20 
scriberent,  de  presenti  rogavi. 

Facta  cessione11   sub    die    decimo1    Kl.  Decembris*    anno  decimo  regni  glorio- 

632,    sissimik   domni1    nostri111  Dagoberti  resris  feliciter. 
Nov.  22.  ..... 

In  Christi  nomine  Eligius11  servus  servorum  Dei  cessione0   a  me  facta   relegi 

et  subscripsi.  25 

+  p.    In  Dei    nomine    ego    Adeodatus  *    episcopus,    rogante    homine    Dei,    filio 

meo  domno  Eligioq,  hahc  cessione1'   subscripsi. 

Ps.    In  Christi  noniine  Medegisolus  *  • '-'  episcopus  subscripsi. 

Chanovaldus11- 3   episcopus,    rogatus    ab    Eligio,    hanc    cessionev    sua    carthola 

subscripsi.  30 

*)  anno   Christi  sexcentesimo  quadragesimo  primo  add.  2a. 

Capp.  4.  5.     1.  2a.b. 

Cap.  4.     a)  Luxoviensi  2b.  b)  ita  codd.  c)  ita  1;  assidue  2a.b.  d)  intendatis  (2a.b). 

e)  vel  2«.        f)  ferventur  2a.        g)  om.  2a.       h)  iu  hoc  m.  om.  2a.       i)  aliisque  est  2b.       k)  seu  2a.  b. 
1)   bono  2a.        m)   ita  1;  correctus  (2a.b).        n)  v.  i.  2b.        0)  clementiam  2b.        p)  ita  1;  dim.  (2a.b).  35 
q)  ita  1;  facultate  ipsa  (2a.b).        r)  supra  (2a).         s)  abbate  Luxoviense  (Luxoviensi  2«)  pro 
pr.  2«.  b.         t)  inseratur  2b. 

Cap.  5.     a)  pollicetus  2a.  b)    ita  1;    domini  (2a.  b).  c)    ita  1;    nomine  (2a.b).  d)   et 

pro  p.   (2a.b).         e)  chartula  2a.h.         f)  sponsiones  pr.  m.  1.         g)  in  testimonium  subscribi  pro  verbis 
qui    pro    t.    subscr.    (2a.b).  h)    cessio    (2a.b).  i)    decima   2«;    duodecima   (2b).  k)  gloriae  1.  40 

1)  domini  (2a.b).  m)  om.  2a.  n)  Elegius  1.  o)  cessionem  a  me  factam  (2a.b).  p)  ita  1; 

LL  +  2a;  crucem  om.   (26).  q)  ita  2b;  Elegio  1.  2«.  r)   cessionem   (2a.  b).  s)   chrismon    om. 

(2a.b).  t)  ita  1.  2b  ;   Madegisolus,  om.  ep.  2a.  u)   Ehanovaldus  1;  Chanoaldus  2«;  Cauoaldus  2b. 

v)  ita  1 ;  cessionem  cum  sua  c(h)artula  2a.  b. 

1)  Matisconensis ;  v.  supra  II,   2.         2)  Medigisilus  episcopus .  Turonicus  concilio  Clippia-  «& 
censi  a.  626/7.   (Conc.  ed.  Maassen  I,  p.  201)   intererat  atque  chartae  Burgundofaronis  Besba- 
censi  a.  637/8.   subscripsit  (Pardessus  II,  p.  41J.  3)  Laudunensis ;  v.  supra  p.  25.  85. 


VLTAE  ELIGII   EPlscoi'1  NOVIOMAGKNSIS   AIM'K\I)IX    I.   II.  749 

Maurimis'1- '  episcopus,  rogatua  ab  EJligio,  hanc  oessione*  suacarthola  subscripsi. 

Deoteiuus1'-  -  peccator,  roganted  a''   suprascripto',  subscripsi. 

Salapius"- :i  peccator,  rogatus  a  suprascripto11,  subscripsi. 

In  Christi  uouicu1''   Lupus  '  acsi '   indignus  episcopus  rogatus  hanc  epistolam 
6  8ubscripsik. 

Hildegarius ' :  ?  peccator  subscripsi. 

Arogetualis m' 8  Eligio"   pro  testimonio  subscripsi. 

Chramnolenus0, 7  pro  testimouio  subscripsi. 

Gundoenus1)s  subsoripsi. 
10  Cbraninoaldus'1    pro  testimonio  subscripsi. 

Agorichius  hanc  epistolain  sub. ' 

Signfum]  ©  [viro]  inljustri]  Childeramno8   sen. ' 

Baso",  rogatua  a  supradicto  fratre  meo  Eli^-io,  subscripsi. 

Ansoaldusv   subscripsiu. 
15  Dado  rogatus  a  suprascripto x   subscripsiy. 

Rado7'   rogatus  a  suprascripto*  pro  [testimonio  subscripsi]. 

Bobobertus  subscripsi. 

Baso1'   subscripsi. 

Boboc   rogatus  pro  testimonio  subscripsi. 
20  Vincencius'1   minimus  ornnium  levitarum  Christi,  rogatus  a  filio  Eligio,    hanc 

cessionis  cartholae   scripsi  et  subscripsi. 


II. 

PRAEDICATIO  ELIGII  DE  SUPREMO  IUDICIO. 

Praeruptos  superavimus   montcs  metamque  suam   tetigit  volumen  iam  nimium  ex- 

25  tensum,  utque  finem  capiat  faustum  felicemque,  genuinae  E/if/ii  praedicationis  reliquias 

addere  lioet  e  duobus  codicibus  nnnc  tlcnmm  erutas.     Cento  iUe,  qui  c.  16.  libri  alterius 

Cap.  5.    l.  2«.  h. 
Cap.  5.     a)  Maurini   subscriptionem  post  Satapi  collocat  2a;    eandem  om.  25.  1))  ita  1;    ces- 

sionis  suae  chartulam  2«.  c)  Deotemi  subscriptionem  p>ost  Salapi  in  marg.  suppl.  26;  Deotemius  26; 

30  Deotenius  2«.  d)  ita  1;    rogatus  (2a. b).  e)  superscr.   1.  f)   supradicto  (Eligio  add.  26)   2a.b. 

g)  Galapius  2«;  Galopius  26.  li)  supradicto  2«.  h  (ante  correctionem) ;  P^ligio  add.  2b.  h ')  nomine 

(2a.b).  i)  etsi  2h.  k)  notam  ft  add.  2«.  1)  Udegarius  (2a.  b).  m)  ita  1;  Arngectualis  (2a.  b). 
n)  Elegio  26.  0)  ita  1;  Crannolinus  2«;  Craunolirius  2b.  p)  Agoricius  pro  G.  2a.h;  hanc  suhscr. 
superscr.  2h.  q)  Crannovaldus  2«;  Cranvolius  2b.  r)  ita  coni.  Levison  (cf.  chartam  Chlodovei  II, 

35  Ilaret,  'Oeuvres'  I,  p.  24u>;  habent  ante  signum  subsignavi  1,  subscripsi  2«.  h,  post  illud  et  inl 1, 

et  culs  2a,  cul's  26.  s)  ita  1;  Childerannio  (2a.  b).  t)  seu  2a.b.  u)  Boso  2a.  v)  Ansoaldi 

subscriptionem  j)0st  Dadonis  collocat  2«.  w)  8  add.  2«.  x)  a  supra  scripsi  1 ;  a  supradicto  subscripsi 
2a.h.  y)  V.  add.  26.         z)  Rabo  2«.         a)  ita  scripsi;  a  supra  scripsi  pro.  Bobobertus  subscripsi  1 ; 

a  supradicto  subscripsi.  Probobertus  (Probabobertus  2«)  s.  2«.  6.         b)  Haso  2«;   Iaso  26.         c)   Rabbo 

40  2a ;  Rabo  26.         d)  Vicentius  2«.         e)  ita  1 ;  c(h)artulam  2«.  6. 

1)  Be/lovacensis  subscripsif   chtirfis   et  Buirgundofaronis   quam    dixi   et   Wmmonis  episcopi 
Senonici  'a.  660  (Pardcssus  II,  p.  114/'.  2)  Episcopus  ignotae  sedis.  3)  Sai/appius  epi- 

scopus  ecclesiae  Namnetidae  ad  cdncilium  CabUlonense  c.  a.  644.  arckidiaconum  suum  delegavit 
(Conc.  ed.  Maassen  I,  p.  213/  4)  Lemovicinus ;    c.  supra  p.  637.  5)  Childcgarins  epi- 

45  scopus  Senonicus  chartae  Burgundofaronis  subscripbit,  6)  Locus  corruptus  fortasse  ita  resti- 
tuendus  est :  Arnvalis  rogatus  ab  Eligio.  Arnica/is  socio  cuidam  Kiliaui  martyris  nomen  erat. 
7)  Procul  ditbio  dux  Vesontionensis,  dc  qtto  c.  V.  Colttmb.   I,  14.  8)  Oum   Gundoino  abbates 

Luxovienses  congressi  sunt,  scilicet  cum  patre  Sadalbergae  Eustasius  (V.  Columb.  II,  #),  cum 
dttcc  Waldebertus  (V.  Germani  Grandivall.  c.  7). 


750  VITAE  ELIGH  EPISCOPI  NOVIOMAGENSIS  APPENDIX  II. 

V.  FAigii  occupat,  totam  fere  Caesarii  episcopi  AreJaiensis  doctrinam,  de  qua  alibi 
disserui  \  continet  ipsius  auctoris  verbis  plerumque  expositam  atque  probe  dubitari  poterat, 
utri  haec  attribuenda  essent,  EJigione  an  biographo.  Nunc  vcro  Eligii  nomine  prae- 
scripto  ea  ipsa  praedicatio  emersit  edita  multo  brevior,  continens  scilicet,  mediis  praeter- 
missis,  initii  particuJas  finemque  tantum,  atque  utroque  textu  inter  se  comparato  vix  6 
dubitandum  est,  quin  ipso  biographi  fonte  potiti  simus.  Initium  finemque  capitis  16.  arte 
inter  se  cohaerere  negari  nequit.  Exorsus  est  praedicator  a  tremendo  Uei  iudicio  et  a 
desiderando  caelesti  praemio,  ad  quod  plebem  sihi  commissam  excitare  voluit,  atque 
perorans  ad  ignem  aeternum  regressus  est,  discrimen  int.er  miseros  illos,  qui  suppliciis 
inferni  per  tot  miJia  annorum  cruciandi  cssent,  vitamque  aeternam  iustorum  tanto  ardore  io 
describens,  ut  fine  mundi  appropinquantc  paenitentia  sane  acceleranda  esset.  Alter  autem 
codex  initio  cum  vita  paulo  longius  convenit,  addens  opera  christiana,  eleemosynas, 
decimas,  omittens  vero  paganorum  quas  supra  edidi  sacriJegas  consuetudines,  neque 
negem  vel  ea  quae  interiacent  atque  in  utroque  desiderantur  Eligiana  esse,  sed  difficiJe 
creditu  cst  haec  omnia  ab  auctore  ipso  in  unam  solam  praedicationem  redactam  esse,  15 
midtoque  magis  mihi  persuasum  est  complures  olim  extitisse  Eligii  sermones  a  biographo 
consutos.      Capiti  7.  lemma  Item  unde  supra  in  A  2  praescriptum  est. 

A  \)  Codex  Sangallensis  n.  194,  saec.  YHI.ex.,  formae  octavae,  p.  204 — 212, 
c.  1 — 3.  et  10 — 20.  continet. 

A  2)    Codex   Parisiensis,    'Nouv.   acq.    latJ   n.  447    (Libri  n.  67^.    saec.    IX,  20 
fol.  115',  c.  1 — 9.  exhibet  absque  auctoris  nomine2. 

Capita  igitur  4 — 9.  solus  codex A2,  c.  10 — 20.  solus  A\  servavif.  Textus  V.  Eligii 
midtis  locis  ad  utrumque  emendari  poterat,  midtaque  verba  a  biographo  omissa  nunc  demum 
ex  utroque  aut  alterutro  suo  loco  restituenda  erant 3.  Prisca  sermonis  barbarie  vctustior  codex 
A  1  magis  infuscatus  est  quam  A  2.  Librarius  autem  A  I  non  adeo  accurate  munere  suo  25 
functus  multa  praetermisit,  quae  desiderari  non  possunt,  et  per  homoeoteleuton  et  aliter, 
eaque  non  solum  in  vita  sed  etiam  ex  parte  (cf.  c.  2)  in  A  2  leguntur.  Vitae  igitur 
codicibus  quos  littera  B  distinxi  carere  non  possumus  neque  vero  singulorum  lectionibns 
variantibus  opus  erat  nisi  raro,  cum  pro  uno  solo  exemplari  habendi  sint.  Meliora  vitae 
exemplaria  olim  extitisse  ex  libro  priore  intellegitur,  cui  recensendo  codices  1  subsidio  30 
erant,  itemquc  homilia  II,  16.  ex  codice  praestantiore  seorsum  descripta  adhuc  extat  in 
X)  Codice  Parisiensi*,  'Nouv.  acq.  lat.'  n.  450  (Libri  n.  69^  saec.  IX/X, 
fol.  25'. 

Is  textum  B  plenum  continet  iisdem  hiatibus  dcstitutum,  sed  egregias  Jectiones  non- 
nidJas  servavit,  quae  in  codicibus  quibus  usi  sumus  B  non  Jeguntur:  35 

c.  3.  enim]   X  cum  A2;    vero  B  cum  Sangerm.; 

c.  5.  ex  ipsisj  X  cum  A2;    haec  om.  B  cum  Sangerm.; 

p.  706,7  cancellos]  X  cum  cod.  Sangerm.;    cellos  B. 
Uno  igitur  Joco  cum  codice  Sangermanensi  convenit,    qui   item  homiJiam  exhibet  ex  vita 
depromptam,  sed  alibi  eum  Jonge  superat.  40 

Cum  de  condicione  codicum  A  2  et  X  in  ambiguo  versaremur,  Henricus  Lebegue 
vir  doctissimus  iterum  officiosissime  nobis  subvenit,  cumque  Jocis  singuJis  inspectis  res 
decidi  non  posset,  omnia  quae  edidimus  cum  idroque  contuJit  coJlataque  mox  denuo  per- 
cucurrit,  id  quod  grata  beneficii  memoria  reminisci  oportet.  t>    t^ 

1)  Scr.  rer.   Meroving.  III,  p.  446.  2)   Cf.  L.  Deiisle,  'Catalogue  des  manuscrits  dn  45 

fonds  Libri  et  Barrois' ,  Parisiis   1888,  p.  36.  3)  V.  supra  p.  653.  4)  L.   Deiisle  l.   i. 

p.  39;    v.  supra  p.  652«   705,  n.  1. 


VITAE  ELIGII   EPISCOPI  NOVIOMAGENSIS  APPENDIX   II.  751 


INCIPIT  PREDICACIO  SANCTl  ELIGrl  EPISCOPI». 

flb).  Rogo  vos,  fratres  karissimi,  ot  cum  grande  humilitato  ammonio,  ut  intentis 
animis  auscultarec  iubcatis,  que  vobis  ])ro  salutc'1  vcstra  suggorore  volo.  Omnipotcns  <t- 
enim6  scit  Dominus,  quod '  prumpta  erga  vos  caritatc  ista8  vobis  proh  vestram  salutcm 
sprofero;  quac '  si  non  feeero1',  procul  dubio  reus  debiti  tencbor.  Vos  ergo  non  pro  mea 
parvitate,  sed  pro  vestra1  que  dico  salute  fibenter  susci])i(e,  ita  dumtaxat  ut  que  aure 
percipitis  opere  conpleatis,  ut  ego"1  et  de  meo  obsequio  et  de  vestro  profecto  merear 
vobiscum  gaudire  in  eeleste"  regno.  Si°  cui  forte  displicio",  quod  tam  frequcntcr  vobis 
predicare  contendo,    rogo,    non  mihi  molestus  exsistat,    sed    magis   periculum    meum  con- 

10  sideret  et  audiat  Dominum    per    prophetam    terribiliter    sacerdoti    comminantem1' :    Si  uon  Ezecb.33,8. 
advunoiaveris,  iuquid,  iniquo  iniquitatem  suam,  ipse  quidem'1  inr  iniquitate  sua  morietur;  san- 
guinem   aatem   eius   de    manu    tua    requeram.     Quod  si  adnunciaveris*   impio,  et  ille  non  fuerit 
conversus  a  pramtate  sua,    ipse   quidem   in  iniquitate  sua  morietur,  tu  autem  liberasti1  animam 
tuam;    et   illud:    Clama"   ne  cessis,    quasiy   tuba   exalta   vocem    tuamv   et  adnuncia  populo  meo  u. 58, 1. 

16  peccata  eorum.  Considerate  ergo,  fratres,  quia  oportit  me  sine  cessacione  vestrus  animus 
ad  tremendum  Dei  iudicium  et  ad  desiderandum  celeste  premium  excitare,  ut  vobiscum 
pariter  merear  in  angelorum  consorcio  perpetua  pace  gaudirew;  ideoque  rogox,  ut  diem 
iudicii  semper  pertimiscatis,   diem  mortis  suspectum  cotidie  ante  oculos  habeatis. 

(2).    Considerate,  quales  eritis  presentandi    purissimisa   angelorum  conspectibus,    vel 

20  qualemb  pro  meritis  vicessitudinem  recepturi,  sic  poteritis  in  illo  die  inlibatum  referre,  quod 

in  baptismum'1  promisistis.    Mementote,   quia  tunc  pactum  cum  Deo  fecistis  atque  abrenun- 

tiare  vos   diabolo  et  omnibus  operibus    eius    in    ipso    baptismoc    promisistis.      Qui    potuit, 

tunc  ipse  per  se  et  pro  se  haec  respondit ;   qui  vero  non  potuit,  fldeiussor  pro  eo  ad  eius 

vicem  ista  Deo  promisit,  ille  scilicet  qui  eum  de  sacro  fonte  suscepit.      Considerate  ergo, 

25  quale  pactum  cum  Deo  fecistis,   et  requirite    apud    vos    ipsos,    si    post    istaf    promissione 

opera    maligni    diaboli,    cui    renuntiaratis8,    secuti1'    estis.       Abrenuntiastis    enim    diabolo 

et  omnibus    pompis  et  operibus  eius,    id  est    idolis,    sortibus,    auguriis,    furtis,    fraudibus, 

fornicationibus,   ebrietatibus '    et  mendaciis.    Haec  sunt  vero  opera  et  pompae  eius.     Pro- 

misistis  ek   contra  credere  vos  in  Deum  patrem  omnipotentem  et    in  Iesum  [Christum1], 

30  filium    eius,    unicum    dominum    nostrum,    conceptum    de  Spiritu  sancto,    natum  ex  Maria 

virgine,   passum  sub  Pontio  Pilato,  tertia  die  resurrexisse"1  a  mortuis,  ascendisse  in  celis, 

atque"   inde  venturum  iudicare  vivos  et  mortuos".     Promisistis  deinde  credere  vos  et  in 

Spiritum0    sanctum,    sanctam    ecclesiam    catholicam,    remissionem    peccatorum,    carnis    re- 

Capp.  1.2.     A\  (ad  l.  '10).  2.  B.  X. 

35  Cap.  1.     a)  ita  -4  1;  praeser.  In  nom  Christi   incipit   predic   ad   populum    A2;   Incipit   homelia 

sancti  Eligii  episcopi  X.       b)  capita  ipse  distinxi.       c)  aus  |  tare  A\.       d)  v.  s.  J  1.       e)  ita  A\.  2; 

enim  B.  X.         f)  om.  A  i.         g)  istam  A\.         h)  ita.A  1;    ob  v.  profero  s.  JL2;    pro  v.  s.  om.  B.  X. 

i)  quia  A\.  k)  fecere  A\.  1)  superscr.  A  1.  m)  ita  A  1.  2 ;    et  ego  B.  X.  n)  ita  A  1.  2. 

0)  sicuti  f.  A\.       p)  comminante  A2.       q)  ita  recte  A  1.  2  (cf.  v.  \3) ;  om.  B.  X cum  Valg.       r)  im  A  1 
40  s)  adnuncioaveris  A  1.  t)  ita  A  1.  2;    a.  t.  1.  B.  X  cum  Vidg.  u)  Clame  A  1.  v)  ita  A\.  2; 

quasi  —  tuam  om.  B.  X.         w)  ita  pr.  m.  A  1.         x)  ergo  A  2. 

Cap.  2.     a)  ita  A\.  2;    (pur.  om.)  c.  a.  B.  X.  b)  qualis  A  1.         c)  si  —  memoria  (p.  7b2,i) 

om.A\  (habent  A2.B.X).        d)  ita  B2a.  c.  3.  X;  baptismo  A  2.  5  4.        e)  ita  A2.  B2a.  X;  baptismi 
B2c.  3  (pr.  m.).  4;  sacramento  add.  solus  B  4.        f)  ita  A2;  ipsam  promissionem  B.  X.        g)  ita  B2c; 
45  renuntiaveratis  A  2 ;  renuntiaretis  B2a  (pr.  m.).b\   renuntiar :  tis  pr.  m.  X;    renuntia::    tis  pr.  m.  BS; 
m.  al.  corr.  renuntiastis  B  3.  A";    renunciastis  Z?4.  h)   securi  pr.  m.  A2.  i)   aebr.  X,   constanter. 

k)  et  c.  X.  1)   om.   A  2.  m)  ita  A  2.  X;  resurrexit  B  2a ;  surrexisse  rell.  n)  ita  solus  A  2  ; 

atque  —  mortuos  om.  B.  X.         o)  s.  S.  X. 


752  VITAE  ELIGII  EPI8C0PI  NOVIOMAGENSIS  APPENJ)IX  II. 

surrectionemil,  vitam  aeternam.     Haec    procul    dubio    cautio    et   coniessio   vestra ',    quaeb 
tunc  promisistis,   semper  apud  Deum  tenetur. 

(3).  Quapropter  Vos,  karissimi,  moneo,  ut  ista  confessio  vel  promissio  vestra  semper 
in  vestra  teneatur  memoria,  et  hoc  quod  christiani  vocamini,  non  ad  iudicium  vobis  sit, 
sed  pocius  ad  remediuma.  Nam  ideo  christiani  facti  estis,  ut  semper  opera  christiana1'  5 
faciatis,  id  est  utc  castitatem  ametis,  luxoriam  fugiatis'1,  ebrietatem  caveatis,  humilitatem 
teneatis,  superbiam  detestetis0,  quia  dominus  Christusf  humilitatem"  et  ostendit  exemplis 
Matth.11,29.  et  docuit  verbis,  dicens :  Discite  a  me,  quia  mitesh  sum  et  humilesh  corde,  et  invenietis  re- 
quiem  animabus  vestris.  Invidiam  etiam  respuatis,  caritatem  in1  invicem  habeatis  et 
semper  de  futuro  seculo  et  de  eternak  beatitudine  cogitetis  ac  plus  pro  anima  quam  io 
pro  corpore  laboretis,  quia  caro  pauco  tempore  erit  in  hoc  mundo,  anima  vero,  si  bene 
agitis1,  sine  flne  regnabit  in  celo ;  aut m  si  male  egeritis",  sine  misericordia  ardebitis  in 
inferno0:  qui  enim1'  non  cogitat  nisi  de  ista  tantomodoq  vita,  animalibus  et  bestiis 
similis  r   est. 

(4).    Non2  ergo  vobis  sufflcit,  karissimi,  quod  christianum  nomen  accepistis,   si  opera  15 
christiana    non    facitis.      Illi    enim    prodest,    quod  christianus  vocatur,    qui  semper  Christi 
praecepta  et  mente  retinet  et  operea   perficit;   qui  furtum  scilicetb    non  facit,   qui  falsum 
testimonium  non  dicit,   qiti  nec  mentitur  nec  periurat,  qui  adulterium  non  committit 3,  qui 
nullum  hominem  oditc,    sed    omnes    sicut    semet    ipsuin  diligit,    qui  inimicis  suis  malum 
pro(1   malo  non  reddit,    sed    magis    pro    ipsis    orat,    qui    lites    non    concitat,    sed    etiame  20 
discordes  ad  concordiam  revocat.     Haec  enim  praecepta  ipse  dominus  '  Christus  per  semet 
ib.  19, 18.  ipsum  dignatus  est    in  euangeliis  tradere,    dicens:    Non  homicidium   facies,    non  adulterabis, 
Mai-c  10'  19'  non    fac^es    furtum,    non    falsum    testimonium  dices,    non  periurabis ;    et:    Fraudem  nee   feceris. 
Uattl\^'\l'  Honora  patrem  tuum  et  matrem;  et:  Diliges  proximum  tuum  sicut  te  ipsum ;   et-:  ■  Quaecumgue 

vultis  ut  faciant  vobis  homines,  et  vos  facite  eis.    Haec  est  enim  lex  et  prophetae1 .    Et  adhuc  25 

ib.  5, 44.  his    maiora,    sed    valde    fortia    atque    fructifera    dedit  mandata,    dicens :    Diligite    inimicos 

vestros,  benefacite  his  qui  oderunt  vos  et  orate  pro  persequentibus  et  calumniantibus  >  vos.     Ecce ! 

forte    mandatum   et  videtur    hominibus    durum,    sed    magnum    habet    praemium :    audite 

ib.  T.45.  quale:    ut   sitis,    inquid,    filii  patris  vestri,    qui    in    caelis   est.     O  quanta  gratia !      Per1    nos 

servi  digni  non   sumus  et  per  inimicorum  dilectionem   filii  Dei  efficimur.     Ideo  ergo  fratres  30 
Hom.  13, 8.  et  amicos  diligite  in  Deum  et  inimicos  diligite  propter  Deum :    Qui  enim  diligit,  sicut   dicit 
apostolus,  legem  inplevit. 

Capp.  2-4.     A  1  (l.  4—13;.  2.  B.  X. 

Cap.  2.     a)  ita  A2.  B3;   et  add.  rell.         b)  ita  A2;  quam  B.  X. 

Cap.  3.     a)  r.  anime.     Ideo  A\.  b)   ita  A\.  X;    Christi  A2.  i3  4  et  e  corr.  B'S;    christiani  35 

B2a.c  et  pr.  m.  B'6.         c)  om.  A\.         d)  ita  A\.  2;    1.  et  ebr.  f.  (om.  cav.)  B.  X.        .e)  ita  A\.  2; 
detestemini  B.  X.  f)   Iesus  A\.  g)  humiliantem  A\.  h)    ita  pr.   m.  A\.  i)    ita  A\.  2; 

om.  B.  X.  k)  aeterne  A  2.  1)  ita  A\.  2 ;  .  agit  B.  X.  m)  ita  A\.  2;    at  B2a.  X;    Ad  corr. 

At  B2c;  Ac  B  3.  n)    ita  A\;  egeritis  —  ardebit  A  2 ;  egerit  —  ardebit  B.  X.  0)  desinit  A  \, 

rediens  infra  c.  10.  p)  ita  A2.  X;  vero  B.  q)  ita  A2;  tantummodo  rell.  r)  factus  add.  edd.  40 

Cup.  4.  a)  opera  A  2.  b)  om.  A2.  c)  hodit  pr.  m.  X.  d)  ita  A2;  pro  m.  om.  B.  X. 
e)  ita  A2;  om.  B.  X.  f)  post  dominus  vocabulum  eras.  X.  g)  non  B  4.  h)  ita  J5  4  cum  Vulf/. : 
quaecunque  A2;  quodcumque  rell.  i)  propheta,  omissis  verbis  Et  adhuc  —  m.  clicens  A2.  k)  ca- 
lumnientibus  pr.  m.  A  2.         1)  Per  nos  om.  A2- 

1)    De   sgmbolo    Eligiano   v.  supra  p.  652.  2)    Haec  cum  Caesarii  sermone    n.   266  45 

(Migne  XXXIX,  col.  224P)  conveniunt.  3)  Sequuntur  in   Caesarii  sermone  n.  266.  verba: 

qui  ad  eccl.  frequentius  v.   (p.  753, 7). 


VITAE  ELICII    EPISCOPI  NOVI0MAGEN8IS  APPENDIX    II.  753 

(5).  Nam  qui  verus  cliristianus  vult  6886,  liacc  6J  Q6CeS86  681  praeCdpta  CUStodh 
si  enim  non  custodit,  ipse  se  circumvenit,  Ille  itaque8  bonus  christianua  estj  <|ui  nulla 
filacteria  vel  adinventiones  diaboh  credit,  sed  omnem  spem  Buam  Ln  boIo  Cbriato 
ponit;  qni  peregrinos  tamquam  Ipsum  Cbristum  cum  gaudio  suscipit  ,  quia  Lpse  dioturue0 
t  in  fine  est:  Hospes  fui}  ei  suscepistis  me;  et:  Quamdiu  fecistis  uni  ex  minimis  meis,  mihi  (^".40? 
fecistis.  Ille,  inquam,  bonus  cbristianus  est,  qui  hospitibus  pedee  laval  et  tamquam 
parentes  carissimos  diligit;  qui  Luxta  quod  habet,  pauperibus  elemosinam  tribuit;  qui  ad 
ecclesiam  frequentius  venit  et  oblationem,  quae  in  altario  Deo  offeratyir,  exbibet;  qui  de 
fructibus  suis  non  gustat,  nisi  prius  e.\(l    Lpsis  Deo  aliquod8  offerat;  qui   stateras  dolosas 

10  et  raensuras  duplices  non  habet;  qui  pecuniam  suam   non  ad  usuram  tribuit;  qui  el  Lpse 
caste  vivit  et  filios'    vel    vicinos    suos  docet,    ut    caste    et    cum    timore    Dei    vivant"  ;    et 
quoticns1'    sanctae  solemnitates  adveniunt,  ante  dies  plures  castitatem  etiani  cum  propria  ' 
uxore  custoditk,    ut    secura    conscientia  ad  Domini  altare  accedere    possit;    qui    postremo 
symbulum1   velm  orationera  dominicani  memoriter  tenit"   et  filios  ac  filias0    eadem  docet. 

15  Qui  talis  est,   sine  dubio  verus  christianus  est,  sed  et  Christus  in  ipso  habitat,   qui   dixit: 

Ego  et  pater  veniemus  et  mansionem   apud  eum  faciemus;   similiter  et  per  prophetara  *  dicit:  ioh.  14, 23. 
Ego  inhabitabo  in  eis  et  inter  illos  ambulabo  et  ero  illorum  Deus.  2.  cor.6, 16. 

((i).     Ecce !  '-'  audistis,    fratres,    quales  sint    christiani  boni.      Ideo,   quantum    potestis, 
cum   Dei    adiutorio   laborate,   ut  nomen  christianum  non  sit  falsum  in  vobis,    sed  ut  veri 

20  christiani  esse  possitisa,  semper  praecepta  Christi  et  cogitate  in  mente  et  implete  in  ope- 
ratione.  Redimeteb  animas  vestras  de  poena,  dum  habetis  in  potestate ;  redimete0  vos 
ipsi,  dura  vivitis,  quia  post  mortem  nemo  vos  redimere  potestc.  Elemosinam  :J  iuxta  vires 
facite,  pacem  et  caritatemcl  habete,  discordes  ad  concordiam  revocate,  mendacium0  fugite, 
periurium  expavescite,    falsum    testimonium    non  dicite,    furtum  non  facite,    oblationes  et 

25  decimas  ecclesiis  offerte,  luminaria  sanctis  locis,  iuxta  quod  habetis,  exhibite f ,  symbulum 
et  orationem  dominicam  memoria  retinete  et  filiis  vestris  insinuate.  Filios  etiam  quos 
ex  baptismo  suscepistis  docete  et  castigate,  ut  semper  cum  timore  Dei  vivant ;  scitote 
vos  fideiussores  pro  ipsis  apud  Deum  esse. 

ITEMa    UNDE  SUPRA. 
30  (7).    Ad  ecclesiam  quoque  frequentius  convenite,   sanctorum  patrocinia  humiliter  ex- 

petite,    diem 4  dominicum    pro  reverentia    resurrectionis  Christi    absque    ullo    servili    opere 
colite,    sanctorum   solleranitates    pio  affectu  celebrate.     Proximos  vestros0    sicut  vos  ipsos  cf.Rom.13,9. 
diligite;  quod  vobis  vultis  ab  aliis  fieri,    hoc  et  vos  aliis  facite ;   quod  vobis  non  vultisc,  c  \t  j\. " 
nulli    faciatis ;    caritatem    ante    ornnia    habete,    quia    caritas    operit    multitudinem (l    pecca- 

35  Capp.  5—7.     A2.  B.  X. 

Cap.  5.      a)  om.  A  2.         b)  suscepit  pr.  m,  A  2.         c)  ita  A  2 ;  dicit,  om.  in  f.  B.  X.         d)  ita 

A2.  X;    ex   i.    om.  B.           e)    ita   A2;    aliquid   B.  X.           f)    filio   pr.    m.    A2.  g)    vivat   B  2c   et 

pr.  m.  B2a.  3.         h)  ita  A2.  B2b.  4;    quoties  rell.           i)    pria  B2c;    proxima  X.  k)  custodiat  B. 

1)  ita  B2a;  simbolum  plerique,  ut  infra.       m)  et  A".       n)  ita  pr.  m.  A2\  tenet  rell.  0)  ita  A2.  Bi; 

40  familias  rell.  cum  X. 

Cap.  6.     a)  possetis  A2\    positis  B  2c.         b)  ita  pr.  m.  A2\    redimite  rell.  c)  ita  A2;    pro 

verhis  redimete  —  redimerc  potest  exhibent  remedia  B.  X.         d)  veritatem  B  2b.  i.  e)  m.  f.  om.  X. 
f)  ita  pr.  m.  A  2. 

Cap.  7.     a)  ita  A2;  Item  u.  supra  om.  B.  X.       h)  om.  A2.       c)  fieri  add.  edd.;  om.  A2.  B.  X. 
45  d)  multitudi  pr.  m.  A  2. 

l)  Immo  Paulum  apostolum.  2)  Ita  Caesarii  sermo  n.  266  (Migne  l.  I.  col.  224 1). 

3)  Ea   quae   insequuntur   cum    Caesarii   sermone   n.  265    (Migne   l.    I.    col.  2237J    conveniunt. 

4)  Inde  ex  hoc  loco  textus  in  homilia  cod.  Sangall.  n.  146.  expilatus  est ;  v.  supra  p.  705,  w.  2. 

SS.  R.  Meroving.    IV.  95 


754  VITAE  ELIGII  EPISCOPI  NOVIOMAGENSIS  APPENDIX  II. 

torum.  Estote  hospitales,  humiles,  omnem  sollicitudinem  vestram  ponentes  in  Deum, 
quoniam  ipsi  cura  est  dea  vobis.  Infirmos  visitate,  carceratos  requirite,  peregrinosb  susci- 
pite,  esurientes  pascite,  nudos  vestite,  ariolos  et  magos  spernite.  Sit  vobis  aequalitas  in 
pondere  et  in  mensura,  sit  statera  iusta,  iustus  modius  aequusque  sestariusc',  nec  plus 
quam  dedistis  repetatis  neque  usuras  pro  fenerata  pecunia  a  quoquam  exigatis.  Quod  6 
si  observaveritis,  securi  in  die  iudicii  ante  tribunal  aeterni'1  iudicis  venientes  dicetis : 
'Da,  Domine,  quia  dedimus ;  miserere,  quia  misericordiam  fecimus;  nos  implevimus  quod 
iussisti,   tu  redde  quod  promisisti  '*. 

(8).    Haeca  ergo  scientes,   totis  viribus  vos  ad  Dei  misericordiam  tenete,  opera  bona 
cf.  Tob.  4, 9.  semper,  quantuma*  potestis,  agite  et  de  substantia  vestra  pauperibus  erogate;  qui  plus  habet  10 
plus  tribuat,  qui  vero  minus,  ex  ipso  largiatur  laetusb  et  hilaris ;  unusquisque  quod  praevalet 
tribuat0,  quia  nimirum  est,  unde(l  gaudeat:  scilicet,  quie  dat  parum,  etf  accipiet  multum,  sicut 
Matth.  19,29.  et  Dominus  promittit,  dicens:  Centuplum  accipiet  et  vitam  aeternam  possidebit.     Dat,  inquam, 
nummum  et  conparat  caeleste  regnum ;   dat  parvam  pecuniam  et  emet*'  vitam  aeternam. 
Tob.  12, 9.  Tenete  ergo  vos  ad  elemosinam,   quia,   sicut  scriptum  est,  elemosina  de  morte  liberat,  et  qui  is 
eam  fecerit,  non  ibit  in  tenebras.    Unusquisque  quantum  praevalet,  tantum  porrigat;   qui 
habet  aurum,   det  aurum,   qui   habet  argentum,   det  argentum ;    qui  vero  non  habet  pecu- 
niam,    cum  bono  animo  det  pauperibus  bncellam;  et  si  non  habet  integram,  ex  eo  quod 
habet    frangat    et    partem    egeno'1   tribuat,    sciatque1,    quiak   quamvis    parum    cum    bono 
animo    obtulerit,    acceptabile  Deo  erit.     Dominus    enim    non  copia  largitatis,    sed    benivo-  20 
lentia  et  devotione  delectatur  et  pascitur  largientis ! .     Ut  autem  nullus  pauper  se  ab  ele- 
cf.  Matth.  mosina  excusare  possit,  ipse  Dominus  pro  calicem m  aquae  frigidae  mercedem"  redditurum 
esse  promisit.      Qui  enim  plus0    a  Deo  facultates  accepit,    magis  utique  iudicii  periculum 
sustinebit:    potuit1'*1  nempe  Deus    omnes  homines  divites  facere,    sed  pauperes*1   ideo  in 
hoc    mundo    esse    voluit,    ut    divites    haberent,    quomodo    peccata    sua    redimerent.     Redi-  25 
mete1'   ergo  vos,  karissimi,   dum  habetis  ins  potestate  pretium ;   date  elemosinam  de  bono 
etl    iusto  labore  et  non  de  alterius  rapina.     Audite    modo    ante   fores11   vestras    pauperes 
Prov.  21,13.  rogantes,  ut  ipsi  pro  vobis  in  die  iudicii  rogentv;  prophetamw  adtendite  clamantem :    Qui 
avertitx ,  inquid,  aurem  suam  ab  egeno,  ety  ipse  invocabit  Dominum,  et  non  exaudiet  eum.    Date 
ergo  de  idz  quod  vobis  dedit  Deus,   quia  ipse  accipita  quod  pauperibus  datis ;  ipsi  quidem  30 
datis,  sed  vobis  in  futurum  transmittetisb,  non  unde  ventrem  impleatis,  sed  unde  flammas 
cf.  Bccii.  extinguatis ;   quia  sicut  aqua  extinguit  ignem,  itac  elemosina  extinguit  peccatumd.     Hinc 


3,33. 


*)  Sequuntur  Ante  omnia  —  numquam  desperate  (supra  p.  705,  3  —  708,  21A    Quos  bonos 
videtis  —   prorsus  mali  paterentur  (Migne  LXXXVII,  col.  530,  11  —  532,  55  j  B.  X. 

Capp.  7.  8.     A-l.  B.  X.  35 

Cap.  7.      a)  pr.  m.  om.  A  2.        b)  peregrinus  Hom.  Sang.        c)  sextarius  B  4.  X.        d)  aeterne 
pr.  m.  A  2. 

Cap.  8.  a)  ita  A%2.  B3.  X:  Hoc  edd.  a*)  ita  A  2;  q.  p.  om.  B.  X.  b)  ita  A2;  beatus  B.  X. 
c)  tribuet  X.  d)  iude  A  2.  e)  quia  X.  f)  ita  A  2.  X;  om.  B.  g)  ita  pr.  m.  A2;  emit  B.  X. 
h)  aegeno  X.  i)  ita  A2;  que  om.  B.  X.  k)  pr.  m.  om.  X.  1)  largientes  A2.  m)  ita  A2;  40 
calice  B.  X.  n)  ita  B  2a ;  se  h.  I.  add.  A  2.  B  3  (ubi  superscr.,  sed  eras.),  post  redd.  (X).  0)  ita 
A2.  B2a\  plures  B  2c.  3.  (X).  p)  potui  pr.  m.  A  2.  q)  ita  B  cum  Caesario;  i.  p.  A  2.  X.  r)  ita 
pr.  m.  A2;  Redimite  B:  item  infra.  s)  pr.  m.  om.  A2.  t)  om.  A2;  de  add.  B.  u)  portas  X 
v)  rogant  pr.  m.  A  2.  w)  profetae  A".  x)  ita  A2;  averterit  B.  X;  obturat  Vulg. ;  <pgdooei  LXX. 
y)  0)».  A2.  z)  ita  A2;  eo  B.  X.  a)  accepit  pr.  m.  A2.  b)  ita  pr.  m.  A2;  transmittitis  B.  X.  45 
c)  ita  A2;  sic  B.  X.         d)  ita  A2;  peccata  B.  X;  peccatis  Vulg. 

1)  Haec  cum   Caesarii  sermone  n.  308  (Migne  I.  I.  col.  23369  conveniunt. 


VITAE  ELIGII  EPISCOPI  NOVIOMAGENSIS   APPENDIX    II.  755 

et  Dominus  per  prophetam  '  dicit:  Dabunt  singult  redemptionem  animarum  suarum,  ei  non 
erif  in  eis  morbus  neque  casus.  Date  ergo,  dum  Licet,  redemptionem  animarum  vestrarum; 
redimete  ergoa   vos  ipsi,  dum  vivitis,   quia   posl   mortem  nemo  vos  redimere  potest. 

(9).  Unusquisque  dc  qualea  ingenio  vel  artiflcio  \i\it.  <lo  ipso  decimam  l)<'o  in 
5  pauperibus  vel  ecclesiis  donet.  Consideret,  quia  omnia  Dei  sunl  per  qnem0  vivit,  sive 
terra  sivo'1  semina  sive  flumina,  vel  omnia  quae  sub  caelo  et  snper  caelo6  suni ;  et  si 
ipsef  non  dedisset,  nihil  utique  haberet.  Nam  Deus  noster,  qui  dignatur  totum  dare, 
decimam  de  suo  dignatur  a  nobis  repetere,  non  sibi  penitus,  Bed  nobis  profuturam*;  sio 
enim  por  prophetam  ipse  promisit,  dicens:   Tnferte,  inquid,  omnem  decimam  in  korreis  meis  Haiaoh.s.io. 

10  et  probate  me  in  liis,  rfi<if  Dominus,  si  non  apperuero  vobis     fructus  terrae  usque  ad  abundan 
tiam.     Reddite    ergo    libenter   ex  omnibus  quae  possidetis  super  terram,  quod  cognoscitis 
Deo  placere   de1    cuncta   substantia  vestra.     Nolite    fraudare    decimam,    ne  vobis    novem 
partes  auferantur,  et  sola  decima  remaneat.     Convertimini  ad  hoc,  dicit  Dominus,    uf  ape-  ib.  3, 18. 10. 
riam  vobis  cataractas  caeli  et    effundam   vobis  benedictionem  meam.     Si  igitur  dederitis  volun- 

15  tariek,  plus  semper  vobis  Dominus  dabit;  si  non  dederitis,  quanticumque  pauperes  in  locis 
quibus  habitatis  famo  mortui  fnerint,  tantorum  homicidiorum  rei  eritis.  Insuper  inmittet ' 
vobis  Dominus  peccatis"1  vestris  facientibus  pestilentiam  et  famem,  et  perdetis"  totum 
quod  habetis0  necnon1'  adhuc  et(|  animas  vestras.  Ut1'  autem  haec  vobis  non  voniant, 
festinate  cum  bono  animo  dare,   unde  animas  vestras   possitis  redimere,    nec  eligatis,   cui 

20  misericordiam  faciatis,  ne  forte  praetereatis  eum  qui  mereturs  accipere,  et'  quia  nescitis, 
in  quem  Christus  dignetur  advenire.      Scitote,    quia    quod    pauperi  vel  peregrino    in  terra 
largitis11,   sedenti  in  caelo  datis,   qui  dixit :    Qui  vos  recipit,  me  recipit ;  et:    Quamdiu  fecistis  JJ^asio.' ^' 
uni  ex  minimis  meis,  mihi  fecistisYm*. 

(10).  Perpendamus,  qualisa  erimus  in  die  iudicii  Dei  inb  conspectu  eciam  angelo- 
25  rum  presentandi,  quando  opera  nostra  nobisc  sunt  ante  oculos  poneuda ;  qualis  illa  erit 
confusio,  cui  contingerit'1  pro  peccatis  suis  in  conspectu  Dei  omniumque  hominum  et 
angelornm  tunce  erubescere4,  qui  hic  nec  unum  quidem  hominem  in  se  peccantem  vult 
nuncc  inspicere;  vel  ques  pavor  erit  Deum1'  iratum  videre,  quem  placatum  non  valet 
universitas  couprehendere.  [illum1  ergo  diem  semper  timeamus,  quem  modo  praevidere 
30  nullatenus  possumus ;  illum  diem  iugiter  pavescamus  et  vel  sic  actus  nostros  a  malo  re- 
vocemus.  Consideremus,  quik  terror  in  die  illo  erit,  cum  de  caelo1  Dominus  ad  iudi- 
candum  saeculum  venerit;  qui  metus  erit  Deum  videre,  ad  cuius  adventum   universa  ele- 

*)  Sequuntur :  Inter  haec  autem  omnia  —  cuncta  quae  hic  videntur  (Migne  LXXXVII, 
COl.  534,22  —  545,ii;  B.  X. 

35  Capp.  8.  9.     A  ±  B.  X.       Cap.  10.     A  1.  B.  X. 

Cap.  8.     a)  ita  A2;    om.  B.  X. 

Cap.  9.  a)  ita  pr.  m.  .4  2;  quali  B.  X.  b)  ipsa  X.  c)  ita  A2;  quae  B\  que  X.  d)  s.  s. 
eras.  A2;  sive  semita  X.  e)  m.  al.corr.  caelos  B-la.b,  et  ita  B2c.  3.  f)  ipsi  pr.  m.  A'l.  g)  pro- 
futura  A  2.  h)  cataractas  coeli  (r.  infra  l.  \A)  et   effudero  vobis   add.  edd.  ex  Vulg.  i)  ita  A  2; 

40  Nolite  de  c.  s.  v.  B.  X.  k)  voluntarii  A  2.  1)  inmittit  pr.  m.  A  2.  m)  ita  A'2;  p.  v.  f.  om.  B.  X. 
n)  perdi  pr.  m.  A  2.  o)  habe  : :  pr.  m.  A  2.  p)  om.  A  2.  q)  om.  X.  r)  (Ut  om.)  hec  autem  A  2. 
s)  mereretur  X.         t)  ita  A2;    om.  B.  X.         u)  ita  A2;    larg-imini  B.  X.         v)  desinit  A2. 

Cap.  10.     a)   ita  A\;    quales  B.  X.  b)    ita  A\    (cf.  v.2Q);    (in   om.)    conspectibus   et   ang. 

(cf.  p.  751,  i9>  B.  X.         c)  ita  A  1 ;  nostra  erunt  nobis  ante  B.  X.         d)  contigerit  B.  X.         e)  ita  A  1; 
45  om.  B.  X.  f)  erupiscere  pr.  m.  A  1.  g)  ita  A  1 ;  qui  B.  X.  h)  tunc  add.  B.  X.  i)  Ulum 

—  commovebuntur  om.  A\.         k)  quid  X.         1)  ita  B2a.  X;    c(a)elis  rell. 

1)  Locum  non  repperi. 

95* 


756  VITAE  ELIGII  EPISCOPI  NOVIOMAGENSIS  APPENDIX  II. 

menta  quatientur  ac  caelum  cum  terra  contremescet  virtutesque  caelorum  commovebun- 
tur].  Tunc  nimirum,  precinentibusa  angelorum  tubis,  omnes  gentes,  quecumque  sub 
celo  fuerunt,  et  omnis  homo,  tam  viri  quam  femine,  in  eo  sexu  unusquisque  quob  natus 
fuitc  in  mundo,  boni'1  simul  et  mali,  sancti  et  peccatores,  vel  quicumque  ab  inicio  mundi 
nati  et  mortui  fuerunt0,  sive  a  bestiis  devorati  sive  ab  igne  consumti  sive  eciam  ab  5 
Cfi5'52°r'  acllus  absortif,  omnes  simul  in  momento  temporis  adques  in  ictu  oculi  resurgent,  in  ipsis 
sine  dubio  corporibus  adque  in  ipsa  carne,  queh  hic  habuerunt:  scilicet  in  virum  per- 
fectum  et  in  mensuram  etatis  plenetudines '  Christi,  in  qna  et  ipse  Dominus  resurrexit  a 
mortuis.      [Etk    omnes  ante  iudicium  Christi  venient,    pariterque  eum  et  electi  et  reprobi 

Marc.is,  26.  oculis   suis  videbunt,    sicut    et    ipse  Dominus    in1    euangelio    dicit:     Tunc    videbunt    filium  10 
hominis   venientem    in    nubibus    caeli    cum  virtute  multa  et  maiestate,    constipatum    agminibus 

Matib'25'32'  angelorum].  Et  congregabuntur  ante  eum  omnes  gentes,  et  plangebmtm  se  omnes  tribus  terre,  et 
25b*32— 36*  sep<M~avitn  eos  ab  invicem,  sicut  pastor0  segregat  oves  ab  hedis ;  et  statuitv  iustus  quidem  acl^ 
dextris  suisr ,  impius*  autem  adx  sinixtris.  Timc  dicitn  acl  eus  qui  adv  dextris  eiusw  erunt: 
Venite,  benedictix,  possidetey  paratum  vobis  regnum  a  constitutione  mundi.  Esurivi  enim,  et  15 
dedistis  mihi  manducare.;  sitivi,  et  dedistis  mihi  bibere;  hosjies  eram,  et  collexistis7'  me;  nudus, 
ib.v.40.  et  operuistis  me ;  infirmus  et  in  carcere,  et  visitastis3,  me.  Haec  quamdiu  fecistis  uni  ex  minimis 
meis,  mihi  fecistisy . 

(11).    Tunc,    omnibus    aspicientibus,    ostendita   livores   fixurasque    clavorum,    in  ipso 
seneb    dubio  corpore,    quod    pro    nostris    peccatis  vulneratum    est,    et    ita    peccatores    con-  20 
pellans  dicitc:    'Ego  te,    homo,   de  terraed   limo  manibus  meis  formavi  et  intere   paradisi 
dilicias,  quod  non  merebaris,  collocavi ;    sed    tu  me  meaque  iussa  contemsisti f ,    [decepto- 
rems  sequi  maluisti],  unde  eth   iusta  pena  damnatus,   [inferni1  suppliciis]   es   [deputatusk]. 
Postea  misertus    tui  carnem  adsumsi  et1    in  terris  inter  peccatores  habitavi,  contumiliam 
et  verbera  pro  te  sustenui:   ut  te  eriperem,  colaphos11   et  sputa  suscepi;   ut  tibi  dulcidinem  25 
paradisi   redderem,    aceto0   putatus  sum ;    [propter1*   te  vepribus  coronatus],    cruci  adfixus, 
lantia  vulneratus    sum ;    propter'1    te1'   mortuoss    et    in    sepulcrumt    positus,    ad    inferna 
discendi;   ut  te  ad  paradisum  reducerem,  tartari  claustram11  adii ;   ut  tuv  in  celo  regnarisw, 
infernix  profunda  penetravi.    Agnosce  ergo,  quae  pro  te,  impietas  humana,  pertuli!     Ecce 
livores  quos  pro  te  excepi !      Ecce   clavorum  f oramina,    quibus    adfixus    in  cruce  pependi !  30 
Suscepi    dolores    tuos,    ut    te  possem  sanare ;    suscepi    poenam,    ut    darem    tibi    gloriam; 
suscepi  mortem,    ut   tu  viveres  sine  fine ;    conditus  iacui    in  sepulchro,  ut  tu  regnares  in 

Capp.  10—11.     A  1.  B.  X. 

Cap.  10.     a)  ita  B.  X;    precinentem  A\.         b)  qo  A\,  corr.         c)  fuerit  X         d)  bonis  s.  et 
malis  A  1.         e)  fuerint  X         f)  ita  A  1.  B.  X.        g)  adque  —  corporibus  per  homoeoteleuton  om.  A  1.  35 
h)  ita  A  1.  B2c.  X;  qu(a  m.  al.  in  litura)  BS;  quam  B  2a.  4.       i)  m.  al.  corr.  plenetudinis  A  1;  pleni- 
tudinis  B.  X.       k)  Et  —  angelorum  om.  A  1.       1)  d.  in  e.  X       m)  plangent  B  4.  (X).       n)  separabit  B.  X. 
0)    pa :  :  tor   corr.   pastor    A\.  p)    statuet   iustos   B.  X.  q)   ita  A\.  B2a   (pr.   m.).  X;    a   rell. 

r)  ita  A\.  B  2c.  3.  4;  sui  (B  2a.  X).  s)  corr.  impios  A  1,  et  sic  B.  X.  t)  ita  A  1 ;  a  B.  X.  u)  dicet 
ad  eos  B.  X.  v)  ita  A  \.  X;    a  B.         w)  ita  A  1;    om.  B.  X.         x)  patris  mei  ex  Vulg.  add.  B  3.  40 

y)    percipite    regnum,    omissis   verbis   a    constitutione  —  mihi   fecistis  A\.  z)   ita  B2c.  3  (pr.  m.)\ 

collegistis  B  2a.  4.  X  cum  Vulg.         a)  visitatis  (B  2a.  4.  X). 

Cap.  11.      a)    ostendet   B.  X.  b)   m.    al.    corr.    sine  A  1,  et  sic  B.  X.  c)   ita  A  1 ;    dicet 

B2a.  c.  3.  4.  X;    dicat  B  26.  d)  terra  A\.  e)  ita  A\.  B2c.  3.  4.  X;    intra  (B2a).  f)  con- 

tempnens  B.  X.         g)  d.  s.  m.  om.  A  1.         h)  ita  B.  X;  unde  (et  om.)  iuste  A  1.         i)  infernis  supli-  45 
tiis  X;    haec  om.  A\.  k)  om.  A  \.  1)    ita  A\;    om.  B.  X.  m)  ita  A\;    contumelias  B.  X. 

n)  colaphas  X.  o)  ita  A  1;  pro  verbis  a.  p.  sum  haec  exhibent:  acetum  cum  felle  bibi  B.  X.  p)  p.  te 
v.  c.  om.  A  1.  q)  proter  A  1.  r)  superscr.  A  1.  s)  ita  A  1 ;  mortuus  B.  X.  t)  ita  A  1 ;  sepulchro  B.  X. 
u)  ita  A  1 ;    claustra  B.  X.  v)  ita  B.  X;   om.  A  1.  w)   regnares  B.  X.  x)  inferni  —  ut  tu 

regnares  in  caelo  (v.  32>  per  homoeoteleuton  om    A\.  50 


VITAE  ELIGII  EPISCOPI  NOVIOMAGENBIS  APPENDIX   II.  757 

celo.  Hec  omnia  pro  vobis*  sustenui;  ampliora  horum  <|iii<l  vobis  debui  Cacere,  el  aon 
f eci V  Diceteb  nunc  vel  ostendite  inihi,  quid  j>;issi  estis  propter  me  dominatoremc 
vestrum,  vel'1  quid  boni  e^istis  pro  vobis.  [Egoe  cum  <'ss<'in  invisibilis,  sponte  proptei 
vos  incarnatus  sum  ;  cum  essem  inpassibilis,  propter  vos  pati  dignatus  sum;  cum  essexn 
6  dives,  propter  vos '  egenus  factus  sum:  sed  vos  et  bumilitatem  meam  et  praecepta  mea 
semper  rennuentes,  seductorem  magis  quam  me  s<-cut i  estis6].  Ecce  modo  aon  pot< 
aliud  iusticia  mea  iudicare,  nisi  quod  merentur  opera  vestra  reciperel  Ergo  quod  ipsi 
elegistis,  tenite":  contemsistis  lucem,  possedite  tonebras;  amastis  mortem,  ite  in  perdi- 
tionem ;  secuti  estis  diabulo  ,  ite  cum  <■<)'    in  gehenna   eterna'. 

10  (12).    [Quiil,    putas,    erit  tunc  meror,  qui  luctus,  quae  tristitia,  quae  angustia,  cum 

haec  fuerit  prolata  adversum  impios  sententia?  Tunc  enim  erit  malis  dura  separatio  a 
dulci  sanctorum  consortio,  et  traditi  in  potestate  daemonum,  ibunt  in  Lpsis  corporibus 
suis  cum  diabolo  in  supplicium  aeternum  et  permanebunt  semper  in  luctu  et  gemitu. 
Procul  quippe  exiliati  a  beata  paradisi  patria,  cruciabuntur  in  gehenna,   numquam  lucem 

15  visuri,  numquam  refrigerium  adepturi,  numquam  poenas  finituri,  numquam  requiem 
accepturi ;  sed  per  milia  milium  annorum  in  inferno  cruciandi  nec  umquam  in  saecula 
liberandi,  ubi  nec  qui  torquet  aliquando  fatigatur,  nec  qui  torquetur  umquam  moritur : 
sic  enim  ibi  ignis  consumit,  ut  semper  reservet,  sic  tormenta  agunturb,  ut  semper  re- 
noventur.     Iuxta  qualitatem   vero    culpae    poenam    ibi    unusquisque    sustinet   gehennae  et 

20  similis  culpae  regic  suis  similibus  iunguntur  cruciandi.     Non  ibi  auditur  aliud  nisi  fletus  cf.  Matth. 

8j  12. 

et  planctus  et  stridor  dentium ;  non  erit  aliud  consolamentum  quam  flammae  et  terrores 
poenarum,  ardebuntque  miseri  sine  fine  in  ignem  aeternum  semper  in  saecula  saeculorum]. 
Iusti  autem  ibunt'1  in  vitam  eternam  [ine  ipsa  sine  dubio  carne,  quam  hic  habuerunt,  et  cUb.25,46. 
sotiabuntur  angelis  sanctis  in  regno  Dei,  gaudiis  deputati f  perpetuis] :  numquam  iam 
25  ulterius»  morituri,  numquamh  corrupcionenT  visuri;  sed  semper  letitia1  ac  dulcedinek 
Christi  satiati,  fulgebunt  sicut  sol  in  claritate  et  gloria,  quam  preparavit  Deus  diligentibus 
se.  [Et1  quanto  amplius  aliquis  alio  oboediens  Deo  in  hac  vita  fuit,  tanto  ampliorem 
illic  mercedem  accipiet;  quantumque  amplius  hic  Deum  amavit,  tanto"1  tunc  propius11 
eum  videbit]. 

30  (13)-     Ecce !    karissimi,    predixi    vobis    simpliciter,    ut    intellegere  possitis,    que    sint 

unicuique  ventura.  Nemo  sea  iam  de  ignorancia  excusare  poterit,  quoniam  etb  vita  et 
mors  prenunciata  sunt  vobis ;  supplicia  impiorum  et  gloria  iustorum  palamb  vobis  denun- 
ciata  sunt.  Iam  vero  in  arbitrio  vestro  consistit  elegere,  quidc  teniatis  et(1  quid  re- 
spuatis ;   unusquisque  enim  quod  hic  concupiverit  et  adsecutus  fuerit,  hoc  utique  illic  posse- 

35  dibit.  Vitam  [ergoe]  eternam  toto  animo  concupiscite,  vitamK  temporaliam  tota  virtute 
contemniteg.  [Nech  emendationem  vestram  diutius  differatis,  sed  ad  lucranda  caelestia 
regna    ultro    ipsi    relinquite,    quod    lucis    istius  fine  perdendum  est.     Surgat  iam,   quaeso, 

Capp.  11—13.     A\.  B.  X. 
Cap.  11.     a)  vobi«  A\.         b)  Dicite  B.  X.         c)  ita  A\;    d.  v.  om.  B.  X.         d)  ita  Al.  54; 
40  aut  B2a.c.  3.  X       e)  Ego  —  estis  om.  A  1.       f)  ita  B2c.  3.  4.  X;  quidem  add.  (B2a).       g)  tenete  — 
possidete  B.  X.         h)  ita  A  1 ;  diabolum  B.  X.         i)  ita  A  1 ;  ipso  in  ignem  aeternum  B.  X. 

Cap.  12.     a)  Qni  —  saeculorum  om.  A  1 ;  Quis  B  (2a).  4 ;   Quid  X         b)  auguntur  m.  al.  corr. 

augentur  X       c)  ita  scrij>si;  re  :  i  X;  rei  B.       d)  pr.  m.  om.  X.       e)  in  —  perpetuis  om.  A\;  cf.  supra 

p.  756,  7.       f)  ita  Bi.  (X)  et  e  corr.  B3;  deputatis  B2a.  c.  3  (pr.  m.).       g)  ita  A  1;  om.  B.  X.       h)  ultra 

45  add.  B.  X.       i)  ita  B;    leti,  om.  ac  d.  Chr.  s.  Al.       k)  ac  dulcedinem  pr.  m.  B2a.       1)  Et  —  videbit 

om.  Al.         m)   tantum  5  4.         n)  ita  B2c.  4  et  e  corr.  B3;  proprius  (B2a.  X)  et  pr.  m.  B  3. 

Cap.  13.     a)  iam  se  B.  X.         h)  ita  A\;  om.  B.  X.         e)  quod  teneatis  B  (non  X).         d)  ita 
bene  A  1 ;  et  q.  r.  om.  B.  X.  e)  om.  A\.  f)  ita  A\;   nisu  B.  X.  g)  ita  A\;  vitam  —  con- 

temnite  om.  B.  X.         h)  Nec  —  futurum  sit  om.  A  1. 


758  VITAE  ELIGII  EPISCOPI  NOVIOMAGENSIS  APPENDIX  II. 

quicumque  peccati  cateua  adstrictus  tenetur,  et  expergefactus  a  somno  suae  mortis  evi- 
gilet.  Recurrat  ad  confessionem  et  agat  paenitentiam  nec  erubescat  publicae  paeniteri 
super  inmunditiis  quae  gessit,  quia  re  vera  multo  melius  est  hica  pauco  tempore  paeni- 
teri  quam    per    tot    milia    annorumb   inferni  supplicia  sustinere.     Si  ex  corde  ergo  paeni- 

cf.ioh.11,39.  tuerit,   cito  succurret  illi  redemptor,  qui  quatriduanum  suscitavit  iam  fetidumc    Lazarum.  5 
Paratus    est    semper    ille    misericordiae    sinus    et    clementer  expectat,    ut  suscipiat  paeni- 
tentes.      Non  est  enim,    sicut    scriptum    tenemus,    de  quamvis  magnis'1   criminibus  remit- 
tendis  Dei  umquam    misericordia    desperanda,    quia    ipse    cotidie    clamat    per    prophetam, 

Ezecii.33, 12.  dicens :    Quacumque    die   conversus  fuerit  peccafor  ab  immundicia  sua,  omnes  iniquitates  eius  in 
is.  43, 25.  obhvione   erunt    coram    me ;    et  rursus    per  aliume    prophetam   dicit:    Ego  sum  dominus  Deus  10 
Luc.  15, 7.  vester,   qui    deleo    iniquitates  vestras ;    et   illud  de  euangelio :   Gaudium  erit  in  caelo  super  uno 
peccatore  paenitentiam  agente,  quam  supra  nonaginta  novem  iustis,  qui  non  indigent  paenitentiam{ ; 

Ezech.33,11.  et  illud:   Nolo  mortem  peccatoris,  sed  ut  convertatur  ad  me  et  vivat,  dic.it  Dominus. 

(14).  Considerate,  fratres,  quam  larga  est  bonitas  Dei  nostri,  quam  ineffabilis  miseri- 
cordia  eius !  Cotidie  contemnitur,  et  cotidie  nos  ad  paenitentiam  benignissima  pietate  15 
invitat;  fiduciam  nobis  pia  eius  largitio  praestat,  ut  neca  disperemus  de  Christi  miseri- 
cordia  nec  tamen  nobis  absque  fructu  paenitentiaeb  veniam  concessamc  praesumamus. 
Dominus  enim  quantum  patris  pietate  indulgens  semper  et  misericors  est,  tanto'1  iudicis 
magestatee  severus  et  metuendus.  Potest  quidem  indulgentiam  regis1  dare,  potest  ipse 
sententiam  suam  reflectere,  potest  paenitenti8  gratis  indulgere ;  non  potest  tamen  nisi  20 
iustissime  iudicare,  quoniam  non  est  apud  eum  commutatio  nec  vicissitudinis  obumbratio. 
Aequissime  enim  iudicat  atque  aequaliter  secundum  uniuscuiusque  facta  repensat,  bona 
scilicet  bonis  et  mala  malis.  Ideoque,  karissimi,  reminiscimini,  quae  egistis,  et  si  vos 
deliquisse  cognoscitis,  sine  aliqua  dilatione  ad  paenitentiae  medicamenta  confugite.  Audite 
Ecci.  5, 8.  prophetam  admonentem:  Nolite,  inquid,  tardare  converti  ad  Dominum  nec  differatis  de  die  in  25 
iac.4, 14.  diem,  quia  nescitis,  quid  crastino  fufuruni  sit].  Mementote  semper,  quod  ante  conspectum 
omnipotentis  Dei  conversamini h ,  qui  prospicit1  omnium  hominum  non  solum  facta,  sed 
Hebr.  4, 13.  etiam  cogitaciones,  sicutk  apostolus  Paulus  dicit:  Non  est  ulla  creatura  invisibiles1  in  con- 
spectu  eius,  sed  omnia  nuda  ef  aperta  sunt  ocidis  eius. 

(15).  Hec  iugiter  cogitantes,  intentissima  vosa  sollicitudine  costodite,  ultimiqueb  diei  30 
vos  adventui  cum  bonis  operibus  semper  preparate.  Eccec  iam,  ut  certissime  tenimusd, 
fines  mundi  in  prumptue  est,  iam  finis  seculi  instat,  et  quod  lugiendumf  est»,  tanta 
mala  cotidie  fiunt,  tanteque  tribulationes  crebrisciunt'1,  ut  per  hec  eciam1  mundus  finem 
suum  quodam  modo  proclamare  vidiaturk  !  Ecce  omnia  que  prophete  vaticinaverunt, 
que1  apostuli  predixerunt,  pene  iam  conpleta  sunt,  solusque  dies  iudicii  et  orrebilesm  35 
Antechristi    adventus    adhuc    restat n  !      [Ecce  °    bellum    super    bellum ,    tribulatio    super 

Capp.  13—15.     A\  <7.26—36;.  B.  X. 

Cap.  13.  a)  in  pro  hic  X  b)  annore  pr.  m.  X.  c)  fetitum  pr.  m.  B  3 ;  infetitum 
pr.  m.  X.  d)  magis  B  2c  et  pr.  m.  B  2«.  b.  3.  e)  aliam  B  2c  et  pr.  m.  B2a.  b;  E 1  i  a m  B3;  per 
alium  bis  scr.,  sed  corr.  £4.         f)  penitentia:  X;  p(a)enitentia  rell.                                                                      40 

Cap.  14.      a)  ne  X.          b)  penitentiam  pr.  m.  X.          c)  concessa  pr.  m.  X.          d)  tantum  B  4. 

e)  magestatte  B  3 ;  maiestate  rell.  f)  ita  pr.  m.  B2a.  3 ;  reis  B  2c.  4.  X  g)  ita  B  4 ;  paenitendi 
B2a.  c;  penitendi  m.  al.  corr.  poenitenti  B  3,  et  sic  X;  tempus  add.  edd.  li)  conservamini  A\. 
i)  propicit  A\.         k)   et  add.  B2a.c.  3.  4.         1)  invisibilis  B.  X. 

Cap.  15.     a)  itaAl;  s.  vos  B.  X.       b)  ultime  dies  (vos  om.)  adventus  A\.       c)  Ecia  ut  c.  A\.  45 
d)  tenemus,   finis   B.  X.  e)    prumptus   ^4  1;    promptu   B  (e  corr.   promptum   B  2a.  3);   promtu  X 

f)  lugeudum  B;  legendum  pr.  m.  X.  g)  om.X.  h)  crebrescunt  B\  crebescunt  X  i)  ecia  A\. 
k)  videatur  B.  X.  ])  quaeque  B.  X.  m)  horribilis  (orr.  X)  Antichristi  B.  X.  n)  ita  B  (in 
litnra  B3).  X;  respectat  A  1.         o)  Ecce  —  iterum  (p.  760,3,)  om.  A  1. 


VTTAE  ELIGE  EPI8C0PI  NOVIOMAGEN8I8  APPENDIX   If.  759 

tribulationem,  famis*   Buper  famem,  pestilentiae  super  pestilentiam  el   gena  super  gentem  Cf-Jf**tb- 
consurgit!     Omnia    qttaeque    dudum   aunt    praedicta,    aos   iam    videmus  impleta   :    quare 
ergo  Bumua  lapidei  e1   Eerreum  possidcmus  poctus,    ut    pro   romedio  animae  aostrae  Lntei 
tot  malis  minime  cogitemuB?     Diu    enim    est,   quod    vox  divina  minatur,    aed   nullatenua 

5  hominum  pertinatia  mutatur.  Caelestis  olim  intentatur  ultio,  et  aulla  hominum  adhibetur 
satisfactio;  Dei  proximat  ira,  et  tepide  agitur  paenitentia;  venturum  prophetae  testantur 
supplicium,  et  raro°  ab  hominibus  Dei  mploratur  auxilium.  Quapropter,  dilectiaaimi, 
moneo,  ut  vel  mundo  iam  finientc  Iiuniana  finiatur  malitia  Boliuaque  Dei"  toto  nisu 
quaeratur    misericordia :    non    nos    iam    divitiarum  onerae    ad  tcrram    premant,    quia    cito 

10  omnia  hic  relinquemus,  nec  pariter  et  Christum  habere  velimus  ct  sacculum,  sed,  saeculo 
spreto,  liberi  festinemus  ad  caelum. 

(lfi).  Reminiscamur,  quam  gravia  sunt  scelera  quae  commisiinus,  quamque  dira 
inferni  supplicia  quae  timemus,  et  iuxta  qualitatem  culpae  medicamentum  adhibeamua 
paenitentiae.      Cogitemus,    quia    secundum    apostolum    nihil    in    hunc    mundum    intulimus,  i.Tim.6,7. 

16  nihilque  ex  eo  morientes   auferre  poterimus:    nudi   nati  sumus,    nudi  utique  morituri.     Quic-  of.tobi.ai. 
quid  autem  hic  inventum  est,  hica   procul  dubio  relinquetur;   opera  tantummodo   bona  si 
hic  egerimus,  ipsa  nobiscum  ad  caelum  portabimus,   immoque  nos  ipsa  ad  caelum   porta- 
bunt.     Tamquam   peregtini  ergo  sola  sufficientia  contenti  ,   illas   nobis  divitias   hic   adqui- 
ramus,    quasc    nobiscnm    ad    patriam    paradysi    feramus.     Deum    supra  omnia  diligamus, 

■>o  quia  re  vera  impium  est  hunc  non  diligi,  cui  vicem  repensare  non  possumns,  etiam  et 
cum  diligimus.  Quid  enim  nos  impii  pio  Domino  retribuere  poterimus  pro  omnibus  quae 
retribuit  nobisV  Qui,  nullis  nostris  praecedentibus  meritis,  tanta  nobis  praestitit  indignis, 
ut  nos  a  iugo  dirae  dominationis  redimeret.  Ded  sede  paternae  magestatise  ad  nos 
descendit,   iniurias  in  terris  pertulit,   probra  sustinuit,    mortem  indebitae*    subiit;   et    haec 

25  quidem   omnia  patienter  tulit,   ut  nobis  humilitatis  et  patientiae  exempla  monstraret,   unde 

et  sequentibus  se  discipulis  dicit:    Discite  a  me,    quia   mitis  sum   et   humilis  corde,    et   inve-  Mattii. 11,29. 
nietis  requiem  animabus  vestris. 

(17).  Oportet  igitur,  ut  quemadmodum  ille  pro  nobisa,  ita  et  nos  cuncta  adversa 
que  nobis  propter  peccata  nostra  adveniunt  aequanimiter  toleremus,   ut  patientiae  fructum 

30  in  vita  eterna  capere  possimus.  Urgeamus  ergo,  fratres,  cursum  nostrum,  dum  tempus 
habemus ;  odiamusb  hunc  mundum,  quem  diu  possidere  non  possumus ;  nulla  nos  iam 
malorum  operum  contagia  polluant,  sed  divinus  nos  respectus  semper  a  peccatis  arceat. 
Si  enim  homines  nostri  similes  peccatores  et  ex  eodem  luto  formatos,  ne  nos  peccantes 
inspiciant1,    erubescimus,    quanto    magis    aeternum    et    solum    sine  peccato  omnipotentem 

35  Dominum  reverere0  ac  timere  debemus,  qui  non  solum  facta,  sed  etiam  secreta  cordis 
considerat  et  videtV  Hunc  ergo  cotidie  timeamus,  huius  reverentiam  nobiscum  semper 
feramus ;   sicque  nos  spes  indulgentiae  erigat,   ut  metus  gehennae  semper  affligat. 

(18).  Ante  omnia  et  super  omnia  caritatem  habeamus,  reminiscentes  dominico  prae- 
cepto,   quoa  dicitur:    Habete  in    vobis   sal   et  pacem  habete   inter  vos;   et   illud:    Mandatiun,  ™*™il'zl' 

40  Capp.  15— 18.     B  2a.  b.  c.  3.  4.  X. 

Cap.  15.     a)  fam  :    : :  pcr  corr.  famis  super  BS;    fame  s.  corr.  fames  s.  B  i.  b)  implete  pr. 

m.  X.         c)  roro(?)  pr.  m.  X.         d)  postea  suppl.  X.         e)  honera  B  2a.  X. 

Cap.  16.  a)  om.  X.  b)  contempti  X.  c)  quos  pr.  m.  X.  d)  Sed  X.  e)  ita  B3,  corr. 
f)  ita  X;    indebite  B. 

45  Cap.  17.     a)  oiti.  X.         b)  hodiamus  X.         e)  revereri  B  ±.  X. 

Cap.  18.     a)  quod  d.  B2a. 

1)  Similia  supra  p.  755,  27.  leguntur. 


760  VITAE  ELIGII  EPISCOPI  NOVIOMAGENSIS  APPENDIX  II. 

Coiosa.s,  14.  inquid,   novum   do    vobis,    ut   vos   invicem    diligatis.     Nam  et  alibi  dicitur:    Habete  caritatem, 

Eph.  5, 1.2.  quod    est    vinculum    unitatis ;     et    iterum:    Estote    imitatores   Dei    tamquam   filii   karissimi    et 

ib.4,31.  ambulate   in    dilectione ;    et    iterum]:    Omnis  amaritudo   et   ira    et'A   indignatio    tollatur  a  vobis 

ib.  v.  26.  cum  omni  malicia ;    et:    Sol   non    occidat   super   iracundiam   vestram.     Nemphe    sicut   nullum 

proficitb    in  A^ulnere  medicamentum,    si  sit  interius  ferrum,    ita  nihil  proficit  oracio  illius,  5 

in  cuius  pecture  mortiferum  A*ersatur  odiumc.     Habeamus  ergo,    fratres,    karitatem,  quia 

si  illam  habuerimus,  omnibus  virtutibus  replebimur;    si    vero    caritatem  non  habuerimus, 

quidquid    boni    habired    videmur,    totum    perdimuse.     Nec    in    areptof    bene    agendi    pro- 

cf. Luc.9,62.  posito^   penitus  lassiscamur11,    precipue  cum  Dominus  dicat  nullum  ponentem  manum  in 

aratro  et  respicientem  retrorsum  dignum  esse  regnum '  celorum.  Respicere  autem  retrorsum  10 
nihil  est  aliud  quam  in  eo  quemquamk  penetire1  quo  ceperit  bonum'11  et  rursum  mun- 
danis  desideriis  obligari.  [Denique11  ab°  spe  veniae1'  nulla  nos  malorum  quantitas 
revocet,  quia  quamvis  sit  gravis  culpa  humana,  largior  nihilhominus  est  misericordia 
iJs.  129, 7.  divina;  undeq  per  psalmistam  dicitur:  Multa  est  apud  Dominum  misericordia  et  copiosa 
ib.  50, 19.  apud  eum  redemptio ;  et  iterum  :   Cor  contritum  et  humiliatum  Deus  non  spernit.  15 

(19).  Haec  nos,  fratres,  diebus  ac  noctibus  memoria  refoveat,  haec  nos  praecepta 
frequenter  sollicitent ;  debitum  vitae  finem  iam  iamque  adfuturum  putemus  vicinumque 
speremus  mortis  diem,  quem  longinquum  esse  nescimusj ;  modo  emendimusa  que°  delin- 
quimusc,  ne  tunc  penetired  incipiamus,  quando  iam  non  valebimus.  Erit  quidem  et  in 
inferno  penetentia,  sed  omnino  infructuusa,  ete  erit  ibi  penetentia  dolorem  habens,  sed  20 
medicinamf  iam  non  habens.  Ibi  enimg  nullatenus  poterit  a  Deo  promerireh  quod 
petit,  qui  hic  noluerit  audire  quod  Deus  iussit.  [Ideoque1,  karissimi,  quantum  possumus, 
praeceptis  Deik  in  omnibus  obtemperemus,  ut  ibi  praemium  muneris  capiamus.  Ipsi, 
dum  licet,  hic  nos  castigemus],  ipsi  nobiscum  de  actus1  nostros  rationem  faciamus,  ipsi 
nos  iudici  nostro  accusemus,  nem  sevos  illos  nostros  accusatoris  peccata  celandi11  incur-  25 
ramus111,  adque  emendationem  nostram0  non  ad  extremum  vite  differamus,  sed  quociens 
in1'  peccatis  labimur,  per  penetenciam  resurgamus,  ac  totis  viribus  voluntatisq  pessimas 
carnisque  inlecibras  vincentisr,  illud  omnimodis  precaveamus,  quoniam  cotidie  ad  mortem 
properamus,  et  dum  nescimus  ets  neglegimus,  repente  morsvenit'.  Ibi  ergo  festinemus, 
ubi  mors  iam  non  timebitur,  et  ubi  nos  sancti  omnes  suscipere  vel  videre  desiderant,  30 
ubi  nos  rex  celestes11  Christus  et  superni  cives  angeli,  expansis  caritatis  brachiis,  ex- 
pectant.  Ibi,  inquam,  festinemus,  ubi  sine  flne  vivamus,  et  ubi  angelicis  agminibus  con- 
sortes  esse  possimus.  Ita  postremo  in  exiliu  mundi  istius  agamus,  ut  ad  futurum 
iudicium  cum  secura  consciencia  bonis  operibus  ornati  veniamus,  ibiquev  gratissimum 
Deo  munus  nostras  animas  offeramus,  ut  pro  hoc  ab  eo  commertiow  eternitatesx  beati-  35 
tudinem  accipere  et  in  seculum  seculi  gloriari  possimus. 

Capp.  18.  19.     A  1  (a  l.  3;.  B.  X. 
Cap.  18.      a)   om.  A  1.  b)  profecit  A  1.  c)  hodiura  X.  d)  habere  B.  X.  e)   Ua 

A  1.  B.  X.  f)    ita  A  1.  X.  g)   preposito   A\.  h)   la  :  ssiscamur  A\;    lassescamus  B;    lase- 

scamus  X.  i)  ita  A\.  BB  (pr.  m.).  X;    regno  rell.  k)  quemquem  A\.  1)  ita  A\;   p(a)eni-  40 

tere  B  (at  non  remanere,  m.  al.  add.  per  snper  re  B  4>.  X.         m)  ita  A  1 ;  bono  B.  X.        n)  Denique 

—  nescimus  om.  A\.         0)  a  B \\    absque  ^ro  ab  spe  X.         p)  venia  X.         q)  et  add.  X. 

Cap.  19.     a)   corr.    emendemus  A\  et  sic  B  (emundemus  B  2c).  X.  b)  ita  A\;    quod  B.  X. 

c)  deliquimus  B  2c.  3.  4.  d)  p(o)enitere  B.  X.  c)   ita  A  1 ;    om.  B.  X.  f)    ita  A  1 ;    iam  m. 

(medicina  pr.  m.  B  2a.  V)  B.  X.         g)  ita  A  1 ;    ibique  n.  B.  X.         h)  promereri  B.  X.         i)  Ideoque  45 

—  castigemus  om.  A  1.  k)  om.  X.  1)  ita  A  1 ;  actibus  nostris  B.  X.  m)  ita  A 1 ;  ne  —  incur- 
ramus  om.  B.  X.  n)  malim  celando  aut  celantes.  o)  n.  non  ad  e.  om.  A\.  p)  in  p.  om.  A  1. 
q)  voluntates  B.  X.  r)  vincentes  B.  X.  s)  ita  A  1 ;  securique  consistimus  pro  et  n.  B.  X. 
t)  ita  A\;  veniat  B.  X.  u)  c(a)elestis  B.  X.  v)  ubique  ^41.  w)  om.  A\.  x)  aeter- 
nitatis  B.  X.  50 


VITAE  ELIGII  EPISCOPI  NOVIOMAGEN8I8   APPENDIX    II.  701 

(20).  Hec  nus,  karissimi8',  mandata  aactenus  quasi  lac  vobis  gustanda  porregimus  , 
et  ecce  modo  sub  testimonio  Dei  etc  sanctorum'1  angelorum,  qui  nos  loquentes  audiunt, 
absolvimus  debitum  nostrum!  Celestia  vobis  precepta8  tradimus  :  amodo  iam  vestrum 
est  cogitare,  quatenus  et  admonicio  nostra  eflectum  nabeal  salutis,  ut 8  semper  volun- 
5  tatem  Dei  facientes  ab  omni  vos  malo  costodiatis  adqne  demum"  liberi  ab  omne1 
contagionek  peccati  ad  regna  celestia  trepudiantes  pervenire  pussitis,  prestante  domino 
nostro  Iesu  Christo,  qui  cum  Patre  et  Spiritu  sancto  vivit  et  regnat  in '  secula  secu- 
lorum. 

* 

Cap.  20.     A  1.  B.   X. 
io  Cap.  20.     a)  k.  m.  h.  otn.  A  1.         b)  ita  Al;  porreximus  B.  X.        ci  om.  A\.        d)  sancti/  .V 

e)  om.  X.      f)  tta  A  1;  tradentea  B.  X.      g)  ita  A  1 ;  et  vos  s.  B.  X.       h)  ita  B.  X;  dummodum  Al. 
i)  omni  B.  X.         k)  cogitacione  A\.  I)   ita  A  1;    per  cuncta  s.  8.  Amen  B;    extrema  verba  partim 

discerni  nequeunt  X. 


SS.  R.  Meroving.    IV.  96 


EPILOGUS  EDITORIS. 

Schola  quae  dicitur  legendaria  edito  tomo  tertio  vehementissime  in  me  commota 
est,  cumque  iudicio  nimium  severo  me  usum  esse  crederet,  aegre  ferens  inter  apocrypha 
aevi  Carolingici  iam  reiecta  esse  monumenta,  quae  antiqua  et  fide  digna  reiigiose  mgue 
adlmc  cotuerat,  densis  phalangihus  acerrimum  in  me  impetum  fecit.  Latuerant  autem  5 
ante  me  vitae  passionesquc  sanctorum  aevi  Merowingici  quasque  admiseram  antiquiorum 
in  eclitionihus  ohsotetis  ncglectae  atque  primigeniam  earum  faciem  ne  sapientissimi 
quidem  viri  divinare  potuerant.  Veteres  enim  editores  hunc  vel  illum  codicem,  in  quem- 
cumque  fortuito  inciderant,  exscrihentes  neque  pturibus  inter  se  comparatis  textitm  diii- 
genter  recensentes,  immo  quem  in  lihris  scriptis  deprehenderant  sermonem  genuinum  ad  10 
grammaticae  leges  corrigentes  praestantissimo  ad  examinandam  fidem  suhsidio  et  se  ipsos 
privaverant  et  alios,  cumque  post  Mahillonium  nidlus  totam  seriem  percurrisset  atquc 
genuinis  illius  aevi  scriptis  intentum  studium  impendisset,  sed  pterique  occasione  data  hic 
illic  in  rem  inquisissent,  factum  est,  ut  ah  auctorihus  aequalihus  aut  fere  aequalihus  auf 
supparihus  hocce  litterarum  genus  magna  ex  parte  editum  esse  crederetur.  Sane  teme-  15 
rarius  vestigiis  decessorum  relictis  aliam  viam  ingressus  sum  tantamque  fraudem  totque 
dotos  passim  patefeci,  ut  advocati  illius  partis  mihi  minime  grahdarentur,  sed  teiis  vene- 
natis  mox  ohrutus  intellexi,  quid  sihi  veliet  vesparum  examen  lacessisse.  Quod  utinam  ne 
fecissem,  utinam  ne  codices  tetigissem  neve  argumenta  conquisissem  interiora  et  exteriora 
ad  distinguendam  motem  indigestam,  utinam  ne  viris  reverendis  contradixissem,  sed  20 
omnia  ita  accepissem,  sicut  pia  mente  nohis  tradita  suntl  Quodsi  traditioni  tauda- 
hititer  me  suhiecissem,  quam  accepta  parti  itli  eclitio  mea  venisset,  summisque  laudibus 
celehratus  caetestihus  patronis  nunc  uterer,  quos  hodie  timere  mihi  opus  est  et  dona  ferentes. 
Duo  scriptorum  genera  in  hac  litterarum  parte  distinguenda  esse  mihi  ridehantur,  sciliccf 
qui  ipso  aevo  Merowingico  aut  antea  degerant  viri  fide  digni  magnaeque  auctoritatis  25 
alterique  Karolorum  aetati  aequales,  qui  cum  res  gestas  maiorum  ignorassent  hisforiae 
loco  fahidas  fictas  memoriae  prodiderant,  utilitatihus  haud  raro  considentes  sive  ecciesiae  sive 
monasterii,  quihus  addicti  erant,  hisque  speciem  pecidiarem  attrihui  eorum,  qui  ad  confir- 
mandas  has  fahidas  se  ipsos  rehus  interfuisse  simulaverant.  Adversarii  mei  prius  genus, 
sciiicet  scriptorum  aequalium,  quosque  ad  iltnd  emendandum  et  interpretandum  impen-  30 
deram  lahores  omnino  non  curantes,  ita  ut  praestantissimum  totius  voluminis  fontem, 
sciticet  V.  Caesarii,  ne  verho  quidem  commemoraverint,  mox  in  alterum  se  verterunt 
idque  potissimum  studuerunt,  ut  hoc  vel  iliud  fraudis  indicium  stare  non  posse  meque 
errasse  demonstrare  nisi  conctuderent  parum  me  in  his  disciplinis  versatum  esse:  neque  enim 
praeter  errores  quicquam  in  argumentationihus  meis  deprehendisse  sibi  visi  sitnt.  Fro-  35 
havi  aevo  Carolingico  Aridii  hiographum  attrihuendum  esse,  eo  quod  eiusdem  aevi  auc- 
torem  expitaverat,  scilicet  V.  Eligii,  atqite  persuadere  mihi  vix  possum  argumentationes 
eiusmodi  per  anaiogiam  concutiendas  esse.  At  age,  sit  ita:  viros  illos  doctissimos  in 
studiis  hagiographicis  atque  historicis  acvi  Merowingici  multo  magis  me  ipso  versatos 
esse,    qui    scriptorum    ittorum   partem    tanfuni    ediderim    quamvis    non    minimam,    certe  40 


EP1L0GU8  EDITORIS.  768 

nomina  illorum  in  longa  quam  feci  via  vix  repperi.  Dubitare  quidem  non  a/usim,  quin 
qui  l<u)i  superbe  tamque  contemptim  </<  me  locuti  sunt  qperibus  hagiographicis  muniti 
sint  sat  amplis  neque  solis  verbis  glorientur  vanis,  sed  me  imperitwm  illa  latuerant,  quae 
si  novisscm.  propriis  laboribus  proeul  dubio  parcere  potuissem.     Consilium  autem  eorum 

5  dUuddius  erat,  quam  ut  celari  potuisset,  scilicet  ut  imperitum  imparemque  me  declarantes 
iudicem  impetrarent  minus  severum,  multumque  eorum  intererat  iterum  iterumque  asse- 
verare  ipsum  societatis  nostrae  praefectum  venerabilem  studiis  meis  diffisum  esse,  cumque 
eius  humanitate  socii  libere  eligendi  facultatem  accepissem,  cuius  opera  adiuvarer,  gaudio 
magno  extdtantes  diem  atrum  milii  vcnissc  cocifcrabantur,  qui  a  prophetis  nescio  quibus 

io  praedictus  esset.  Nihilominus  Deo  optimo  maximo  summas  graUas  toto  pectore  et  habeo 
</  semper  me  habiturum  esse  promitto,  quod  tam  clementer  al>  inquisitoribus  haereticae 
pravitatis  mecum  actum  est:  exemplis  enim  docenvur  saeculis  ante  longe  aliam 
poenam  tam  pertinaci  imminuisse  contumaciae.  Jlcbus  autcm  meis  adversis  non 
est   ut  adversarii   nimium   exsultent,   nam  ct   ipsi  in  ius  vocati  ipsique  causam   dicere 

15  coacti  sunt,  atque  nisi  me  omnia  fallunt  pro  tribunali  iam  probatum  est  et  alios  errare 
posse  vel  viros  altissimi  et  ingenii  et  vultus  meque  unicum  non  esse  peccatorem:  solamen 
autem  miseris  iam  inde  antiquitus  crat  soeios  habuisse  malorum.  Praeterea  me  nec 
dimissum  esse  nec  exspirasse,  sed  has  adhuc  carpere  auras  vitales,  ex  praesenti  volumine 
concludi  licet,   et  spero  fore,   ut  vel  invita  parte  illa  hocce  opus  ad  finem  perducere 

ko  possim.  Modo  a  certamine  cessandum  est,  quod  alibi  aptius  continuabitur,  illaeque 
eontrovcrsiae  in  universum  infra  non  tangentur.  Porro  aequiores  iudices  mihi  miuiinc 
defuerunt  vel  inter  eos  qui  eandem  atque  ipse  fidem  non  confitentur,  immo  amicos  caris- 
simos  inter  eosdem  sortitus  sum,  iique  non  solum  ea  quae  negaverim,  sed  etiam  quae 
affirmaverim   attendentes  huius  litterarum  generis  fundamentum  aliud  multoque  solidius 

25  per  inc  iac/um  esse  agnoverunt,  id  quod  eo  gratiore  animo  reminisci  decet,  quo  vehemen- 
tius  pars  adversa  in  me  incurrerif. 


ADDENDA  ET  EMENDANDA. 

AD  TOMUM  III. 

Additamenta   hoc  Joeo  colligere  propositum   miJ/i  est  ca,   quae  tomo  tertio  absoluto 

30  e  codicibus  eruta  sunt  potissimum   socii   mei  ope.     Ingens  codicum  numerus,   quo  ad  tot 

auctores  recensendos  me  usum  csse  praefatio  praefecti  nostri  testatur,  opere  progrediente 

eonstanter  multiplicatus  est.    Cum  enim  collatis  ct  vetustioribus  ct  praestantioribus  libris 

toti  seriei  providissem,  scripta  singula  edenda  praeparantibus  nobis  eos  ipsos  haud  raro 

arcessere  opus  erat,   <jui   nec  aetate  nec  eondieione  praestare  videbantur,   <it</uc  inter  eos 

35  uniiin    repperi  longe   meliorem   opinione.     Sanctum  autem   erat  nobis,    ut  <ju<)t<iii<>t   nacti 

essemus  codiecs,   textus  quos  continebant  omnes  examinaremus  ad  studia  nostra  perti- 

nentes,  itaque  multa  quidem  levia  viliaque  lucrati  sumus,   nonnutta  vero  eo  maioris  mo- 

incuti.     Sane  haec  materia  difficilis  collectu  est  et  scriptorum  copiae  causa,  qui  }i/cri<ju<' 

paucas  fan/um  paginas  occupant,  ita  u/  brevibus  intervattis  apparatus  mutetur,  aliis  aliis 

40  succedeninbus  codicibus,  et  eo  quod  j>er  totius  fere  <>rl>is  bibliothecas  hoc  litterarum  <i<>nis 

diffusum  est,  maxime  eorum  sanctorum  acta,  qui  velut  Acaunenses  fere  ubique  a  /></</il>/is 

summis  honoribus  colebantur.   Tncidi  igitur  in  Passionarium  maius  Sangallense  in  bibliotheca 

urbana  Turicensi  asservatum  eodem  <jn<>  dixi  modo,  V.  Columbani  editurus1,  neque  quisquam 

1)   V.  supra  j>.  38. 

1)6* 


764  ADDENDA  ET  EMENDANDA. 

aetatem,  auctoritatem,  ubertatem  ipsius  ex  iis  colligere  potuerat,  quae  in  annalibns  nostris 
de  eo  rclata  erant1.  Ope  huius  codicis,  cai  alia  accessere  subsidia,  Passionem  Floriani 
et  V.  Lupi  in  annalibus  nostris  denuo  edendas  cnrabo.  Reliqua  vero,  quae  hoc  loco 
supplevi,  non  omnia  eiusdem  auctoritatis  sunt,  ne  ea  quidem  quae  ex  Sangallensi  erui, 
sed  et  is  ipse  farraginem  exhibet  inutilem,  neque  Gaugericns  aliique  sancti  ex  eo  quic-  5 
quam  proficere  poferant,  qui  etiam  in  scriptis  Ionae  edendis  votis  nostris  non  satisfecerat. 

Pag.  44,  l.  4.   Actorum  Afrae   codicibus  quos  enumeravi  proximo  loco  post  A\a 
(tddendus  est 

A  \a*)  Turicensis  C.  \0i,  olim  Sangallensis,  saec.  X.  ex.,  n.  LI,  praescr.: 
Incipit  conversatio  (corr.  conversioj  sanctae  Affrae  et  passio  eiusdem,  quod  est  io 
VII.  Id.  Aug\  Attamen  illo  libro  antiquissimo,  quocum  arte  convenit,  midto  recentior 
soloecismos  minus  accurate  servavit,  sermoque  expolitus  idem  atque  in  codicibus  deterio- 
ribus  classium  seu  A  seu  B  in  eo  nonnumquam  deprehenditur.  Discrepantibus  inter  se 
singulis  huius  familiae  libris,  Turicensis  et  cum  codice  Mombritii  A  la3  (p.  61,  B  g)  et 
cum  A  \a2  (p.  51,  \5  g)  concordat,  sed  alias  ad  primarium  exemplar  propius  accedere  15 
videtur.  Discrepantiam  lectionum  variantium  adnotavi  inprimis  eam,  qua  auctoritas 
codicis  A\a  aut  confirmetur  aut  debilitetur. 

P.  55,  l.  3.  episcopus]   superveniens  adcl.   (=  A  \a). 

I.  9.  stupefactaj  in  stupore  ducta  (=  A  \a;  cf.  p.  48,  SlJ. 

I.  13.  inquiuataej  inquinati.  20 

/.16.  filia]  filiola  (=  A2.  B). 

I.  17.  alacritate]  alaritate  pr.  m. 

I.  24.  Eum  :  nia  :  :  :  :  pia  m.  al.  corr.  Eunomia  et  Eutropia. 

P.  56,   l.  2.  ierit]  ieris  pr.  m. 

I.  4.  sermocinantur]   sermocinarentur  (=■  A\a).  25 

l.  10.  habierunt]   abierunt  se(?)  eras. 

I.  21.  tibi  ostenditur  lux,  quae]  o.  tibi  lumen  quod   (=  A  \a). 

I.  23.  coruscus  venire  solet]   venit. 

P  57,  l.  7.  facto]  om.   (=  A\a). 

I.  8.  domum]   domo  pr.  m.  30 

1.  14.  ieiunare]  tenere   (=  A  \a). 

2.  21-  inde  venerunt]  v.  autein   i.   (=  A  \a). 
I.  22.  quae]   qui(?)  pr.  m. 

fuerint  fornicatae]  meretricate  fuerint  (=  A  \a). 
P.  58,  l.  2.      quae]  qui  pr.  m.  35 

l.  4.      suum]  Felicem  add.   (=  A  \a.   2). 
I.  16.  sputis]  sputamentis  (similiter  A  \a). 
I.  18.  a  mortuis  resurrexisse]  r.  a  m.   f=  A  \a). 
I.  20.   fugit]  fugiens   (=  A\b.   2). 

1.  22.  scindebantur]  findebantur  (=  A  \b.   2).  40 

P.  59,  l.  12.  Effractor]  Efuretur  fur  et  latro  (similiter  A  \a). 
I.  19.   sic]  om.   (=  A\a). 
I.  20.  tibi]   tu  ibi. 
I.  27.  bibentis]   et  digerentis  add.   (=  A  \a). 

vigilantis]   evigilantis   (=  A\a).  45 

iube  me]  iube  mihi. 

1)  'Arch.'    VII.,  p.   181:    ' Handschriften    der    Universitatsbibliothek    (sic .')    zu    Ziirich. 
A.  Vitae  SS.  Pertolfi  abbatis,  S.  Regidae.     Passio  S.  Lamperti'. 


ADDENDA  ET  EMENDANDA.  765 

P.  60,   /.  1.  tuas]   oin.    (=  J  h>). 

/.  2.  tua]  om.   (=  A  \a). 

non]  om. 

I.  15.  Dei]  Domini  (—  A  \b.   2.  B2). 

6  in   potestatom   —  /.17.    in   abyssumj   otn. 

I.  22.  in   tuam   potestatem    redige   animam  <'ius|   a.  e.  in  t.  r.  p.  (similiter  A  \a). 

I.  25.  adsensit]  abscessit  (=  A  \a). 

P.  61,   /.  3.      orcline  rebus|   ordinibus   (=  A  la*). 

/.  7.      Afra]   Afram   (=  A\a). 
10  subscr.  Explicit  conversio  sanctae  Afrae   in  civitate   Augusta. 

/.  9.     praescr.  Incipit  passio  eiusdem  sanctae  Afrae   martyris. 

/.  10.  proviucia   Retia]  provinciam  Regenas  pr.  m. 

1.  14.   iudex  et  agnovisset]  et  a.   i. 

/.  17.   Capitolium)   meum  add.   (=  A  \a). 
15  /.  19.  et  peccata  mea]   mea  et  p. 

/.  20.   ipsi]   ei,  insequentibus  vcrbis  sacr.   offerre. 
me  ipsam]  ipsa  (f=  A  la). 

/.21.   Iudex]  Gaius  add.   (=  B). 

P.  62,  /.  1.      Dominus]   Deus. 
20  /.  3.     lacrimis  rigaverit]   r.  1. 

/.  14.   Christiana  quidem  ego]  (Ego  m.  cd.  superscr.)  Quidem  chr. 

nec  dici]  item  A  \a*. 
I.  25.  tot  oras  tecum  certare]   tot  horis  tecum  loqui   (=  A  \a). 
I.  29.  nam  et  meam  om. 

25  P.  63,  /.4.     Laechaej  Lace. 

/.  5.     suos]  om.   (=  A  \a). 

orabat  cum  lacrimis]  1.   orabat. 
/.  9.     meam]   om.   (=  A  \a). 
I.  11.  et  corpus  simul]   s.   et  c.   (=  A  \a). 
30  /.16.   Patre]  tuo  add.   (=  A  \b.  B  2.  Z). 

I.  18.   Eumenia]   Euminia  pr.  m.  (=  A  \a) ,  item  infra. 

Euprepia]   Eupremia  pr.  m. 
I.  19.   que]   om.   (=A\a). 

et  simul]  simulque  (=  A  \a). 
35  /.  20.   rogaverunt]   milites  add.  (=  A  \b.  2.   B  2). 

I.  22.  Hilariae]  om.  (=  A  \a). 

P.  64.  /.  3.     eis]  his  (=  A  \b.  2),  sequentibus  verbis  ev.  v. 
/.  10.  fuerunt  - — ■  unianimis]  om. 

/.11.   qui  —  regnat]  qui  regnat  cum  P.  et  Sp.   s.   (=  A\b.  B). 
40  /.  12.   Sequitur   additamentum    ad   martyres    Romanos  pertinens    (ed.  p.   5\),    quod    sub- 

scriptio  excipit  haec:  Explicit  vita  vel  passio  sanctae  ac  beatissime  Afrae, 
quae  passa  est  apud  provintiam  Retiam  in  civitate  Augusta,  regnante  do- 
mino  nostro  Iesu  Christo,  cui  est  cum  Patre  honor  et  gloria  cum  Spiritu 
sancto  in  saecula  saeculorum.     Amen. 

45  P.  73,  l.  13.    V.  Maximini  auctore  Lapo  continent : 

\b)  Codex  Berolinensis  Ms.  theol.  lat.  oct.  155  (olim  Phittippsianus  n.  16372J, 
saec.  XII,  fol.  131 — 142',  addita  doxologia,  qaae  in  reliquis  libris  desideratur.  Speci- 
minis  cansa  nomina  propria  exscripsi  haec: 


766  ADDENDA  ET  EMENDANDA. 

P.  79,  l.  37.  Clodobertus]  Chlodbertus. 

P.  80,   l.  4.  Rodoara]  Hrodoara. 

P.  81,  l.  23.  Hellarium]  Erlarium. 

I.  28.  Herricum]  Henricum. 

\c)  Codex  Coloniensis  archivi  urbani  n.  164,  cmtea  bibliothecae  WaJJrafianae  6 
VI,  21,  m  wswm  monasterii  Coloniensis  Corporis  Christi  canonicorum  regularium  a.  1463. 
exaratus  a  fratre  Symone,  scilicet  volumen  primum  passionalis  sanctorum  aestivi  ex 
Kal.  Mai.  ad  Id.  Iul.,  fol.  273 — 279,  absque  prologo  textum  exhibet  minus  constantem, 
nam  praeter  la  lectiones  cum  aliarum  classium  tum  2  in  ipso  deprchendi.  Vitam  Maxi- 
mini  Greg.   Tur.  in  Glor.  conf.  c.  91.  excipit,  sicut  in  1«.  2.  io 

P.  84,  /.  36.    V.  Servatii  altera  praeterea  codicibus  inest  his: 
\a*)   Turicensi  C.  \0i,  olim  Sangallensi,  saec.  X.  ex.,  n.  XIIII, 
\a**)  Monacensi  lat.  n.  21551   (Weih.-Steph.  n.  51j,  saec.  XII,  fol.  140'— 144. 
\f)   Coloniensi   archivi  urbani  n.  164,    antea  bibliothecae  WaJlraftanae   VI,  21, 
a.  1463.  scripto,  fol.  36—  39'.  15 

A  decessoribus  meis  dissentiens  classem  cam  in  capite  posueram,  quae  recentiores 
eorum  codices  continebat,  atque  potissimum  ad  vetustum  eiusdem  classis  librum  a  me 
repertum,  scilicet  Vindobonensem  n.  430,  saec.  XI  (\a),  textum  recensueram ;  iam  ipso 
adhuc  vetustior  Turicensis  (\a*)  emersit  cum  socio  Monacensi  (\a**),  quibus  Coloniensis 
accedit  similis  recentioribus  \c.  e.  Interim  libri  \a  quamquam  aetate  inter  reliquos  huius  20 
familiae  praestant,  tamen  non  ubique  anteponendi  sunt,  locisque  nonmdlis  cum  recen- 
tiorum  codicum  1,  tum  londiniensis  saec.  XIII  (\c),  aliis  etiam  2«  et  3«  lectiones  in 
textum  admitti  necesse  est,  neque  quam  rationem  observari  liceat,  quisquam  divinare  potest 
nisi  in  iis  partibus,  quarum  fontes  adhuc  supersunt.  Auctoribus  quos  adnotavi  expilatis 
novum  W.  Levison  socius  adiecit  Sidpicium  Severum,  ex  cuius  epistula  II,  §  7,  sqq.  et  26 
§  18  biographus  p.  91,  v.  12 — 20,  deprompserat.  Utroque  loco  cum  vita  collato  iam  melius 
quam  olim  temptaveram  verae  lectiones  a  malis  discerni  possunt  atque  praeterea  discre- 
pantiam  codicis  \a*  fere  solam  curavi,  qua  a  societate  libri  \a  se  seiunxit;  sunt  autem 
loci  illi  perpauci  inprimis  ad  sermonem  spectantes,  qui  in  \a*  paulo  rudior,  idem  anti- 
quior  servatus  videtur  esse.  30 

P.  89,  l.  29.  Treiectensi]  Treiectense  pr.  m.    \a* . 

pietas  divina]  pietatis  divinae   lrt*. 
L  31.   virginis]   Dei  add.    \a*   (=   \c.  d). 
P.  90,  /.  5.     etheria  —  in  aula]   etheriam  —  in  aulam   \a. 

1.  17.  fruatur]  fruat  pr.  m.   \a* .  35 

arce]  arche   \a*. 
P.  91,  /.  5.     patronum]   patronem  pr.  m.   \a*. 

I.  6.     Isti]  Iste   \a*   (=   \c.   2a) ;    Iste,   \a**. 

I.  12.  victum]   evictum  Sulp. 

1.  14.   patronum]   patronem  pr.  m.    \a*.  40 

consors]  consertus  recte  2a  cum  Snlji. 
J.  15.   prophetis]   et  recte  add.   2a.   '6a  cum  SuJp. 
J.  K).  agni]   recte  om.   \a*  cum  3«  et  SuJp. 

J.  18.   Qni  si  in]  Nam  licet  ipso  recte   \c;    Nam  licet  ei  Sulp. 
1.  19.   martyrii]   martyrum   \a.  a* ;    martyr  :  um,  ras.  i    \a** ;    martyris  SuJp.  to 

carebat]  carebit  recte  \c.   2a  cum  SnJ.p. 
I.  20.  saltem]  saltim   \a*.   3a  ciim  Sulp. 
J.  21.  antistite]  antestite  pr.  m.   \a*. 

Servatio]  mereatnr  add.    \a*.  a**  cum  3a. 


ADDKNDA  KT   KMKNDANDA.  767 

/'.  lOC),  /.  17.   V.  Aniani  codieem  repperi,  ex  quo  libri   \«.  b  pendent,  scilicei 
\)   Turicensem  C.  10/,  olim  Sangallensem,  saec.  X.ex.,  n.  LXXIX,  eademprae- 
scriptione  distincium,   quae   in  46   legitur.      Textus  primigenius   ut  solet   manu   librarti 
cuiusdam   ad  sermonem  expoliendum   moderate  correctus  est  correctumque   auctor  exem 
5  plaris  crscripsrrat,  per  quod  ffle  <«!  libros  \«.l>  pervenit.     Avus  autem  veste  candidiore 
splendet  nepotibus,  cum  lectiones  primigeniae  adhuc  discerni  possint,  atque  quae  illis  ad 
haeserint,  patris  menda   absint,   neque  eum  infra   curavi   nisi  a  progenie  discrepantem, 
ita  /i/  totam  apparatus  communis  copiam  neglexerim.    Praestantissimi  codicis  l  lectionei 
nonnullae  per  hunc  librurn  optime  confirmantur. 

io  P.  108,  /.  15.   dire]  pr.  m.    I   cum   1.  2. 

/.  17.  caelestem  tramitem]  /ir.  m.  4  cum   1.  1*. 
P.  109,  /.  6.     inposito  vixilloj  iupositum   vexillum  pr.  m.    I. 
/.11.  officium]  /;/•.  m.   4  cum   1. 
/.  13.  etj  eras.  4. 
15  /.  1H.  ad]  4  viiii/    1 . 

/.21.  a  suo|  eras.  4. 

bulliret]  flueret  pr.  m.  4  cum  3. 
/.  22.  fuerat]   quod  m.  al.  add.  4,  habent  4a.  b. 
I.  24.   protinus  ad  eum]   4 ;   ad  eum  pr.   4«.  /;. 
20  /.  25.  ad  eiim]   versu  ex.  om.   4;    om.   4a.  b. 

P.  110,  /.  6.     antestiti]  antistite  pr.  m.  4. 

/.  8.      enim]  pr.  m.  4;    enit   1;    autem  m.  al.  4  cum  4«.b;  quoque   3. 
/.  10.   Maioriani]  pr.  m.  4;    maior  Aniani  m.  al.  4  cum  Ab. 
/.11.  omnem  vulgum]   omne  vulgum  pr.   m.  4. 
25  /.  15.   tormentorum]   tormentis   4. 

/.  18.  domui]  pr.  m.  4  cum   1. 

matris  familiae]    1  ;    matris  familias  pr.  m.   4. 
/.  19.   se  terram  genibus]   terra  se  genibusque  4. 
/.  20.  lamentabili]  lamentabile  4. 
30  /.  22.  Obtento  quoque]   Obtentqque  pr.   m.   4. 

eadem  cubiculi]   eodem  cubile  pr.   m.   4. 
P.  111,   /.  4.     facto]  pr.  m.  4  cum   1.   2. 

/.  6.      confisus  deplorat]   f  ::::::::::::  :    4. 
/.  7.      dubio]   dubitatione  4. 
35  /.11.   Tantus  se  —  vigor]  Tantusque  fom.  se)   —   vigor  pr.  m.   4. 

/.  II.   pontificali]  pontificale  pr.  m.   4. 
/.  20.   spatio]   spatium    1. 
/.21.   ait]  Id  ]>r.   m.    1    cum   1.   3. 

ipsum  —  conglutinato]  pr.   m.    1  cnm  1.  » 

40  P.  112,  /.  10.   conteruit]   et  m.   «t.   «<id.   4   rum   2.   Aa.b. 

i.  11.  reddito  (redditum    1)  mixto  linuit]   reditum  mixtum   linuit  pr.   m.   4. 
/.  12.   quod]   quae  m.  al.  corr.  qnaem  4. 
/.  21.   actionibus]  actibus  4  cam  2.   3. 
P.  113,  /.  12.  omnem  v.  falanges]  pr.  m.  4  cum   1. 
45  repellendas]  repellendam  pr.   m.   4. 

/.  1 5.  diffuse]  effusae  eras.  4. 
/.  18.   suggessionibus]   4   rum  2. 
vivi|  pr.   m.    1   cum    1. 
prestum]  pr.  m.   4  cum   1. 


768  ADDENDA  ET  EMENDANDA. 

P.  113,  /.  26.  iuxta  orationibus  vestris]  pr.  m.  4   cum   1. 

P.  114,   /.  3.  quid]   quod  m.  al.   corr.  quae  4. 

/.  ii.  viator]  pr.  m.  4. 

/.  18.  tela]  telis  pr.  m.  4. 

P.  115,  /.  4.  sanguis]  pr.  m.  4  cwm   1.  5 

/.  14.  sputum]  sputo  pr.  m.  4  cum  2. 

I.  15.  ingentem]  pr.  m.  4  cum  1.  2. 

/.  20.  Aurelianensium]   Auril.  4. 

P.  116,   /.  1.  sarcinulis]  m.  al.   4;     sarcinibus  recte  pr.   m.  4  cum   1. 

/.  18.  Aurel.]  Auril.   4.  io 

P.  117,  /.  2.  ipsos]  ipso  pr.  m.  4  o«m  1. 

P.  167,  /.  35.  Severini  abbatis  Acaunensis  vitae  amplioris  A  codex  quem  intertm 
nacti  sumiis 

\a)  Montepessulanus  H  n.  1,  saec.  XIII.  in.,  legendarii  magni  S.  Mariae 
ClaraevaUcnsis  tom.  V,  foJ.  9 — 11',  cum  libro  vetustiore  1  convenit  p.  168,  /.  13.  fudit  15 
exequendo,  sed  cum  Chesniano  in  his  verbis  desinit:  supplicia  recompensans  iustus 
iudex,  id  est  dominus  noster  Iesus  Christus,  qui  cum  Patre  et  Spiritu  sancto  vivit 
et  regnat  Deus  immensus  et  aeternus  ante  omnia  et  in  cuncta  et  per  intinita  sae- 
cula  saeculorum.     Amen.     Explicit  prefacio. 

P.  196,  /.  45.   Codicibus   V.  Apollinaris  ep.  Valentianensis  addas  20 

2c)  Montepessulanum  H  n.  1,  saec.  XIII.  in.,  tom.  II,  fol.  126 — 128. 

P.  381,  /.30.    V.  Aviti  conf.  Aurelianensis  codices  interim  examinati  sunt: 

A  1)  Turicensis  C.  10 i,   olim  Sangallensis,   saec.  X.  ex.,  n.  XXII,   cui  eadem 

praescripta  sunt  atque  Ala.b,  subscriptio  vero  deest,  et 

A\d)   Coloniensis  archivi  urbani  n.  164,  antea  bibliothecae  WaHrafianae  VI,  21,  25 

a.  1463.  exaratus,  fol  78'— 82'. 

Tribus  igitur  quos  adhibueram  huius  classis  codicibus  iam  vetustissimus  accedit  A  1, 
adeo  cum  A\a  conveniens,  ut  scriptura  ipsius  non  solum  primigenia,  sed  etiam  correcta 
haud  raro  in  hoc  deprehendatur,  qui  procul  dubio  ex  illo  parente  originem  duxit.  Lec- 
tiones  libri  A  1  infra  adnotavi  meliores,  quibus  progeniem  suam  superare  videtur,  neque  30 
iterandas  esse  duxi  easdem,  quas  ex  A\a  iam  athderam.  Speciminis  causa  pauca  ex 
A  \d  addita  sunt  ad  condicionem  eius  illustrandam. 

P.  383,  /.  1.     cretus]  ^4  1   fpr.  m).   \d.  cum  A2. 
I.  10.  cum]  om.  A  1   (pr.  m.)  cum  A  \c. 

I.  13.  capiti]  capite(?)  A\   (pr.  m).  35 

/.  19.  debitos]   debito  :  ,  ras.  s  il. 
/.  20.  Ligerico  in   littore]    Luere    con  ::::::   A\   (pr.  m) ;    Luere    conlitore  A  \d ; 

conditum  A  1   (m.  al.)  cum  A\a. 
/.21.  suboles]  sobolis  A  1   (pr.  m). 
I.  25.   pubeque]  A\   (pr.  m) ;    bube  :  :  :   41   (m.  al).  40 

Pertici]  vertice  A  1   (pr.  m.) ;    vertices  A  1   (m.  al)  cum  A  \a. 
P.  384,  /.  13.   pro  obtinendo]  pro  obtinendum  A  1. 
/.  15.   Miciacense]   Micciacense  A  1. 

sibi]  si  A  1   (pr.  m). 

Aurel.]   Auril.  constanter  A\.  43 

/.  16.  recesserat]  recens  :  |  rat  (ras.  u?)  m.  al.  corr.  recens  |  erat  A\. 
/.  17.   a]  ad  A  1. 


ADDKXDA    ET   KMKNDANDA.  769 

P.  384,  /.  19.  segnes  A.  phal.j  segnis  fpr.  m.J  A.  fal.  A  1. 

/.21.  celeris]  celeri  :  ,   ras.   b  il, 

/.  23.  limina]  lumina(?)  A  1   fpr.  m.  , 

/.  25.  laribus]   cladibus  ///.  nl.   in   litura   A  1. 

5  /.  29.  ducis]   duciae   A  1    fpr.   ut.! :    fiducie   A  Lc. 

P.  385,  /.  1.  Eleusius]  Lgsor  .1  1. 

iurgantiumj  iurgantum  A  1. 

/.  3.  agerem]  ager  ^4  1 . 

/.  4.  sparguntj   parcunt  A   1    fpr.   m-J. 

io  /.11.  pontifices]   pontificis  A  1    fpr.  m.J  cum  A  lc. 

/.   L4.  inclitus   Chiklebertus]   Hildibertus   i.   A  1;     i.   Chil   bertus  A  \d. 

I.  15.  Gallias]  Gallia  A  1     //r.   »n. '. 

/.  16.  Audita  t.   v.   fama]   Auditani   t.   v.   famam  recte  A  1. 

/.  1S.  incolomis]  incolomes  J.  1   fpr.  m.J. 

15  Aviti]  ems.   A\;    om.  A  \a. 

I.  22.  regio]  A  1    //>r.  m.^;    regem  .4  1   fm.  al.J  cum  A  la. 

/.  24.  sollertia]   sollertia  :  ,   ras.  m  J.  1. 

V.  388,  /.  27.  Eliam  V.   Carileffi  uterque  codex  exhibet,  scilicet 
\aj  Turicensis  C.  10?',    olim  Sangallensis,  saec.  X.  ex.,  n.  I,  qui  exordio  desti- 
20  tuius  a  verbis  refugii  fugiens  fp.  391,23)  incipit,  et 

\bj  Coloniensis  archivi  urbani  n.  164,  antea  bibliothecae  Wallrafianae  VI,  21, 
a.  1403.  exaratus,  foh  159  —  105'  (praescr.  Incipit  vita  sancti  Kereleffi  sacerdotis, 
II.  Kal.  Iuliiy. 

Uterque  textum   continet   simillimum   veteris   quo  usi  sumus  libri  1,    licet  praestan- 
25  tiam  cius  non  plane  consecuti  sint. 

P.  391,  /.  2.      perendinationis  diebus  emensis]   perendinatis  diebus  et  mensibus   1&. 
/.  24.  turbis]   turbas   \a. 

I.  32.  Carileffus]  Areleffus  plwumque,  Ereleffus  semel   \a. 
I.  35.   mereamur]  meremur  m.  al.  corr,  mereremur    \a. 
30  P.  392,  /.  2.     licpioris]   licoris   1«  fpr.  m.J. 

I.  5.     regirans]   regi  gerans    \a  fpr.  m.J  cum    1. 
/.  8.     equi  parator]   equiperator   1«. 
/.  25.  ac]  et   1«  cum  2. 
/.  32.  implere]   impleturum   \a  cum  2. 
35  /•  38.  inpertiret]   inpertiet   \a  cum   2. 

P.  393,  /.  21.   Carileffl]   episcopi  add.   \a  citm   1    fnon   \bj. 

/.27.  vero]   om.    \a  cum   1    fhabet  \bj. 
P.  394,  /.  10.  quid]   qd    1«. 

P.  395,  /.  16.   V.  Leonardi  codicibits  accedunt  postea  examinati 
4o  \alJ  Monacensis  n.  14473  (Emm.  E  9GJ,  saec.  XII/XIII,  qui  fol.  130'— 138. 

V.  Leonardi,  fol.  138 — 141.  Miracula  eiusdem  ad  verba  quod  optabat  hospitium  per- 
venientia,  fol.  141 — 141'.  Missam  de  eodem  sancto  continet, 

\dj  Montepessul anus  H  n.  1,   saec.  XIII.  in.,   legendarii  magni   S.  Mariae 
Claraevallensis  v-olumen  I.  fol.  5' — 8'.     Vitam,  fol.  8' — 9'.    Miracula  exhibens,  quae  in 
45  his  verbis  desinunt:   per    beatum  Leonardum    laudabant  magnalia  Dei.     Explicit  de 
miraculis  sancti  Leonardi, 

Q>J  Hagensis  L  29,  saec.  XV,  foJ.  279' — 281',  cui  haud  pauca  desunt. 
SS.  R.  Meroving.    IV.  97 


770  ADDENDA  ET  EMENDANDA. 

P.  404,  /.  12.    Vitae  Vedastis  auctore  Alcuino  poetea  vidi 

A  5)  codicem  Caroliruhensem  inter  Augienses  n.  XXXII,  saec.  IX,  formae 
maioris,  fol.  99 — 103,  n.  LX,  epistula  destitutum.  Is  in  universum  cum  textu  nostro  con- 
venif,  nisi  quod  mendis  nonnullis  inquinatus  estpropriis  (e.gr.  p.  416,27.  libei^ati,  p.  4 17, 34. 
adscivit  pro  adsumpsit,  p.  420,  33.  longe  —  celebraretur  om.j,  atque  inter  codices  5 
quos  adhibui  A  2.  3  et  A  5«.  b  medium  quendam  cursum  tenet  (p.  410,  29.  deus]  dominus 
Ah  —  A2.  3;  p.  417,  25.  videlicet]  scilicet  A  5  =  A  2.  3 ;  p.  424.  20-  qua]  quo  A  5  cum 
pr.  m.  A  5«.  b),  vel  cum  B  2  nonnumquam  concordans  (p.  418, 19.  cum  digno  A  5  =  B  2, 
p.  420,  30.  civitate  A  b  —  B  2),  etsi  ad  priorem  classem  certo  certius  pertinet.  Rationem 
scribendi  librarius  sibi  formavif  parum  communem,  pro  littera  e  substituens  passim  ae:  10 

acc.  caedaem ; 

abl.  caliginae,  fulgorae,  lucae,  luminae,  noctae,   ruborae ; 

adv.  facillirnae,    oportunae ; 

praeterea  caeler,  piaetatis,  praeces,  veraecundiae, 

raro  rice  versa,   sed  e  contrario   alia  haud  pauca  ita  immutavit,    ut  consuetudinem  com-  15 
munem  grammaticorum  revocaret  Joco  antiquitus  usitatae  quamvis  pravae  (e.  gr.  itineris, 
religio  A  5  pro  iteneris,  relegioj. 

P.  450,  l.  10  sqq.  Testamentum  Caesarii,  cuius  fidem  in  dubium  vocaveram, 
post  me  examinavit  Germanus  Morin  ord.  S.  Benedicti,  vir  reverendissimus,  'Le  testa- 
ment  de  S.  Cesaire  d'Arles  et  la  critique  de  31.  Bruno  Kruscli  CRevue  Ben&dictine,  20 
Maredsous'  1899,  XVI,  p.  97 — 112/,  collatisque  apographis  quae  supersunt  textum  pur- 
gavit  ipsumque  cum  elocutione  Caesariana  comparatum  genuinum  csse  probavit.  Sane 
interiora  quae  collegeram  suspicionis  indicia  —  exteriora  enim  quae  aderant  Juiud 
pauca  considto  suppresseram  —  iam  stare  nequeunt,  ctsi  diffcile  dictu  est,  quomodo 
factum  sit,  ut  quam  ab  Hormisda  papa  abrogandam  curaverat  potestatem  episcopi  Arela-  25 
tensis  in  monasterinm  virginum  condito  testamcnto  Caesarius  canonicam  rcsfituerif. 
Verbis  exprimere  vix  possum,  quantum  gavisus  sim,  sagacitatem  viri  illius  nugis  meis 
in  arcnam  provocatam  esse,  vixque  crediderim  illas  tanto  honore  dignas  fuisse,  ut  artis 
meae  perversae  atque  exsecratissimae  eiusmodi  monumentum  condcret.  Meminisse  autem 
oportet  documentum  tale  quale  illud  olim  legeram  quam  maxime  depravatum  atque  inter-  30 
polatum  fuisse,  ifa  ut  ipso  editore  novissimo  tesfe  parum  auctoritafis  fid-eique  habcret, 
ideoque  id  potissimum  vifio  mihi  dandum  videtur  esse,  cjuod  eundem  atque  ille  laiorem 
non  susceperim,  quodque  non  ediderim  praeter  scripta  quae  edenda  mihi  crant  ca  quoque 
quae  occasione  data  in  praefationibus  scu  commentariis  adhibueram.  Porro  vel  is 
qui  iam  edifus  cst  fextus  adhuc  in  meliorem  stafum  redigi  pofcst,  nam  sensum  haud  35 
raro  assequi  nequeo  neque  locus  de  quo  inprimis  agitur:  sub  potestate  Arelatensis 
pontificis  canonice  sit  (fortassc  canonica  scilicet^,  satis  rccte  traditus  vidctur 
esse  aliaquc  ii  facile  mnendabunt  lcctorcs.  qui  praeter  testamentum  Caesarii  alia 
eiusdem  generis  scripta  legerint,  id  quod  cditor  novissimus  neglexisse  videtur  (p.  101, 18. 
exberedes  sint.  Totum  quod  lege  exb.  sint  tote.  Quod  cum  BN  atque  eodem  modo  10 
ea  quac  insequuntur  emendes  aut  corrupta  aut  male  interpuncta).  Errorem  si  et 
ipse  commiserim,  qui  tot  in  aliis  deprehensos  tacite  correxeram,  veniam  me  impetra- 
turum  esse  spero  nisi  ab  aequalibus  certe  tamcn  a  Caesario  ipso,  cui  tanfam  curam 
impenderim.  Iis  inprimis  operam  meam  gratam  acceptamque  csse  arbitratus  eram, 
qui  cf  ipsi  ad  vitam  scriptaque  sancti  studium  contulerant,  atque  Germanus  Morin  45 
sicut  eisdem  adnumerandus  cst,  ita  in  eadem  nunc  est  opinione  qua  eum  futurum  esse 
quondam  speraveram.  Cum  vcro  dissertationem  suam  ediderat,  non  contentus  mediocri 
qucm  de  pusilla  operis  mei  particula  egerat  triumpho  me  totum  prostravisse  sibi  visus 
crat  ncque  practcr  errorem    illum    quicquam    mcnwrahilc  per   totum   volumen   reppererat, 


ADDKXDA    ET    KUKXDAXDA.  771 

n( c  <><  Caesario  nec  alitri,  cumque  inter  adversarios  meos  meqtu  ipsum  diutius  /<<» 
tasset,  illis  iam  se  adiungens  facere  non  poterat,  quin  per  anaiogiam  eundem  errorem 
multiplicaret,  ita  ut  quae  terribili  iudicio  meo  sanctorum  choro  inflieta  essent  danma 
innumerabilia  facile  sarciri  posse  sibi  viderentur.  Attamen  cum  mitiora  verba  inteHm 
5  acceperim  a  viro  sane  doctissimo  eodemque  acuto,  osculo  pacis  </at<>.  manum  porrectam 
libenter  apprehendi. 

P.  565  sqq.  Miraculorum  Martini  abbatis  Vertavensis  auctorem  Letaldum  mo- 
nachum  felici  casu  eruere  successit  <■  codice 

2a)  Montepessulano  II  n.  1.   olim   8.  Mariae  Claraevallensi,  saec.  XIII.  m.. 

io  tont.  II.  cui  inter  cetera  praeter  V.  Martini  Vertavensis  C,  incip.  Praeclara  caeli  (fol. 

148 — 150;,  et  Vita  A  (fol.  234' — 238'^  et  secundus  eiusdem  auctoris  liber,  scilicet  Mira- 

<■/</<<  (fol.  238' — 242')  insunt,   haec  quidem   )/<>//   integra,   cum  foliis  deperditis  textus  in 

c.  13.  ita  desinat:  Cunctisque  fratribus  accitia  cum  lvspirasset.     Vitae  A  et  />r<>/<></us 

praecedit   (praescr.   Incipit   prolo^us    in    vita  sancti   Martini  Vertavensis   abbatisyi    et 

io  laterculus  capitum  (pvaescr.  Incipiunt  capitula,  inc.  De  ortu  beati  Martini,  et  quo- 
niodo  ipse  scolis  renunciarit,  des.  De  Vertavensibus  qui  euni  asportaverunt,  et  de 
virtutibua  in  via  ostensis.  Expliciunt  capitula);  textui  !/</<•<■  praescripta:  Incipit  vita 
sancti  Martini,  //<<<<■  vero  subscripta  sunt  verba  sane  memorabiUa:  Explicit  vita  sancti 
Martini    abbatis,    edita  a  Letaldo   nomine   monacbo.     Miracula   <p<«e  subsequuntur 

sto  praemissa  ppaefatione,   quae  praeterea   non   reperta  est  nisi  in  codice  \a,  lemma  ferunt 

l/oece:  Incipit  praefatio  secundi  libelli,  qui  (m.  a/.  del.)  continens  gesta  sancti  Martini, 

quae  partini  scripto,  partim  etiam  veterum  relatu  (pr.  m.  relaturumj  comperta  sunt. 

Leliililnx   monachus   Miciacensis1,    vir    singularis    scientiae,    A/>bonis  F/oriacensis 

aequalis    inter  scriptores  ecclesiae    Gallicanae  saec.  X.   nonien   magnum   habet,   cumque 

25  stilo  aliquid  valeret,  >/<>t«iii  munere  />/  monasterio  suo  fungebatur,  ctti  infantttlus  tra- 
ditus  ee«l.  Altiora  <jm<e  speraverat  minime  assecutus  a</  Cenomanos  se  contulit,  ubi 
Avesgaudus  episcopus  (c.  «.  996  sqq.)  rirttnt  litteratum  optime  excipiens  ad  ecclesiae  pro- 
priae  monunienta  r<i/<>/-«i/</<i  adhibuit.  Eo  enim  auctore  vitam  S.  Iuliani  episcopi  Ceno- 
manensis  contj)osuit,  postquam  Miracula  Maximini  abbatis  describens  Midacensibus  tttis 

30  consuluit.  Eundem  e/iam  aelortint  Martini  Vertavensis  auctorem  esse  ex  elocutionis 
sintHiliitliiie  facile  intellegitur : 

V.  S.  Ittlittui  Cenoman.  (Migne  CXXXVII, 


Martini  Miraculi  p-  567. 
/.   13.    qui    in     quo     et    per    quem 
35  vult  bomiuem  operatur 

/.  25.    planiori  oratione  contexui 

l.  35.    de  bis   quae    veritas   gessit 
falsitas  fusfienda  est. 


eol.   781  sq.J. 

qui  potens  est  operari  in  quo  et  per 

q  u  e  m  v  u  1 1  b  o  m  i  n  e  m 

ut  —  ipse  planiori  et  luculentiori  or- 

dine  texerem 

Dicenda   er^o  cum  veritate   sunt,    quae 

veritas  gessit. 

40  Aucfor  igitur  multo  post  vixit  quam  ettnt  vixisse  credideram,  scilicet  saec.  X,  atque 

A/anus  Britannus,  cuius  c.  5.  meminit,  u/rttm  tertius  huius  nominis  rex  ftterit,  id  quod  de 
Buclt  statuerat,  an  <j<i«rl«s.  nepos  illius  (a.  '.»37 — 952/  du/>ito.  Martini  Miracula  auctori 
suo  restituta  iam  »iul/<>  m«<j/s  auctoritate  privantur,  qua  in  interpretandis  rebus  Mero- 
wingicis  vel  apud  saniores  antiquarios  nonnumquam  fruebantur. 

45  Codcoc  Montepessulanus  <ji<«mris  ntttlto  reccntior  eo  quem  adhibueram   \a  saec.  XI, 

tttntcn  ij>si  anteponendus  est,  cum  et  ea  c«j>i/«  exhibeat,  quae  in  illo  et  i»  consanguineo 
eius  jxiu/o   uheriore  \l>   desiderantur,   <■/  praescriptiones  eapitum  integrae  adsint.     Haec 

1)  Cf.  'Hisi.  litt.  de  1«  France'  (1742;   TT,  />.  528  sqq. 

97* 


772  ADDENDA  ET  EMENDANDA. 

omnia  in  codice  Silvae  maioris  (2)  reppererat  Muhillonius,  unde  editioni  suae  addita- 
mentum  subiecit,  sed  praefatio  libro  nunc  deperdito  deerat.  Ad  Montepessula.num  potis- 
simum  eam  editionis  nosfrae  partem  emendari  licuit,  quam  exemplo  Bollandianorum  ex 
Mahillonio  deprompseram,  atque  etiam  reliqua  discrepantia  lectionum  ipsius  alicuius 
momenti  est,  etsi  menda  nonnuUa  attentum  lectorem  non  fugient.  5 

P.  567,   l.  12.  Ipsins  est  eriim,   quicquid  virtutis  —  l.  13.   operatur  post  l.  16.  fontis  aeterni 

transposita  2a. 
I.  13.  id  est  Christus,  quem  in  pr.  1.  n.  rogantes]  Christum  rogitantes  in  pr.  1.  n.  2a. 
I.  15.   sapientiae  suae  rorem]   gratiam  sap.   suae   2a. 

I.  17.  exustus]   2a.  10 

l.  19.  ipsius]   om.   2a. 
I.  26.  ex]   e  2a. 
I.  27.   dilatavi]   dilatam  2a. 
I.  29.  id  est]   idem   2a. 

exigit]   exegit  2a.  15 

l.  30.  non  erant]   noverant  2a. 
I.  32.  incipientes]   ah  his  add.   2a. 
I.  34.  vota  sint]   nota  sit  recte  2a. 
1.  36.  ipse]   ipsa  recte  2a. 
P.  568,   l.  3.      commendate]   add.  Explicit  proemium.    Incipit  narratio  sequentis  operis   2a-  20 
l.  5.     continue]   continui  2a. 
I.  6.      memoriam]   memoria  2a  cum  \a. 
I.  14.   cum]   dum  2a. 

venissent]   pervenissent  2a  cum   \a. 
I.  15.  petivit]   petit  2a  cum   \b.  25 

/.  16.  aselli  custos]  c.  a.  2a  cum  \b. 
I.  19.  conqueritur]  conquiritur  2a. 
I.  20.   reliquias]   reliquiis   2a  cum   \b. 

cruentos]   cruentas   2a  cum   \a. 
I.  23.  fias   successor]   s.  f.   2a  cum   \b.  30 

l.  26.  fera  imperium]   i.  f.   2a  cum   \b. 

non]  om.   2a  cum   \b. 

virtutem  pectori  eius]   p.   e.   Christi  v.   recte  2a  cum   \b. 
I.  30.  hoc]  in  litura  2a. 
P.  569,   l.  7.     ferre]   conferre   2a.  35 

nequicquam]  necquicquam  2a. 
I.  13.  lustrarent]  lustrent  2a. 
I.  14.   Emenso]   Emenso  legati  recte  2a. 
I.  18.  Dominus]   Deus  2a. 

t.  28.  iacentem  puellam]   p.  i.   2a.  40 

l.  32.   offerri]   offerre  2a. 

retorquere]   intorquere   2a. 
I.  40.  disposuit]   disponit  2«. 
P.  570,  l.  1.     generaretur]   gigneretur  2a. 

I.  4.      eademque]   eandemque  pr.  m.   2a.  45 

tranquillime]    tranquillissime   2a. 
I.  7.     ipse  Christus]   Chr.  i.   2a. 
I.  10.   honore]   honorem  2a. 
I.  12.  adsint  multi]   m.  a.   2a. 


/. 

27 

p 

572, 

1. 

4. 

1. 

5. 

1. 

8. 

1. 

9. 

ADDENDA   ET  EMENDANDA.  77:; 

/.  13.  Arnulfus]  Arnustus  2a. 

barbara  Normannorumj  gens  h.  Nortmannorum  reete  2a. 

/.  15.   AttardeJ   Atarde  2a. 
/.  22.  coalueritj  colueril  pr.  wt.  2^/. 
&  signaj  signata  pr.  m.  2a. 

/.  29.  stirpibus]   stirpitibus  pr.  m.   2«. 
P.  571,  /.  (i.      percussij   perculsi  2a. 

/.11.  ignaviaj   ignave  2a  cum  \a. 
/.  16.  primaevoj  primevae  2«. 
io  /•  18.  suffragium]  suffragia  2a. 

I.  20.  SalionumJ  Salionnum  2a. 
/.21.   afferri  |   efferri    2a. 
/.  22.   advenitj    venit  2a. 
I.  23.   limina  peraccederetj   p.  1.   2a. 
15  /.  25.   vehebaturj   vehabatnr  2a. 

satisj  datis  reete  2a. 
sirnilia  cum]   cum  s.   2«  cum   la. 
VertavumJ   Certavum  2a. 
fuerat  praediorumj   pr.  f.   2a. 
20  l.  VJ.     dividere  id  quod  remanseratj   id  q.   r.   d.   2a  cum   \b. 

I.  14.   fierij   et  —  ad  p.   r.  perqit  2a  cum   \b. 
I.  29.   despexistij   disp.   2a. 

/.  33.   in  capite  graviter]   gr.  in   c   2a  cum  \b. 
I.  35.   patrato,   defuitj   punito,   defuit  2a. 
25  P.  573,  /.  1.     Namnetensis  clades  per  Normannos]   De  invasione  urbis  Namneticae  et   de 
effossione  sancti   viri   2a. 
I.  4.      depopulataj   est  add.   2a. 
I.  10.   sedisj   aedis  recte  2a. 
I.  17.   fortitudinej   formidine  recte  2a- 
30  /.  32.   iidemj   idem   2a. 

I.  34.  corpus  eius  sanctumj   s.  c.   2a. 
I.  35.   PipinusJ   Pippinus   2a,  ut  ivfra. 
I.  36.  mandram]   moderamen   2a. 
I.  40.   lecticamj   lectica   2a. 
35  P.  574,  /.  3.      Ventumj   est  add.   2a. 
I.  6.     sunt  evectaj   e.   s.   2«. 
/.  7.      sui  iurisj   i.   s.   2a. 

EnsionJ    Ensyon    2a. 
I.  10.  honorij   honore   2a  cum  2. 
40  /.12.  RainaldusJ   Raimbalclus  recte  2a. 

/.  14.   dominium]   dominum   2a. 
I.  16.   ArvernicumJ   Avernicum   2a. 
/.21.  voluissentj   suscipere  v.   2«. 

/.  26.  Miraculum  de  Bodilonis   vulnere    curatoj    De  Bodilone  sauciato    et    mirabilj 
45  modo  sanitati   reddito   2a. 

I.  37.   maesti]   mestum   2a. 
P.  575,   /.  3.      praesentit]   praesensit  2a. 
I.  4.     festinanter]   eum  add.   2a. 
I.  5.     reperinnt]   reppererunt  2a. 


774  ADDENDA   ET   EMENDANDA. 

P.  575,  l.  8.     ingruentem]   ingentem  recte  2a. 
I.  12.   translatus  est]   est  tr.   2a. 
I.  13.  dedit]  dederit  recte  2a. 

P.  650,  /.  24.    Ad  V.  Gaugerici  episcopi  Camaracensis  recensendam  apparatm 
tam  copiosus  praesto   fuerat  ex  antiquissimis   codicibus  summae   auctoritatis  conquisitus,  5 
ut  cx  eo  quem  postea  nacti  sumus 

2a*)  codice  Turicensi  C.  10 i,  olim  Sangallensi,  saec.  X.  ex.,  n.  LIII,  vix  quic- 
quam  honi  erui  potuerit.  Est  autem  liber  ille  admodum  propinquus  codici  quo  usi  sumus 
2«  (p.  653,8.  es]  multum  add.  2a.  a* ;  p.  656,23.  fogaciter  subtraxisse]  fugaciter  abs- 
traxisse  2a.  a* ;  p.  657,2.  habuerat]  advenerat  pr.  m.  2a* ;  invenerat  pr.  m.  2a)  atque  io 
raro  inter  se  differunt  iis  locis,  qui  in  utroque  correcti  erant  (p.  652,  9.  cbristianitates] 
christianitate  pr.  m.  2a* :  christiani :  :  :  :  s  pr.  m.  2a ;  p.  653,3.  decoro]  decore  pr. 
vi.  2a* ;  decorum  pr.  m.  2a):  nonnumquam  ille  lectioncm  primigeniam  servavit,  quae  in 
hoc  erasa  penitus  evanuerat  (p.  654,3.  ut]  m.  al.  in  ras.  maiore  2a;  cum  2«* ;  p.  656,  20. 
negavit]  neg  :  :  :  avit  2«;  negotiavit  2a*).  Barbarum  vcro  sermonem  Ubrarius  2a*  is 
constanter  expolivit,  et  casus  et  verborum  formas  ad  grammaticae  leges  corrigens,  atque 
nonnulla  summa  Jicentia  immutavit  (p.  654,  24.  pior|  plus  pia  2a* ;  pientior  2a; 
p.  655,  10.  psallentium]  psahnodia  2a*).  Itaque  Joci  quibus  reliquos  classis  suae  Jibros 
snperare  videtur  perrari  sunt  (p.  655,19.  qua]  2a* ;  quibus  2a.h:  p.  656,3.  quernj  -<>' 
cum   \a;  quod  rell.;p.  656,12.  ut]  2a* ;    om.  2a.b).  20 

2e)  Codex  Guelferbytanus  inter  novos  n.  404,  6,  sacc.  XII,  ex  exuviis  librorum 
deperditorum  compositus,  initium  Vitae  Gaugerici  continet  (praescr.  Incipit  vita  sancti 
Gaugerici  episcopi  et  confessoris  III.  Idus  Augusti/1  ad  p.  653,  3.  hilari,  facie,  deinde 
has  particulas  p.  653,  24.  fontis  excepit  —  p.  654,  17.  iuberet  sua,  p.  655, 10.  caput 
ad  caelum  —  %).  656,  3.  signum  cru  |,  p.  656,  22-  (tene)bantur  beati  —  p.  657,  21.  25 
quadam  nocte  in  |  . 

AD  TOMUM  IV. 

Pag.  3,  n.  1.  Codicem  Bobiensem  antiphonarii  Benchorensis  arte  photo- 
graphica  accuratissime  expressum  atque  suo  ingenio  diligenter  transcriptum  emendatumque 
edidit  F.  E.  Warren,  'The  Antiphonary  of  Bangor'  ('Henry  Bradshaw  society',  Lon-  30 
dinii  1893.  1895,  tom.  IV.  X).  Extrenms  huius  corporis  hymnus  (praescr.  Meinoriam 
abbatum  nostroruinj  Cronano  quidem  abbatc  vivo,  scilicet  a.  680 — 691,  compositus  est, 
sicut  ex  versibus  colligitur  hisce: 

Christo  nunc  sedet  supprimus 

Ymnos  canens  quindecimus:  35 

Zoen  ut  carpat  Cronanus, 

Conservet  eum  Dominus, 
atque  codicem  eodem  tempore  in  Hibernia  exaratum   esse   edifor  doctissimus  statuit,   sed 
scripturam  Scotticam  ■ —  sunt  litterae  minusculae  paucis  maioribus  intermixtis  —  paulo 
recentiori  aevo  attribuere  malim  neque  succ.  VII.   quamvis  exeunti.    Antiphonarium  per  m 
Dungalum   Scottum    aevo   Karoli   M.    in    bibliothecam   Bobiensem    transiisse    coniecerat 
Mwatorius,  at  in  catalogo  librorum,  quos  liberalitate  illius  monasteriwn  acceperat,  idem 
agnosci  nequit  neque  ullam  cum  eodem  nccessitudinem  intercedentem  adhuc  indagare  suc- 
cessit.     Exemplar   igitur   iam    inde   antiquitus   monasterii  Bobiensis  fuisse  potest,   atque 
antiphona  conimunionis  quae  eo  continetur  (fol.  33^)   ad  verbum  cum  ea  convenit,    quam  ts 
sanctimonialcs  Evoriacenses  aevo  Burgundofarae  cecinissc  Ionas,   V.   Columbani  II,  16, 
tradidcrat.     Quod  cam  originis  Gallicanae  fuisse  coniecerat  Warrenius  (l.  I.  II,  p.  1±), 


ADDKXDA    ET   EMENDANDA.  775 

nescio  an  contraria  opinio  multo  magis  admittenda  sit,  seilicet  cum  eodex  unicus  inter 
Ubros  Bobienses  repertus  sit  alterumque  vestigium  <<</  Gallicanum  sectae  Columbanianeu 
monasterium  spectet,  filias  eodem  antiphonario  usas  esse  atque  matrem  Benchorensem,  id 
quod  supra  staiueram.  'Versiculi  familiae  Benchuir'  in  hac  recentissima  editione  leguntur 
5  tom.  1.  fol.  30. 

I'.  f),  v.  10.  Nova  </<■  ecclesia  Celtica  dissertatio  in  tertia  corporis  Herzogiani  edir 
tione   (tom.  X,  />.  2i)£  sqq.)    recens   vulgata   («.  1901J   auctore    Henrico  Zimmer  compo- 

si/ll      <sl. 

/'.  16,  /.27.     Locum    difficilem    regulae    Columbani    interpretatus   de    cursus 

to psalmorum  ratione  egit  G.  Morin,  'Explication  d'un  passage  de  l<i  )<■<//<■  </<■  saint  Co- 
lomban  relatif  aVoffice  des  moines  ceUiques' ('Revue  Benedictine,  Maredsous  1895',  XII. 
/>.  -ioo  sq.). 

P.  18,  /.  2(J.  ./.  Schmitz  ne  in  novissimo  quidem  quod  edidit  opere  'Die  Bussbucher 
/<)/</  das  kanonische    Bussverfahren' ,    Dusseldorpii    1898,   p.   146  sqq.,    adversariis   suis 

ib  quicquam  concessit,  sed  iterum  negavit  Columbanum  libri  paenitentialis  esse  auctorem. 

P.  19,  /.  1.  Litterarum  scientiam  studiumque  Scottorum  etiam  Henricus 
Zimmer,  'Pelagius  in  Irland',  Berolini  1901,  \).  5,  quod  <i</  aevum  Columbani  spectat, 
iusto  pluris  existimasse  mihi  videtur.  (\><li<ri  cuidam  evangeliorum  Wirceburgensi  manu 
saec.  IX.  schedula  «</  computum  Graecorum  spectdns  illata  est  (G.  Schepss,  'Die  altesten 

20  Evangelienhss.  d.  Wiirzburger  Universitdts-Bibliothek'  1887,  p.  21),  abbatem  scilicet 
quendam  Benchorensem  (f  610)  primum  Hibernensium  a  Graeco  quodam  sapiente  illum 
memoriter  didicisse,  alumnum  vero  ipsius  a  Romanis  doctorem  totius  mundi  nominatum 
li«»c  scientiam  litteris  mandasse,  ne  e  memoria  excederet.  Haec  sane  ad  commendandum 
computum   alumni   illius  Scottici  spectant  atque  Graecorum   nomine  Scotti   crebro   abusi 

25  sunf.  iil  praecepta  propria  commendarent,  cuius  rei  Pseudo  -Anatholius  testis  luculentus 
est.  hii  vero  /«>»  insulse  Graecum  ipsius  abbatis  Benchorensis  veteris  magistrum  statue- 
runt,  iil  </'■  eiusmodi  nugis  vix  disputari  liceat.  Hnir  opinioni  ne  Zimmerus  quidem 
accessit,  sed  inter  verba  cornpotem  a  greco  quodam  sapiente  et  memoraliter  didicit 
participium  'compositum'  inserens  Paschale  Theophili  episcopi  Alexandrini  abbatem  illum 

30  iam  didicisse  voluit,  quod  annos  380 — 479.  comprehendens  tunc  quidem  abrogatum  erat, 
itaque  locum  «d  studium  Graecum  monachorum  Benchorensium  commode  referre  poterat, 
i/i/i  /iiDi  interpolatus  /«»</<■  aliud  testatur.  Verba  nonnulla  Graeca  in  antiphonario 
Benchorensi  deprehenduntur,  sed  in  eiusmodi  doctrina  semper  quaerendum  est,  unde  <«m 
auctor  expiscatus  esse  possit;    constat  enim   Scottorum  fuisse  vocabula  peregrina,   unde- 

35  cumque  ea  arcessere  poterant,  diligenter  colligere,  ut  occasione  data  hac  pompa  se 
ostentarent. 

P.  27,  /.  D2.  ])<•  fide  testamenti  Burgundofarae  adhuc  sub  iudice  lis  est, 
neque  qui  novissime  </<■  ipso  egerunt  inter  se  conveniunt,  nam  Mauricius  Lecomte,  'Le 
testament  de  sainte  Fare,   fondatrice  et  premiere  abbesse  </<■  Faremoutiers'   ('Extrait  </« 

40  Bulletin  </<■  /«  conference  d'histoire  et  d 'archeologie  du  diocese  de  Meaux'  1898,  p.  i'2\) 
illud  inter  scripta  apocrypha  reiecit,  dum  qui  dissertationetn  eius  examinavit  Lco  Levillain 
('Bibliothdque  </<■  1'ecole  des  chartes'  1899,  p.  95)  contrariam  opinionem  defendit.  Denique 
H.  Auffroy,  'Evolution  du  tcstament  en  France',  Parisiis  1899,  p.  228,  n.  4,  auctori- 
tatem   ei  abrogavit.     Sane  exemplar  *«<■<■.  XI.   specie   autographi  compositum  suspicione 

45  non  («)•(■/. 

P.  30,  /.  5.  De  rihi  scriptisque  Tonae  interim  disseruit  Seebass  (Herzog,  'Tteal- 
Encyclopadie'  IX.  p.  340  ■). 

P.  39  sqq.  Utriusque  Tonae  libri  membra  disiecta  adhuc  in  aliquot  quos  postea 
inspicere   »<>/>is   licuit  codictbus  deprehendimus,   neque   vero   quicquam   eruimus  memoria 


776  ADDENDA  ET  EMENDANDA. 

dignum,   sed  maxima  ex  parte    materiem  inftmae   notae,    quam    summatim  percurrisse 
satis  erit. 

Alb'A**)  Codex  Monacensis  n.  21551  (Weih.-Steph.  n.  51),  saec.  XII,  olim 
S.  Stephani  Wihenstevensis,  fol.  124' — 131',  Incipit  vita  beatissimae  Burgundaforae 
virginis,  quae  est  quarta  Nonas  Aprilis  (II,  11 — 22),  fol.  131' — 136.  V.  Bertulft  6 
(II,  23 — 2h)  absque  praescriptione,  nisi  quod  manu  aequali  margini  inferiori  adscripta 
sunt:  Vita  s.  Berhtolfi  abbatis  Bobiensis  coenobii,  fol.  136  — 140'.  Incipit  vita  sancti 
Eustasii  discipuli  sancti  Columbani  abbatis,  cuius  depositio  IIII.  Non.  April. 
colitur  (II,  7 — 10),  scilicet  textus  integer,  sicut  in  Alb*,  cui  in  Alb'6  m.  s.  XI 
demum  praefatio  interpolata  accessit.  Ultimam  vitam  haud  recte  in  calce  collocatam  io 
esse  librarius  non  multo  posterior  intellexit,  V.  Burgundofarae  praescribens:  Hic  inseratur 
vita  s.  Eustasii  abbatis,  quam  in  sequentibus  invenies,  Vitae  vero  Eustasii  haec 
subiciens:  Hic  vita  s.  Burgundaforae  subiungatur. 

Alc**)   Codex  Guelferbytanus  inter  novos  «.404,2,  saec.  XII,  membranas  de 
tegminibus  librorum  detractas  continens,  V.  Eustasii  interpolatae  particulas  exhibet,  inci-  15 
piens  a  verbis  |  virtutes  largitus  est  — ,  qui  in  caelis  est  (supra  p.  120,  21),  desinens: 
vel  Amatum    repedat,    ut  |   (p.  121 ,  25J.      Cum   codice  A  lc   cum  alibi,   tum  p.   126,  18. 
discisci]  discindi,  convenit. 

A2c*)  Codex  Montepessulanus  H  n.  1,  saec  XIII. in.,  legendarium  magnum 
S.  Mariae  Claraevallensis,  tom.  I,  fol.  133 — 144,  V.  Columbani  librum  I.  absque  20 
laterculo  et  praescriptionibus  capitum,  subsequentibus  Miraculis x  (incip.  Incipit  prae- 
fatio  in  miraculis  eiusdem.  Que  Dominus  noster  per  meritaj,  tom.  V,  fol.  180 — 184, 
V.  Eustasii  textum  continet  notae  inferioris  neque  vero  praefatione  interpolata  auctum,  cui 
Jemma  praescriptum  est  idem,  quod  in  A2c'A  legitur  (supra  p.  42,  1%).  Dies  depositionis 
huius  sancti  falsus  IIII.  Kal.  Aprilis  pro  IIII.  Non.  Apr.  ut  praescriptioui  irrepsit,  25 
ita  in  calce  post  verba  cum  victoriae  pace  (supra  p.  130, 1)  interpolatus  est. 

A  3**)  Codex  Monacensis  bibiiothecae  Goerresianae  n.  72,  saec.  XIII,  olim 
monastcrii  S.  Mariae  Himmenrodensis  ord.  Cisterc,  dioec.  Trevericae,  fol.  61 — 80, 
V.  Columbani  librum  priorem  exhibet,  incipiens  absque  epistula  et  laterculo  capitum: 
Prologus  in  vitam  sancti  Columbani  abbatis  et  confessoris.  Rutilantem  (I,  1).  30 
Praescriptiones  capitum  marginibus  additae  per  glufinatorem  partim  perierunt.  Bini 
loci  eodem  modo  transpositi  sunt  atque  in  A  3.  3*  et  una  cum  hoc  codice,  item  Treverico, 
scilicet  S.  Maximini,  ab  altero  differt  non  hians  I,  16;  in  parte  vero  posteriore  haud 
raro  cum  A\c  convenif. 

A  5b**)     Codex    Hagae  -  Comitum    L   29,    saec.    XV,    fol.   297' — 308',    textum  35 
V.    Columbani  persimilem  A  bb.  b*    continet,    quorum   lectiones   variantes   aliquot   supra 
p.  42.  coflegi. 

B  la* )  Codcx  bibliothecae  comifis  de  Leicester  in  Hollham  Hall  (NorfoJh) 
asservatae  n.  129,  saec.  XI I XII,  olim  episcopi  Concordiensis  ideoque  Italicis  adnume- 
randus,  fol.  35 — 55,  lemmate  praescripto  hoc:  Incipit  vita  sancti  Columbani  abbatis  40 
medio  in  capite  I,  1,  scilicet  a  verbis  Natus  ergo  (supra  p.  67,  10),  incipit  arteque 
cum  B  1«  coniunctus  est.  Pracscriptiones  capitum  desiderantur  solusque  liber  prior 
codici  inest. 

P.  43,  /.  17.    Specimen  scripturae  codicis  Taurinensis  F  IV.  26,  inter  Monumenta 
palaeographica  sacra,  Augustae  Taurinorum  1899,  tab.  XV,  publici  iuris  factum  est,  de  45 
cuius  operis   auctoritate   vitiisque  L.   Traube   in  annalibus  nostris  XXVI,  p.  230,    docte 
disputavit. 

1)  Bibliotheca  hagiogr.  lat.  n.  1904. 

-    - 


ADDENDA   ET  EMENDANDA.  777 

P.  70,  /.  44.  Humnum  Comgilii  post  Muratorium  cdidit  Warrenius  I.  I.  I, 
foi   15'. 

P.  82,  n.  2.  Locum  V.  Coiumbani  ab  auctore  anonymo  compositae  e  codice  1'ari- 
siensi  n.  11759,  fol.  236  (v.  supra  ]i.  G0),  iam  plcunm  crscripsi :  ln  eodem  Luxoviensi 
6  cenobio  vir  Dornini  Columbanus  cellerarium  ad  se  vocari  praecepit.  Qui  ea  hora 
in  cellario  gillonem,  quo  fratribus  in  refectorium  potum  portare  consueverat, 
vasi  quod  vulgo  tonna  dicitur  apposuerat  et  eo  liquore  qui  cervisia  dicitur  reci- 
piebat.  Auctor  illc  exemplar  retractavit,  quod  ad  ciassem  A  pcrtincbat,  cum  vicesimum 
etatis  sue  annum  (I,  \)  scripserit,  atque  quod  addidit  Childebertus  rex  Francorum 
10  loco  Sigiberti  (I,  6),  ita  textus  in  codice  A  3  immutatus  est. 

P.  124,  n.  1.  De  carmine  Stefani  et  quaestione  trium  capitulorum  a.  1898.  dis- 
seruit  W.  Meyer,  'Die  Spaitnng  des  Patriarchats  Aquileja'  ('Abhandl.  d.  Ges.  d.  Wissenseli. 
z.  Gbttingen,  phil.-hist.  Kl.  N.  Folge',  tom.  II,  n.  6,  p.  5  sgq.J. 

P.  124,  n.  2.    Nunc  lanionio  intcUegere  malim. 
15  P.  135,  n.  1.     Antiphonam   communionis   sub   utraque  specie   Benchorensem   edidit 

Warrenins  l.  I.  I,  fol.  33.     Textus  iam  cum  Iona  omnino  convenit,  postquam  vocalmlum 
unum  ad  codices  emendavi,  quod  discrepare  idem  editor  monuerat  tom.  II,  p.  74. 

P.  102,  /.  7.       Verba    Crescente    —    /.    12.    plenus    ex    V.    Fursei   c.   1.  2.    de- 
prompta  sunt. 
20  P.  163,  /.  2.    Hymnnm  de  Columbano,   supra  p.  111,   auctor   V.   Walarici  expi- 

lavit  neque  V.   Columb.,  sicut  statueram. 

P.  100,  n.  2.  scribe  'Oise'  pro  'Iscre'. 

P.  171,  /.  13 — 15.  Locus  nullum  tempus  —  insisteret  ex  V.  Martini  auctore 
Sulpicio  Severo  20,  2. 3,  pendet. 

as  P.  177,  /.  41.     V.  Lupi  codicibus  addas: 

2)  Monacensem  lat.  «.4018  (Bened.  n.  118^),  saec.  XII,  fol.  119' — 120.  Librum 
ante  hos  annos  ad  recensendas  vitas  sanctorum  stirpis  regiae  adhibueram  neque  vero 
(cf.  Scr.  rer.  Meroving.  II,  p.  349.  301.  450^)  textus  reppereram  nisi  dcteriores  atque 
etiam  in  V.  Lupi   edenda   duo   quos   examinaveram  Monacenses  codices  imdiies  se  prae- 

30  stabant,  quippe  qui  recensionem  immutatam  continerent  (\a.  b).  Cuni  vero  denuo  ad 
ilium  recurrissem  quamvis  mediocrem  V.  Haimhrammi  editurus  (supra  p.  402J,  cumque 
reliqua  quae  restabant  iam  conferenda  curassem,  V.  Lupi  melioris  condicionis  esse  per- 
spexi,  quam  divinare  ticuerat.  Est  quidem  ctassis  alterius,  continens  quae  a  codicibus  1 
dbsunt  capita  28.  29.  in  fli/c  snbiecta,  atque  socium  2a  reiigiose   subsequitur,   participia 

35  convertens  in  verba  finita,  casus  falsos  corrigens  vel  tanta  licentia,  ut  p.  180,  26.  pro 
claustra  uterque  scripserit  antro,  tollens  accusativos  absolufos  (p.  185,  iom;  180,28«,), 
sed  ut  multa  in  eo  vituperanda  sunt  falsa  arbitrariaque,  ita  aiiquot  iocis  priscum  toquendi 
morem  procul  dubio  servavit,  superans  2a,  immo  etiam  iibros  1,  et  inprimis  ea  pars  ex 
ipso  proficere  poterat,    quae   in   Sa   desideratur.     Praescriptiones   adsunt  altera  prologi: 

40  Incipit  prologus  de  vita  sancti  Lupi  episcopi,  altera  textus  (p.  179,  nj/  Incipit  liber 
sancti  Lupi  episcopi;  subscripta  autem  sunt  haec:  Explicit  vita  sancti  Lupi  episcopi 
(m.  al.  add.  quod  est  K.  Sept.j.  Iam  iectiones  variantes  coliegi  eas,  quae  aut  omnino 
rectae  aut  certe  memorabiles  mihi  videntur  esse,  necessitudinis  quae  cum  2a  intercedit 
ratione  nutia  habita,  quippe  quae  extra  quaestionem  sit. 

45  P.  179,   /.11.   sanguini]   sanguine  2   (—  3a). 
I.  13.  avunculi]  avunc\ilis   2. 
/.  18.  ac]  a  2  (=   la.  Sa). 
P.  180,  /.  1.     functus  est]  funxit  recte  2. 

SS.  R.  Meroving.  IV.  98 


778 


ADDENDA  ET  EMENDANDA. 


p. 

180, 

1. 

3. 

p 

181, 

1. 

1. 

1. 

2. 

1. 

13 

p. 

182, 

1. 

4. 

1. 

15 

1. 

27 

p. 

183, 

1. 

1. 

p. 

184, 

1. 

22 

p. 

185, 

1. 

14 

p. 

186, 

1. 

4. 

1. 

5. 

1. 

21 

1. 

23 

p. 

187. 

1. 

18 

aures  r.   u.  p.]  auribus  r.  u.   p.  recte  2. 

populis]   poculis  recte  2   C=   2a). 

Iesus]  recte  om.   2   (=   \a). 

inlustribus]   inlustris   2. 

in  magna]  inmani  recte  2   (=   2a) ,  praecedentibus  verbis  dignitatis   s.  5 

post  itaque  verba  nefarius  felle  commotus  ex  \a.  2  in  textum  aclmittenda  sunt. 

illuminavit]  humiliavit  recte  2   (=   2a). 

Senonici]  Senonicae  2. 

discretionej   dissertione   2   (=   \a.  2a). 

signato,    plumatio    suo    substrato,    capite,    strictum]     signatum    plumacium,  10 

quod  suo  capiti  substernere  consueverat,   strictim,   manifesta  interpolatione  2 

(=   2aJ ;  iam  praeferam  signato  pl.   suo,   subserato  c,   strictim. 

Titiaco]   Diptiacum   2. 

aurora]   eurora  2   (=   2a) ;  fortasse  nomen  vici  latet. 

post  spiritum  interpolata  sunt  verba:  sub  die  (Kl.   Sept.  in  liturd)  2.  15 

multis]   a  multis   2. 

sicque]   recte  om.   2   (=   3a). 

P.  236;,  l.  11.  J.  Seemiiller,  'Stuclie  zu  den  Urspriingen  cler  altdeutschen  Historio- 
graphie'  (' Abhandlungen  zur  Germanischen  Philologie.  Festgabe  fiir  Bichard  HeinzeV, 
Halae  Saxonum  1898,  p.  280 — 352j,  de  ratione  quae  inter  singulas  Galli  vitas  inter-  20 
cedit  atque  de  natura  hagiographiae  Sangallensis  eodem  fere  tempore  disseruit  quo  ego, 
sed  cum  neque  vetustissimae  vitae  reliquiae  neque  disquisitiones  Pettbergii  aut  Sickelii 
ipsi  in  notitiam  venissent,  hatid  midtum  profecisse  mihi  videtur  atque  consilium  dolosum 
scholae  illius  legenclariae  omnino  non  perspexit.  Phythmo  ab  Ehhehardo  IV.  in  sermonem 
latinum  verso  (ed.  MiiUenhoff  et  Scherer,  'Denkmaler  deutscher  Poesie  und  Prosa',  25 
Berolini  1892,  /;  p.  27  3  sqq.),  quem  germanice  olim  composuerat  Pudpertus,  ille  studiis 
nostris  sodalis  adiunctus  est  atque  de  metrica  Galli  vita  Nothero  attributa  pluribus  egit, 
quem  eiusmodi  operi  studium  navavisse  ex  eius  epistula  ad  Liutivardum  episcopum  Ver- 
cellensem  data  recte  conclusit:  Metrum  quod  de  vita  sancti  Galli  elaborare  pertina- 
citer  insisto,  quamvis  illud  fratri  meo  Salomoni  prius  pollicitus  fuerim,  vobis  exa-  30 
minandum,  babendum  ipsique  per  vos  explanandum  dirigere  festinabo  (E.  Diimmler, 
'St.  Gallische  Denkmiiler ',  I.  1.  p.  224J.  Sane  P.  de  Winterfeld  opinionem  nuperrime 
pluribus  defendit,  fragmenta  illa  vitae  metricae  re  vera  esse  Notkeri  neque  auctoris 
recentioris;  cf.  'N  Arch.'  XXVII,  p.  744  sqq. 

P.  243,    l.  25.     Codicibus   V.   Galli   auctore    Walahfrido   accedunt  Monacenses  35 
n.  5513  (Diessen  n.  Vd),  saec.  XII,  fol.  107 — 135,    qui  utrumque  librum  absque  proiogo 
et  latercidis  capitum  continet,  et  n.  13  101  (Ratisbon.  civ.  n.  \0\),   olim  Pruveningensis, 
saec.  XII/XIII,  fol.  13  V,    qui  in  ipso  prologi  exordio  desinit  limitibus.     Ego  |  (supra 
p.  281,  l  8). 

P.  244,    /.  33.     Specimen    scripturae    codicis  Taurinensis    F  IV,   26.    extat   inter  40 
Monumenta  palaeographica  sacra,  tab.  XXII,  2  (v.  supra  p.  776). 

P.  367,  l.  40,  et  p.  376,  n.  1.  Consuetudo  nefanda  aut  prava  ad  tribida  refertur 
etiam  in  Miraculis  Austrigisili  episcopi  Biturigi  (supra  p.  201,  2.  s),  unde  lectio  recen- 
sionis  A  subitam  consuetudinem  non  adeo  improbanda  videtur  esse. 

P.  386,  /.  3.    Postquam  V.  Picharii  codicem  Bruxellensem  n.  7460,  saec.  XIII.  45 
(=  4:b)  amici  cura   collatum  accepi,    ad  V.  Bavonis   edendam   iterum   eodem   opus  erat, 
cumque    liberalitate    Fetis    bibliothecae  praefecti   Hannoveram    transmissus    esset,    etiam 


ADDKNDA  ET  EMENDANDA.  779 

apparatu/m  textus  <<liti  W.  Levison  socius  recognoscens  lectiones  nonnullas  addere  poterai 
praeter  pecidiares  quos  iam  pridem  consulto  suppresseram  Ubrarii  errores. 

P.  392,   /.  18.  aj   solatio  post   spirit.  add.   4b  (—   4<t  . 

P.  393,  /.  1.  bj  iocundarentur  46. 

5  /.17.  sj  niaximeque  corr.  maxime  qui  4b. 

/.21.  i/J   manu   4b. 

I.  25.  b)  ad  )>>■<)  et  46. 

P  394,  /.  27.  \J  sed  om.   4b. 

P.  395,  /.  4.  bj  ei  pr.  m.  om.,  post  facta  est  add.  4b. 

10  /.  32.  xj  convivius  4b,  corr. 

I.  34.  yj  est  om.  4b. 

P  396,  /.  13.  gj  sedente  —  audiente  4b  (=  4aJ. 

P.  397,  /.  9.  <jj  sibi  om,  4b  (=  4aJ. 
ij  regente  4b  (=  4aJ. 

15  /.  19.  tj  anxiatos  46. 

/.  30.  dj  cupivi  4b  (=  4aj. 

P.  400,   /.  16.  ab  illis  post  virtutem  add.  4b  (cf.  n.  cj. 

P.  407.     V.   Goaris  codices  editione  absohita  a  nobis  examinati  sunt  hi: 

ASb)  Monacensis  n.  5513  (Diessen  n.  13j,  sacc.  XII,  fol.  182' — 186',  textum 
20  exhibens  expolitum. 

B  4)  Monacensis  n.  18  956  (Teg.  n.  956,),  saec.  XI,  fol.  31 — 42',  quam  maxime 
immutatus  afque  interpolatus,  in  quo  praeterea  cum  classis  A  tum  libri  A  3  lectiones 
deprehenduntur. 

B  4*)  Monacensis  n.  21551  (Weih.-Steph.  n.  hl),  saec.  XII,  fol.  74' — 80,  ex 
25  B  4  exscriptus,  antequam  prisca  scriptura  corrigente  librario  saec.  XV.  passim  deleta  est. 

X  8)  Montepessulanus  H  n.  1.  saec.  XIII.  in.,  legcndarii  magni  S.  Mariae 
Claraevallensis  tom.IY,  fgl.  13 — 16,  cumXb  conveniens  textum  editionis  Mabillonianae 
continet  rctractatum. 

P.  410,  /.  34.    Tertia  V.   Goaris  recensio  in  codice  CoJoniensi  archivi  urbani  inter 

30  Wallraf.  n.  164  (olim  VI,  2\),  fol.  227 — 228',  asservata  ad  Speculum  historiale  (XXIII, 

c.  13 — 16;    cf.   Biblioth.   hagiog.   lat.  p.  1355^)    Vincentii  Bellovacensis  pertinet, 

collatisque   et  lioc   opere  et  codice   quarta  praescriptio   ita  cmendanda  est:   Qualiter  in 

archiepiscopum  postulatus  [et]  rennuens  beneficio  mortis  evasit. 

P.  424,  /.  25.    In  historiam  monasterii  Perronensis  abbatumque  priorum  facete  et 

35  acute  ut  solet  nuper  inquisivit  Ludovicus  Traube,   Perrona  Scottorum  ('SB.  d.  philos,- 

philol.  u.  d.  hist.  Classe  der  Baycr.  Alad.  d.  Wissensch.'   1900,  p.  477  sqq.),  versibusque 

memorabilibus  repertis,  quos  Cellanus  abbas  (f  706^)  scdente  Transmaro  episcopo  Novio- 

magensi  componendos   curaverat,    nova  nonnidla  haud  parvi  momenti   eruit.     De  anno 

quo  Furseus  obiit  annales  quos  neglexeram  Tigern.  (a.  649.  aut  654)  et  Ulton.  (a.  647,) 

40  minime  inter  sc   conveniunt,   etsi  ad  calculum  nostrum  (a.  641 — 652^  propius  accedunt. 

Quod  viros  peregrinos,  scilicet  Scottos,  ab  Erchinoaldo  Perrona  expulsos  esse  Additamenti 

Nivialensis  auctor  tradidit,  locum  ad  monachos  indigenas  minime  referam,  ita  ut  totum 

monasterinm  dissolutum  esset,  sed  sicut  Luxovienses  quondam,  ita  iam  Perronenses  pere- 

grini  expulsi,  indigenac  vero  rctenti  esse  possunt  (V.  Cohitnb.  I,  20,  supra  p.  92^,  unde 

45  fidem  documenti  illius  in  dubium  vocare  nolim. 

P.  428,  /.  20.  Ea  de  causa  eodem  die  16.  Ianuarii  et  Furseus  et  Fuilanus 
coniuncti  sunt  in  Calcndario  Rhenaugiensi,  nunc  bibliothecae  Turicensis,  Beich.  n.  30, 
saec  VIII:  XVII.  Kal.  [Febr.].    Dormitio   Fursei  abbatis.    Et  Fulviani,  quod  cditor 

98* 


780  ADDENDA  ET  EMENDANDA. 

doctissimus  L.  Delisle  ('Memoire  sur  oVanciens  Sacramentaires' ',  Parisiis  1886,  p.  310/ 
cf.  p.  84)  ex  ecclesia  quadam  Galliae  septemtrionalis  originem  duxisse  statuit  mihique 
ipsius  Nivialensis  monasterii  fuisse  videtur. 

P.  430,  Z.  17.    Addas  V.  Fursei  alterum  codicem 

C  lb2)  Monacensem  lat.  n.  14  031  (Ratisb.  Emm.  A'31),  saec.  XI,  fol.10' — 75  5 
(praescr. :   Vita  sancti  Fursei  ex  laico  convers  :  i,  ras.  e). 

P.  431,  l.  36.     Additamenti   Nivialensis   V.  Fursei   adhaerentis   adhuc   duo 
codices  editione  absoluta  cottati  sunt  ad  classem  D  2  pertinentes : 

D2c)  Monacensis  n.  18583  (Teg.  n.  583,),  saec.  XI,  foJ.  148—167'  (praescr.: 
Incipit  vita  Fursei  monachij,  io 

D  2d)  Lambacensis  n.  LXXVII,  saec.  XII,  fol.  132' — -146  (praescr.:  Incipit 
visio  Fursei  abbatis^). 

V.  Fursei  textum,  qualem  libri  D  2  exhibent,  ex  exemplari  quodam  A  pendere 
supra  demonstravi  (c.  9.  loco  nuncupante  Latinia  D  2c.  d  cum  D  2a)  atque  lectiones 
eorum  nonnidlae  cum  A  1.  2  conveniunt  (p.  435,4.  gratia  Dei  providente  D  2c.  d;  15 
p.  436,3.  dicentes  D2c.d,  p.  436,14.  enim]  eum  D2c;  p.  437,17.  vitae]  viae  pr.  m. 
D  2c;  viam  D  2d)  neque  vero  ex  communi  codicum  A  2.  3.  4  fonte  originem  duxerunt 
multaque  nimium  licenter  immutata  exhibent  (p.  435,  l.  6.  clarus]  largus  D  2c.  d;  l.  13. 
monasterii  incola  constr.  locum  D  2c.  d;  l.  21.  proximam]  propriam  D  2c.  d)  aut 
velut  nomina  propria  omittunt,  ita  ut  ad  textum  recensendum  nihil  faciant.  In  codice  20 
D  2c  post  primam  visionem,  scilicet  inter  verba:  ipso  die  et  altera.  Finit  prima  visio 
Fursei  abbatis  et  Media  vero  nocte  (AA.  SS.  Ian.  II,  p.  31),  locus  interpolatus  est 
hic :  Tres  gradus  sunt,  quibus  promittitur  regnum  caelorum :  unus  lay corum,  se- 
cundus  clericorum  et  viduarum,  tertius  vero  monachorum  et  virginum.  —  —  et 
inhabitat  lumen  inaccessibile,  cui  est  gl.  et  h.  et  i.  in  s.  s.  Amen,  neque  inter-  25 
positio  librarium  fugit  in  marg.  adnotantem:  Quod  hic  deest,  post  duo  folia  invenies. 
Additamentum  cum  V.  Fursei  ita  coniunctum  est,  ut  doxologia  (p.  440,  l.  2,  adiuvante 
et  q.  s.)  praetermissa  eam  medio  in  versu  excipiat,  atque  lectiones  D  2c.  d  cum  iis  quas 
ex  D  2a.  b  exscripsi  in  universum  conveniunt  neque  has  superant  nisi  raro,  sed  dissen- 
tientibus  his  libris  inter  se  exemplar  commune  paucis  locis  iam  melius  restitui  potest.        30 

P.  449,  l.  18.  Post  vero  discessum  D  2c.  d. 

I.  19.  christianissimis,  om.  r.  A.   D  2c.  d. 
P.  450,   l.  1.     peregrinos  despicientes  (disp.  D  2c)  D  2c.  d. 

I.  2.     Idoberganael   Idobertia  D  2c ;  Dobertia  D  2d  cum  D2a.b. 

Itane]  Ittane  recte  D  2d.  35 

l.  5.     construxit]   construxere  recte  D  2c.  d  cum  D  2a. 

I.  6.     Itane]  Ittane  recte  D  2c.  d. 

I.  10.  cum  s.   nobili]   quam  s.  mobilia  D  2c.  d. 

I.  14.  Nivialihensi  D  2c.  d  cum  D  26. 

I.  15.  mors  ei  c,  fr.  —  redderetur  D  2c.  d  cum  D  2a.  b.  40 

1.21.  aliquod]   aliquando  D  2c.  d  cum  D2b. 
P.  451,  l.  14.  Nivialcham]   Nivialham  D  2c.  d. 

I.  15.  Pictavensis]  Pectavi  recte  D  2c  (pr.  m.).d. 
Grimaldus]   Grimoaldus  recte  D  2c.  d. 

I.  17.  adventantibus]  advenientibus  recte  D  2c.  d  cum  D  1.  45 

l.  18.  ageret]  agere  D  2c  (pr.  m.).  d  cum  D  2a. 

I.  19.   quantotius]   tanto  eius  D  2c.  d. 

Haelyae]  Eligie^  D  2c ;    Elege  D  2d. 

1.21.  const.  in  loco]   in  1.   c  D  2c  cum  D  1. 


ADDENDA  ET  EMENDANDA.  781 

P.  452,  /.  20.    Titultm  Batisbonensem  in  C.  I.  L.  III.  inter  Supplementa  fasc.  III. 
n.  11965,  editum  Hirschfr/dius  monuil   rmn   anno  quem  prae  se  fert  179.  p.  Chr.  non 
convenire,  sed  postea  demum  perscripfum  essc,  ita  ut  inter  opus  coeptum  et  perfectum  non 
satis  distinctum  essr/. 
5  P.  532,  I.  31.     V.  Bavonis  codicibus  addas  :\b  similvm  liruxell ensem  n.  9120, 

saec.  XIII,  fol.  4 —  6.  XXXXI.  Incipit  vit;i  sancti  Bavonis.  Sanctus  Adluinus, 
quem  vulgus  Bavonem  nominat  ct  q.  s.  ahsqnr  prologo  et  C.  1,  XXXXII.  De  transitu 
sancti  Bavonis. 

P.  646,  /.  16.    E.  Vacandard,    'Vic   de  saint  Ouen   rvrque  de  Rouen  ^641 — 684,), 

io  rfude  dliistoire  Mrrovingiennc ,  Paiisiis  1902,  omnia  comprehi ndens,  quae  de  Audoino 
passim  ediderat ,  vitam  rcsque  gestas  viri  cximii,  immo  historiam  ecclesiasticam 
politicamque  una  cum  institutis  morihusque  aevi  illius  iudicio  s/ihtili  ad  fontes  dc- 
scripsit  atque  hunc  lihrum  inter  praestantiores  enumerem,  qui  in  hoc  litterarum  genere 
iam  indc  a  midtis  annis  editi  sunt.    Dc  V.  Eligii  eadcm  (p.  235  sqq.)  eodem  fere  tem- 

i5  pore  posuit  atque  cgomet  ipse,  scilicct  eam  a  monacho  quodam  compositam  atque 
genuinum  Audoini  opus  pcr  cundcm  suffocatum  esse  ('noyee')  nihilquc  naufragium  effu- 
gisse  nisi  epistuias  auctoris  et  Chrodoherti,  quem  Parisiensem  episcopum  hahere  maluit, 
loco  V.  Balthildis  c.  5.  nisus;  i^ysos  honorum  et  malorum  fines  idem  mecum  (supra 
p.  65  ly»  consentiens  determinavit,   scilicet  lihro  priori   a   c.  33,   posteriori  a  c.  39.  fidem 

20  ahrogandam  esse,  quibus  apocryphis  ipse  Eligii  homiiiam  (II,  16)  addidit. 

P.  665,  n.  1.  Locum  esse  Irenaei  atque  hiographum  pendere  ex  Hieronymi  lihro 
de  viris  illustriims  c.  35:  Irenaeus  subscripsit:  'Adiuro  te,  qui  transcribis  librum 
istum,  per  dominum  nostrum  Iesum  Christum  et  per  gloriosum  eius  adventum, 
—  —  ut  conferas,    postquam    transcripseris,    et   emendes   illum    ad  exemplar, 

25  unde  transcripsisti,  dilio-entissime,  monuit  W.  Levison.  Hanc  Irenaei  clausutam 
fortasse  etiam  Gregorius,  H.  Fr.  X,  31,  legerat  aut  apud  Hieronymum  l.  I.  aut  apud 
Itufinum,  H  eccl.    V,  20. 

P.  674,  l.  15.  iacebat  —  I.  18.  peccavi  et  I.  27.  0  felix  —  traxit  magna  ex 
parte  verha  sunt  Hieronymi,  Ep.  11,  §4. 

30  P.  706,  I.  12.  transire|  comcias  transigere. 


INDEX. 


SCRIPSIT  WILHELMUS  LEVISON. 


Maior  numerus  paginas,  minor  lineas  quinas  indicat. 


A. 

Abbo  episc.  Mett.  225. 

Abbo  monetarius  Lemovic.  671,  5. 

Abelenus  episc.  Genav.  124.  128,20. 

(Abiron),  Habiron  747, 15. 

Abraham,  Habram,  patr.  70,  5.  270, 15. 

475,  io.  619,  30. 
Abulnaris  (rectius  fortasse  Apollinaris) 

e  donatoribus  eccl.  Cadurc.  585,  5. 
(Acaunense     monast.)     v.     Agaunense 

monast. 
Acharius  episc.  Noviomag.  123, 5.  695, 10. 

Adal-,  Adel-. 

Adeltrudis,  uxor  Filolfi,  546, 15. 
Adalwaldus  rex  Langobard.  124,  5.  147. 
Adalwinus  legatus  episc.  Trever.  412,  20 

—416". 
Adam   68,  25.    303,  15.   397,  10;    Adam 

primus  et  secundus  119,  1. 

Adelphius  abbas  Habend.  225—228. 
Adeodatus  v.  Deodatus. 

Adilio    comes    535, 20.    536,5;     filia: 

uxor  Bavonis. 
Ado,    fil.    Autcharii    nobilis    Vulciac, 

100,io.  675,25.  676,i. 
Adrianus  v.  Hadrianus. 
Adroaldus     comes     Eudonis     principis 

Aquitan.  204.  205. 
Adroaldus    e  proceribus  Eranc  608, 1 ; 

filia,  sponsa  Sigiramni  608. 

Aedua  civitas  v.  Augustidunum. 
(Aega),  Ega,  vir  sublimis  (maior  domus) 

137. 
Aegyptus,  Egiptus  182, 20.  303, 20.  475, 15. 

601,  15. 
Aetalia  insula,  Elba  109,  20. 
Aetherius    episc.   Lugdun.    195.    196, 5. 
Aethiopes  140,  1.  282,  20. 
Aflagia  mulier  Treverica  418,  25.  419, 1. 
S.  (Africani),  Afrecani,  basilica  Cadurc. 

587,  5. 
(Africaniacus),  Affreganiagus,  villa  Ca- 

durc.  586,  5. 


Aga  v.  Aia,  Austregildis. 

Agaunense  monast.,  Saint-Maurice  216. 
217,  10 ;  abbas  216.  Cf.  S.  Mauricii 
limina. 

Agennus  urbs ,  Agen  582,  5 ;  e  p  i  s  c. : 
Sallustius. 

Agericus  abbas  S.  Martini  Turon.  735. 

Agibodus   mon.   Bobiensis    113,  5.   115. 

149,  15  — 151. 
Agilenus    vir    inluster,    pater    Bobilae, 

585,5.  588,5. 
Agilulfus ,    Egilolfus ,    rex   Langobard. 

65.  106.  147,25.  259,15.261,30.  287, 15. 

291,1. 
Agilus  abbas  Resbac.  122,  20.  123,  1. 
(Agletrudis),  Agglethrudis,  filia  Bavonis, 

535,  20.  536,  5. 
Agnus    ex    optimatibus   Eudonis   prin- 

cipis  Aquitan.  202,  35.  203. 

Agorichius  testis  chartae  Eligii  Solem- 

niac.  749,  10. 
Agrestius  mon.  Luxov.  112.  123 — 128; 

novus    Cain    123,  15.    —    Agrestiana 

pars  125,  5.  126,  25. 
Agrippinus  presb.  422.  423, 1. 
Agustinus  v.  Augustinus. 

Ahab    rex   Israel.   259,  1 ;    uxor:   Ze- 

zabel. 
Aia  (Aga  B),  uxor  Richoberti,  628. 
Aiga,    uxor  Autcharii  nobilis  Vulciac, 

100,  5. 
Alacicius  villa  587,  5. 

Alamanni  281, 10.  282, 1.  314,  30.  332, 1. 
360,  15;  Alamannus  363,  15.  Cf. 
Suevi.  —  Alamaunia  281,  15.  282,  5. 
287.  302,  5.  322,  30.  358,  10.  363,  20. 
472 ;  Altemania,  Altimania  281,  10. 
475,  20;  Alta  Germania  259,  15. 
269, 15.  278, 1 ;  d  u  c  e  s  :  Cunzo,  Nebi ; 
c  o  m  i  t  e  s :  Ruadhardus,   Warinus. 

Alba  rivus,  Aubetin  121,  20. 
Albeta  fl.,  Aubois  129,  5. 
Albiacus  colonica  eccl.  Lugdun.  195, 10. 
Albiga   urbs,   Albiense   oppidum,    Albi 
564,i.    565,30.    579,i.    586,  10;    Al- 


biense,  Albigense  territorium  586,  5. 
592, 5 ;  Albiensium,  Albigensium  rura 
592;  Albiensium  comitatus  564,  15; 
c  o  m  e  s :  Syagrius. 

Albinus,  Alcvinus,  auctor  V.  Richarii 
389.  397.  400,  15.  401,  15. 

Alboinus  legatus  episc  Trever.  412,  20 
-416. 

Alcvinus  v.  Albinus. 

Alicius,   fil.  Eucherii  Catalac,    703, 10. 

Allowinus  v.  Bavo. 

Alpes  79,1.  99,5.  115,  1.  281.  282,5; 
Alpis  265,  10.  268, 1 :  Alpes  Penninae 
281 ;  Alpes  Rhetiarum  300,  10. 

Alteia  fi\,  Authie  445,  25. 

Altemania,  Altiraania  v.  Alamannia. 

Alvern.  v.  Arvern. 

Amalbertus   comes   Noviomag.    733, 25. 

Amalbertus,  fil.  Geremari,  629 — 632. 

Amalfredus  mon.  Bobiensis  43,25.  244,35. 

Amalricus  vir  contractus  207,  35. 

S.  Amandus  episc  Traiect.  62,  10.  536 
— 539,  35.  543,  15.  544,  20. 

S.  Amatus  abbas  Habend.,  fil.  Heliodori, 
127.  128,20.  215,40  —  221.  223,45. 
225,  1.  227;  festivitas,  sollemnitas 
221.  227 ;  hymnus  beati  Amati  227, 30. 

(Ambianensis)  civitas  174,  10;  Ambia- 
nensis,  Ambianensium  pontifex  165. 
175,  15;  episc :  Berchundus.  — 
Ambianensis  pagus  442,  20 ;  c  o  m  e  s : 
Si«:obardus.  — ■  Ambianensium  locus 
(Waliniacus)  165, 1. 

Ambro,  gens  Celtica  109,  20. 
Ambrosius  episc  Mediolan.  66,  1. 
Amegladus  villa  Cadurc  586, 1. 
Ampucius    villa,    Ampuis   (dep.   Rhdne) 
667,  20.  701,  25;  basilica  701,  25. 

Anagrates     castrum ,     Annegray    (dep. 

Haute  -  Saone)  64,  5.    72.  73,  5.    74,  5. 

75,   1 ;    cellula    74,  30 ;    monasterium 

75,  15 ;    a  b  b  a  s :  Colurabanus. 
Andesagina  villa,  Saint-Loup  sur  Bresle 

182.  184,  5. 


Andoverpi8  —  Auriacus. 


Andoverpis^castellum),  <  I  ntwerpen  700,6. 

—  Andoverpenses   696,  m. 
Andreas   clcricus,   ex   vernaculis  Eligii 

678, 10. 
Angilbertus  abbas  Centul.  889. 
Anglares  villa,  Anglara  (dep.  Lot)  588,  i. 

Angli  (anguli  recte  A)  472,  io;  An^li)- 
rum  Orientahum  reges  v.  Saxonia. 

S.  Aniani    basilica    (Aurelian.)     1S(),  io. 

Anisa,  Anisis,  fl.,    Enns  47(5,  25.  477,  i. 

Anlaciacus    villa,    Anlezy  (dep.   Xih-re) 

202,  i. 
Amiii  nx  Anglorum  Orientalium  4:57, 10. 

449. 
Ansebertus  abbas  Musciac.  580,20. 
Ansetrudis    mon.   Evoriac,    soror   An- 

sildis,  137,  25. 
Ansitrudis  infans  Evoriac.  1.J5, 35.  13G. 
Ansildis,  soror  Ausetrudis,  137,26. 
Ansoaldus  episc.  Pictav.  712,;!:.. 
Ansoaldus   testis   chartae   Kligii  Solem- 

niac.  749,  10. 
Antoilum  curtis,  Anthuile  (dep.  Somme) 

442,  20. 
S.    Antonii    mon.    vita     ab    Athanasio 

composita  65,  25. 
(Apennina),    Appennina,    iuga    63,  20; 

Appennina  rura  61,  25.   107, 1.  145,25. 

(Apollinaris)  <•/'.  Almlnaris. 
Apollonaris  episc.  Biturig.  196,  20. 
Apostolorum    duodecim    eccl.    Perron. 

447. 
Apostolorum  duodecim  reliquiae  411,16. 
Appenn.  v.  Apenn. 
Aquaviva  villa  Albigcnsis  586,  5. 

A(|uilegia  urbs  123,80.  124.  —  Aquili- 
genses  123,  30. 

Aquiniacus  villa  587, 1. 

Aquitania  prov.  202,  20.  473;  Aquitania, 
Aquitaniarum  prima  563, 10.  670, 1. — 
Aquitanica  regio  7:57, 10;  Aquitanicus 
homo  411,  5.  —  Aquitani  202,  35; 
p  r  i  n  c  e  p  s :  Eudo. 

Arabia  63,  20. 

Araris  fl.,  Aare  282,  5. 

(Arbeo)  v.  Cyrinus. 

Arbona ,    Arbonense    castrum ,     Arbon 

253.    260,  5.    266,  10.    267, 1.    273,  20. 

274,  15.  276,  20.    283,  20.  284.  28s,  15. 

293,  30.    294,  30.     297.     299,  1.     307. 

310,15;    Arbonenses  277,5.   313,  10; 

ecclcsia  262,  5.  274,  30.  291, 15.  308, 15; 

oratorium  288, 15;  Arbonensis  sacerdos 

264,15.    273,5;    presbyter:   Willi- 

marus.     —     Arbonense     territorium 

300,io;     Arbonensis     pagus     268,  1. 

276,25.   278,5.   313.   315, 1.   320,  15; 

praefectus,  tribunus  267,  1.  299,  1. 

Archarius  abbas  Insul.  629,  25. 

Aregius  v.  Aridius. 

Arelatensis,  Arlatensis  urbs  268,  20. 
301,5.  340,30.  341,15.  342.  344.  345. 
347.350,io;  eccl.:  S.  Crucis,  S.  Ma- 
riae,  S.  Michaelis,  S.  Pctri ;  episc. : 

Caesarius,.Sapaudus,Cyprianus(7'V/'/'.-',/, 


Theodosius;  monast.  virjj.  840,  1.  341. 
842,  1.  844,  bo.  850,  i.r>.  851 ;  oella  mo- 
nasterii  quod  est  in  civitate  345;  ora- 
torium  ;!  19,  bo  ;  oratori  u  m :  S. 
Caesarii;  abbat.:  Liliola,  Etusticula, 
Celsa;  servicntcs  monast.  virg.  850.  - 
princeps   civitatis:    Nymfidius, 

Argolicum  figmentum  256, 30. 
(Ariani),  Arriani  113,  1.  147,  15.  148,  15. 
149, 1;  Ariana,  Arriana  secta  L45, 10, 

147,  25;  perfldia  85,  25.  106,  25.  107,  1  ; 
pestis  145,  15. 

Aridius,  Arigius,  Aregius. 

Aridius  cpisc.  Lugdun.  113,  10.  222. 
Aregius    episc.    Kuten.,    frater    Awarni 
episc.  Cadurc,  595.  596. 

Ariowaldus  rex  Langobard.  145.  147 
—  149,  1. 

Aristotiles  philos.  534,5.  665,5. 

Arividus  villa  588,  1. 

Armoricana  loca  94,  5;  Armoricanae 
partes  670,  1. 

Armnius  reclusus  Cadurc.  589.  590. 

Arnulfus     episc.     Mett.     144.    225,   15. 

566,  5.  582,  5. 
Arogetualis      (fortasse     scr.     Arnvalis^ 

tcstis  chartae  Eligii  Solemniac.  749,  5. 

Artemius  episc.  Senon.  180,  1.  181,  15 ; 
filia:  Verosia. 

Arvernum    oppidum,    Clermont    582, 5 ; 

episc. :    Grallus.  — ■    Alvernica  regio 

161,  5. 
Aschaim,  Ascheim,  villa  publica,  Asch- 

heim   (B.-A.   Miinchen)   495,  25.   496. 

505.    506,io;    ecclesia:    S.   Petri. 

Cf.  (Oruoba). 

Aspasius  custos  eccl.  Vesont.  90,  1. 

Aspasius,  fil.  Iuvini,  702,  5. 

Assone  villa  Albigensis  586,  5. 

Asterius  sanctus  Petrocoric.  582,  5. 

Athala,  Attala,  Atala,  abbas  Bobiensis 
40,  20.  61,  30.  62,  1.  63,  10.  112—119. 
124.  144.  147,  20.  149.  150,  20.  174. 
175;  gesta  auctore  Iona  174,20. 

Athanasius  episc.  Alexandr.,  biographus 
Antonii  mon.  65,  20. 

Athenae  urbs  534, 6 ;  t  y  r  a  n  n  u  s :  Pisci- 
stratus. 

Atingus  loeus  593,  15. 

(Atlanticus),  Adlanticus  oceanus  583,  5. 

Atravitensis  urbs,  Arras  86,  5.  —  Atra- 

bitensis  pagus  443,  5. 
Attala  v.  Athala. 
Atticorum  genus  153,  30. 
Attinus  servus  Gandav.  540.  541, 1. 
Aucia,  Auva,  fl.,  Bresle  168.  182, 15. 
Anciagus  villa,  Ausac  (dep.  Lot)  586,  5. 

Audo-,  Aude-,  Aut-,  Ot-. 

Audoaldus  amicus  Riccimiri  principis 
344. 

(Audobcrtus),  Audoperthus,  Autbertus, 
episc.  Camarac.  439,  10.  448,  10. 

Otpertus  vir  nobilis  Brisgov.  358  — 
362,15;  abnepos:  Rambertus. 


Audobertus,  filiui  viri  nobilii,  169. 
170,  1. 

Autcharius,  Autharius,  nobilis  Vulciac. 
65,5.  99,15.  100,5.  676,  1  ;  uxor: 
Aiga;  fil.:  Ado,  Audoinus  (Dado), 
Rado. 

Audemarus  episc.  Bonon.  et  Tarvan. 
128,  5. 

Audomarus,  Otmarus,  Othmarus,  abbai 

Sangall.  255,20.  279,io.  811.  817, 10. 

319.  820.  .".22,25.  328;  Vita  et  Mira- 

cula  248, 10. 
(Audowinus),     Audoinus,      Audoenus, 

cognomine  Dado,   episc.  Rothomag., 

fil.  Autcharii,    (Dado  100, 10.  663, 30. 

669,20.    679,6.    695,  10.    741.    742,20. 

749,  15)  100,  in.  566,  5.  629.  630,  5- 

633.675.  676,i.  679.5.  690,5.  692,  1. 

694,  30.     695,  10.    696.    741.    749,  15; 

epist.  ad  (C)hrodubertum  episc.  741. 

Cf.  Resbacense    monast.    —    Pseudo- 

Audoinas    biographus   Eligii   658, 25. 

663-665.  669,  20.  670. 10.  673.  675,  20. 

679,  10.  682,  1.  685,  10.  688,5.  690,  15 

—694.  696,  5.  701,  5.  708,  25.   709,  35. 

710,  30.  712,  35.   713,  25.  714,  20.  718. 

720,  10.    723—725.    729,  25.    732,  20. 

734—740.  742,  20. 

Otwinus  praeses  276,  20.  313,  5. 

Auginus,  pater  Austregisili,  191. 

Augnofledis  mon.  Evoriac.  112,  20.  134. 

Augusta  locus,  Eu  (dep.  Seine-Inferieure) 
168,30.  169,15.  173,15;  basilica: 
S.  Walarici. 

Augusta  puella  Paternae  dominae  198. 
Augustana  urbs,  Augst  123,5;  episc : 
Ragnacharius. 

Augustidunum,  Augustudunensis  urbs, 
Autun  92,  20.  202,  1 ;  civitas  quae 
olim  Aedua,  nunc  autem  Augusti- 
dunus  vocatur  692, 1 ;  Augustidunensis, 
Augustudensis  (sic)  episcopus  202,  1. 
269,  15.  302,  1 ;    e  p  i  s  c. :  Syagrius. 

S.  Augustinus,  Agustinus  66,1.  228; 
epist.  ad  Evodium  228,  15. 

Aunecharius ,     Unacharius,     Aunarius, 

episc.    Autisiodor.      162,  15.    179,  20. 

195,  10. 
Aurea  abbat.  Paris.,  filia  Maurini,  (acc. 

Aureane  683,  1)  128,  30.  668,  30.  683, 1. 

729.  730,  1. 
S.  Aureliae  eccl.  Bregent.  260,  35.  261, 15. 

283,  25.  289.  290,  15. 
S.  Aureliae  reliquiae  289,  25. 
Aureliani,  Aurilianensis,  Aurelianensium 

urbs,  Orhmis  94.  179.  667,  1.  692,5; 

Aurelianenses  181,  10;  ecclesiae  94,  1 ; 

basilica:    S.  Aniani ;    e p  i  s c  :  Au- 

strenus;    concilium    667,  1.    692.    — 

Aurelianorum  tellus  180,  15 ;  c  o  m  e  s : 

Fulcarius. 

Aurelianus  episc  Ucet.  702,  10. 
Aurelianus  praesul  (=  comes?)  Biturig. 

625,  15. 
Aureus  notarius  Adalwaldi  regis  Lango- 

bard.  124,  5. 
Auriacus  locus  prope  Cabillonum  situs 

194,  10. 


784 


Ansonia 


Bobus. 


Ausonia    63,  25.    144.    484,  25.     534,  5. 

Cf.  Italia. 
Austrenus  episc.  Aurelian.  179,  15. 
Austria   687,  10.   —   Austrasii   217,  25. 

224,  45.  259, 10.  287, 10 ;  Austrasiorum 

regnum  72, 10.  86,  10.  163,  36.  592,  5; 

reges:  v.  Franci;    duces  546,  10. 

Austro-,  Austre-,  Austri-,  Austr-. 

Austroberta   illustris    matrona,    relicta 

Chramnoaldi,  198,  15. 
Austregildis ,    Aga    cognomento,    uxor 

Bettonis,  179.  181,  5. 
Austrildes  e  donatricibus  eccl.  Cadurc. 

585,  5. 
S.  Austrigisili  basilica   et  monasterium 

Biturig.    196,io.    199,25.    201—207; 

atrium  207 ;  matricula  205, 15 ;  ab  b. : 

Marculfus,  Berctoradus ;  clavicularius 

vel   custos   ecclesiae  207,15;    vice- 

d  o  m  i  n  u  s :  Vaddemarus. 

S.  Austrigisilus  episc.  Biturig.,  fil.  Augini, 
191—208 ;  festa  dies  207,  15. 

Aut-  cf.  Audo-. 

Autiernus  ex  monachis  Columbani  64, 15. 

76,  25.  77. 
Autisiodorum  ,    Autisiodorensis ,    Auti- 

sioderensis  urbs,  Auxerre  93.  162, 15. 

179,20.   195,5;    monasterium   Auna- 

charii  episc.  162,  15;  e  p  i  s  c. :  Auna- 

charius. 
Autumo      monasterium      161.     162,  5; 

abbas  161,  25.  162,  1. 
Auva  fl.  v.  Aucia  fl. 
Auva  monast.,  Reichenau  323, 15.  325,  5. 

407,  40 ;   abbas:  Sidonius. 

Avallo  castrum,  Avallon  92,  20. 

Avari  474,  30.  476,  20.  477,  10.  526,  15. 
Cf.  Huni,  Pannonia. 

Avera  fl.,   Yevre  205,  10. 

Avita,  filia  Salvii,  563,  15. 

Avitramnus  v.  Haimhrammus. 

Awarnus  episc.  Cadurc.  596,  15. 

B  cf.  P. 

Babelenus  v.  Theudulfus. 
Babylona  caput  Persarum  109,  10. 
Badigenus   e  donatoribus  eccl.  Cadurc. 

585,  5. 
Baiuvarii,    Baioarii,    Bagoarii,    Bawarii 

123,  25.     281,  20.     358,  5.     476,  25  — 

480,  25 ;  Boiae  qui  nunc  Baioarii  vo- 
cantur  122, 1 ;  provincia  477 ;  regnum 
501,i;  dux:Theoto;  satrapes  terrae 
482,  5.  507,  15 ;  principes  regionum 
509, 25 ;  primores  terrae  482, 5 ;  iudex 

481,  1;     metropolis:     Radaspona. 
Balderedus  abbas  Tornac.  720. 

S.  Balthildis,  uxor  Chlodovei  II,  658, 30. 
668,15.  717.  718.  721  —  725.  727. 
728,  10;  Vita  et  Translatio  658,  30. 

Baniacus  rivus  seu  pons  632, 1 ;  cellula 
632,io;  xenodochium  632,15;  eccl. : 
S.  lohannis. 

Baniacus  villa  207,  35. 

Baniaritia  calmen  80,  15. 


Basena  e  donatricibus  eccl.Cadurc.  585,5. 

Basilia    urbs,    Basel    123,  5;     episc. : 

Ragnacharius. 
S.  Basilii  vita  40,  15. 
Baso  I.  testis  chartae  Eligii  Solemniac. 

749, 10. 
Baso  II.  testis  chartae  Eligii  Solemniac. 

749,  15. 
Bassiagus  villa,  Beyssac  (dep.  Lot)  585, 15. 
Baudacharius    mon.    Bobiensis    113,  6. 

149,  15.  151. 
Baudericus  ex  vernaculis  Eligii  678, 10. 
Baudulfus   e  proceribus  Theuderici  II. 

regis  89,  5.  91,  5. 
(S.  Bavonis)  monasterium,  cella  Gandav. 

v.  Ganda. 

S.  Bavo  sive  Allowinus  conf.  Gandav., 
fil.  Filolfi,  534—546 ;  Allowinus  534. 
535,  20.  537,  1  —  539.  541,  15.  542,  20. 
543,15.  544,20.  546,  10;  uxor,  filia 
Adilionis  comitis,  535,20.  536,5; 
filia:  Agletrudis. 

Bebrona  fl.,  la  Biesme  450,  1 

Bebrona  villa,  Fosses  -la-  Ville  450,  1 ; 
alio  nomine  Fossa  nominata  451,  25 ; 
monasterium  450,5.  451,26;  abbas: 
Fuilanus. 

Beila  saltus  538,  50. 

Belgica  v.  Gallia. 

Belloacus  municipium,  Beauvais  700,  5 ; 
Belloacensis  pontifex  738, 20 ;  e  p  i  s  c. : 
Maurinus ,  Clemens.  —  Belvacense 
territorium  631, 40;  Belvacensis  pagus 
628,  20.  629,  5;  comitatus  628,  15. 

Benechor  monast.  Ulton.,  Bangor  69,  25. 
70;  abbas:  Commogellus. 

S.  Benedicti  regula  539,  5.  (574,  10). 
614,  20;  libellus  de  coenobitarum  con- 
versatione  320, 10;  instituta  580, 15.  — 
Benedicti  et  Columbani  regula  747,  5. 
748. 

Beoanus  episc.  Hibern.  435,  20.  436,  1 ; 
reliquiae  447,  5. 

Beractrudis  mon.  Evoriac.  143. 

Bercharius  dux  Laudun.  446.  447. 

Berchundus     episc.    Ambian.     165,  35. 

172,  25.  174,  10. 
Berct.  v.  Berth. 
Berinus  mon.  Acaun.  216,  25. 
Beroadus   pauper   Biturig.    197.  198,  1. 
Bersabee,  uxor  Davidis  regis  Iud.,  68,  30. 

Berlh-,  Bert-,  Berct-. 

Bertecharius  comes  91. 
S.  Bertilae  abb.  Cal.  vita  658,  35. 
Bertila  matrona  illustris  165. 
Berthoara  nobilis  femina  Biturig.  129, 1. 

197,  15.  199,  20. 
Bertolena,  uxor  Syagrii,  565,  30.  566,  1. 
Bertoltespara ,    Perahtoltespara ,    pagus 

255.  256,i.  279.  316,25.  317. 

Berthoradus  abbas  monasterii  S.  Austre- 
gisili  Biturig.  203.  204. 

Bertulfus  abbas  Bobiensis  61,  25.  62,  5. 
113,  1.  143,  15  —  147.  151,  20.  152,  10. 


Bertus  clericus  598. 

Bethelenus  ex  proceribus  palatii  193. 194. 

Betoricas  v.  Bituricas  urbs. 

Betto  179,  10.  181,  10;  uxor:  Austre- 
gildis ;  fil. :  Lupus  episc.  Senon. 

Bettola  mulier  nobilis  186,  30. 

Birhtilo,     Birihtilo,    Pirhtilo,    praeses 

(comes)  pagi   Bertoltespar.  255.  279. 

317,  15. 

Bismantum  castrum,  Bismantova  145,25. 

Bithildis  mon.  Evoriac.  141.  142. 

Bituricas ,  Biturigas  ,  Byturicas ,  Beto- 
ricas,  Bethuricas,  Biturica,  Bituriga, 
Byturica,  Betoriva,  Betoricensis,  Bi- 
turigum,  Biturigensium  urbs,  Bourges 
128,  30.  129,  1.  191,  20.  196.  197.  199 
—203, 1.  205.  207,  25.  372, 15.  374,  26. 

375,  1.  377,  10.  379.  573,  10.  582,  5. 
625,15.  667,25.  702,25  —  704.  716; 
Bituriges    201,  25;    Bethurica    plebs 

376,  1;  Byturica  ecclesia  197;  basi- 
lica:  S.  Sulpicii;  basilica  et 
m  0  n  a  s  t. :  S.  Austregisili ;  monasteria 
704,  25 ;  monasterium  virg.  a  Ber- 
thoara  constructum,  Notre-Dame  de 
Sales  129,  1.  199,  20;  episc. :  Apol- 
lonaris,  Austrigisilus,  Sulpicius,  Vul- 
foleudus.  —  Bituricum  solum  607,  20 ; 
Bituricus,  Biturigus,  Biturigum  pagus 
200, 30.  201, 20.  202.  204, 15.  205.  208, 1 ; 
praesul    (=    comes  ?) :   Aurelianus. 

Blacinacus  villa  Albigensis  586,  5. 
Bladegisilus     praedator    pagi    Biturig. 

205,  15. 
Blandiacense  praedium  594,  30. 
Blidebodes  dux  181,  30. 
Blidemundus  mon.  Bobiensis  119. 

Blidmundus,  Blitmundus,  sive  Gogus  ab- 

bas  Leuconaensis  166.  167, 1.  174.  175. 

Blidulfus  presb.  Bobiensis  118, 1. 147. 148. 

Bobila  senatrix  Romana,  uxor  Severi, 
filia  Agileni,  585,  10. 

Bobium,  Ebobium,  Bobiense,  Ebobiense 
monast. ,  Bobbio  61,  25.  62,  1.  65. 
81,io.  106  —  108.  113,20.  114,25. 
116,  10-II8.  144.  145,25.  148,25. 
150.  153,30.  174,20.  251.  271.  304; 
ecclesia  174,25;  b  asilica  :  S.  Petri; 
a  b  b. :  Columbanus,  Athala,  Bertulfus, 
Bobolenus;  praepositus  151;  Ebo- 
bienses  monachi  148,  25 ;  EbobiensiB 
monachus  149, 15 ;  molendinum  mo- 
nasterii  115.  150,  20;  vinea  151.  152. 

Bobius  rivus,  Bobbio  107,  5.  112,  5.  115. 

Bobo  comes  Brisgov.  361. 

Bobo  thesaurarius  regis  Franc.  671,  15. 
672,  5. 

Bobo  vir  nobilis  162. 

Bobo,  fil.  Ebroini  maioris  domus,  668, 30. 

730. 
Bobo   testis   chartae   Eligii   Solemniac. 

749, 15. 
Bobobertus  testis  chartae  Eligii  Solem- 

niac.  749, 15. 
Bobolenus  abbas  Bobiensis,  fil.  Winioci, 

61  —  63, 10.  81, 10.  153,  30  —  156. 
Bobus  e  donatoribus  eccl.  Cadurc.  585, 5. 


Bocchue 


Cbildericus. 


785 


(Bocchus),  Bucchus,  rex  Numid,  109,80. 

Bodurnus  villa  588,  1. 

Boiae  v.   Baiuvarii. 

Bonifacius  III.  papa  Rom,  357,  80. 

Bonogradus  villa  588,  i. 

Bononia  urbs,   Boulogne  128, 6 ;  episc.: 
A  udemarus. 

Bonosus  haereticus  122,  l. 
Boso  episc.  Constant.  277.  311,  10.  314. 
Bosn  Landegisilus  dux   182. 
Bregantia  v.  Brigantia. 
S.  Briccio  episc.  Turon.  688,  10. 
Briegensis  saltus,  la  Brie  100, 10;  Brie- 
saltus  pagusque  120.  l. 

Brieiino  praedium,  Brienon-l' Archev&que 
(dep.   Ydnne)  186,  16. 

Brigantia,  Brigantium,  Bricantiae,  Bre- 
gantia,  Pergentia,  urhs,  Bregem  65.  to. 
101.  102,  io.  108,  r».  260.  265,  so. 
282,  i.  283,  2».  288,  90.  289.  297,  i; 
e  c  c  1. :  S.  Aureliae. 

Brigantinus  Iacus,  Bodt  nsee ~2><l.  25.  282, 1 . 
800,  io.  —   Potamicus  lacus  282,  i. 

Brigida,  fil.  Tubthac  regis  Scott.,  2-41. 

Brioderus  vicus,  Bridore"  (dep.  Indre-et- 
Loire)  199,5. 

Brionia  saltus,  Brenne  (il3. 

Britannia,  Britania,  Brittania,  Brittannia, 
Anglia  82,5.  282.  286,5.  393.  472, 10. 
583,6;  Britanniae  437,  l  ;  Brittanni, 
Brittani  282,20.  G77,  5.  Cf.  Angli, 
Saxoni,  transmarinae  partes. 

Britannia,  Brittania,  Bretagne  207,  10. 
(366,15.  680,5;  Brittanorum  princeps, 

rex  (Indacail)  666,  15.  680.  —  Britto 
genere  78,  30.  —  Brittanica  arva  92,  10; 
Brittannica  et  rustica  lingua  207,  20; 
Brittanicus  oceanus  669,  25;  sinus 
93,  15;  Brittanici  sinus  71.  258,  1. 

Brocariacus    villa  ,    Brugeres  -1e-  Chritel 

(dep.  Seine-et-Oisc)  87,  5. 
Brocingus  villa  588,  1. 
Brocsach,    uxor  Tubthac  regis,  241,  20. 

Brunichildis,   Brunihildis,  Brunnihildis, 

regina,  uxor  Sigiberti  I,  64.  86 — 88. 

90,15.  98,15.  103,i.  105.  106.  163,35. 

181,10.  222.  25!).  2S3, 15.  287.  390,  20. 

564,  10.     694,  30;     Zezabel     secunda 

86,  20.  287,  5. 

Brusca  rivus,  Breuchin  77. 

Bucchus  v.  Bocchus. 

Buchinus  abbas  Ferrar.  678,  10. 

Burgundia  181. 182, 1. 715, 15;  Burgundiae 
episcopi  125, 1.  —  Burgundii,  Burgun- 
diones,  Burgundioni  113,  10.  258,  30. 
286;  Burgundionorum ,  Burgundia- 
norum  regnum  72,  10.  86,10.  163,35; 
r e x :  r.  Franci ;  patricius:  Willi- 
badus. 

Bui  gundofara  abbat.  Evoriac. ,  filia 
Chagnerici,  100,  1.  120.  121.  127. 
130—141,  25.  143. 

Burgundofaro  episc.  Meld.  142,  1. 

Buxio  villa,  Le  Buis  (drj>.  Tarn) 
586,  5. 

SS.  R.  Merovinjj.  IV. 


(Cabilldnum  1  '•.  Cavillonum. 
Caborinius    villa.    Cabrin    (d&p.    Tam) 
586,  B 

Cadurcae,    Cadurchae,    Kadurce,    Ca- 
durcis ,   Cadurca  .   Cadurcena,  Catur- 

censis  in-lis  (municipium  567.  :i". 
578,  10.  589,  •»■  598,  5),  Cahors  568. 
.".67.  568,  10.  571,  1.  572.  578.  580 
582,5.  586,  10.  5ss.  5!):!.  595.  30.  596. 
598,  5  599,  80.  600.  602,  10;  Cadurci 
581,  b;    cn es   57 1      ">7:{.  10.  Ca- 

durca,  Cadurcha,   Cadurcina  ecclesia 

570,  1...  579,  1.  585.  586,  1.  5ss.  591. 
5!)-!.  25.  598,  i:>.  600,  15.  60]  ;  mater, 
maior  ecclesia  571.  i:>.  575.  591; 
monast.  virg.  598,6;  basilicae  el 
monasteria:  S.  Africani,  S.  Desi- 
derii,  S.  Eugenii,  S.  [acobi,  S.  Iu- 
liani,  SS.  [usti  e1  Pastoris,  S.  Mariae, 
S.  Martini,  S.  Martini  altera,  S.  Mau- 
ricii,  S.  IVtri,  S.  Remedii,  SS.  8a- 
turnini  et  [Jrsicini,  S.  Stephani,  S. 
Vincenti;  cathedra  568,  i";  praecipua 
sedes  pontificum  578,  10;  domus, 
aedes  episcopi  574.  570,  15;  episc. : 
Ursicinus,  Euseliius,  Rusticus,  Desi- 
derius .    Awarnus;     abbates    Cadurci 

571,  211;  v  i c ed o  111  inus:  Februn- 
dus.  —  castella  Cadurcuir.  575,  15 ; 
munitio  castri  574,  1;  moenia  574,  5. 
58S,  10.  --  Cadurcinus  pagus  585,  20; 
Cadurcorum  termini  592,25;  Cadur- 
cuin,  Cadurcinum  territorium  57!),  1. 
5S6.  1. 

Cadurcius  villa,  Catus  (dep.  Lot)  588, 1. 

C(a)ecilia  abbat.  Habend.  221. 

Caedar  r.  Cedar. 

Caesar  imp.  109,  20. 

S.  Caesarii  oratorium  Arelat.  34S,  1. 

S.Caesarius  episc.  Arelat.  340.  341.  348, 1; 

praeceptum     sancti     patris     Caesarii 

(regula  virginum)  344,  2.5. 

Caidocus    presb.    Hibern.    390,  10.    391. 

Cain  r.  Agrestius. 

Cala.   Kalense  monast.,    Chellcs  658,  35. 
721 ;  abbat. :  Bertila. 

Caldis  locus  170,  10. 

Callech  v.  Gallus. 

Calvusinons    Locus,   fortasse   Chaumont- 

en-Vexin  (dep.  Oise)  730,  30.  731. 
(Camaracensis)  episc:  Audobertus. 

Cambone    villa,    Cambon   (dip.    Tarn) 

587,  1. 

Caminus  villa,    Cami  (dip,  Lot)  588,  1. 

Canniacus     villa .     Caniac    (dip.     Lot) 

588,  1. 

Carantocus  abbas  Salicis  monasterii  73. 

Carantomus  nionast.,    Charenton  129,  5. 

Carcerius   villa,    Carcks  (dip.   Tarn-et- 
Garonne)  587,  5. 

Carlomanmis,  Carlmaunus. 

Carloinannus,  til.  Caroli,    maior   domus 

255,  5.  279,  1.  316,  25.  319.  320. 
Carlomannus,   fil.  Pippini,    rex  Franc , 

256,  1.  279,  35.  317,  25. 


Oarobriae    vicua     Chabrit   (de"p.   Indre) 
202,  1... 

Carolus.  Karolns. 

Carolus   princepa   Franc. ,    lil.    Pippini, 

206.  2".  :ils.  50.  319. 

Karolui    Magnus   rex  Franc.    imp. 

( lascarnus  (leg.  ( larnacus  ?)  villa,  fortassi 
Carnac  (dip.   L<>t/  5!)7 

•  !a    iacut   \  illa  Mp,  Lot)  587,  1. 

Castorius  preeb.  Eabend.  21!) 
Oatalacinsis  villa,  Chaptelat  (ddp.  ffaute- 
Vienne)  «;*><».  1.  669,  25.  703,  10 : 

nasterium  708,  i<'. 
Oatulus  (Q.  Lutatius)  109 
Caucinicha  pars  Senomagensis,  fortt 

prope     Saint-  l'nnl-  Trois - Chdteaux 

(de"p.  I)r('ihn ■■>  594,  iii. 
Cavaniacus   villa ,    Cavagnac  ((/')>.    Lotj 

587,  1. 

Cavanius  villa  587,  1. 

Cavillonum  urbs,  Chalon-sur-Saom 
192,  ir> ;  basilicae:  S.  [ohannis, 
S.  Marcelli. 

Cebedrudis  v.  Tetta. 

(Cedar),  Caedar,  lncus  601,  15. 

Celerense  praedium  Cadurc.  585,20. 

Celsa  abbat.  Arelat.  339.  340. 

Ccltiberus   109.  20. 

Centula  villa,  Saint-Riquier  (de"p,  SiJhnm  ) 

390,5;  Centulus  vicus  396,  15.  3!»!).  20; 

Centulum    monast.  389.   390,  1.  899; 

ecclesia  396,  15;  eccl. :    S.   Richaiii ; 

al>l>. :  Ocioaldus,  Augilbertus. 
Ce}>oialus  villa  587,  5. 
Ceresiagus  villa  Albigensis  586,  5. 
Cervianus  villa,  Serviis (ddp,  Tarii)  586,  ro. 
Kethernach  rex  Scottiae,  fil.  Unuchun. 

241.  10;  fil.:  Callech. 

Chagnericus  vir  nobilis  65,5.  99.  100,1. 

120.  121;    uxor:  Leudeg-undis;    li- 

I )  e  r  i :    Burgundofara ,    Ohagni  laldus. 
Chagnoaldus,    Chanoaldus,   episc.    Lau- 

dun.,    fil.   Chagnerici,    85.    104.    105. 

120.  5.  121,  20.  123,  5.  74S.  25. 

(Chaldaea).  Caldea  601,  16. 

(Charibertus),  Haribertus,  II.  rex  Franc. 

717.  5. 
(Chenchres)   r.  Cincris. 
Cheraonius  vir  nobilis  341. 

Chil-,  Hil-. 

Childibertus  I.  rex  Franc.  fil.  Chlo- 
dovei,  411,5. 

Childebertus,  Hildibei-tus,  II.  rex  Franc, 
fil.  Sigiberti  I,  86.  286,  25:  fil. : 
Theudebertus  II,  Theudericus  II. 

(Childebodus),  Hiltibodus,  diac  Arbon. 

262—264.  284,  1.  291—295. 
Hildegarius  episc.  Senon.  749,  5. 
Childeramnus    sen.    (i.  e.    seniscalcus '?>, 

vir  inluster.  testis  chartae  Eligii  S   • 

lemniac  749,  10. 

(Childericus  II.)  rex  Franc.  fil.  Chlodo- 
vei  II,  717.  718.  721,  5. 

99 


786 


Childulfus 


David. 


(Childulfus),  Hildulfus,  filius  Eddoleni, 

599. 
Chilpericus  I.    rex  Franc.  86,  5.  98, 10 ; 

fil.:  Chlotharius  II. 

Chlodo-,  Clodo-,  Hlodo-,  Flodo». 

Chlodoveus  I.  rex  Franc.  411,  5.  546,  io; 
fil. :  Childibertus  I. 

Chlodowechus ,  Chlodoveus,  II.  rex 
Franc,  fil.  Dagoberti  I,  137, 5.  224, 45. 
376,  15.  377,  5.  438,  10.  439,  i.  441. 
592,  l.  625, 15.  630,  5.  631,  25.  689, 10. 
690,  5.  692,  5.  694,  25.  695,  l.  696,  5. 
711,30.  716—718,5;  uxor:  Balthildis; 
fil. :  Chlotharius  III,  Childericus  II, 
Theudericus  III. 

Chlotharius ,  Clotharius ,  Hlotharius, 
Flotharius,  Flotarius,  Lotharius,  II. 
(medianus  694,  25),  rex  Franc,  fil. 
Chilperici  I,  65.  93, 5.  98.  99,5.  100, 5. 
106.  107,20.  108.  120,i.  121,5.  123, 10. 
124.  164.  165,30.  166,i.  175,15.  181,25 
—185.  222,  15.  259,  10.  283, 15.  287,  5. 
344—346.  563, 15—566,  5.  666.  671, 15 
—673.  676,5.  694,25;  regina  346,  20; 
filius  345, 25.  346 ;  f  il. :  Dagobertus  I, 
Charibertus  II. 

Chlotharius,  Hlotharius,  Lotharius,  III. 
(iunior  694,  25.  717,  5)  rex  Franc, 
fil.  Chlodovei  II,  669.  694,  25.  717. 
718.  721,  5.  738.  739,  1. 

(Chraumelenus),  Chraiuelenus,  Chram- 
nolenus. 

Chramelenus  dux,  fil.  Waldeleni,  80. 

Chramnolenus  testis  chartae  Eligii  So- 
lemniac  (forte  idem  qui  praecedit) 
749,  5. 

Chramnoaldus  illustrissimus  vir  198,15; 
u  x  0  r  :  Austroberta. 

Chramnoaldus  testis  chartae  Eligii  So- 

lemniac  749,  10. 
Chrisciacensis  v.  Crisciac 
Chrodoaldus ,   maritus   amitae   Theude- 

berti  II.  regis,  95,  20.  96,  1. 

Chrodobertus,  Hrodobertus,  Rodo- 
bertus,  Rodpertus,  Ruopertus,  Ro- 
bertus. 

Rodpertus  episc.  Salisburg.  357,  30.  358. 

Hrodobertus  episc  (Turon.  ?)  741 ;  epist. 
ad  Audoinum  episc  Rothomag.  741. 

Robertus     de    Curcellis     mon.    Corbei. 

658,  20. 
Chrodobertus  referendarius  Dagoberti  I. 

572,  15. 
Chucianus   e   prucerilms  Eudonis  prin- 

cipis  Aquit.  206. 

Cicero  665,  10;  Tullius  665,  10. 
Cincris  (=  Chenchres),  Pharao  109, 15. 
Circus  -  exenus  locus  587,  1. 
Clasia  fi\,  la  Claise  613. 
Claudius  abbas  S.  Mariae  Cadurc  579, 1. 
Clemens  episc.  Bellovac  738,  20. 
Clementia,  mater  Rusticulae,  340 — 342. 
Cleppius  villa  586,  10. 
Clippiacus,    Clipiacus,    villa,    Clichy  -  la- 
Garenne   (dep.  Seine)  711,30.  716,25. 


Cnoberesburg  monasterium ,  Burqh- 
Castle  (Suffolk)  437.  438,  1.  445,  5. 
449,20;  abb. :  Furseus,  Fuilanus. 

Cocurnacus  villa,  Congournac (dep.  Tarn- 

et  -  Garonne)  587,  5. 
S.  Columbae  virg.  basilica  Paris.   (ora- 

torium  686,  20)  666,  30.  686,  20 ;  custos 

686.  687,  1. 
S.  Columbae  virg.  basilica  Senon.  180, 15; 

stillicidium  basilicae  ad  pedes  sanctae 

Columbae  186,  25. 

S.  Columba  virgo  et  mart.  180,  15. 
686,  25.  687,  1 ;  sepulchrum  688,  5. 

S.  Columbanus  sive  Columba  abbas 
Luxov.  et  Bobiensis  (Columbanus  qui 
etColumba  66, 10.  285, 10;  Columbanus, 
isdem  Columba  84,5;  Columba  40,  20. 
43,  25.  63,  10.  83.  84.  94,  15.  96,  30. 
97,  15.  105,  5.  106,  10.  108,  5.  109,  1. 
111,  5.  113,  5.  127,  1.  244,  35)  40,  20. 
43,25.   61,25-111.    113.    119,25.   120. 

121,25.  123,10-128,25.  151,5.  154,5. 
162—164.244,35.  251.  252,5.  253, 10. 
•257  —  261.  265,io.  266,35.  267,20. 
271.  272,35.  283  —  291.  296,5.  298. 
299.  304  —  306,36;  mater  64,  1.  67. 
69.  111,5.  163,  1 ;  festivitas,  transitus 
109,1.  lll,i;  dicta  108,  20;  expositio 
liliri  psalmorum  69,  20;  libellus  contra 
Arianos  107,  1 ;  regula  76,  20.  79,  20. 
80,5.  88,10.  100.  121,20.  124,20.125. 
127—130,5.  144,io.  155,20;  cf.  Bene- 
dictus.  —  Columbani  instituta  108, 5. 
123,  10.  126,  20.  128,  20;  Columbani 
secta  580,  15 ;  Columbani  monachi, 
scil.  Bobienses,  147,  25.  —  opuscula 
quae  Ionas  abba  de  vita  ipsius  con- 
posuit  163,  10;  gesta,  liher  gestorum 
auctore  eodem  163,  1.  259,5.  285, 10; 
scriptura  sanctae  conversationis  eius 
287,  5. 

Columbanus,  Columba,  mon.  Luxov. 
64,  20.  83,  1.  84.  85. 

Comininus  mon.  Fontan.,  genere  Scot- 
tus  78,  25. 

Commogellus  abbas  Benchor.  70. 

Conpendium  villa  regalis ,  Compiegne 
713,  20.  737,  25.  739,  5;  palatium, 
regia  738;    basilica:  S.  Eligii. 

Constantia  urbs,  Coutances  (dep.  la 
Manche)   94,  5  ;    a  b  b  a  s :    Potentinus. 

Constantia  urbs,  Konstanz  253, 25.  264,25. 
265,  20.  266, 5.  269.  276,  20.  302 ;  Con- 
stantiensis,  Constanciensis  ecclesia 
296,15.  307,25.  314,20.  323, 15.  363,25; 
eccl. :  S.  Mariae,  S.  Stephani;  sedes 
297, 10 ;  episcopatus,  episcopium,  epi- 
scopia  265,20.  266,  30.  267,  15.  331,  5. 
357,25;  episcopus,  praesul  274,  10. 
277,25.  295,15.362,20;  episc:  Gau- 
dentius  ,  Iohannes ,  Boso  ,  Sidonius, 
Cunradus.  —  Constantiense  territo- 
rium  313,  5. 

Constantinopnlis  urbs    691,  1 ;    episc: 

S.  Flavianus. 

Constantinus  imp.  Rom.,  i.  e.  Constans  II. 

689,  10.  690,  1. 
Cora  fl.,  Cure  93,  1. 

Cora  vicus,  Cure  prope  Domecy-sur-Cure 
(dip,   Yonne)  93,  5. 


Corbeia  fl.,  Ancre  442,  20. 
Corbeia  monast.    S.  Petri,    Corbie  658. 
Cornucius     villa ,     Cornus    (dep.     L<>t) 
587,  5. 

Corturiacensis  urbs,  Courtrai  695, 15. 
Costrius  villa  587,  5. 
Cozbertus  v.  Gozbertus. 

Crioilus  villa,  fortasse  Creil  (dep.  Oise) 

680,  10. 

Criscentius,  Criscencius  villa,  Creyssem 

(dep.  Lot)  587,  5.  588,  1. 
(Crisciacensis) ,     Chrisciacensis ,      silva, 

Crecy  396,  15.     Cf.  Forestis. 

SS.  Crispinus  et  Crispinianus  mart. 
Suession.  700,  1. 

S.  Crucis   eccl.    et   altare   Arelat.  343. 

S.  Crucis   v.  S.  Michaelis   eccl.  Arelat. 

Cunradus  episc  Constant.  363,  25. 

Cunzo,  Gunzo,  dux  Alamanniae  261,  20. 
264,  25  —  270.  283,  25.  284.  290.  29§ 
—300.    302.    303;    fil.:    Fridiburga. 

Curcellis  v.  Chrodobertus. 

Curienses,  Chur  319, 10 ;  e  p  i  s  c. :  Tello ; 
c  0  m  e  s  :  Victor.     Cf.  Raetia. 

Cygnopus  mons,  qui  Perrona  nuncu- 
patur,  444,  25  ;  Cygnophus  mons  447, 5. 
Cf.  Perrona. 

Cyprianus  episc  (fictus)  Arelat.  268,  20. 
301,5. 

Cyrinus  (Arbeo)  episc  Frising.  (falso 
Ratisbonae  civitatis  524,  15,),  auctor 
V.  Haimhrammi  482,  10.  494,  25. 
497,  15.  504,  20.  509,  15  —  512.  520. 
521,  20.  523.  524,  1. 

D. 

Daddivus  abbas  Cadurc  578,  15. 
Dadivus    e    donatoribus    eccl.    Cadurc. 

(idem  atque  praecedens  ?)  585,  5. 
Dado  v.  Audowinus. 

Dagobertus,  Dacobertus,  Dachobertus,  I. 
rex  Franc,  fil.  Chlotharii  II,  100, 10. 
137,5.  216,i.  318,30.  375,20.  376,15. 
377,  1.  390,  1.  395.  564,  10.  566.  568. 
571  —  573.  592,i.  628  —  630,1.  666. 
676.  679—683.  687—689.  694.  717,5. 
746,  15 — 748  ;  praeceptum  de  episco- 
patu  Desiderii  Cadurc  571.  572;  in- 
diculus  ad  Sulpicium  episc  Bitur. 
572.  573;  uxor:  Nanthildis;  filii 
Chlodoveus  II,  Sigibertus  III. 

Dalila,  uxor  Samsonis,  68,  30. 

Daniel,  Danihel,  proph.  262,  20.  292,  5. 
344,  10. 

Danubius  fl.  281.  282,  1.  476.  478,  20. 
506, 15.  507,  5.  519.  —  Hister  281, 15. 
282, 5. 

Darciacus  villa  Cadurc  586,  5. 

Dardani,  gens  82,  5. 

Darius  rex  Med.  109,  10. 

Dathan  747,  15. 

David  rex  Iud.  68,  30.  412,  5.  624,  5. 
631,  35.  684, 15 ;  u  x  o  r :  Bersabee.  — 
Daviticum  carmen ,  Daviticum  = 
psalmi   490,  15.    609,  10.    612,  1 ;    Da- 


Deblxn-i 


Flaccus. 


7s7 


vitici  hyinni  474,.);    Davitica  cuncta 
=  paalteriutn  473,  25.  525,  30. 

Debbora  proph.  67,  2.">. 

Dehurilia  r.  Deurilia. 

Democritus,  Democretus,  philos.  534,  10. 

665,  10. 
Demostenes,  Deinostinis  534, 10.  6(55,  10. 
Deodatus ,   Adeodatus,    Deodox,   episc. 

Matiscon.  582,  5.  01)0,  1.  74S,  85. 
Deotenius  episc.  74!*,  1. 
Deoto  v.  Theudo. 
Dertona ,     Dertonensis    urhs,     Tortona 

144,86.  149, 20.  150,  1;  epise. :  Probus. 
(S.   Desiderii)  monast.   Cadurc,   Saint- 

G4ry  575,  l.  578.  581,  1.  585, 10.  588. 

589,80.  592sio.  593,  20;    abb. :  Ursi- 

cinus,  Daddivus;  basilica  585,  10.  588. 

589,20.  593,211.  595,i;  custos,  custodes 

597,  80.    5!)S.   111.    599,  10;     aedituus 

599,15;  martyrarius  597,30. 
S.  Desiderii  basilica   Vienn.  34G,  5. 
S.  Desiderius  episc.  Cadurc,  fil.  Salvii, 

563—602;  testamentum  585,  211.  591; 

tituli    vasorum  (ii)l).  601,  1;    dies    de- 

positionia  563,  5.  594,  ir>.  597,  10;  se- 

pulehrum  594,  20 — 599. 

S.   Desiderius    episc.   Yienn.    103.  346 ; 

gesta   auetore   Sisebuto    103,  5 ;     reli- 

quiae  263,  a.  293,  5. 
Desiderius  diae.  Biturig.  197,  1. 
Deureehildis  mon.  Evoriac.  112,  20.  134. 

135. 
(Deurilia),  Dehurilia,  e  donatricibus  eccl. 

Cadurc.  585,  6. 

Diana  daemon  706,  1. 

(Dieullus)  v.  Tibulla. 

Dido  episc.  Pictav.  451. 

(Dido)  ,    Dydo ,    papa ,    i.    e.   episcopus, 
215,40.  216,  1. 

S.  Dionisii  Imsilica  Paris.  689,  10;  mau- 
soleum,  tumulus,  altare  688, 15.  689, 1. 

S.  Dionysius   mart.    cum    sociis  746,5; 
natale  666,  25. 

Doda  femina  nobilis  97,  10. 

Doderius  nuntius  Herchenefredae  57(  1, 211. 

Dodo  e  donatoribus  eccl.  Cadurc.  585,  5. 

Domana,  uxor  Geremari,  629,  1.  630, 10. 

Domeciacus,    Dunziacus,    villa,    Donzac 

(dep.   Tarn-et-Garonne)  587. 
Domio  abhas  S.  Sulpicii  Biturig.  379,5. 

380,  1. 
Domhnus   presb.  Turholt.  544,  30.  545. 
Domma  mon.  Evoriac.  112,20.  135.  136. 
Domnicus,  filius  Urbani,  147,  1. 
Domnulus  epise.  Vienn.  345,  20. 
Domoalis  minister  Columbani  75.  89, 15. 

Donatus  episc.  Vesont.,    fil.  Waldeleni, 
79,20;  regula  139,  10. 

Dornonia  fl.,  Dordogne  594,  30. 

Dova  fl.,  Doubs  90,  15. 

Dracolenus  clericus  Cadurc.  590. 

Dracolenus  presb.  597. 

Dravus  fl.,  Drau  281,  25. 

Dunziacus  v.  Domeciacus. 


(Dur)  II.,   Thur  313,5. 

Durgewi,   Durgaugensis   pague   276,80. 

313,  B. 
Duringorum  gens  518,  10. 

Dydo  r.  Dido. 

E  cf.  Ae,  H. 

Ebarcius  v.  Eparchius. 
Ebargisilus  clerietn  Biturig.  37(i.  10. 
(Ebargisilus),    Ebrigisilus,    reelusus   Bi- 
turig.  716.  717,  1. 

Ebobium  v.  Bobium. 

Ebremundus  e  donatoribus  eccl.  Cadurc. 

585, 5. 
Ebroinus,     Hebroinus,     maior    domus 

668,80.    7lo,i.    730;     uxor:    (Leu- 

trudis) ;  t'i  1. :  Bobo. 
Eddolenus  599,5;  fil.:  Childulfus. 
Egilolfus  r.  Agilulfus. 
Egolesina  urlis,  AngouUme  582,  5. 
Elar-  v.  Hilar-. 
Elesate ,    Elosate ,    villa  Cadurc.  586,  6. 

588,  5. 
(Elias),  Haelyas,  proph.  451,  15. 

S.  Eligii  basilica  in  regione  Aquitanica 

737,  10. 

S.  Eligii  basilica  Conpend.  738.  739. 

S.  Eligii  basilica  Novioniag.  668.  669,  1. 
726.  728—733;  monasterium  739,5; 
alilias  726.  727.  731;  alibas:  Sparvus; 
monaehi  beati  Eligii  737,  15 ;  elerici 
733,  5  ;  clerus  734, 1 ;  custodes  733 ; 
ministri  ecelesiae  733,  1. 

S.  Eligii  basilica  prope  Remensem 
urlieni  736,  20. 

S.  Eligius,  Elegius,  episc.  Noviomag. 
128,  25.  439,  10.  448, 10.  566,  5.  582,  5. 
658,  20.  663  —  742  ;  charta  cessionis 
Solemniacensis  746 — 749;  praedicatio 
de  supremo  iudicio  751 — 761 ;  testi- 
monia  divinae  lectionis  740,  30;  dies 
depositionis  727,  30;  reliquiae  734 — 
736.  737,5.  —  Vita  658,25;  Mira- 
cula     modernis     temporihus    patrata 

()58,  25. 

(Elisabeth),  Helisabeth,  uxor  Zachariae, 

79,  6. 
(Eliseus),  Heliseus,  proph.  584,  15. 
Elnonis  palus,  Elnon  rivus  62,  10. 
(Emmerammus)  v.  Haimhrammus. 
Emniianus,    Emianus,    abbas    Latiniac 

439,  20.  445. 
Emmo  mon.  Luxov.  226. 
Emmo  Britannus  207. 
Engaddi  oppidum  Iudaeae  63,20.  109,25. 
(Eparchius) ,     Ebarcius,     reclusus    En- 

colism.  582,  5. 
Epoturius  villa  588,  1. 
Equonanus    mon.    Fontan. ,     e    genere 

Scottorum  78,  25. 

Erchan-,  Erclien-,  Erchon-,  Ercan-, 
Erchyn-,  Hercheu-,  Haerchem-. 

Erchanlialdus,  Erehenhalt,  abbas  S. 
Thrudperti  363. 


ErehenlnTtu^  inlustriMimus  vir  701 

Eerchenefreda  ,    uxor    Salvii ,    56  I, 
564,  1.  565.  568  —  570.  591,  10; 
siulae  ad  Desiderium  filium  569—570. 

Erchantrudis    mon.    Evoriac.    112,  2". 

133.   134. 
Ercanwaldus,    Enbynoaldus,     Brche- 

naldus,  maior  domus,  patricii 

439.   Hi    )o.   1 13     117.  L49,as.  150,  1. 

668,  1.     711,.,.     712.  16.     714.     71."»; 

uxor:  Leutsinda;  filius  443,80, 

Erchanoldus,     Erchonaldus,    tribunus, 

praefecti  vicarius  277.  313.  314. 
Ercitoialus  villa  5s8,  1. 

Ilrmen-,  Hermen-. 

Eiinenflides  femina  Grandicurt.  443. 
Hermenoaldus    diac.    Bobiensis    118,  r>. 
Esaias  proph.  63,1.  71, 15.  127, 20.  75S,  10. 
Eucherius  vir  Catalacensis  67<i,  f>.  671,5. 

7o3,iu;    uxor:  Terrigia;    fil. :    Eli- 

gius,  Alieius. 

Eudo  princeps  Aquitaniae  202 — 206. 
S.  Eugenii  basilica  Cadurc.  5S7,  5. 
Eunocus  mon.  Fontan.,  e  genere  Scot- 

torum  78,  25. 

Europa  163,  1.  472,  10.  474.  80. 
Eusehia  mulier  Viromand.  698,  5. 
Eusehius  episc.  Cadurc.  567,  30. 
Eusebius  presb.  422.  423,  1. 
Eustasius,    Eusthasius,    ahbas    Luxov. 

40,20.  62, 1.  63, 10.  65, 30.  92, 15.  103, 20. 

106,25.     107,25.     108.     112.    119,25  — 

130,  1.     144.     164.     217,  5.     271,  35. 

305,  25. 

Eva  68,  25. 

Evoriacas  monast.,  Faremoutiers  40,  20. 
112,15.  121.  130—143;  basilica,  ec- 
clesia  132;  dormitorium  138,  30 ; 
hortus  136,25;  abbat. :  Burgundo- 
fara  ;  cellararia  130, 10;  familia  137, 10. 

Ezechiel  proph.  419,  15.  751,  10.  758,  r>. 

F  ef.  Ph. 

Faciscius  villa  587,  5. 
Falernum  =  viwum  181,1.596,5.  709,5. 
Falvius  episc.  Hibern.  611.  692. 
Faraulfus,  Farulfus,  dux  182.  344. 
Februndus  abbas  et  vicedominus  Cadurc. 

596,  20.  597,  1. 
Felicius  episc.  Trever.  411.  16. 
Felix  episc.  Lemovic.  716. 
Felix  e  donatoribus  eccl.  Cadurc.  585,5. 
Feronifaidus    (=    Verroniwaida ,    i.    e. 

'fernweide')  solitudo  513,  1. 

Ferrariense  monast. ,  Ferrivres  (dep. 
Loiret)    678,  10;    abbas:    Buchinus. 

Fesciagus  villa,    Foissac   (d<p.  Tarn-et- 

Garonne)  587,  10. 
Filolfus   546,   15;     uxor:     Adeltrudis ; 

f  il. :  Bavo. 
Flaecus  (i.  e.  Horatius)  poeta  161,  n.  3. 

665,  10. 

99* 


788 


Flaiulrae  —   Ghislernarus. 


Flandrae  700,  5  ;    Flanderenses    696,  10.  j 
—  Flandrensis  urbs,  fortasee  Bruefiye 

ii!»;.,  i.-,. 

Plaucadus,    Plavadus,     maior    domus 
607,  30.  612—614.  fi68,  i.  715.  716,  l ;  | 
soror  612.  25;  propinqui  614,  15. 

Flavia,  uxor  Waldeleni  ducis,  70.  80,5. 

Flaviaeus  monast.,  St.  Germer  -  de  -  Fly 
(dip.  Oise)  633;  eccl. :  S.  Trinitatis 
et  S.  Mariae  et  S.  Iohannis  et  S.  i 
Petri;  a  1>  1>  a  s :  Geremarus.  —  Flavia- 
ceus  locus  633,  l  ;  Flaviacensis  ter- 
minus  633,  5. 

Flaviacus  villa ,  Flaujac  (dep.  Lot) 
587,  5. 

S.  Flavianus  episc.  Constantinop.  220,10. 

Flod.,  Flot.  v.  Chlod.,  Chlot. 

Florbertns  abbas  Gandav.  538,30 — 540,5. 
542,  20.  544,  25. 

Florentius  presb.  Trieastrin.  339,  25. 
340.  348.  350.  351. 

Fontanae  monast..  Fontaine-lte-Luxeuil 
(dep.  Haute-Saune)  76,  20.  78,  20.  84,  5 ; 
praepositus  76,  20. 

Forestis-Cella,  Mo&tiers  de  la  Foret(dep. 

Somme)  396,  n.  5.  397,  1. 
Fossa  v.  Bebrona. 
Fraimeris  mon.  Bobiensis  116. 

Franci  72.  10.  123,  10.  131,  20.  181,  25. 
182.  25.  202.  258,  30.  282,  5.  286,  20. 
314,30.  357,15.  411,5.  419,25.  438, 10. 
449,  20.  513,  5.  546.  564,  1.  571,  10. 
607.30.  612,25.  628,30.  658,  30.  671,15. 
672,  1.  676.  680.  690,  5.  692.  2".  694. 
717,35;  Franci  pro  Neustrasiis  acei- 
piuntur  224,45.  592,5;  Neustrasi 
Franci  98, 15;  Francorum  lex  731,  5; 
reges:  Chlodoveus  I,  Childibertus I, 
Guntchramnus,  Sigibertus  I,  Chilpe- 
ricus  I,  Childebertus  II,  Chlotha- 
rius  II,  Theudebertus  II,  Theude- 
ricus  II,  Sigibertus  II,  Dagobertns  I, 
Charibertus  II,  Sigibertus  III,  Chlo- 
doveus  II ,  Chlotharius  III ,  Childe- 
ricus  II,  Theudericus  III.  Pippinus, 
Carlomannus ,  Carolus  M. ,  Ludo- 
wicus  ;  p  r  i  n  c  i  p  e  s  :  Pippinus,  Ca- 
rolus  ,  Carlomannus ,  Pippinus.  Cf. 
Austrasii ,  Neustrasii.  —  Francia, 
Frantia  174.  20.  206,  20.  278, 10.  315,5. 
666,  5.  683,  1.  685,  10.  725,  30. 

Fraterna  e  donatricibus  eccl.  Cadurc. 
•~>s5,  5. 

Fredegisilus  presb.  737,  5. 

Fredegisilus  ex  optimatibus  Eudonis 
principis  Aquitan.  203.  204. 

Fredemungiacae  calmen  83,  5. 

Fresiones  696,  10. 

Fricorius ,    Frichorius ,    presb.    Hibern. 

390.  391. 
Fridiburga  abbat.  S.  Petri  Mett.,    filia 

Cunzonis   ducis,    264,30  —  269.    284. 

295—301;   sponsus:  Sigibertus  II. 

Friovala  puella  Brioder.  199. 
(Frisingensis)   diocesis   510,  10.   520,  20; 
e  p  i  s  c  o  p  i :  Iosepus,  Cyrinus. 

(Frisiones)  v.  Fres. 


Frumoldus  327- 

Fuilanus,  Fullanus,  Foilnanus,  abbas 
Cnobheresburgensis  et  Fossuensis 
438,  1.  489,  2d.  441,  10.  445,  5.  449  — 
451. 

Fulcarius  comes  Aurelian.  181. 
S.  Fursei  eccl.  Perron.  449,  10. 
S.  Furseus  abbas  Cnobheresburgensis  et 

Latiniacensis   434,  35  —  449.    451,  10; 

sepulchrum    Perronense   448.   449,  10. 
SS.  Fusciani,  Victorici,  Gentiani  Passio 

658,  30. 


G. 

Gabrielis  archangeli  altare  Arelat.  343,30. 
Gallebodus  comes  Eligii  687, 10. 
Galli81,2o.  474.  477,25.  595, 10.  677.5.— 

Gallia,  Gallea,  63,20.  82,5.  86, 1.  96,5. 

98,15.  106,15.  120,i.  195,5.  258.281. 

282.  286,  25.  389.  20.  393.  15.  441,  15. 

443,  20.  472.10.  628,20.  667,  i.  682,  1. 

685,io.  692,15:  Galliae  64,5.  71.  72. 

128,20.  241,15.   286.   438, 10.  475,  15. 

563,io.  571,io.  582,5.  667, 10.  669,25. 

685,  5.    689,  5.   690,  5.  691.  25.  696,  1. 

697,5;  Galliae  partes  357, 15;    Gallia 

ulterior  670, 1 ;  Gallia  Belgica  281,  20. 

546,  10.  670, 1.  —  Gallica  arva  71,  5. 

lll,io;    Gallicum    eloquium    564,5; 

solum  92,  10;  Gallicus  mos  5S9, 1. — 

Gallicana    eloquentia    564,  5 ;     Galli- 

canae    familiae    563,  10 ;     Gallicanus 

cursus  171,  10. 

Galliacus    villa ,    Gaillac    (ddp.     Tam) 

586.  5. 
S.  Galli  monasterium,    St.  Gallen    255. 

279.  282,20.    318,io.   320.    321,  10- 
336;    aditus  (=   limina)  sancti  Galli 

280,  1;  basilica,  ecclesia  255.  256. 
278  —  280,1.  312,20.  315.  317.  318. 
321,15.  322,15.  325,5  —  327.  330,35. 
331.20 — 336.  357.25;  oratorium  252. 
270,30.  271,20.  275,20.  277.278.304. 
305,  5.  310,  5.  313,  20  —  315.  322,  20. 
324,25.  328,15;  cella,  cellula  252, 15. 
253.  265,5.  266,10-268.  270, 30.  272. 
273.  275,20  —  278,5.  296.  297.299,1. 
300,  15.  303,  30.  305,  30—307.  310,  5. 
313  —  317.  319.  321;  crypta  328,35. 
331.  333,2o;  abb. :  Audomarus  (Ot- 
marus),  lohannes,  Gozbertus;  prae- 
positus  326,  20;  clerici  318,  30 ;  pres- 
byter  congregationis  331,  20.  334,  30  ; 
suscipiendorum  pauperum  curator 
335,io;  custos,  custodes  ecclesiae 
256,15.  278,20.  280,5.  315,  15.  318,5. 
322,15.  328,30.  329,i.  332,30— 334, 10; 
sc(h)olastici  monasterii  330.  30.  334, 1. 
—  advocatus  327,  10;  familia  sancti 
315, 5.  329,25;  famulae,  ancillae278, 10. 
315,5.  327,  10;  operarii  monasterii 
331,  10;  possessiones  322,  25.  323. 
325.  15.  326.  327,  10;    hortus  252,  30. 

S.  Gallus  presb.  77.  241.  242,  45.  251 
— 337.  357,2o;  Callech,  filius  Kether- 
nach  regis,  241,15;  festivitas,  anni- 
versarius  dies  273, 40.  334,  10;  Vita 
vetustissima  281. 

Gallus  episc.  Arvem.  582,  5. 


Gallus    discipulus    Martini    ep.    Turon 

66,  1. 

Gamappius      vicus,      Gamaches     (  d<p. 
Eure)  666,30.  685, 20;  basilica  6s 
686,  1. 

Gandavum  castrum ,  Gandensis  urbs, 
Gent  537—540,15.  545,25.  695,  15; 
vicus  540,5.  —  Ganda  monastcrium, 
Gandensis  ecclesia  (S.  Bavonis)  537. 
539.  540,i.  545,25;  basilica:  S. 
Petri;  cellula,  cella  Bavonis  539.  .",  pi. 
543.  545,1  ;  abbas  534.  540,5;  abbas: 
Florbertus;  fratres  539.  540, 1.  544,25. 
546,5;  clerici  537.  539,  1 ;  monachi 
537,40.  539,35.  —  Gandauspagus  537,35. 

Gari-,  Gare-,  Gere-,  Ger-. 


Garichramnus    abbas    Habend.    227,  10. 

Garifredus    comes    Viromand.    668,  30. 

728-730. 
Geremarus    abbas  Panthal.  et  Flaviac, 

fil.    Richoberti,     628  —  633;    uxor: 

Domana;     fil. :    Amalbertus;     filiae 

629,  5.  631,  35. 
Garetrudis   abbat.    Nivial.,    fil.  Pippini, 

450.  451,  5.  545,  10. 
Gaudentius     episc.     Constant.     264,  25. 

284,  5.  295,  15. 
Gaudiacum  monast.,   Jouet-sur-V  Aubois 

129,  5. 
Gauretrudes  e  donatricibus  eccl.  Cadurc. 

585,  5. 
Gausiavigus  villa  588,  5. 
Gawibaldus  episc.  Ratisbon.  508. 
Gebetrudis  v.  Gibitrudis,  Tetta. 
Gedeon  iudex  Iud.  725,  25. 
Geniscus  daemon  706,  1. 
S.  Genovefae  sepulchrum  688,  5. 
S.  Gentianus  mart.  v.  Fuscianus. 
Gentiliagus  locus,    Gentilly  (dep.  Seine) 

709, 1. 
Genuarius  v.  Ianuarius. 

Genuensis  urbs,  Genf  124,  20;  episc. : 
Abelenus.  —  Genuinse  territorium 
cum  lacu  196,  5. 

S.  Georgii  (postea  S.  Haimhrammi,  q.  v.) 
eccl.  Ratisbon.  507,  25. 

Georgius  411,5;  uxor:  Valeria;  fil. : 
Goar. 

Gere-  v.  Gari-. 

Germania  82,  5.  86,  1.  101,  10.  106,  15. 
241, 15.  258, 35.  281.  282.  286, 25.  322, 1. 
390,  20.  472, 15.  475,  20.  497,  25 ;  Ger- 
mania  austri  476,  5;  Germaniae 
caput,  id  est  R(h)eni  fluenta  475,  20; 
Alta  Germania  v.  Alamannia.  —  Ger- 
maniorum  oppidum,  oppida  411, 10. 
412,  15.  422,  20. 

Germaniacus  villa,  Germigny  -  V  Exempt 
(dep.  Cher)  196,25. 

S.  Germani  basilica  Paris.  666,  25. 

S.  Germanus  746, 5 ;  sepulchrum  688,  5. 

Gernomeda  mon.  Evoriac.  141. 

(Gertrudis)  v.  Garetrudis. 

Ghislemarus  vir  inluster  395, 10.  396,  15. 


Gibitnulis    —    [oseppus. 


789 


Gibitrudis  mon.  Bvoriac,    112,  ib.  131. 

182. 
(S.  Goaris")  ecclesiola,  St.  Goar  111,15; 

cella,  cellula  412,20.    121  —  42:!,  i. 

S.  Goar  (<  i-oarue  418,  15)  presb.  Fthenan., 

fil.  Georgii,   111      123. 
s.  (iolilioua  (=  Gobbanus)  presb,  138, 15, 
Gogus  v.   BlitmunduB. 
Goivillae  \  illa  588,  l. 

Gothia,  Gotia  472.  i...  —  Gothica  pro- 
vincia  676,  t5.     Cf.  Septimania, 

Gozbertus,  Cozbertus,  abbas  Sangall. 
_'-"»«».  85.   282.   -^S,  l. 

Gozbertus  mon.  Sangall.,  auctor  Mirac. 

s.  Galli  311,  i.  318. 
Gracchus,  Graclius  109,  20.  66.7,  10. 
i  rr(a)eca  etymologia  282,  i. 
Grandicurtis    locus ,    Grandcourt    (d4p. 

Somme)  443,  5. 

Granoialus  villa,  Granejouls  (d4p,  Tarn) 

586,  ... 

(Gratianopolitana),  Gracianopolitana  ci- 
vitas,  Grenobh  216,  5. 

Cregorius  I.  papa  Rorn.  228,10.  546, 10. 

Grimoaldus,  Grimaldus,  I.  niaior  domus 

224.  150,  i.  451.  780,  w. 
(Gruoba)    locus  martyrii  Haimhrammi, 

Grueb    prope    Aschheim    496 — 198; 

ecclesia:     S.    Haimhrammi.      <"/'• 

Aschaim. 

Gundoaldus,  Gnntaldns. 

Gundoaldus  episc  Meld.   121,  15. 
Guntalduspraedator  pagi  Biturig.  205  15. 
Gundoaldus  374,  10. 
Gundoenus,  pater  Sadalbergae,  122. 
Gundoenus  testis  chartae  Eligii  Solem- 
niac.  (forte  idem  qui  praecedit)  749,  10. 

Guntchramnus ,      Gunderamnus ,       rex 

Franc  191,30  —  195.  341. 
Gunzo  v.  Cunzo. 

Gurganus  mon.  Fontan.,  genere  Britto 
78,  S0. 

H  cf.  Ch. 

(Habacuc)  v.  Iob. 

Habendi  castrura .  Habendense  castel- 
lum ,  Remiremont  223,25.  227,  10; 
Mons  Romarici  223,  so.  —  Haben- 
dense,  Habense,  monast.  127.  218. 
221.  223.  224.  227.  5;  ecclesia  128,  i  ; 
b  a  s  i  1  i  c  a  e :  S.  Mariae ,  S.  Petri ; 
abb. :  Amatus,  Romaricus,  Adel- 
phius,  Garichramnus ;  abbat. :  Mac- 
tefledis,  Caecilia,  Tetta ;  procurator 
monasterii  228,  i.  —  p  1  a  t  e  a  :  S. 
Petri. 

(Hadrianus),  Adrianus,  mon.  Longoret. 
618-620,  l. 

S.  Haimhrammi  eccl.  in  loco  martyrii 
(Gruobae)  498,15. 

S.  Haimhrammi  eccl.  Helphindorf.  503. 
504.  522. 

S.  Haimhrammi  (antea  S.  Georgii,  q.  v.) 
eccl.  Ratisbon.  454, 10.  508,  io.  510,25 
—  512.  517,15.  519. 


S.  Haimhrammus,  Haimrammus  Haym- 
brammu8,  Haimerammus,  Heimram- 
iinis,  Hemmerammus,  (Avitramnus 
161  i,  episc.  I'icta\ .  e<  mart.  Ratisbon, 
454.  161.  472—526;  festivitas  510, 80 ; 
Bepulchrum  Etatisbon.  4!»2,  15.  508. 
509.  522. 

Haimo  dux  442.  445.  446. 

Hannibal  Poenus  I07,  5.  109,  15. 

Hasbaniensis  ducatus  535,  20;  pagus 
5  .6,  10. 

Heb.,  Hel.  cf.  E3b.,  El. 

Hebocasiacus  ager  3 10,  15. 

(Heliodorus) ,    Hiliodorus   216,5;    fil.: 

Amatus. 

Helphindorf  villa,  Kleinhelfendorf  (B.-A. 

Rosenheim)    483,  25.    485,  5.    488,  15. 

493,20.    494,15.    502  —  504.   522, 10; 

ecclesia:    S.   Haimhrammi;    lacus 

51 1. 
Hemmerammus  v.  Haimhrammus. 

Heraclius,  Eraclius,  imp.  Rom.  545,45. 

573.  15. 

Herbelingus  villa  Cadurc.  586,  5. 

Herchen-  v.  Erchan-. 

Herimannus   librarius  Sangall.    242,  15. 

Herlefredus  vir  nobilis  186,  5. 

Hermen-  v.  Ermen-. 

Herobennus  villa  Albigensis  586,  5. 

Herodes  rex  Iud.  7o4,  20. 

iHemdotus),  Erodotus,  liistoricus  665, 10. 

Hesperia  534,  5. 

Hibernia,    Hybernia,    Ybernia,    insula 

(>3,  20.    64,5.  66,  10.  67.  76.  25.  82.  ;,. 

85,  5.    97.    111,  10.     162,  25.    257,  25. 

282.  285,  10.  3(  »5.  30.  321.  30.   357,  20. 

363,  15.    390,  10.    436.   437,  1.  472,  10. 

611,  15.  —  Hybernicus  portus  258,  1. 

—   Hihemienses   272,  1.     Cf.   Scotti. 

Hiberus  109,  20.     Cf.  Celtiberus. 

Hier.  cf.  Ier. 

Hieronimus   presb.    65,26.  17!).  534, 10. 

574,  10.  606,  35;  sapiens  quidam 
5(57,  5;  doctus  582,  10;  translatio 
veteris  et  novi  testamenti  179,  5.  Cf. 
Hilarion,  Malchus,  Paulus. 

Hierusalem,  Iherusalem  110, 10.  ."»46,25. 

(Hilariacus),  Elariagus,  villa  oH^,  1. 

Hilarionis,     Hylarionis,     vita    auctore 

Hieronymo  65,  25.  179,  5. 
Hilarius  episc.  Pictav.  66,  1. 
Himilinberc  mons  264,  5.  294,  20. 
Hira  fi.,  Staffora  149. 
Hispania ,    Hispaniae ,    Spania    282,10. 

472,  15.  473,  1.  670,  5. 

Hister  fl.  v.  Danubius. 

Histria  281,  20. 

Hitta  fl.,  Epte  628, 20.  629,  5. 

Homerus,  Omerus  109, 15.  256,30.  665,5. 
Cf.  Smyrna. 

Honorius  I.  papa  Rom.  145. 

(Horatius)   v.  Flaccus. 

Hugus  archiepisc.  Vesont.  160,  25. 


lluni    176,26.    ITS.  ,.  ;,_'.",  .,,.    Cf.  A. 
Pannonia. 

II.     v.  Hi-. 

II    er    fl.  '•.  Is.-ra. 

I. 

[acob  patr.  264,  5.  _'!'l  25.  ;!'7.  10. 
60]  Iarob  populus  682,  >.    Cf. 

[srael 

S.  lacobi  basilica  Cadurc.  5S7,  1. 

S.  Eacobus  apost.  419.  20.  T*  »7 

Ianuarius,  Genuarius,  presb.  200. 

[burninga,    Iburningae,    villa.     Ueber- 

Ungen  264,  so.  295,  20. 
Idoberga   cognomine   Itta,    uxor   Pip- 

pini  I.  maioris  domus,  150.  780. 

(Ieremias),  [heremias,  Hieremias,  proph. 
123,20.  624,20. 

(Iezalicl  1  r.  Zezabel. 

[mber  fl.,  Regen  519,  1. 

Indi  282,  20;    Indus :    Pnrus.    —    India 

63.  20.  :>*-\,  5. 

Ingofredus  alilias  Luxov.  226,  _n. 

Ingomarus  conies  Tarvan.  726. 

Insulae  monast.,  St.-Pierre-aux-bois (?) 
629.631,40.  632;  eccl.:  8S.  Petri 
et  Pauli ;  abhas:  Archarius. 

Iob  l27,io.  133,5.  392,5.  624.1.  625, 1. 
631,25.  674;  Iob  liber,  immo  Habacuc 

584. 20. 

Iocundus  vir  Italus  107.  1. 
S.  lobannis  ecclesia  ad  Baniacum  rivum 
632, 40;  monachi  632, 411.  Cf.  Baniacus. 

S.  Iohannis  (bapt.)  basilica  Cabillon. 
192,  15. 

S.  Iohannis  v.  S.  Trinitatis  eccl.  Flaviac. 

S.  Iohannis  baptistae  festivitas  705,  15; 
reliipiiae  411,15;  Inventiones  seu 
translationes  capitis  40,  15. 

S.  (lohannes),  Iohaunis,  apost.  et  euang. 

413,  5.  419,  10. 
Iohannes  IV.  papa  223,  15. 
Iohannes  XII.  papa  -'S-',,  30. 
Iohannes    episc.    Constant.     253.    2.74. 

265,10  —  267.    269.    270.    274.    27.7. 

2S4.    285,  1.  296,  111.  297.  299.  301  — 

303.  307—310. 

Iohannes  abbas  Sangall.  323,  10. 

Iohannes  clericus,  ex  vernaculis  Eligii 
678,  10. 

Ionas     abbas,      auctor    V.    Columbani 

61  —  63.   77,25.   81,6.   83,i5.   85,  10. 

86,  5.    89,  15.    1(10,  1.    103,  20.    104.  1. 

111,1.     114,:io.     115,i.      117  —  120. 

124,10.  128.   143,20-147,20.   150  — 

152.  163,  10;  parentes  117,  30;  mater 

117,30.  118;  frater  117,  30. 
Iorani    saltus    (potius   Iotrense.)    mona- 

sterium,  Jouarre  (di'p.  Seine-et-Marne) 

100,  10. 
Iordanes  fl.  543,  25. 
Iorensis  v.  Iuranus. 
Ioseph  patr.  182,  20. 
Ioseppus,   Iosepus,    episc.  Frising.  521. 


790 


Iotrum 


Maletus. 


(Iotrum  monast.)  r.  Ioranus  saltus. 
Iovineanicae    villa,     fortasse    Jouanny 

(ilrp,  Tarn-et-Garonne)  586,  1. 
(Iovinus),    Iuvinus,    vir  christianissimus 

iu  Provincia  702,5;    fil. :   Aspasius. 

Iovis  dics  706,  l. 

Irinc  praeses  Arnulfi  rcgis  summusque 

venator  454,  10. 
Isera,  Hysera,  fl.,    Oise  166,  25.  737,  25. 
Iso  auctor  Mirac.  S.  Otmari  243,  40. 
Israel ,    Israhel ,    populus    63,  l.   75,  20. 

98,to.  103,25.  156,5.  303,20.  341, 15. 

345,  20.  682,  10.  —  Israhelitae  103, 10. 

546,  30.     Cf  Iacob. 

Ister  fl.  v.  Danubius. 

Isura  fl.,  Isar  506,  10.  507,  5. 

Italia  65.  99,  5.  104,  20.  106.  119,  25. 
217.  250,  15.  261,  30.  265,  10.  271,  5. 
296,5.  304,20.  358,5;  reges:  v.  Lan- 
gobardi.  Cf.  Ausonia.  —  Italica  pro- 
vincia  676, 15. 

Itta  v.  Idoberga. 

(Iudacail)  r.  Britannia. 

Iudaei,   Iudei    343,  35.    350,  10.    374,  25. 

375. 
Iudas  Scarioth    183,  1.    201,  35.  961,  10. 
S.  Iuliani  mart.  basilica  prope  Cadurcos 

575,  l. 
S.  Iuliani  sepulchrum  688,  5. 
Iuppiter  r.  Iovis. 

Iuranus,    Iorensis,    saltus,    Iura  79,  1. 

80,5. 
Iustinus  minor  imp.  Kom.  546,  10. 
SS.  Iusti   et  Pastoris   basilica   Cadurc. 

587,  5. 
Iustus  presb.  Italus  148. 
Iuvencus  poeta  79,  5. 
Iuvinus  r.  Iovinus. 

li  v.  C. 

L. 

Lagenorum  terra,  Leinster  69,  10. 

Lande-,  Lant>,  Lam-. 

Landeberga  mon.  Evoriac.  112,  25.  140. 

141. 
(Landebertus) ,      Landepertus ,      Lant- 

perhtus,    Lantperthus,   fil.  Theodonis 

ducis  Baiuv.,  484,  25.  486—489.  500. 

501.    526;    posteri,    infantes    500,25. 

501,1. 
Lambertus   librarius  Wirziburg.  40,  10. 

243,  35. 

Landegisilus  v.  Boso. 

Landericus    episc.    Paris.    710,  35.    711. 

Langobardi  106,  15.  124,  5.  145,  1.  147. 
"287,15.  291,i;  reges:  Agilulfus, 
Adalwaldus,  Ariowaldus. 

Latiniacum  monast.,  Lagny  (dep.  Seine- 
et-Marne)  438,  10.  444.  445,  1. 

Latinus  sermo  282,5.  318,  20;  Latina 
lingua  534,  5 ;  locutio  289, 10  ;  nihil 
Latinius  574,  1.   —   Latinitas  260,  25. 


(Laudunum)  r.  Lugdunum  Cloade. 

Laurentum  bella  256,  25. 

S.  Laurenti  mart.  natale  349,  15. 

S.  Laurianus  mart.  205, 15. 

Lautrecus,    Lautregus,    villa ,    Lautrec 

(dep.   Tam)  586,  5.  587.  5. 
Lazarus  540,  25.  758,  5. 
Legia  fl.,  Lys  537. 
Legonaus  r.  Leuconaus. 
Lellus  r.  Leudolenus. 

Lemovecas,  Lemovecina,  Lemovecena, 
Lemovicensis,  urbs,  Limoges  128. 
669,25.  670,i.  671,5.  682, 10.  702,20. 
703,5.  716,5.  746,15;  monasteria 
702,20.  703,5:  Lemovecenus  pontifex 
684,5;  episc. :  S.  Martialis,  Lupus, 
Simplicius,  Felix.  —  Lemovecenum 
rus  680,20;  territorium  716,5;  Lemo- 
vicense  suburbium,  suburbanum  703,5. 
746,  5. 

Leo-  cf.  Leu-. 

Leonis  I.  papae  epistula  ad  Flavianum 

220,  10. 
Lepediacus,  Lepediagus,   villa,    fortasse 

Leojac  (dip.  Tarn-et-Garonne)  586, 10. 

588,  1. 
Letaldus  mon.  Miciac.  771. 

Leu-,  Leo»,  Lio-. 

Leubardus  mon.  Bobiensis  113,  5.  149(  15. 
152. 

Liobgisus    puer    de    clero    Treverorum 

417,  10. 
Leuconaus,    Legonaus,    monast.,  Saint- 

Vaiery  -  sur  -  Somme    160,  20.    165,  35. 

170,  10.    172,  15.    174.    175;    ecclesia 

175,20;    oratorium    166,25.    173,  10; 

cellula,  cella  S.  Walarici  165,35. 167, 15. 

I68.30.    174,25;     abb. :    Walaricus, 

Blidirmndus,  Raginbertus,  Theodinus. 

Leudeberta  mon.  Evoriac.  112,  25.  138. 
Leudegundis,    uxor   Chagnerici,    120,  5. 
121,  5. 

Leodolenus  clericus  Cadurc.  590 ;  Lellus 
(fortasse  hypocorisma)  590, 15. 

Leudomarus  ex  pistoribus  Austrobertae 

198. 
Leonastis  iuvenis  Biturig.  199. 

Leupecharius,  Leuparius,  episc.  Turon. 

95, 15.  96,  15. 
Leuthadus  abbas  Musciac.  581,  1. 
(Leutrudis)  ,      uxor     Ebroini      maioris 

domus,  730,  20. 

Leutsinda ,     uxor    Erchinoaldi    maioris 

domus,  447.  448. 
Liger,   Ligeris    fl.,    Loire   93,  15.    94,  1. 

95.    97,  20.    111,  25.    179,  10.    475,  15. 

Cf.  Transligeritanae  partes. 

Ligno  fl.,  L'Ognon  77,  20. 

Liliola  abbat.  Arelat.  341—343,5. 

Lindimacus  fl.,  Limmat  259, 20.  287, 20. 

Lingonica  ecclesia ,  Langres  92, 15 ; 
e  p  i  s  c. :  Mietius. 

Lio-  v.  Leu-. 

Lirenense  monast.,  St.  Honorat  113,  15. 

Lirizinus  fl.,  Risle  (Rille)  630,  15. 


Liviue  historicus  68,  10.  <i<i.~>.  i". 

S.  Loliani  sepulchrum  688,  5. 

Lollo  e    satellitibus  Dair"berti  I.    regis 

Pranc.  375,  2...  377,  1. 
Longorectus,  Longoretus,monast.,.SV/j'»<- 

Cyran    (d4p.  Indre)   606.    613  —  615. 

617,25;  abbas:  Sigiramnus. 
Lotli.  v.  Chloth. 

Lua  ex  monachis  Columbani  93,  20. 
S.  Lucius  (vulgo  Lucianus)   mart.  Bel- 

lovac.  6SS,  5.  700,  5. 

Ludowicus    (Pius)  rex   Franc.    362, 

Lugdunum  Cloade  urbs,  Laon  85,5. 
123,  5;  e  p  i  s  c. :  Chagnoaldus.  —  Lutr- 
doniensis    dux    (Bercharius)    44<i.  20 

Lugdununi  Galliae  civitas,  Lyon  195,5; 
basilica:  S.  Niceti;  episc. :  Aethe- 
rius,  Arigius,  Tretecus.  —  Lugdo- 
nensis  prov.  670,  1. 

S.  Lupi  l>asilica  Trecensis  183,  ■: 
abbas:  Winebaudus. 

Lupus  episc.  Lemovic.  749, 1. 

S.  Lupus  episc.  Senon. ,  fil.  Bettonis, 
179-187. 

Lupus  vir  Biturig.  205. 

Luxovium,  Luxoviense  monast.  (Lusse- 
dius  685),  Luxeuil  62, 1.  64.  65,  1. 
76.  78.  79,  20.  81.  83, 15.  84. 20.  87— 
90.  92.  101,  5.  107,  25.  108.  113.  ->«. 
121,25—124,10.  127,1.  129,io.  142, 1. 
144.  162,25  —  164.  217.  222.  226. 
227,io.  25S.  271,35.  283, 15.  284,  30. 
286.  305,25.  685.  747, 1.  748, 1 ;  ec- 
clesia  84,25.  90.91,5;  oratorium: 
S.  Petri;  regula  748,5;  Luxoviensis 
abbas  748,5;  abb. :  Columbanus, 
Eustasius,  Waldebertus,  Ingofredus ; 
praepositus  76,  20 ;  cellarium  82 ;  re- 
fectorium  81,  20.  88,  25 ;  minister  re- 
fectorii,  cellerarius  82:  horreum  quo 
frumenta  condebantur  83.  84,  1 ; 
horrei  custos,  claviger  83;  hortus, 
horti  163.  222,  30;  puer  officialis 
227,  1. 

Lysias  orator  665,  10. 

M. 

Macedo  aeneus  109,  15. 

Maceria ,    Maceriae,    villa,    Mezerollrs 

(dep.  Somme)  439.  442,  10.  445. 
Maciriacus    villa,    Mazerat   (de.p.    Lot) 

588,  1. 
Mactefledis  abbat.  Habend.  218. 

Mactregiselus    e   donatoribus   eccl.  Ca- 

durcae  585,  5. 
Magnoaldus,    Maginaldus,    Maginoldus, 

Meginaldus,  diac.  Sangall.  251.  262,  fc 

267,  5.    269,  20.   270,  35.    271.    276,  15. 

277,30.    291,15.    299,5.    302,  10.    304. 

305,  1.  314,  20. 
Magnobodus  civis  Pictav.  614. 
Magnus  abbas  (Cadurc).  570,  1. 
Maioc  villa  Pontiv.  442. 
Malachias  proph.  674,  30.  755,  5. 
Malchi  vita  auctore  Hieronymo  179, 5. 
Maletus  villa,  Malei  (ch'p.  Tarn)  586,5. 


Mantuanus  —  Nivernense. 


791 


Mantuanua  p.  Virgilius. 

Marcelliagua  villa,  Marcillac  (dep.  Lot j 

588,  ■>.   —   Maroiliacense   coenobium 

580, 4(i. 
S.  Marcelli  basilica  Cabillon.  194. 
Marci-  v.  Marti-. 
Marculfus  abbas  S.  Austrigisili  Biturig. 

196,  10. 
Marculfus  cellerarius  SaliciB  monasterii 

73,  80.  74. 
Marenavae  villa,  Marnaves  (dep.  Tam) 

580,  5. 

S.  Mariae  basilica  Arelat,  350,  20. 

S.  Mariae  basilica  Oadurc.  579,  i.  587,  l ; 
a  b  bas:  Claudius, 

S.  Mariae  ecd.  Constant.  269, 20.  30'2.  to. 

S.  Mariae  v.  S.  Trinitatis  eccl.  Flaviac. 

S.    Mariae     basilica     Eabend.    220,  20. 

221,  10.  227,  25. 
S.  Mariae  eccl.  Senon.  186,  10. 
S.  Maria,   uxor  Ioseph,    43,  25.   244,  35. 

269, 20.  302, 10.  350, 20.  363, 15.  407,  40. 

689,  15;    S.    Mariae   reliquiae   263,  5. 

293,  l.  411,  15.  751,  30. 
Maria,  soror  Marthae,  396,  10. 
Maricius  villa  Albigensis  586,  5. 
Marinius  villa,  Marin  (dep.  Tarn)  586,5. 
Marius  consul  109,  20. 
Mam  v.  Virgilius. 

Marti-,  Marci-. 

Marcia  v.  Rusticula. 

Marciacus  villa,   Marssac  (dip.    Tarn) 

587,  1. 
S.  Martialis  basilica  Paris.  666, 20.  684. 
S.  Martialis  episc.  Lemovic.  684 ;  reli- 

quiae  684. 
Marcialius   villa,    Marsai    (dep.    Tarn) 

586,  5. 
S.   Martini    basilica   I.    seu    oratorium 

Cadurc.  575.  587,  5. 
S.  Martini    basilica  II.  Cadurc.  587,  10. 
S.  Martyni  basilica  Mett,  222,  5. 
S.  Martini  basilica  Turon.  205,  1.  609; 

735,  5,    abbas:     Agericus;    fratres 

741,  25. 
S.   Martiuus,    Martynus,    cpisc.  Turon. 

66,  1.  222,  10.  609,20.  688,  10.  746,  5; 

festivitas    beati  Martini  167,  30;    sol- 

lemnitas  transitus  133,  20;  sepulchnuu 

Turon.  95.  96,  10.  688,  5.  734,  25. 
Martinus  I.  papa  Rom.  537,15.  545,45. 

666,  35.  689,  20  —  691. 
Martinus   clericus,    ex  vernaculis  Eligii 

678,  10. 
Martyris  mons  v.  Mons  Martyris. 

Massilia  urbs  564.  568 ;  ad  patriciatum 
spectant:    iudiciaria    potestas    564,  1 ; 
Massiliae  gubernacula  564,  10;    Mas 
siliae  administratio  568;    praefectura 
568,i;    patricius:  Syagrius. 

Matasconensis  ,  Matascensis ,  Metasco, 
urbs,  Mdcon  125,1.  582,5.  696,  1 ; 
episc. :  Deodatus. 


Matrona  fl.,  Marne  luo.  5. 

Mauri  677,  10. 

S.  Mauricii   limina   (Acaun.)  216,5.     Cf. 

AgaunenBe  monaat. 
S.  Mauricii  basilica  Cadurc.  .">K7,  1. 
S.   Mauricii   altare  Arelat.   :>!:*,  80. 
S.    Mauricii     mart.     reliquiae     263,  5. 

298,  r.. 
Mauringus  villa  585,  15. 
Maurinus  episc.  Bellovac.  749,  1. 
I  Maurinus  cantor  palat.  697.  698. 
Mauriniis  coines  577. 

Maurinus  68:!,  1  ;    uxor:  Quiria;    fil. : 

Aurea. 
Maurontus    e    proceribus    regis    Franc. 

169,20;   custos  terrarum  et  silvarum 

re-,ns  396,  15.  397,  1. 
Maurontus  adolescens  599. 
Maurus  paralyticus  254.  275.  309. 
S.  Maxiniiani  sepulchrum  688,  5. 
Maximus  episc.   ( Avennicus?)  344,  1. 
S.  Medardi    basilica  Noviomag.    719,  5. 
S.  Medardus   episc  Viromand.  448,  10. 

746,  5. 
Medegisolus  episc.  Turon.  748,  25. 
Medegisilus    abbas   S.   Remigii    Senon. 

182,  10.  183,  1. 
Medenantense  territorium,    le  Melentois 

(dep.  Nord)  699,  30. 
Mediolanium,  Mediolanum,  urbs  65,30. 

106,25.  107,i.  112,io.  116;  basilicae 

et  sanctorum  loca  117,  1. 

Medus  v.  Darius. 

Meginaldus  v.  Magnoaldus. 

Meldanus  episc.  Hibern.  435,  20.  436,  1 ; 
Meldani  reliquiae  447,  5. 

Meldense  oppidum  ,  Meldensis  ,  Melo- 
dorum  urbs,  Meaux  99,  20.  120,5. 
142, 1 ;  b  a  s  i  1  i  c  a  :  S.  Petri ;  e  p  i  s  c. : 
Gundoaldus,  Burgundofaro. 

Menander  poeta  665,  5. 

Memirium  castrum,  Mercuis  (dep.  Lot) 

597,  25. 
Mercurii  mons  v.  Mons  Martyris. 
Mercurius  deus  v.  Wodanus. 

Meroveus    mon.  Bobiensis    113,5.    149. 

150.  152. 
Mervengus,  *.  e.  e  genere  Merowingoriim 

oriimdus  105,  5. 

Metasco  v.  Matasco. 

Metmedung   heremus,    Mendonck  (cant. 

Loochrisi;/)  539,  30 ;  cellula  S.  Bavonis 

539,  30. 
Mettis,   Mittis,    Metis,    Mettensis   urbs, 

Mettense  oppidum,  Metz  106, 1.  144,5. 

222.    269,i.    390,20.    421,5.    582, 5; 

eccl. :     S.     Martini,     S.    Stephani ; 

monast. :    S.    Petri;    episc. :    Ar- 

nulfus,  Abbo. 

S.  Michaeba  archangeli,  antea  S.  Crucis 

eccl.  Arelat.  343,  25. 
Mietius  episc.  Lingon.  92,  15. 
Milidone   castrum,    Melun  (dep.    Seine- 

et-Marne)  184,  10. 


Millebecoua  cellula,  Meobecque  (dap, 
Tndre)  612,86—615,6;  abbas:  8igi- 

ramniis. 

MiUiacum,  Milliachum,  praedium,  MiU 
Itar  <<)<'i>.  Tarn-et-Qaronne)  593. 

Milmandra  fl.,  Marmande  129,5;  mo- 
na^ti^rium  in  insula  Mtuin   129,1. 

Minerva  daemon  7»  16. 

Modolenus  centenarius  Noviomag.  731. 

Moesia  281,  80. 

Mogontiacum  urbs,  Mainz  101;  ecclesia 

101,25.  102,i;  epiacopus  (Lesio)  102. 
Mons  Martyris,  rustice  Mercurii,  Mont- 

martre  711,  tr>;  basilica  U>. 
Mons  Romarici  v.  Habendum. 
Montiaj^us    villa ,    Mousxac    (de"p.    Lot) 

588,  16. 
Monulfus  molendinarius    198,25.  199,  1. 
Mosa  villa,   Meuse  (dep.  Hante  -  Marne) 

122,  5. 
Mosa  fl.,   Maas  122,  5. 
Mosella,  Musella,  fi.,  Mosel  77,5.  227,16. 

Moyses  123,25.  303, 20;  libri  Moysi  137,1. 

—  Mosaicum  exemplum  181,  35 ;  Mo- 

saica  signa  270, 15. 

Mugra  rivus,  Grand-Morin  121,  20. 

Mummolenus  episc.  Noviomag.  726.  727. 

Mummolenus  infans  597,  10. 

Muratus  villa,  Murat  (dep.  Tarn)  586,  5. 

Mussiacense  coenobium,  Moissac  (d<'p. 
Tarn  -et-  Garonne)  580,  20 ;  a  b  b. : 
Ansebertus,  Leuthadus. 

Myrreorum  archiepisc. :  S.  Nicolaus. 

N. 
Nabugodonosor  rex  Babyl.  546,  30. 
Nametis,    Namitense  oppidum,    Name- 

tensis  urbs,    Xantes  91,25.  96,  15.  97 ; 

episc. :  Suffronius,  Salapius;  comes: 

Theudoaldus. 

Namiagus  villa  Cadurc.  586,  1. 
Nanthildis ,     uxor     Dagoberti    I.    regis 

Franc,  566,  15. 
Narbonensis  prov.  563,  10.  670,  5. 
Navis  v.  S.  Sulpicii  basilica  Biturig. 
Nebi  dux  Alamanniae  319,  10. 
Nemidona  v.  Spira. 
Neptunus  daemon  706,  1. 
Neustria    164,  35.  182,  15.  —  Neustrasii 

164,  1.     Cf.  Franci. 
Nicassius  e  donatoribus  eccl.  Cadurcae 

585,  5. 
Nicecia   e   donatricibus    eccl.  Cadurcae 

585,  5. 
S.  Niceti    episc.   basilica  Lugdun.  195. 

196,  1 ;  abbas:  Austrigisilus. 

S.    Nicholai    archiepisc.    Myrensis  Vita 

658,  30. 
Niliacae  bibli  663, 30.  —  Nilicola  109,  15. 
Niumaga  fl.,  Neumagen  358,  20. 

Nivernense  oppidum .  Nevers  93,  16. 
129,5;  episc. :  Raurecus;  monaste- 
rium  virff.  suburbanum,  Notre-Dams 
129,  5. 


7<  12 


Nivialcha 


Pythagoras. 


Nivialcha  monast.,  Nivialensis  ecclesia, 
NiveUes  (Brabant)  450,  io.  451; 
;ilil)  ;i  t. :  G-aretrudis. 

Nbe  81,  25.  270, 15. 

Noricus  =  Noricum  281. 

Novavilla  locus  prope  Bituriges  207,  25. 

Noviomum,  Noviomagense  oppidum, 
Noviomagensis  urbs ,  Noyon  582,  5. 
667,  15.  669,5.  695  —  697,6.  703,  10. 
711,i.  714,25.  719,5  —  722.727,86. 
731,20.  733,25.  735,2(i — 737,5;  Novio- 
magenses  721,25.  722.  727, 30 ;  Novio- 
magensis  plebs  721,  80.  722,  10.  723 ; 
ecclesia  695,  m.  710.  721,  l ;  basi- 
licae:  S.  Eligii,  S.  Medardi;  mo- 
nast,  virg.  667, 15.  697,5.  735;  Novio- 
mensis  episc  123,5.  732;  episc. : 
Medardus,  Acharius,  Eligius,  Mum- 
molenus;  seniores  et  abbates  civitatis 
714,  25.  —  Noviomagense  rus  732,  m; 
comes  sive  dux  732 ;  c  o  m  es :  Amal- 
bertus. 

Novisona  fl.  in  saltu  Iurensi  80,  5. 

Nugacius  (fortasse  Nuciagus?;  villa, 
fortasse  Nozac  (dep.  Lot)  588,  l. 

Numida  r.  Bocchus. 

Nymfidius  prineeps  Arelat.  344,  3n. 

O. 

Obrege  oppidum  Galliarum  563,  m. 

Ocioaldus  abbas  Centul.  396,  n.3.  399,  l. 

Oltis  fl.,  Lot  574,  20.  576, 15.  577. 

(Olympus),  Olimpus  722,  25. 

Omerus  r.  Homerus. 

Orcus  daemon  706,  i. 

Ordone  praedium,  Saint-Loup-d'Ordon 
(dep.   Yonne)  184,  25. 

Oroncia   e  donatricibus   eccl.  Cadurcae 

585,  5. 
Orosius  historicus  282,  m ;  Paulus  Oro- 

sius  281,  15. 
Ossilingus  villa  587,  l. 
Ot-  cf.  Aud-. 
Ota,  fil.  Theodonis  ducis  Baiuv.,  480,25 

-482,  i.  484—486.  489,  m. 
Otto  I.  imp.  363,  30. 


Palatium  monast.  Yesont.  79,  20. 

S.  Pancratius  746,5. 

Pannonia  ,  Pannoniae  281.  476,  20.  — 
Pannoniensis  plebs  474,  30.  475,  1. 
Cf.  Avari,  Huni. 

Panthalum  monast.,  Saint-Samson-sur- 
Risle  (dep.  Eure)  630.  631. 

Parahtani  v.  Porathani. 

Parisius,  Parisiaca  urbs  65, 5.  99.  128, 30. 
184,  in.  185,  5.  666.  668,  30.  682,  20. 
686,15.  688,15.  692,20.  709.  710,35. 
721,  25.  729  ;  e  e  c  1. :  S.  Columbae, 
S.  Dionysii ,  S.  Germani ,  S.  Mar- 
tialis,  in  Monte  Martyris,  S.  Pauli, 
S.  Petri ;  e  p  i  s  c. :  Landericus ;  mo- 
nast.  virg.  ab  Eligio  conditum  128,  3n. 
666, 20.  682-684,1.  709.  729.  730,5; 


abbat. :  Aurea.  —  Parieiacum  Bub- 
urbium  708.  26. 

Parnacus  villa,  Parnac  (dip.  Lot)  588, 1. 

Parthiae  patriae  534,  6. 

S.  Pastoris  r.  SS.  Iusti  et   Pastoris  ba- 

silica  Cadurc 
Paterna  femina  nobilis  198,5. 
S.  Patricii  reliquiae  447.  5. 
Paulo  campus,  Pfalzfeld  414, 25. 
S.  Pauli    apost.    basilica  Paris.   666,  2n. 

684,  5. 
S.  Paulus  apost.  128,  16.   154.  15.  155,  10. 

180,2o.  lsl,:>5.  218,15.  22(i.i.  343,30. 

349,5.  401,m.  435.  ;>.  567,15.  568,20. 

574,  in.  584,20.  589,  m.  609,  1.  612,.,. 

619,i.    622,35.    624, 2n.    674.    704,25. 

746, 5,    758,  25.    759,  m ;     falso    pro- 

pheta  753,  15.     Cf.  Petrus  apost. 

S.  Pauli  ( Thebaei  eremitae)  vita  auctore 

Hieronyino  65,25.  179,5. 
Paulus  episc.  Virdun.  566,  5. 
Paulus  r.  Orosius. 
Pelagius  papa  Rom.  546, 10. 
Penninae  r.  Alpes  Penninae. 
Perahtoltespara  v.  Bertoltespara. 
Pergentia  r.  Brigantia. 

Perrona    villa,    Peronne    (dep.    Somme) 

439.  5.  444,  25.  446, 15 ;  Perronensis 
vicus  443.  20.  444.  1 ;  ecclesia  439 ; 
eccl. :  SS.  Apostolorum,  S.  Fursei ; 
altare:  S.Petri;  monasterium448, 25; 
locus  sepulturae  S.  Fursei  449,  25. 
Cf.  Cygnopus  mons. 

Persae  109,  m. 

Petregontius  villa.  Peyregoux  (d4p.  Tarn) 

586,  5. 

Petrocorium  urbs,  Perigueux  582,  5. 
Petroliacus    villa,    Prouillac    (dep.  Lot) 

587,  1. 

Petrosa  rivus  v.  Steinaha. 

S.  Petri  basilica  Arelat.  343,  35. 

S.  Petri   eccl.    Aschaim.   496,  1.  505,  5. 

S.  Petri  basilica  Bobiensis  107.  146. 

S.  Petri  basilica  Cadurca  574,  20.  575, 1. 

S.  Petri  monast.  r.  Corbeia. 

S.  Petri  r.    S.  Trinitatis   eccl.   Flaviac 

S.  Petri  basilica  Gandav.  537. 

S.  Petri  basilica  Habend.  227,25.  228; 
platea  228, 1. 

S.  Petri,  SS.  Petri  ct  Pauli  eccl.  Insu- 

lensis  629,  20.  632,  15. 
S.    Petri     oratorium     Luxov.     258,  30. 

286,  15. 

S.  Petri  basilica  Mcld.  121. 

S.  Petri  monast.  Mett.  269, 1.  301,25; 
abbat. :  Fridiburga. 

S.  Petri  basilica  Paris.  (postea  S.  Geno- 
refae)  708,  25. 

S.  Petri,  SS.  Petri  et  Pauli  limina  Ro- 
mana  358, 1.  441,  10.  480,  10.  483,  20. 
487,  1. 

S.  Petri  eccl.  Trever.  413,  1.  417, 15. 

S.  Petri  apost.  altare  Perron.  448,  5. 

S.  Petrus    apost.    40,  10.    112,  25.  124, 1. 


138.  116.  155,15.  205.  227,35.  267,5. 
2!»!»...  330,20.  394.  .  487,5.  567,  . 
580,5.  589, 10.  623, 20.  629,3<  658,20, 
704.20.  74o',  5;  vigilia  passionis  Petri 
et  Pauli  146,  1;  S.  Petri  sollenmia, 
anniversaria  festivitas,  dies  natalicius 
146,  10.  711,  1.  712,  80. 

(Pharao)   r.  Cincris. 

(Phocas),  Focas,  imp.  357j 

Plioebus.   Foebus  67. 

(Photiuus),  Fotinus,   haereticus    121. 

S.  Piato    mart.    Sacilin.    667,15.  688,5. 
699,30.  700,1. 

Picius  villa  Albigensis  581 

Pictavis,     Pictava.     Pectavorum     ui 
206,  an.  473.5.  475,  m.  525, 1.  712,! 
Pectavi,  Pictavensis  episcopus  451,  lffl 
475,io.     780,40;     episc:     Hilarius, 
Dido,  Ansoaldus,  fkticius  Haimhrain- 
mus  ;  Pictavensis  concivis  614, 1. 

Pilatus  v.  Pontius  Pilatus. 

Pipimisiacum  villa  Meld.  120, 5. 

Pippinus,  Pipinus,  II.  princeps  Franc, 

maior     domus    202.    278,  1.    314.: 

315,  5. 
Pippinus    III.    rex    Franc.    fil.    Caroli, 

255.  20.  279,  15.  311,  15.   317,  10.  319. 

320.  323. 
Pirhtilo  r.  Birhtilo. 
Piscistratus  Atheniensis  534,  5. 
Placedina  577, 15. 
Plato  philos.  534,  m.  665,  5. 
Plaureius  mon.  Habend.  127.  30. 
Plautus  poeta  665,  m. 
Poenus  v.  Hannibal. 
Pollanius  villa  587,  5. 
Pompegiagum  villa  Cadurc  586,5.  598. 

Pons    Siriaca    locus,    Pont - sur -Yonne 
(ddp.  Yonne)  185,  5. 

S.  Pontii  altare  Arelat.  343,  30. 

Pontius  Pilatus  751,  30. 

Pontivus    pagus,     ?e    Ponthieu    442,  1; 

Pontivae     prov.     390,   5;      regiones 

390,  in. 
Porathanorum  (Parahtanorum  B)   gens 

513,  m. 
Porus  Indus  109, 15. 

Postumianus     amicus     Sulpicii     Severi 

66,  1. 
Potamicus  r.  Brigantinus  lacus. 
Potentinus  abbas  Constant.  94. 

Prisagcauge   pagus,    Breisgau    358,  10. 

361,  30. 
Prissiagus    villa ,    Prat/ssac    (d4p.   Lot) 

588,5. 
Probatius,    Probacius,    mon.  Longoret. 

615,30.  616. 
Probus  episc.  Derton.  144,  25. 
Procula  femina  nobilis  96,  30.  97. 
Prosperius   missus   abbatissae  Cadurcae 

598, 10. 
Provintia ,     Provence     667,  20.     701,  15. 

702,5. 
(Pythagoras),  Phytagoras,  philos.  665,5. 


Quaradaves   —  Scotti. 


798 


«l. 

Quaradaves  vicus,  Grabs  265, 10.  296, 10. 

Quintiagus  locus  593, 10. 

Quintilianus  abbas  (Paris.  ?)  684,5. 

S.  Quintini  basilica  Viromand.  698,  10. 
699. 

S.  Quintinus  mart.  Viromand.  667,  15. 
688,5.  697—699.  700,5;  dies  vigi- 
liarum  Quintini  450,  io;  reliquiae  699. 

Quiria,  uxor  Maurini,  683,  l. 

R. 

Radaspona,  Ratisbona,  urbs  476.  478. 
482.  492,15.  493,io.  505  —  508,15. 
510,  25.  511,  l.  518,  20.  519.  524,  15. 
526;  eccl.:  S.Greorgii,  postea  S.Haim- 
hrammi;  episc:  Gawibaldus;  abbat.: 
"Wicburga.  —   portus  507, 15.  519,  15. 

Rado,  fil.  Autcharii,  749,  15. 

R(a)etia,  Rhetia  270,  l.  281.  282.  284, 10. 

322,  l ;  Rhetia  Curiensis  296,  5.  303,  l. 

321,5;    comes:    Victor.     Cf.  Alpes 

Rhetiarum.     —     Rhetiani     (Romani 

Wettinus  211,  \b)  314,  5.  —  Rheticus 

ager  281,  25. 
Raginbertus  abbasLeucon.  160,25.  173,5. 
(Raginbertus),   Reginbertus,   scriptor  et 

mon.  Augiensis  407. 
Ragnacharius   episc.  August.    et   Basil. 

123,  5. 
Ragnegisilus  archidiac.  Senon.  183,  5. 

Ragumundus    e    custodibus    Columbani 

relegandi  91,  20.  93.  96,  5. 
Rambertus,    abnepos   Otperti  Brisgov., 

362. 
Ramingus  villa  Albigensis  586,  5. 
Raphahel  archangelus  179,  1. 
Raphahelis    archangeli     altare    Arelat. 

343,  30. 
Raurecus  episc.  Nivern.  200. 
Regin-  v.  Ragin-. 

Remedius,  Remigius. 

S.  Remedii  basilica  Cadurc.  587,  5. 
S.  Remigii   basilica   et  monast.  Senon. 

182, 10.  183, 1.  185, 20 ;  a  b  1)  a  s :  Mede- 

gisilus. 
S.    Remigii    eccl.     in    Warandro    vico 

629,  5. 
S.  Remigius   episc.    Rem.   746,5;    Vita 

40, 15. 
Remensis   urbs  736, 20;   basilica:  S. 

Eligii;  episc. :  S.  Remigius. 

Resbacis  fl.,  Ravoireau  100, 10. 
Resbacense  monast.,  Rebais  (dep.  Seine- 

et-Marne)  100,15.  122,  20.   734.  736; 

oratorium  734,  15;    abbas:    Agilus; 

diacones  monasterii  736,  15. 

Rhenus,  Renus,  fl.  101.  267,  25.  282, 1. 
299,  30.  325,  25.  329.  358, 10.  411, 10. 
423,  1.  475,  20;  insula  Rheni  iuxta 
Stein,   Werd  323,  5. 

Rhetia  v.  Raetia. 

(Rhodanus),  Rodanus,  fl.  341,  25.  701,  25. 

SS.  R.  Meroving.    IV. 


Ricciinirus  princeps  nohilis  344. 

S.  Richarii  eccl.  Centul.  399, 10.  400, 1 : 
fratres  gancti  Richarii  400.  401.  Cf. 
Centuluin. 

S.  Richarius  conf.  Centul.  889—401; 
clavis  sancti  Richarii  399,25.  400, 10; 
festa  401,5;  lihellus  de  vita,  volumen 
gestoruiu  389;  codex  miraculorum 
389,  20. 

Richohertus  628,  20;  uxor:  Aia  ;  fil. : 
Qeremarua. 

Richthruda  Deo  devota  femina  394. 
395,  1. 

Rimaclus  ahhas  Solemniac.  681,  10. 
703,5.  746,io.  747,25.  748. 

Rob.,  Rod.  v.  Chrod. 

Roccolenus  mou.  Bobiensis  114,  5. 

Rodomum,  Rodomagensis  urbs,  Rouen 
669,  20.  696 ;  Rodomagensis  ecclesia 
695,  10 ;  Rothomagensis  episcopus 
663,  30 ;  Rotomagensis  archiepiscopus 
658,25;  episc.:  Audoinus. —  Roto- 
magensis  pagus  630,  10. 

Roma,  Romana  urbs,  Urbs  145.  312,  5. 
320,  1.  330,  10.  358,  5.  480.  487,  1. 
526,  25.  534,  5.  611.  612.  666,  35. 
689,20.  690,20.  691.  —  Romani  340, 15. 
677,  5 ;  Romanus  (Eligius)  712,  5.  Cf. 
Raetiani.  —  sedes  Romana,  aposto- 
lica  123,  30.  124.  145.  223;  pontifex 
487;  papae:  Leo  I,  Pelagius,  Gre- 
gorius  I,  Bonifacius  III,  Honorius  I, 
IohannesIV,  MartinusI,IohannesXII; 
concilium  666,  35.  690,  1 ;  Romanae 
dignitatis  virgo,  scil.  ecclesia  546,  25. 
Cf.  SS.  Petri  et  Pauli  limina.  — 
Romanuni  imperium  545,  45.  584,  25. 
689,  10 ;  i  m  p. :  Iustinus  II,  Hera- 
clius,  Constantinus  (Constans  II); 
Romanae  leges  564,  5 ;  Romana  gra- 
vitas  564,5;  senatrix  585, 10.  —  Ro- 
manus  orbis  357, 15;  Romana  provin- 
cia  676,15;  stirps  216,  5. —  Romania 
441,  10. 

Romarici  Mons  v.  Habendum. 

Romaricus  abbas  Habend.,  fil.  Romulfi, 
127.128,20.    217,25.   218.  221  —  225. 

Romulfus  221,45;  uxor:  Romulinda ; 
f  il. :  Roinaricus. 

Romulinda,  uxor  Romulfi,  221,  45. 
Rotoilus  ager,  Rueil  (dep.  Seine-et-Oise) 

673,  10. 
Rotomagensis  v.  Rodomum. 

Rotundavilla ,  Rotunwila,  Rotuvilla, 
fiscus  publicus,  Rotweil  256,  5.  279,  35. 
317,  30. 

Ruadhardus  comes  Alamanniae  322,  30. 
323. 

Rubrum  mare  303,  20. 

Ruccolenus  adolescens  597. 

Rufini  hist.  eccl.  691,  n.  1. 

Rup.  v.  Chrod. 

Rusticiagus  villa,   fortasse  Russac  (dep. 

Lot)  581,  20. 
Rusticula    sive   Marcia   abbat.    Arelat., 

fil.  Valeriani,   (Rusticula  sive  Marcia 

339.  348, 10;  Marcia  340,  25.  343,  35) 

339—351. 


Rnaticua  epiac.  Cadurc,,  fil.  Salvii,  51 
584,  10.    565i  16.    ;">67,  n.    568.    57o. 
571,  1.  572,  16.  •"»74,  w. 

Rii8ticii8  epiac.  Trevcr.  412,80  —  416. 
418-420;  filius  41*.  419,  1. 

Rutenum,  Rutemt  urba,  Rodez  563,  15. 
565,  »6.  582,5.  595.  696,  1;  episc: 
Vcrus,   Aregius. 

S. 
(Sabaei),  Sahei  109,  25. 
Sacilinius    vicus,     Scclin     (dep.    Xord) 

699,  bo. 
Sadalberga    abbat.    Lauduu.,    fil.    Gun- 

doeni,  122. 
Salapius  episc  Namnet.  749,  1. 
Salicis    iuona8t. ,    fortasse    Saulx    (dcp. 

Haute-Saone)  73,  30 ;  a  b  b  a  8 :  Caran- 

tocus;  celler  ar  i  us  :  Marculfus. 

Sal(l)ustiu8  episc  Agen.  582,  5. 

Sal(l)ustiu8  histor.  665,  10. 

Salomon ,  Salamon ,  rex  Iud.  69,  1. 
128,  15.  682,  10 ;  propheta  (in  Pro- 
verbiis)  754,  25;  Salomonis  dictum, 
praeceptum  567,  10.  610,  1. 

Salomon  abhas  203,  35.  204,  1. 

Salvius  563,  15.  564,  1.  565,  20.  567,  25. 
568,25.  570,15.  591,io;  uxor:  Her- 
chenefreda  ;  1  i  h  e  r  i :  Desiderius, 
Rusticus,  Syagrius,  Avita,  Selina. 

Samson  iudex  Israel.  68, 30 ;  uxor  :Dalila. 

S.    Samson      abbas     Dolensis     631,  1; 

crypta  eius  ad  Sequanam  631.  632,  25. 
Sanomus    portus,    Cenon    (dep.    Vienne) 

206,  30. 
Sapaudus  episc  Arelat.  342. 
Sataialus  villa  Alhigensis  586,  5. 
Satiagus    villa,     Sai/ssac    (dep.     Tarn) 

588,  1. 
SS.  Saturnini  et  Ursicini  basilica  Cadurc 

586,  10. 

S.  Saturnini    monast.    Tolosan.   621,  1 ; 

S.    Saturnini    atrium    6"23,  1 ;    pater, 

i.  e.  abbas  620,  10  —  622. 
Savinarius  villa  586,  10. 
Savus  fl.,  Save  281,  25. 

Saxonorum,  Saxonum  gens  514,20. 515,5. 
—  Saxonicum  genus  676,  10. 

Saxonorum  genus  Britannicum  136,  25. 
677,  10.  —  Saxonia  437,  1.  440,  20. 
445,i;  reges  (scil.  Anglorum  Orien- 
talium):  Siggibercthus,  Anna. 

Scaldis  ,  Scald  ,  Scaldeus ,  fl. ,  Schelde 
62,  5.  537. 

Scarbea  fl.,  Scarpe  62,  5. 

Scarioth  v.  Iudas. 

Scipio  109,  20. 

Sclavi  v.  Venetii. 

Scordisci,  gens  82,  5. 

Scota,  auceps  ferrum  198,  25. 

Scotti,  Scoti  67.  78,  30.  97,  25.  241,  5. 
282,20.  299,35.  336,5.  436,5.  589, 20; 
Scottus  267,  30.  312,  30.  —  Scottia 
241,io;  reges:  Unuchun,  Kether- 
nacb,  Temeri,  Tubthac.  Cf.  Hiber- 
nia.  —  Scotica  gens  2.">7, 35. 

100 


794 


Scytha  —  Theudericus. 


(Scytha),  Scita  109,20.  —  Scithiaegentes 

534,  6. 
S.  Sebastiani  altare  Arelat.  343,  30. 
Secretarecae  villa  587,  5. 
Selina,  fil.  Salvii,  563,  is. 
Selitrudis  femina  Novavill.  207. 
Semelingus  villa,  Semalens  (<h'p.  Tarn) 

587,  5. 

Sennius  silva,  Sennwald  265, 10 ;  Sennia 

heremus  296,  5. 
Senomagensis  v.  Oaucihicha. 

Senonas,  Sennonis,  Senonica  urbs,  Sens 
180  —  182,5.  184.  185,5.  186,  10. 
346, 30 ;  Senonici  180,5.  183,  l ;  Seno- 
nica  ecclesia  1S3,  5;  eccl.  et  mo- 
nast. :  S.  Columbae,  S.  Mariae,  S. 
Remigii,  S.  Stephani;  episc:  Arte- 
mius,  Lupus,  Childegarius ;  archi- 
d  i  a  c. :  Ragnegisilus. 

Septemania  473,  l.     Cf.  Grothia. 

Sequana  fl.,  Seine  631. 

Sessius  villa  Albigensis  580,  5. 

S.  Severini  sepulchrum  688,  5. 

Severus  (Sulpicius)  auctor  Dialogorum 
de  S.  Martino  66,  i. 

Severus    e  donatoribus   eccl.    Cadurcae 

585 ;  u  x  o  r :  Bobila. 

Siagrius  v.  Syagrius. 

Sicainliri  62,  10;  Sicamber  109,  20. 

Sicinacus,  Siciniagus,  villa  Cadurc  586, 5. 

588,  i. 

Siclaicus  episc.  Turon.  607,  25.  608,  1. 
6lo,io;  fil.:  Sigiramnus. 

Sidoiuus  episc.  Constant.,  abbas  Augieu- 

sis  311,25.  323,i5  —  325. 
Sigibaldus,    fil.    iudicis    Baiuvar. ,   481. 

482,  1. 

Sigibertus,  Sigebertus,  Sigobertus, 
Sygebertus,  Siggibercthus. 

Sigibertus  I.  rex  Franc.  64,5.  72.  86. 
258.  283,15.  286.  390, 20.  419,25—422; 
uxor:  Brunichildis ;  fil. :  Childe- 
bertus  II. 

Sigibertus  II.  rex  Franc,  fil.  Theude- 
rici  II,  106.  265.  266,30—269.  284. 
295,25 — 301;    sponsa:  Fridiburga. 

Sigibertus  III.  rex  Franc,  fil.  Dago- 
berti  I.  224,  45.  591,1.  592. 

Siggibercthus  rex  Saxoniae  (Anglorum 
Orientalium)  137.  440,20.  441.' 

Sigiraninus,  Sigirannus,  abbas  Longoret. 
et  Millebecc.,  fil.  Siclaici,  606—625; 

vita  vetustior  606. 

Sigobardus     mon.     Crisciac    397.    398. 

400,  25. 
Sigobardus  comes  Ambian.  165. 
Sigusia  urbs,  Susa  118,  5. 
Silla  v.  Sulla. 

Simoniaca  haeresis  667,  10.  691.  30. 
Simplicius  episc.  Lemovic  668,  5.  716. 
Sinilis  ablias  Hibern.  64.  68,1.  69. 
Sinoaldus  diac  Bobiensis  115. 

Sisetmdis  cellaria  Evoriac,  112, 15.  130. 
131. 


(Smyrnaeus),  Zinirneus,  Hoinerus  109, 15. 

Socrates  philos.  605,  5. 

Soffr.  v.  Sophr. 

Solemniacus  villa,  Solignac  (dep.  IJoute- 
Vienne)  680,  20.  681,  5.  —  Sollem- 
niacus,  Solenmiacense  uionasb  128,25. 
606,  15.  681.  0S2.  685,  6.  702  25. 
703,5.  710,15.  740—748;  abbas: 
Kiniaclus;  abbaa  secundus  703,5.  — 
Solemniacensis  ager  746. 

Solinus  in  Polyhistore  281,  20;    Solinus 

2*2,  15. 
Solonius  philos.  665,  10. 
Sommina  fl.,  Somme  166,  5. 
Sonicharius  ex  monachis  Colmnbani  77. 

(Sophronius),  Soffronius,  Suffronius. 

Soffronius  episc.  Namnet.  97. 
Suffronius      praedator     pagi      Biturig. 

205,  15. 
Spania  v.  Hispania. 

Sparvus  abbas  S.  Eligii  Noviomag.  724. 

731. 
Spernius    locus    prope  Cadurcos  575,  1. 
Spira    urbs,     olim     Nemidona ,     Speier 

302, 1.  —  Spirensis  episcopus  269, 15. 

302,  5. 
Spissia  villa  publica,  Epoisses  (dep.  Cote 

d'0r)  87,  15. 
Stein  locus,  Stein  in  pago  Thurgau  323, 5. 
Steinaha  rivus.   Steinach  292,  25  —  294 ; 

Petrosa   202,  30.    263,  35.   264,  5.  272. 

S.  Stephani   monast.  Cadurc.  580,  10. 
S.  Stephani  eccl.  Constant.  270,  5.  303, 5. 
S.  SU>phani  eccl.  Mett.  268.  300,30.  301. 

S.  Stephani    eccl.    Senon.    181,  30.   185. 

186. 

S.  Stephanus  protom.  10,  10.  268,  16. 
300,  35.  343,  35. 

Stephanus   diac.    Sangall.    278,  15.    315. 

316,i. 
Stephanus  mon.  Sangall.  328. 

(Stephanus),  Stefanus.  rector  civitatis 
Turon.  (il(). 

Sterpiniacus  vilia  regalis,  Etrepagng 
(dip.  Eure)  685,  20. 

Stivali.>  villa  Biturig.  202,  15. 

Stratoburgus  urbs,  Strassburg  087. 

Suessiones  civitas,  Soissons  700.  1. 

Suevi ;  Suaevi ,  Saevi  74,  25.  102,  10. 
269,15.  281,io.  282, ! ;  Suevus  genere, 
natione  678,  10.  724,  1.  —  Suevia 
281,  15.  282,  5.     Cf.  Alamanni, 

Suevi  in  Gallia  Belgica  690,  15.  700, 10. 

Suffr.  v.  Sophr. 

(Sulla),  Silla,  dictator  109,  20. 

S.  Sulpicii  basilica  Biturig.  205,  10.  378. 
379,5.  380.  703.  701;  Navis  fundus 
appeUabatur  380, 15;  abbas:  Domio; 

monachi  379,  5. 

S.  Sulpicius  II.  episc.  Biturig.  196,  25. 
201.  202,5.  205.  371-380.  572.573. 
582,5.  704,2o;  sepulchrum  702,25. 
703,  30.  704,  10. 


S.  Susanna  344,  10. 

(Syagrius),  Siagrius. 

Siagrius  episc  Augustodun.  341,15. 
Siagrius  abbas  monasterii  ad  Novisonam 
fl.  a  Chramneleno  duce  constrncii  81 

Siay;rius  comes  Albigensis    ei    patri<- 
Massil.,  fil.  Salvii,  563  — 566, 1.  56^ 
570;   11  x  or  :  Bertolena. 

(Syrorum),  Sirorum,  genus  94. 

T. 

Tantalius  villa  Albigensis  586,  5. 

(Tarvannensis),  Tyroandensis  urbs,  Tha- 
raonense  oppidum,  Thirouanne  (dep\ 
Pas-derCalais)  123,5.  726,  1  ;  episc.l 
Audemarus;  comes:  Ingomarus. 

Taurmates,   Turin   11? 

Taxariae  villa ,  Tegssieres  (dep.  Tarn- 
et-Garonne)  587.  1. 

Telarus    legatus    Aregii    episc.    Ruten. 

595,  30.  596. 
Tello  epi.sc.  Curiensis  324,  20. 
Temeri  rex  Scottorum  241,  20 ;  f  i  1 1  u  s : 

Tubthac 

Terrigia,  uxor  Eucherii,  661,  1.  670. 

Tetta  quae  et  Cebedrudis  abbat.  Haliend. 
227.  228,25. 

Tharaonense  oppidum  v.  Tarvannensis 
urlis. 

Theod-  cf.  Theude-. 

Theodorus  diac  Sangall.  262,  5.  276, 15. 

277, 30.  291,  15.  314, 20. 
Theodosius  episc.  Arelat.  350,  10. 

Theude-,  Theudo-,  Teude-,  Theut-, 
Theode-,  Tiieodo-,  Teode-,  Theod-; 
Theoto,  Deoto. 

Theodo  dux  Baiuv.  476. 10— 478,5. 480,25. 
481,  25.  482,  5.  484.  4S6.  489,  10. 
506,io.  507,15.  525,30.  526;  liberi: 
Landebertus,  Ota. 

Theudoaldus     mon.    Bobiensis     11 .; 

149,  15.  151. 
Theudoaldus  comes  Namnet.  97,  20. 
Theudebertus  II.  rex  Franc,  fil.  Childe- 

berti  II,    65.    86.    95,  20.    98,25.    99. 

101.    104—106,  15.     127.  1.     163,  35. 

164,i.  222,i.  259.  283,15.  287.  564,. 5j 
Thendegisilus  mon.  Luxov.  64,  20.  80, 10. 

81.  84,  25. 
Theudogisilus  domesticus  373. 
Theiitharius  mon.  Bohiensis  114.  20. 
Theodinus  alibas  S.  Walarici  160. 
Thcudolenus  clericus  Cadurc.  594. 
Theudemanda  femina  nobilis  93,  1. 
Theudemundus  mon.  Bobiensis  114,  20. 
Theodericis  abbas  S.  Trudonis  546. 
Thendericus,    Theodorichus ,     II.     rex 

Franc,    fil.    Childeberti    II,   64.    65. 

86—92,  20.  94,  30  —  96,  1.  98.  103,  1. 

104,  25  —  106.  123,  15.  103,  35.  164,  1. 

181.    200,25.    201.    222.258,35.259. 

205,  1.    283,  15.    286,  25.  287.    295,  25. 

564,5;  concubinae  86.  258,35.  286, 30; 


Theudericu8 


Walde- 


795 


lilii    65,  10.    87.     106,  ;,;    f i  1. :    Sigi- 

bertu9  II. 

Teudericus  III.  rex  Franc,  61.  Chlo- 
dovei  II,  717.  71*.  721,6.  738.  789,  i. 

Theudulfus  cognomento  Babelenus  vir 
venerabilie  129. 

Theufales  villa,  Touffailles  (<lt'[>.  Tarn- 
•  -  Qaronne)  587,  io. 

Theut-  /-.  Theudo-. 

Thille  e  vernaculis  Eligii,  genere  Saxo 

676,  10. 
S.  Thomae  iltare  Arelat.  343,  80. 

s  Thomae  archiepisc.  Cantuar.    Passio 

658, 
T(h)racia  281,  26. 
S.  Thrutberti,    Truoperti   monast. ,   St. 

Trudpert    363 :     oratorium    361,  bo; 
862;  abbas:   Erchanbaldus. 

S.  Thrutbertus,  Thrudpertus,  Thruth- 
pertus,  Trudpertus,  Trutpertua,  Truth- 
pertus,  Truopertus,  mart.  BriBgov. 
357—363. 

(Thuringi)  v.  Duringorum  gens. 
Tiacius  villa  Albigensis  580,  6. 
Tibulla    (i.  e.   Dicullus;   presb.    438,  ir>. 
Ticinum  urbs,  Pavia  147,  sso.  148,  25. 
I       i  (ifi. 
Titiacus  villa,  fortassi  Dicy  (dep.  Vonne) 

186,  6. 
Tituinus     cubicularius    Eligii,     y:enere 

vus  c>7*,  io. 
(Tityrus),  Tytirus  v.  Virgilius. 
Tobias  179,  i.  262,  20.  292,  10. 
,us  villa  586,  10. 

Tolosana  urbs  621, l.  623,  i  ;  monast.: 
S.   Saturnini.  Tolosanum    solum 

01!'    i 

(Tornacus),  Turnacus,  Tornacensis  urbs 
(Turonos  />////<  720,  i),  Tournai  80,5. 
095,  io.  720;  Turnacensis  ecclesia 
720,  i;  Tornacensis  episcopus  123,5; 
opi  iidem  sunt  <<f<ji<<  Novioma- 
et  Viromandenses ;  a  >>  b a  s : 
Balderedus. 

Toronus  v.  Turonis. 

(Traiectensis)  episc. :  Amandus. 

Transligeritanae  partes  696,  i. 

Tretecus  episc.  Lugdun.  125,  i. 

Treveri,    Treverae    civitas    414,  i.    410. 

Treveri  417. 10;  e  c  c  1. :  S.  Petri ; 

Treverormn ,     Trevericus     episcopus 

411,  io.     412,  20.     413.    420.    421,  i; 

episc. :    Felicius,    Rusticus;    clerus 

410.  417.  420,  20.   —   Treverica  par- 
oecia 413,15;  Trevericum  suburbanum 

411.  io. 

Tricasina  urlis,  Troyes  183,5;  basi- 
lica:      S.    Lupi;     alibas:     Wine- 

l>aii(ius. 

Tricastrina  civitas,  Saint - Paul -  Trois- 
Chdteaux  (dep.  Drdme)  339,  25 ;  presb.: 

Florentius. 

S.  Trinitatis    et  Mariae   et  S.  Iohannis 

et  S.  Petri  eccl.  Flaviac.  033,  20. 
Trivea  fl.,  Trebbia  1()7,  5.  110,  20. 


Tiibthac  rex  Scott.,  61.  Temeri,  241,  20; 
11  \  11 1-:  Brocsach  ;    fil. :  Brigida. 

Tuccinia,  Tuoconia,  villa,  Tuggen  21 
•205.  25.  2s;{,  20.  287,  25.  296,  80. 

Tulbiacum,  Tulbiacense  castrum,  Ziil- 
pieh  105. 

Tullius  /-.  Cicero, 

Tullum  iuiis.   Toul  L05,  0. 

Turegum  castellum,  Zttrich  259,  20.  — 
Tureginensis ,  Turicinue  lacus  259. 
287,  20.  288,  i. 

Tiirholtensc  tnonast.,  Thourout  544,  80. 
545,  1. 

Turonis,  Toronus,  Turonica,  Toronensis, 
urbs,  Tours  95,1.  205,  1.  Go7.  >:,. 
608,  :.  tin9.  (iOi),  r>.  688.  734,25;  dioe- 
cesis  609, 35;  ecclesia  688;  basilica: 
S.  31artini;  monasterium  Turonicae 
ruris  7:!(i,  1:  oratorium  7:>.r>,  -2«;  pon- 
tifex  609.  688,  15;  e  p  isc:  S.  Mar- 
tinus,  Briccio,  Leupecharius ,  Si- 
claicus,  Medegisolus,  Chrodobertus ; 
archidiaconus  609,35;  clerici  609,85; 
scolae  0()7,  25.  —  vicus  extra  tnuros 
734.  25 ;  r e c 1 0 r  civitatis:  Ste- 
phanus. 

Turonos  (-=   Turnacus)  v.  Tornacus. 

Tuscana  arva   145,  25. 

Tyroandensis  v.  Tarvannensis  urbs. 

I. 

(Ucetensis),  CJzecensis,  episc. :  Aure- 
lianus. 

Uflo  diaconus,  genere  Suevus  724. 

Ultanus  abbas  Foss.  438.  441,  10.  445,5. 

Unacharius  v.  Aunecharius. 

Unuchun  rex  Scottiae  241,  10;  fil. : 
Eethernach. 

Urbanus  147,  1  ;  fil. :  Domnicus. 

S.  Ursicini  v.  SS.  Saturnini  ei  Ursicini 
basilica  Cadurc. 

Ursicinus  episc.  Cadurc.  567,30. 

Qrsicinus  abb.  Cadurc.  578,  15. 

Ursinus,  fr.  Mauronti,  109. 

Utrio  fl.,  Auron  205,  10.  207,  25. 

Uz.  /-.  rjc.  ' 

\'  cf.  W. 

Vacaei  0S9,  5.  Cf.  Vasconia. 
Valeria,  uxor  Georgii,  411,  5. 
Valerianus  340;   fil. :  Rusticula;  tilius 

340. 
Waliniacus  locus,   Wailly  (dep.  Somme) 

105,  1. 
Waramlrus    villa,    Vardes    (dip.    Seine- 

Inf4rieure)     628,20.    629,6;     eccl.: 

S.  Remigii. 

Variacus  villa,  Vayrac  (dep.  Lot)  587,  1. 
Varro  534,  10.  005,  10. 
Vasconia  031,25.     Cf.  Vacaei. 
Vasionense  territorium,   Vaison  340,  15. 
Venetii,  qui  et  Sclavi  dicuntur,  104,  15. 


V.  ridum  n-i    (Vei  <<<tt >  episi  .'.  1  , 

epi  ic:  Paul  1 

Verraandensis       Vermendent    ,     urli-, 
Saint    Quentin    (dep,    Aisne)    69 
697, 80.  (iiis,  5.  728, 20  :  Vermand 
ecclesia  128,  25;  basil  ic  a  :  S.  r 
tini :  Veromandorum  episcopus  123, ... 
episcopi   iitltnt    sti >ti    atque    Kovioma- 
<<<  n8(  i  <  t  Tornaa  nses ;  come      [  <  ri- 

lus. 

Veroli  villa  587,  5. 

Verosia,  fil.  Artemii  episc.  Senou.,  181. 

Verus  episc,  Ruten.  582,  5. 

Vesontionis,   Vesontionum  urbs,  Veeon- 
tionense  oppidum,  Besancon  7!)   - 

89.  90,  10.  !)l.'.  20  ;  eccli  sia  89  ;  mo 
virg.     80,  5 :     m  onast. :     Palatium  ; 
epi  s <•. :  Donatus,  Hugus. 

Viaturinus  homo  Italus  14(i. 

Victor    comes    Curiensis     311,  >o      ili). 

321.  :>,-2-2,  5. 
Victuriacus  villa  publica,  Vitry-en-Artois 

(dep.  Pas-de-Calais)  86,  ...  739, 
S.  Victoricus  mart.  /-.  Fusciai 
Vidubriacus  villa  586,  io. 
Viennensis  urlis,    Vienne  103, 1.  345,20; 

li  a  s  i  1  i  c  a  :     S.    Desiderii ;     epi 

S.  Desiderius,  Domnulus. 

Vilariagus'  locus  prope  Cadurcos  575, 1. 

Vilcasinus  pagus,  le    Vexin  631,  : 

Villare  villa  <t</  rivum    Vert    (dip.  L<>i) 
585,  15. 

Vincenna  11.,    Vienne  128,  25.  "_'||(i. 

S.  Vincenti  basilica  Cadurc.  587.  1. 

Vincencius  diac,  s<a'i|>'<>r  chartae  El 

Solemniacensis  749,  20. 
Vincentius    e    comitibus    Elioii    (idem 

tiiijnt  praecedens?)  687,  10. 
Vinemagus  pagus,  //    \rimr<t  182,  1 ... 
Virgilius  poeta  256,25.665,5.  —  Man- 

tuanus    Maro    109,  15.    —    (Tityrus), 

Tytirus  5:54,  a. 

(Viromand.)  v.  Vermand. 

Vitalis    presb.,    interpres    Haimhrammi 

475.  491-493. 
Vivarius  locus  prope  Ratisbonam  5lo,  26. 
Vosacus,  Vosagus,  Vosegus,  saltus72,20 

-77.    81,  i".    92,  15.    217,  5.    218,20. 

258,  25.  286;  15. 

Vulciacus    villa,    Ussy    (dep.   Seine-et- 
Marne)  100,  5. 

W  cf.  \. 

Vaddemarus    vicedominus    monast.    S 

Austregisili  Biturig.  206.  207. 
Walahfridus    Strabo    abbas    Augiensis. 

auctor  Vitae  Galli  280—283.  301,25. 

310,30.     311.    316,6.     318.     320,20. 

321,5.    322,i.    325.    328,  10.    331,25. 

330.  337,  1. 

S.    Walarici    liasilica    August.     10i),  i.->. 

173,  15;  oratorium  174.  1. 
Walaricus  abbas  Leucon.  100 — 17.", 


Walde-,  Waldo- 


100* 


796 


Waldebertus  —  Zmirn. 


Waldebertus  abbas  Luxov.  61  —  63   10. 

121,  80.  129,  10.  142,  i. 
Waldolenus  mon.  Luxov.  164.  167. 

Waldelenus      dux     Cisiuran.     79.     80; 

uxor:    Flavia;     fil. :    Chramelcnus, 
Donatus  ;   filiae  80,  5. 

Waldolenus  vir  Conpend.  737.  738. 

Waltramnus  tribunus  319. 

Wandali  (Galli  li)  477,  45.  525.  526, 10. 

Warasqui  121,  25.  122,  l. 

Warinus  comes  Alamanniae  322,  30.  323. 

Warnacharius,  Warnarius,  maior  domus 

125,  5.  200,  25  —  202. 
Wasaliacinsis  terniinus,  Oberwesel  411, 10. 
Wettinus  mon.  Augiensis,  auctor  Vitae 

Galli     256.     257.     271,30.    273.1  — 

276,  i. 


Wicburga   abbat.  monasterii    superioris 
Ratisbon.  461,  30. 

Wille-,  Willi-,  Wili-,  Wil-. 

Willibadus,  Willibaldus,  patricius  Bur- 

gundiae  613,  20.  715. 
Wilicramnus  religiosus  Biturig.  204. 
Williniarus  presb.  Arl>onensis  253  254 

260.    262  —  266.    273.    274,  25.    275 

283.  284.  288.  289,  1.  291.  293,  30  — 

297.  307  —  309,  1.  310,  1. 
Williniarus,    Willimar,    homo    Perah- 

toltespar.  255.  279.  317. 
Willesuinda,    Wilsinda,    mon.    Evoriac 

112,20.  136—138,1. 

Winebaudus  abbas  S.  Lupi  Trec.  183. 
184.  186 ;  sancti  Winebaudi  sepul- 
chruni   187,  20. 


Winiocus  presb.    64,  20.   80, 10.   81.  83  ; 
i'i  1. :  Bobolenus. 

Wistrilingius,  Wistrelingus,  villa  585, 15. 
592. 

Wocara  6.,  Lohbach  411,  10.  423,  1. 

Vodanus  deus  Suevorum  seu  Mercurius 
102,  15. 

Wolfleicus,  Wolflaichus,   presb.   (Ral 

bon.)  482.  483.  526,  30. 
Vulfoleudus  episc.  Biturig.  377,  10. 


Z. 

Zacharias  79,5;  uxor:  Elisabeth. 
Zezabel  259, 1.     Cf.  Brunichildis. 
Zmirn.  v.  Smyrn. 


LEXICA  ET  GRAMMATICA 

SCRIPSIT  WILHELMUS  LEVISON. 


Maior  numerus  paginas,  minor  lineas  quinas  indicat 


a,   ab  praepositio   loco   ablativi:   *sup- 

premas  eum  privet   ab  auras  117,  1 ; 

*privari  ab  externo  (lumine)  131,so; 

i  corpore  Domini  privare  133, 15. 

*abactus  =  coactus  88,  10. 

abbates  principes  cleri  urbani  571,  20. 
593,20.  -  abbatiam  basilicae  gerere 
579,  1 ;  abbatia  regalis  basilicae  563, 16; 
abbatia  palatini  oratorii  564,  10. 

abitus        obitus  728,  B. 

ablativus  pro  accusativo: 
posi  praepositiones  acousativum  requi- 

n  »tts  : 

-ante  circulo  128,  10. 
*ad  omni  oportunitate  101,  5. 
in :   *hia  adventasti  in  locis  91,  10. 
*intra  vastitate  73,  30. 
*ob  imperio  75,  26.  —  *ob  quibus- 
dam    erroribus    98,  20.     —    *ob 
quibusdam  neglectis  127,  5. 
*per  annis  144,  20. 
abrenuntiare  diabolo  751,  20 ;   abrenun- 
tiarc   diabolo    et   omnibus  pompis  et 
operibus  eius  751,  25. 
abscessus  =  decessus,  obitus  565,  20. 
*absinthium  95,  20. 
absolutio  excommunicati  252,  1. 
accitare  gratias  590,  15. 

accusativus  />ro  ablativo : 

1)  post  praepositiones  ablativum    re- 
quirentes: 

*ab  mores  89,  1. 

*absque  damna  64,  2".  82,  1. 

*cum  damna  105, 1.  —  *cum  socios 

149,i. 
*de  septa  89,  5.  —  *de  ista  87,  20.  — 

*de  falangas  70,  15. 
*e  Brittanica    arva  92,  io.    —    *ex 

honorabilem    reginam    86,  15.  — 

'ex  offensam  87,  20. 
*in  domus  commorare  72,  5. 
*pro   culpam  91,  20.  -      -pro  pon- 

dera  92,  10. 

2)  accusativus  loco  ablativi  qualitatis, 
instrumenti: 


*nomen  84,  20.  89,  5,  saepe. 
*vim  90,  211.  91,  15.  92,  10. 

3)  accusativus   loco   ablativi  absoluti: 
*Quae    audita    88,  1.    —    *deletam 

stirpem     106,   10.  *vocatum 

ministrum  96,  211. 

4)  verba  ablativum  requirentia  faciunt 
accusativum : 

carere:  *bella  67,5;  *crucianda 
110,  Ki ;  *deeorem  62, 10  ;  *domum 
68,  20;  *erroribus,  quos  aula  caret, 
98, 20;  ''gloriamc.  aeternam  100, 10; 
*ultimus  1  ultimos)  (h)alitus  c. 
84,20;  *exteriorem  (scil.  lumen) 
94,25;  *necessarium  lumen  131,30. 

frui  (fruere)  :  *optatura  donum 
118,5;  fgaudium  perennem  505, 1; 
flucra  516,  1;  *solamina  86,  15; 
talem  (scil.  vitam)  154,  25.  — 
perfrui  praemium  sempiternum 
567,  25. 

fungi  (fungere)  :  diem  180,  1  ;  *8up- 
premas  horas  118,  20;  *legationem 
10S,  1.  680,  5;  officium  183,  5. 
617,io;    *  vitam   beatam  129,  20. 

potiri :  clarum  aspectum  207,35; 
*lucra  149,  10;  *  monarchiam 
106,io;  *regnum  86, 10 ;  *suppli- 
mentum  100,  15;  *triumphus 
(=  triumphos)  99,  1;  *vota 
137,  10. 

accusativus  pro  dativo: 

condere :  *aniraam  caelos  141,  15. 
imperare :  *gul)ernatoreni  95,5;  *vi- 

cinus  (=  vichtos)  87,  10. 
mederi,  medere  morbos  538, 1.  620, 25. 
oboedire:  *Quod  imperium  oboediens 

115,  15. 
suadere :  *eum  suadet  105,  1. 
valedicere :  *coetum  150,  25  ;  *omnes 

fratres    119,  15;    *virum   Dei  96,  15. 
accusativus  c.  iwf.  loco  coniunctivi: 
*cur  se  non  habere  148,  6. 
*quantam  sibi  claritatem    promissam 

esse  150,  30. 
*respondit,  se  (si  Bla. 2)  melius  esse 

9;.,  20. 


*reor  contrarium  esse  r..  si  coclea  - 
muniri  125, 25. 

*consulens,  ut  —  se      dimicare  98, 25. 
acidia         taedium  .".75,  10. 
acrcdo    (       acerbitas)    febrium  273,;;"; 

acredo  oculorum  275.  30. 

acta  sanctoruni  612,  20. 

activum    significatione    passiva    aut    r<- 
flexiva : 
participium  praesentis: 

angentes        anxii  220,  bo. 

caleficientibus  membris  165,  10. 

cognominare:  villam  —  cognomi- 
nante  Solemniaco  680,  20. 

culpantes  =  culpati  155,  20. 

incommodantes  =aegrotantes  595,16. 
599,  1. 

movere:  *palpebris  moventibus 
134,  30. 

nuncupare:  ffilio  nuncupante  481,  1 ; 
(iallum  nuncupantc  tradidit 
257, 20 :  *loco  nuncupante  129,  6. 
43.S.  10.  587,1.  730,  .io.  739,  10; 
pago  —  nuncujiautc  182,  15;  pos- 
scssionem  suam  noncupantem 
Macerias  442,  m;  fvillam  nuncu- 
]iantem  485,5.  495,  ■>:> ;  fvilla 
publica  Aschaim  auncupantem 
505,  5. 

tegentem  =  tectum  340,  30. 

*vexantium        re.ratoriun  65,1.  90,5. 
participium  futuri:  *delituros  96, 1.  — 

*dimersurum  88,  25.  —  *ditaturum 

72,  15.    —    *ducturam     135,  5.    — 

*inlaturam  89,  1.  —    "percussurum 

93,  25.  —    'purtaturuiii   114,  25.    — 

*segregatura  13.S,  10.  —   *sustenta- 

turuin   88,  20.    —    "'visurum    69,  10. 
concremare:    ut  domus  illius    concre- 

maret  373,  10. 
concutere:   acsi   —   locus  ille   concu- 

tere  videretur  378,  5. 
delectare:  cur  —  in  quorundam  ani- 

malium    multiplicatione    delectant 

377,  15. 
exsiccare:     nervi     qui    exsicca\ 

166,  31.. 


1)  Asterisco  *  Ionae,   cruce  f  Arbeonis  sermo  distinctus  est,  atque  inprimis  illius  rationem  habuimus,  dein  huius. 
Conferas  praeterea  ea  quae  <le  genere  scribendi  uniuscuiusque  auctoris  in  praefationibus  exposui.  II.   Kr. 


798 


activum 


anguria. 


iucundare:    ut     —     iocundarent     in 

Domino  898,  1. 
reftcere :    *Sinite  membra    a    la- 

bore    reficere    78,  10;     *ut    ulieri 

gaudio    omnes     reficerent    78, 10; 

nt   >t   legentes  —  reficiant  348,  10. 
subfcere:     fut    —    elimentorum    di- 

cione   subicere   (subiacere  B)    non 

debuisset  498,  t. 
activum  usurpata  forma  deponentis,  de- 
ponentia    usurpata    forma    activa    v, 
deponentia. 
actores  episcopi  (hi  qui  rebus  episcopii 

praeerant    Walahfr.)  270,  30. 
*aculeus  superbiae  86,20;  aculei  detrac- 
tionis    180,20;    *aculei    irae    90,  20; 
*aculei  scismatis  124,  10. 

adamas  =  magnes  16(5,  15. 

adauctius  consurgere  673,5;  adauctius 
proficere  679.  1. 

*adeps  farris  103,  20. 

aditus]  *consilii  aditus  113,  20;  ex  adito 
oris  298,5;  f  ad  aditum  oris  per- 
ducere  476,  20.  499,  20;  aditibus 
(=  liminibus)  sancti  (-ralli  deferre 
280,  1. 

*adminiculum  fidei  115,  15;  *pollicita- 
tionis  101,  5;  *tanti  viri  100,15;  *ad- 
miniculum  regale  108,  10;  *per  am- 
miniculum  roborare  150,  10;  ammi- 
nicula  orationis  258,  35.  —  admini- 
culus  =  minister  196, 11).  Cf.  maniculus. 

tadopertus  478,  10. 

fadoptare  =  optare  491,  20.  514,  25. 

(adsiduare),  assiduare  698,  6. 

*a(d)spirare  67,  20.  70,  16.  73.  5.  80,  15. 
122.  127.  128,  20.  131,  10.  132,  1. 
138,  30.  —  *adspiratio  divina  103,  20. 

adstipulare  (=  destinare)  morti  616,  30. 

*adtrectare  linguam  99,  15 ;  *bestias 
manu  blandiens  adtrectare  85,  10; 
*de  oleo  adtrectatus  142,  1. 

fadultevina    conmiscio    511,25;    fadul- 

terina    miseria   511,15;    *adulterinae 

permixtiones  87,  5. 
advocatus  ecclesiae  =  episcopus  591,  20. 

601,  25  ;  advocatus  monasterii  327,  10. 

—  advocatrix  ad  Ohristum  pro  aliquo 

351,  10. 

aedesi    (a)editibus    =    aedibus    571,25. 

578,  10. 

aedit)ius  ecclesiae  580,  10.  599,  15. 

aemulatus  =  aemulus  740,  30. 

aestiniatio  =  destinatio  258, 1. —  aesti- 
uiatum  iter  259,  20. 

aether  =  caelum]  *supra  aethera  vehi 
132, 15;  in  aethris  258, 1.  —  *aetherea 
axis  07,25:  *aetherea  regna  130,). — 
aethrale  regnum  256,  30.  273,  20. 
275,  1  ;  aethrales  melodiae  278,  35. 

*agapis  =  caritas  62,  5. 

agenda  missarum  =  officium  divinum 
271,  5. 

agonistae  194,  1. 

albis  indutus  in  baptismo  701, 1;  clerici 
in  albis  vestibus  193,5.  —  albati,  cae- 
lestes  225,  15.    Cf.  candidati. 


falces  478,  25. 

*aligeros  cibos  praebere  103, 

aliqui  v.  qui. 

almificus  227.  ■■<:   228.    610,  ...  611.  014 
-616.  618,5  —  620,  Ki.  622,25-625. 
almifluus  363,  15. 
ahnipoten8  615,  ). 

ahnitas  vestra.  in  allocutione  573,  1. 
(alphabetum),  alfabetum,  scribere  161, 10. 
altiboare  625,  20. 
faltithronus  274,  10.  490,  ic. 

alvear  =  alvarium  318,  1 ;  alvearium 
pectoris  679,  10. 

amantissimus  =  amatissimus  569,  5. 

*ametistus,  lajtis  110,  5. 

ainm.  v.  adni. 

amphibalum,    amfibaluin,    vestia    vttlosa 

669.  5.  677,  10.  699,  5.  736,  5. 
amphora,  anfora  195,  20.  581, 20.  582,  1. 
anachoritae  179,  5. 
anas]  *ales,  quam  a  nando  anateni  vulgo 

vocant,  151,  30. 

anastasis  187,  25. 

*angularis  lapis  110,5. 

fan(h)elare  carmen  490,  15;  *anhelare 
ad  cultumDei  80, 10;  *anhelare  ad  reli- 
gionis  studia  144,  5.  —  anelabundus 
194, 10.  --  *in  extremis  anhelis  120, 10. 

antae  574,  20. 

antechristi  adventus  758,  35. 

*antidoti  potum  dare  113,25;  *antidoto 

salubre  curare  124,15;  *  antidoto 
viscera  dcsecare  126,  25 ;  antidotum 
sanitatis  praebere  725,  25. 

antiphona  151.  227.  211.  451,  10.  525. 
526.  684,  10.  722,  25. 

antistes,  antestis,  antistis  =  episcopus 
133,20.  162,15.  165,35,  saepe;  antistes 
sedis  Rontanae  223,  30;  antistis  = 
alixts  440.  10. 

anula  =  anus  192,  25. 

apex  pontificalis  gradus  298,  25 ;  apicem 
imperii  Etomani  gubernare  689, 10.  — 
apices  =  litterae  266.  35.  569.  20. 
573,  1. 

apologia  280,20.  —  apologiticum  669,20. 

apostata  667,  1.  692.  20. 

apostolici  culminis  princeps  (Petrus) 
258,  30;  apostolicac  reliquiae  173.  1; 
apostolica  lienedictio  episcopi  696,  1; 
iuxta  apostolicam  institucioneiu  epi- 
scopus  benedicendus  573,5;  apostolica 
tonsio    688,  1.    —    apostolicus   spectaf 

1)  a<l  episcopum:  apostolicus  domnus 
572.  20;  apostolicus  vir  342, 1.  345,  20; 
apostolico  culmine  sublimatus  741, 15; 

2)  ad  papam  Romanum:  fapostolicus 
vir  487,5;  *apostoliea  sedes  123,30. 
145.  223;  sententia  223,40. 

apotheca  =  horreum  184,  15 ;  apoteca 
=  ras,  tunna  709,  30. 

aquae  aquarumve  ductus  746, 20 ;  *aquae 
calidae  cultu  eximio  constructae  76,5; 
aquae  calidae  286,  15. 

aquamanile  202,  5. 


■•iter  aequus  82  20;    "clemens  132,  1  : 

tus  93,  26.  133,  1.  141, 15— 143,10. 

616,25;  *arbiter  dictorum  nostrorum 

66,  10;     arbiter   orbis   257,  35;     poli 

279,  5;   *vademonii  arbitres  108,  1. 

arbori  honorem  inpendere  708, 5;  fontes 
vcl  arbores  quos  sacrivos  vocant 
708,  1  ;  ad  arbores  luminaria  facere 
aul  vota  reddere  706,5.  708,  1 :  pei 
arbores  filacteria  exercere  707.  10; 
pecora  per  cavam  arborem  transire 
1 1.  < .  transigere)  706,  10. 

arbusta   =  arbor  714. 

arca  altior  sepulchri  314. 

arcanus]  fex  archana  cordis  verba  prae- 
ferre  488,25;  farchana  eructuans 
474,  10.  525,  15. 

arce  (  ^exv)  metropolitani  tenere 
573,  1 ;  fiu  metropolim  gentis  in  arce 
decrescere  476,  10;  fex  imo  cordu 
arcae  517,  1. 

archidiaconatus  officium  563,  15.  564, 10. 

565,  25.  —  archidiaconus  183, 5.  609, 35. 
archiepiscopus   160,  26.   658. 
architerium,    archeterium,    asceterium, 

monasterium  678,  5.  682,  25. 
*aream  pectoris  purgare  137,  15. 
argumenta  medicorum  =  medicinae  ge- 

nera    595,  20;     argumentum    rccupe- 

randi  598,  5. 

aromatica  unguenta  735,  15. 

arreptitia  =  daemoniaoa  puella  '298,  1. 

artes  v.  liberales  artes. 

farticulis  evacuatis  490,  10;  sub  unius 
diei  articulo  696, 1.  708, 20;  articulum 
ad  clausulam  coartare  599,  25;  arti- 
culum  deflectere  592,  1  ;  artieulum 
membranis  infigere  694,  15. 

arva  =  ager  arvus]  *confectam  glebie 
arvam  84.5;  spatia  arvarum  275,36; 
farvam  aridam  475,30.  —  arvum: 
*arva  79,  1 ;  *Brittanica  arva  92,  10; 
*Grallica  71,  5.  111,  10;  *Tuscana 
145,25;  f  praecordiorum  arva  473,30. 

*ascus,  navicula  62,  5. 

asp.,  ass.  v.  adsp.,  ads. 

*ast  114,  10.  120,  15. 

astrifero  splendore  micare  187,  26. 

*atrium  ecclesiae  90, 20.  207 ;  *atria  ec- 
iac  90,25;  atrium  beati  martiris 
Saturnini,  ubi  pauperes  ad  petendam 
stipeni  sedere  consueverant,  623,  1 ; 
atrium  presidis,  dominicum  256,  5 
279,  40. 

auctoritas  (=  charta)  ac  privilegium 
papae  Romani  223,  35;  auctoritas 
saeratissnna  nianu  (regis)  roborata 
748,  15;  praesenti  auctoritate  de- 
cernimus  (rex)  572,  10;  data  aucto- 
ritate  (regis)  ad  episcopum  573,  10; 
falsam  auctoritatem  ostendere  193, 25  : 
*regalis  auctoritas  125, 1 ;  regia  268, 1. 
287,20.  300,io.  320,25.    Cf.  canonica. 

*augmentum  praemii  72,  20 ;  augmenta 
fidei  179,  5;  tiu  augmentum  477,  1. 
479,  10. 

auguria  287,  25.  705,  5.  751,  25. 


august  us 


cenodoxia. 


799 


auguetus]  imperatoris  et  augusti  aomen 
Bortiri  868,85;  gratia  Dei  semper 
augustus  3S!i,  5;  venerandis  faventi- 
bus  augustis  223,  16. 

aula  (      imris)  ecclesiae   181,  8o;   aula 

edclesia  154, 10;  aularum  vel  aedium 

fabrica  monasterii  106,  6  ;   "aula  regis, 

*regia,  regalia,  regiminis  72,5.86,20. 

87.  98, 80.  99, 80.  169,  20.  192,  86.  258, ... 
267,  80.  564,  86.  566,  ao.  568.  591,  10. 
608,  ic  628,  86.  (171).  681,  ...  683,  i  i. 
716,  ^:..  724,20.  734,6;  aula  principis 
(Eudonis)  206, 10.   Cf.  palatium,  regia. 

—  *aulici  72,m.  145,6;    *auligae 
aulici(gen.  *auligum  89,  i ;  acc.    auligas 

88,  1  15,  i)  88.  89,1.  145,  i  ;  aulicus 
regius  181,  io;  *post  aulicas  honores 
144,  5. 

*aurei     (nummi)     96.    221,  5.    623,  ;s.".. 

714,  io. 
auricularis  v.  roinimellus. 

aurora]  *postquam  caecas  mundo  sur- 
gens  aurora  pepulit  tenebras  67,15; 
*priusquam  aurora  funderet  grata 
lumina  terris  115, 10;  *prorumpens 
aurora,  mundo  ut  lumen  panderet, 
surgebat  115,  20;  *erumpente  aurora 
118,  10. 

auspioe  Christo  746,  10. 

authentici  scriptores  281,  15. 

*avenae  modolamen  62,  io 

averni  flammae  620,  1. 

faviditates  cottidianae  518,20.  -  avidus 
=  desideratus]  favida  urbs  475,  10. 
519,  5. 

axis]    per   axem    in   giro    libros  habere  ] 
679,10;  axes  in  circuitu  throni  altaris 
688,20;  axes  argentei  689, 1. 

bacterius    =    baculum    59ti,  1.    597,5; 
bacterii  clodorum  739,  25. 
liola  =  nutrix  131,  26. 

(ballatio)  v.  vallatio. 

balneum    198,  ;.    224,  1.  263,  25.  294,  1. 

*balsami  lacrima  03,  20. 

baptismus]  pactum  in  baptismo  cum 
Deo  factum  751 ;  fideiussor,  qui  de 
sacro  fonte  suscepit,  751, 20;  pro  filiis 
ex  baptismo  susceptis  fideiussores 
753,25;  iu  baptismo  oomeii  im- 
ponere  629,  10.  —  baptizare  in  pa- 
scliali  sollemnitate  agmen  utriusque 
Bexus  per  totum  annum  adquisitum 
700,  30.  Cf.  alba,  eautio,  conf 
filiolus,  filius,  fons,  lavaerum,  sacra- 
mentum. 

*barbarus  dicitur  Ariowaldus  rex  Lan- 
gobard.  145, 10;  barbari  102,  20.  303, 15. 
836,io.  584,  26  667,15.  696, 15.  700, 15; 
barbarus  populua  697,  1  ;  usus  bar- 
barorum,    scil.    Germanorum     282,  5. 

—  barbarica  locutio,  scil.  Teutonica 
289,  10.  —  barbaries  697,  1.  700,  20; 
barbaries  linguae  Teutonicae  318,  20. 

bargus,  ramus  arboris,  patibulum  687,5. 
*barriditas,  superbia  124,  20. 
benedictionis  Bollemni  officio  antistitem 
ordinare  303.  10;  benedictione  ponti- 


ficali  Bublimatus,  oonfirmatus  (episco- 
pus)  572...  573...  Cf.  apOitolica 
benedicl  io. 

ri  berillus,  lapis  1  Ki 

beselium         bisellium,  scamnum  dtiplex 

724,  1. 
bibitiones    superfluas    exercere    705 
bibli  Niliacae  (ex  Sedulio)  663,  80. 

billea  lintea,  t.  e.  duplicia  vel  potius 
byblia,  ex  gossypio  confecta  721,  20 

biothanatis  aece  perire  361,  10. 

biviusj  ]K>r  bivios  filacteria  exercere 
707, 10  ;  pedum  similitudinea  per  bivios 
ponere  708,  1.     Cf.  trivium. 

botrionum    collectio,     i.   e.    vindemiae 

sectio  611,  25. 
♦braces,  Germ.  'mate  H7.  1. 
brachilis        brachiale  677    15.  725,  1 
bravium  567. 
(bruchus),  brucus  328. 
*bubalus  76,  11) ;  fbubulus  478,  25. 

bullugaej  *poma  parvula,  quae  etiam 
bullugas  vulgo  appellant,  75.  10. 

burgus,    suburbium,     Gall.     'faubourg' 

192 
bursae  gemmatae  678,  20. 
l.uta    (       imbuta)    seni  per  senem,  scil. 

regula  155,  20. 

*butyrum  63,  20.  266,  5.  297,  15. 
(byblium)  v.  l.illeum. 

cadax  dolor        passio  sacra   187,  10. 

caelatura  267,  5.  299,  5. 

*c(a)elicolae  150,  26. 

f  c(a)ementarii,     cimentarii    508,  5. 
cymentum  540,  5. 

*c(a)erula  terga  maris  liti,  15. 

*(calchedon),  calcidon,  lapis  110,5. 

caleficare        calefacere  170,  10. 

fcalix  Christi  479,5;  calices  576,  1. 

fcallis  puplica  494,  5;  fardua  huius  evi 
callis  492,  25. 

*calmen     =    villare  80,  1...  83,  5. 

camara   EUgii  678,  15;  regis  679,  so. 

cambutta  251,35.  252,  i.  271.  278,25; 
baculus  quem  vulgo  cambotam  vocanl 
304,30 ;  baculum,  quod  a  Gallis  cam- 
butta  vocatur,  595,  to. 

camelus  onerarius  702,  10. 

caminus  paupertatis  221,  1. 

campanum  ecclesiae  315,  25.  320,  20. 

campester]  fin  partibus  campestriae 
196  15;  f  in  campestriae  desertae  pla- 
uitiae  497,..;  fper  planitias  cam- 
pestrium  506,  1. 

campus,  uln  rex  agonistas  expectare 
solitus  erat,  194, 1 ;  in  campo  certare 
193,  25.     ('/'.  certaminis  campus. 

canava,    cella     penaria,    Uul.    (canova', 

GaU.    •ntrr'    195,  20. 

cancelli  =  saepta]  ad  cancellos  lumi- 
naria  facere  aut  vota  reddere  706,  5; 
caneelli  ecclesiae  333,  10. 


*candidati ,     ca<  i<  sU  §     110,  20.     1  IC 
182,  16.   L37  86.    Cf.  albatl 

*canino  more  1  .  -  canina  facundia 

.  1...  .,;   canini   <      canum)   amatores 
584,  1. 

canon,  tributum  colonorum  581,  20; 
nones  269,85.  302  25;   canonum   de- 
creta  302,  16.  —  canonica    auctoritas 
•269  so;    "canonica  institutio  125 
canonice  consecrari  573, 5,  Cf.  cursos. 

cantica  diabolica  706,  1.  707,86;  can- 
tica  gentilium  707.  85. 

cantor  eccfesiat  580  10;  cantor  In  pa- 
latio  regis  697, 20.  "corpus  <  cor- 
pori)  debitos  cantus  persolvere  141, 10. 

cantus      angulus,  Ttal.  lcanto'\  in  oantu 

sedere  705,  15. 
canua         funiculus  702.  10. 
capitalem    sententiam    excipere  733 

capitella  libri  4o,  10.  —  capituli  (scil. 
monasterii)  collectio  (lectionis  dispu- 
tatio  B)  630  35;  capitula  subnectere 
740, 30;  capitulorum  limites  281,5; 
*trium    capitulorum    dissensio  124,  1. 

cappa    116.  417,:..  442.  21..         cappella 
brevior  cappa  171,  10. 

fcapside  (      capsa,  truncato  corpore  B 

relicto  490,  20. 
*capl  ara   piscium  77,  5. 
caragus,    praestigiator    705,  1.    707,  10. 
caraulae  706,  1...  711,  to. 

caritatera  (=  convivhtm)  facere  413,  5 
415,  15. 

carnigerum  corpus  615,  20. 

carrago  422,  5. 

casula,  vestis  sacerdotalis  332,  20. 

*catervae  candidatorum  132,15;  *ca- 
terva  famularum  Dei  130,  25;  *c.  fra- 
trum  150, 20;  *monachorum  119,25. 
322,5.  614.  15;  *ea  caterva  absolute 
103,  20;  *c.  religiosoruiu  virorum 
129 

*cathedra  episcopalis  79,  20    568,  10. 

*causari  <  litigare)  cum  aliquo  ad 
iudicium  126,  20. 

cautela  circumspecta  in  roborandacharta 
320,  20;  fcautela  (*.  e.  caterva,  clien- 
tela)  clericorura    182,  10.  487 

*cauterio     morbos     corrigere     126, 
*cauterium  scripturarum  107.  1. 

cautio    e1    confessio  in  baptismo  752.  1. 

cecindillus,  lampas  (candelabrum  729,5) 

668,  25.    669,  25.    728.     729.     739, 

cicindilis  380,  ... 

*celer  adv.  81,  5.  82,  10'.  88    •      596,  10. 
celeuma  celebrare  299,  1. 
cellanus  668,  15. 

*cellarium  82.  195.  709,5;  cellarium 
parvum  in  pera  asservatum  293.  15  ; 
cellaria  scripturarum  299,25.  —  *cel- 
lararia  monasterii  130,  10;  *cellera- 
rius  monasterii  73.  30.  82,  1. 

celsitudo  regia  573,  1. 

fcenaculum  superiua  517, 'to.  518,  1. 

*cenodoxiae  vitium  69,  20. 


st.  mic, 

OOl 


• 


800 


eensor 


confoederare. 


f  censor,  papa  Romanus  487,  5. 

censu  insueto  inponere  376, 1 ;  sub  pen- 
sione  census  vivere  376,  5 ;  de  censu 
relevare  376,  20;  aliquid  de  censu  ad 
luminaria  domus  Dei  condonare  396,  1 ; 
census  publicus  681,  1 ;  censum,  quod 
regi  publicae  solvebatur,  688,  10; 
*annuis  censibus  ditare  108,  15.  Cf. 
consuetudo,  tributum. 

centenarius  Noviomag.  (Modolenus) 
731,  20. 

f certaminis  campus  (martyrii)  479,  15. 
480,  5.  484,  1.  491,  1.  495,  20.  502,  25. 

♦cervisa  82.  84.  102;  *cervisa,  quae  ex 
frumenti  vel  hordei  suco  equoquitur, 
82,  5 ;  *feces,  quae  ex  cervisae  reli- 
quiis  proiciuntur,  142,  30. 

cervulos  facere  705,  10. 

cessio  voluntatis  747,  25  ;  cessionis  car- 
tula,  carthola  748.  749 ;  cessionis  de- 
cretum  747,  25 ;  cessionis  epistola 
748,  10. 

chalybs]  f  clippeo  calippe  munitus  480, 5. 

*characterem  exprimere  126,  15. 

charta]  per  cartam  confirmare  688,  15; 
cartam  securitariam  apud  regem  im- 
petrare  alicui  687,  25;  cartarum  in- 
strumenta  632, 10 ;  monimenta  632, 40 ; 
cartas  libertatis  tribuere  677,  20.  — 
per  cartulam  manumittere  747,  1. 
Cf.  cessio. 

*chelidrus  123,  10. 

fc(h)lamide  et  stola  expoliatus  488,  5. 

c(h)rismarium  reliquiarum   675,  10. 

christianissimus  rex  449,  15.  748,  15 ; 
christianissima  regina  721,  20 ;  chri- 
stianissimus  vir  702,  5.  715,  15.  — 
f  christianitas  472,  10.  503, 15.  525,  35. 
537,  5. 

christicola  160,  15.  609,  1.  615,  20. 

*(chrysolithus),    crisolitus,    lapis  110,  5. 

*(chrysoprasus),  crisofrasus,  lapis  110,5. 

cicindilis  v.  cecindillus. 

cieo]    *ciet    aliquem   ad   bellum  105,  5. 

cinctorii   (i.  e.  aeneae  catenae)  tractura 

276,  5. 
cippus   ripae  361,  5 ;    cippus,   quo  pedes 

reorum  constringuntm;  542, 50.  739, 25. 
circillatam  (=  crispum)  crinem  gerere 

678,  20. 

fcircitare  494,  10. 

*circumadstare  131,  5. 

♦circumamictus  130,  15. 

clavicularius  vel  custos  ecclesiae  207, 15. 

*claviger  horrei  83,  25 ;  claviger  poli, 
Petrus  267,  5.  274,  15 ;  claviger  sum- 
mus  358,  1 ;  *clavigero  usu  fores  re- 
serare  90. 

clavi  Domini  346,  5. 

*clericatus  105,  25.  678,  15 ;  *clericatus 
honor  105,5.  537,  15.  631,  15;  nor- 
mula  clericati  695,  20 ;  clericatus  offi- 
cium  162,  5.  179,  20;  clericati  onus 
195.  372, 10.  —  clericorum  conibentia 
episcopus  eligitur  372,  15 ;  clerico- 
rum    officia   631,  15.     Cf.  cautela.  — 


clero  vel  populo  adclamante  laudem 
ipsius  (scil.  episcopi  consecrandi)  572, 1. 

clinicus  =  aegrotus  322,  20. 

*cluere  63,  5.  69,  25.  109,  1.  123,  10.  - 
*cluentia  =  praestantia  62,  1. 

*coacervare  congeriem  149,  20;  *mate- 

riam   coacervare  149,  25.  —  *coacer- 

vatio  malorum  134,  25. 
*coclea  =  cochlear  125. 
coenobialis  dignitas  321,  1 ;  coenobiales 

=   monachi    258,  30.    —    coenobitae 

320,  10.  538,  20. 

*coetus  angelorum  137,  30.  625,  10 ; 
*fratrum  70,  20.  77,  1.  97,  5.  150,  30. 
154,io;  puerorum  257, 10;  sanctorum 
620,  25 ;  *sororum  138,  1 ;  coetus  vir- 
ginum  143,25;  coetus  absolute  340, 1. 

cognominare  v.  activum  significatione 
passiva. 

*cohors  universa  monachorum  92,  1 ; 
f  clericorum  coors  491,  5 ;  *conver- 
santum  cohors  76,  15;  *cohors  fra- 
trum  108,  5 ;  *infirmantium  cohortes 
74,  5;  *militum  cohors  90,  20;  *mo- 
nachorum  cohors,  cohortes  94,  5. 
109,5.  113,15;  *cohors  puellarum 
130,  10;    *sodalium   cohortes    136,  10. 

coleria  (=  colurna)  virga  263,  1. 

coll.  v.  conl. 

coloni  ecclesiae  Cadurcae  581,  20 ;    colo- 

nus    oppidi    Noviomagensis    731,  20; 

ager  coloni  713,  20.  —  *Taurinatum 

colonia   (Sigusia)    118,  5.  —  colonica 

=  colonia  195,  10. 

colum,  Germ.  'sieb'  576,  1. 

comam  capitis  abscidere,  dimittere 
537, 15.  538,  25 ;  *comam  capitis  aliter 
tondere  126,  15.     Cf.  corona. 

comare  (=  comere,  adornare)]  fcomas- 
sent  summitates  digitorum  489,  15. 

comes]  duo  comites  regis  Francorum 
345,  25 ;  comites  Eudonis  principis 
204,  15 ;  principes  et  comites  ducis 
Alamanniae  302,5;  comes  (Turonen- 
sis)  per  litteras  pontificis  constituitur 
688, 15  ;  in  examine  episcopi  et  comitis 
sisti  (Noviomagi)  732, 15.  Cf.  graffio, 
iudex  fiscalis;  Adilio,Adroaldus,Amal- 
bertus,  Aurelianus,  Bertecharius,  Birh- 
tilo,  Bobo,  Fulcarius,  Grarifredus, 
Ingomarus,  Maurinus,  Ruadhardus, 
Sigobardus,  Syagrius,  Theudoaldus, 
Victor,  Warinus.  —  comitatus  digni- 
tas  564,  1 ;  Albigensium  comitatus 
564,  15 ;  Belvacensis  comitatus  628, 15 ; 
in  comitatu  regis  687,  10;  farrepto 
comitatu  (scil.  itineris)  475,  15.  — 
cometiae  honor  565,  25. 

commatice,  i,  e.  versibus  742,  1. 

*com(m)eatus,  licentia  81,  25.  85,  5. 
123,  20.  226,  15. 

*commemorationem  ex  more  ecclesia- 
stico  facere  132,  30. 

*commendari  pontificis  (=  pontifici) 
113,  15;  fcommendare  gremio  ali- 
cjuid  518,5.  519,25;  commendare 
castrum  alicui  537,  25;  c.  munera 
541,  10. 


commercium]  *navis  quae  Scottorum 
commercia  vexerat  97,  25. 

*communio  totius  orbis    124,5;    *com- 

munio      sedis      apostolicae      123,  30; 

♦communio    Romanae    sedis    124,5; 

*communio     sacri    corporis     135,  30. 

140,5;      communio     sacra     685,20; 

communio   Christi    736,  10;    commu- 

nionis  gratia  viaticum  accipere  2J4, 25. 

—  communicare  de  eulogiis  accipitur 

204,  10. 
comp.  v.  conp. 

*concava  alvei  115, 20;  *concava  sco- 
puli  75,5;  *concava  vallis  77,5; 
*concavus  in  caute  sinus  74,  30. 

concertandam  Vitam  Eligii  dirigere 
741,  5. 

concessionig  epistola  300,  15. 

conc(h)a  marmorea,  in  qua  infantes 
exponebantur,  417,  10. 

concilium  sacerdotale  iussu  principis 
(=  regis  Francorum)  congregatur 
692,  5 ;  concilium  ad  episcopum  eli- 
gendum  a  duce  Alamanniae  congre- 
gatum  (concilium  principale  284,  25) 
269,  20.  284,  25.  302,  10.  Cf.  Aure- 
liani,  Roma;  synodus. 

*concito  gradu  84.  116,  15.  143,  10; 
concitus  cellulam  revisebat  265,  5 ; 
coeperunt  fodere  conciti  277, 15. 

concivis  614,  1.  619,  10. 

!  concoepit  =  coepit  373,  15. 

*concubinarum  adulteriis  misceri  86, 15 ; 
*abiectis  concubinis  86,  20. 

condama    =    mansus,    abl.   pl.    conda- 

minis  746,  20. 
condensa  veprium  171,  5. 
f  (condescensio),    condiscensio    Aegypti 

475,  10. 
condicio  =  causa  570,  1. 
condictum  =  promissum  266,  10. 
f  condiscipuli  485,  25. 

confessio  1)  fidei:  confessio  in  baptismo 
752,  1 ;  confessionem  aptare  per  sen- 
tentias  epistulae  Leonis  ad  Flavia- 
num  220,15;  2)  peccatorum:  *con- 
fessio  sanctimonialium  coram  abbatissa 
133,  25.  137,  20.  139.  140,  5.  143,  15 ; 
fconfessionem  dare  coram  episcopo 
511,20;  confessionem  facere  219,25. 
226,  15 ;  *per  confessionem  mentem, 
pectoris  sui  aream  purgare  137,  15. 
139,io;  confessio  penitentiae  544, 20; 
confessio  piaminum  701,  1  ;  absconsa 
confessio  419,  5 ;  puplica  confessio 
419, 10;  bona  confessio  in  mortis  arti- 
culo  200, 15.  —  confiteri  1)  fidem  :  *Tri- 
nitatem  una  deitate  confiteri  148,  1 ; 
2)  peccata :  confiteri  acta  coram  sacer- 
dote  673,  20;  c.  commissum  167,  30; 
delictum  326,  20 ;  *facinus,  facinora 
148,  25.  53o,  10;  *noxas  114,  15;  pec- 
cata  260,30.  289,  20;  reatum  256, 10; 
publica  voce  confiteri  219,  25. 

confirmare]  epistolam  cessionis  regi 
confirmandam  offerre  748,  15. 

fconfluenta  fiuviorum  519,  1. 

confoederare  680,  10. 


confrater 


cothurnus. 


801 


confrater   162,  10.   103,  10. 

*confutator  veritatis   1_7,  i;. 

*congeries  arborum  115,  i;  munerum 
184,5;  *plau8trorum  83,  26 ;  viitutum 
186,  x.s;  *oongcriem  ex  lignis  coacer- 
vare  149,  20. 

fcongregatio  (exercitatio  B)  curae  pa- 
storis  520,  26. 

coniectura]  *de  coniectura  ramoruiu 
septsi  densare  L52, 10;  *facinorum 
coniecturam  per  Confessionem  pan- 
dere   L43,  15. 

coniugatio : 
coniugatio  2 : 
inf.  praes.  pass.. 
*tondi  1  26,  i5. 
coniugaHo  3 : 

praes.  indic. :  *accedent  70,  25.  — 
*aient  87, 20.  —  *annent  =  an- 
nuuni  109,  5.  —  carpent  590,  5. 
—  *conpcllent  95,  5.  —  *dicent 
109,5.  *incolent    79,  1. 

plangent     220,  30.     —     *poscent 
14."),  10.    —    *prorumpent   90,  10 
praes.coniunct.:  *accedet  84,30. 


*augi  1 13, 16. 


504,  20. 


ungeat 


angeri    715,  5. 


tgignem 

707,  15. 

inf.    praes.    pass 

724,  bo.  730,  26.  738,  30. 
adnectuit  598,  16. 
advententes  614,  15. 
censivit  —  censuit  568,  5. 
fcernisset  516,  10;  fcernissent  (vidis- 

sent    B)     507,  5.    —    fdecernisset 

(conperisset  B)  486,  5. 
comedere:  commediturum  253,  25. 
tcondisse    =    condidisse    494,  30.    — 

*recondisti  110,  20. 
contingere :   contigebat   255,  20 ;    con- 

tetigit  737,  20. 
dignari :  fdigneretur  517,  1. 
discere:  didicebant  276,  20. 
jdividerat  520,  1. 

esse:  fore  =  esse,  saepe;  stote  567,20. 
exposcere :  exposcitas  736,  25 ;  exposita 

597,  30. 
*feres  =  fers  118,  25.   —    abstultum 

=  ablatum  350,  35.  —  *deferto  = 

delato   82,  10;     fdetulta     -  -    delata 

495,  10.    —    fintulere    =     inferre 

486,  25. 
fugere:    rugebam    252,  20;    *fugebat 

78,  30.  —  aufugiit  702,  1 ;  confugiit 

686,  20. 
inieccre  =  inicere    712,  15;    finiece- 

rent  487,  25 ;  finiecentes  488,  5. 
*intercisi  perf.  =  intercidi  63,  10. 
lenire:  flinuit  (linivit  B)  516,  15. 
meminisse:      *meminisceret      108,5; 

*meminiscerent      114,  1;      *memi- 

niscere  iniper.   132,  20. 
^obstasset  =  obstitisset  68,  25. 
odisse:  odiamus  759,  30. 
fpoposcere  =  poscere  480, 10 ;  popo- 

scentes  676,  20. 
potibant  =  poterant  378,  20. 
fpraevalerunt  503,  10. 
prodivit  =  prodidit  280,  1. 
fprostrare     =     prosternere      511,  5; 

tprostraretur  =  prosterneret  484, 20. 
queo:  fquieverat  (poterat  B)  512,  20; 

fquievisset  (valeret  B)  513,  5. 

SS.  R.  Meroving.    IV. 


freocdisset  264, 6.  514, 
*recollexit  s  1.  1.,. 
*redies         redibis   1  50,  B0. 

fscntisse   521 ,  25. 

sinivit        sivit  374,  25. 

spondunt      spondent  598  pondil 

spopondit  98,  20.  D9,  20. 
totunderel     =  tonderet  734,80. 
velle:     vellebat      256,5;      fvcllissct 

510,20.   ."»11,1(1.   512,  80 ;   fvellissent 
508,20;  fvellisse  ,")()."),  15. 

*conivcntia,  conibentia  assensus,  in- 
dulgentia  (cf.  Bonnet,  {Latin'  p.  463> 
61, '25.   12S,  20.  L38,  25.  372,  15. 

(conl.),  collateralea  episcopi  Mi,  25. 

conlatio  =  donatio  585, 10.  588,  1 ;  con- 
lationes  =  colloquia  260,  16.  272,  10; 
convivium  divina  conlatione  permix- 
tum  272,  30.     Cf.  conlectio. 

collecta  (=  conventus)  populorum 
1 17,  25  ;  *multiplicatio  collectarum  in 
missa  125, 15. 

conlectio]  fsuae  colleetionis  (=  sua 
collatione)  ecclesiam  construere498,i5; 
collectio  capituli  (lectionia  dispu- 
tatio  B)  630,  35. 

*collegium  sanctimonialhim  137,25; 
*collegium  caenubii  76,  lo;  *c.  cete- 
rarum  140,  10;  *c.  famularum  Dei 
13."),  30;  *multorum  c.  108,5;  *c. 
Buorum  124,  15. 

colligere  =  suscipere  267,  15. 
*col!ocatim    =    hinc  inde    124,  20.     Cf. 
locatim. 

conpages  artuum  309,  5;  *corporis 
lis,  m;  ecclesiarum  579,  1  ;  librorum 
213,35;  membrorum  275,5;  *mundi 
104,  2n ;  nervorum  187,  10.  —  fcon- 
pago,  conpagines  mcnilirorum  (acc. 
pl.  fconpaginas  511,  5)  166,  25.  490,  15- 
511 ;  iuncturae  conpaginum  (conpa- 
gum  275,  10)   254,  25.  275,  10. 

conparatims  casus  est  dativus:  ei  con- 
cionanti  nihil  pulchrius  574,  1. 

*conpares  132,  20.  135,  30. 

conpendiosm  locus  612,  35.  622,  30; 
stilus  166,2o;  dictatus  compendiosus 
389,  30.  —  terrae  cumpendia  57.">  1  ; 
terrarum  conpendia  585,  1. 

*conperendinare,  ingeminare  126,  20. 

*conpilare  non  necessarias  res  135,  25; 
*conpilare  nubes  78,  20. 

fcomplacere,  cumplacere  505,  15. 

fconpositio  gypsi  cum  marmore  .r)()S,  5; 
conposicio  sermonum  599,25;  fcon- 
posiiiones  aedificiorum  513,  20;  fcon- 
positiones  gevnmarum  cum  margaretis 
510,  l. 

conprovinciales  fratres  episcopi  melropoli- 
tani  573 ;  *conprovinciales  mores  88, 10. 

*conquirere  =  perquirere  137,  15. 

con8ecratio  episcopi  573,  15.  Cf.  bene- 
dictio,  clerus,  ordinare. 

consensus  regis  et  civium  de  episcopo 
eligendo  571,  1 ;  consensus  civium 
abbatumque  de  eodem  571,  20;  electus 
ab  omnibus  ex  consensu  regis  epi- 
scopus  subrogatur  196,  20. 


*consessu8  04,  i". 

conBiliariua  Becretorura  regis  628,26. — 
*potioris  consilii  bc  agerel  utilia 
paraturura  89,  1 ;  *consilii8  1 
gratus  99,  20;  *fuit  consilii  L52,  10; 
*fuit  tandem  consilii  74,  1.  98,  1;  *si 
videretur  eius  consilii  9S;  .5, 

♦consolatio  auxilium  137,5.  is],5; 
*con8olationis  solamina  140,26;  con- 
solationum  (h)ortamina  228,  15.  — 
consolatoria  verba  171,  1...  266,  1. 

*consona  voce  89,  6. 

*consuetudo  regularis  disciplinae  145, 15; 
consuetudines  gentilium  711,6;  con- 
Buetudo  =  tributum  201 ;  plebem 
subitam   consuetudinem    ponere    (in- 

sueto  censu  inponere   B)   376,  1. 

contectio  domus  373.  10. 

*contio  raonacborum  129,  10.  141,  20; 
*contio  puellarum  80,  10.    Cf.  mallus. 

contubernales  inpalatio  566,20.569,10, 

—  contubernium   regis,   regale    ")64; 
contubernium  episcopi  579,  20. 

fconvallium  ima  473,25.  500,1.  525,26. 

conventicula  ecclesiarum  671, 10.  — 
conventus  sacerdotalis  18(5,  20 ;  con- 
ventus  populi,  pojmlaris  165,  15.  273. 
283,  20.  699,  25.  738,  15. 

fconversabilis  480,  15. 

conviator  =  comes  itineris  263.  264, 15. 
275,  15.  336,  5. 

*convivae  95,  15;  *conviva  Tlieude- 
berti  (II.)  regis  (Chagnericus)  99,  20. 

—  couvivium  publicum  596,  10. 

fcophinus  (cf.  Matth.   14,  20)  520, 15. 

fcopulationis  iugum  516, 5.  —  fcopulis 
christianis  sociare  516, 15.    Cf.  nuptiae. 

coquere]  *fratrem  —  febrium  ignis 
coxit  122,  20 ;  quoquere  (==  exnrere) 
ulcus  731,  15. 

cornu,  ras  quo  tnedicina  asservabatur 
168,  20. 

corona]  decisa  corona  capitis  sui 
cesarie ,       suscepit      clericati      onus 

372,  10. 

*corpus  ecclesiae  67,  30.  125,  20.  302, 10; 
dominici  corporis  et  sanguinis  sacra- 
mentum  334,  36  ;  cominixtio  corporis 
et  sanguinis  Domini  184,25;  corpus 
Domini  misticum  conficere  199,  15; 
*corpus  Domini  accipere  135,  30. 
267,35;  *sacrum  corpus  Domini  (et 
salvatoris  sanguinem  135,  30)  sumere 
135,3o.  150,80;  *a  corpore  Domini 
privare  133,15;  *sacri  corporis  pri- 
vatio  133  15;  *a  corpore  Christi  se- 
gregari  133,  20 ;  *sacro  corpore  re- 
conciliari  133,  25 ;  *corpore  Christi 
reconciliari  133  20.  Cf.  communio, 
eucharistia,  viaticuni. 

*correptio  divina  139,  5;  *correptio 
cunctarum  139,  25;  *delinquentium 
112,  25.  138, 20;  *geutium  6"),  10.  101,  1 ; 
*viventium  140,  25;  *correptionibus 
caedere  71,  25;  *fovere  126,  25. 

coturnum  deponere  596,  20;  coturnus 
sermo  606,  20;  coturnus  tumeutis 
eloquii  740,  5. 

101 


802 


creditus 


decus. 


creditus  =  fidclis  724, 10.  739,  i. 
crepa,  operculum  feretri725 ;  repa  689,  i. 
crepundia  prima  annorum  535,  20. 
*crepusculum  diei  141,  20.  146,5.  224,25. 
criptura    =    ruptura,    Ital.  {crepatura' , 

Gall.  'creveure'  719,  5.  727,  20. 
*crispans  crinis  undarum  66,  15. 
crista,    apex   feretri   operculo  imminens 

688,  15. 
*crucem  exprimere  121, 1.  —  crucicula 

294,  30.       Cf.     signaculum,     signum, 

vexillum. 

cruscire  =  crepitare  686, 10. 

(crypta),    cripta   201,  30.   328,  35.  329,  1. 

331.  333,20.  631.  632,25.  700,  1. 
cubicularius  Eligii  678, 10 ;  cubicularius 

feminae  nobilis  621,  20. 

fcubitis  (=  cubiti)  altitudo  497,  25. 
503,  1. 

fculmen  poli  492,  25;  culinen  episcopale 
572,  3c;  culmine  dignitatis  prae- 
cellens  628, 15 ;  culmina  animarum 
erigere  579, 5.  Cf.  apostolicus,  re- 
gimen. 

cultellus  medici  729,  15. 

cultura  Dei  412, 15. 

cumbus,  xvfifiog,    cavus  recessus    699, 5. 

cunarum  tempus  179, 15. 

cunctipotens  607, 1.  610,5.  614,25. 

cuneus  fraternalis  278,25;  cuneus  fra- 
trum  258, 20;  *cunei  hostium  68,15. 
106,  5 ;  divisus  est  populus  turmatim 
in  tres  cuneos  227,  15. 

*cupa,  vas  magnum  102, 15.  195, 15. 

fcupare  =  excubare,    incubare    477,  25. 

cupidum   (=  cupitum)  iter  720,  16. 

*curriculus  =  curriculum  130,  25. 

cursores  451,  5. 

cursum  (ecclesiasticum)  celebrare  667,  30. 
713, 1 ;  complere  413,  5.  414,  5;  cur- 
sum  canonicum  adimplere  678,  15 ; 
cursum  tam  monasterialem  quam  et 
Gallicanum  celebrare  171, 10. 

curtis  442,  20. 

custos  urbium  =  episcop>us  695,  10; 
custos,  custodes  ecclesiae  90,  1.  180. 
196, 10.  207.  20.  256, 15.  278,  20.  280,  5. 
315,15.  318,5.  322,15.  328,30.  332,30 
-334,io.  580,io.  597,20  —  599,10. 
686.  733;  *custodes  regii  Columbani 
relegandi  91,20—95;  *custos  equorum 
Theuderici  (II.)  regis  92, 20;  custos 
canavae  195, 20 ;  *horrei  83, 30 ;  *molini 
115, 5.  150, 20.  —  custodia  publica 
542,i.  610,15. 

cutinea    (de    corio    Walahfr.)    capsella 

254,  30. 
(cyatbus),  ciatus  577,  20. 
cymbala  spiritalia  728,  10. 

daemonum  nomina  credere  aut  invo- 
care  706, 1.  —  d(a)emoniacus  316, 15. 
399, 10. 448, 10.  667. 739, 30.  —  d(a)  emo- 
nium  202,  30.  263,  25.  268,  20,  saepe ; 
fcalicem  Christi  commune  et  demo- 
niorum  propinaverunt  479,  5. 


*dapes  62,  20.  77, 15,  saepe. 

dativus  pro  ablativo  v.  conparativus. 

dativus  pro  accusativo : 

adiuvare:      ei      267,  1;      plurioribus 

267,20;  viro  Dei  268,5. 
condecet  clementiae  571,  10. 

dativus  pro  a :  expetiit  ei  680,  20.  — 
*cui  cum  nihil  muneris  impetravisset 
97,  15.  —  inquirenti  vero  regi  prin- 
cipibus  suis  346,  20.  —  hoc  regi 
petere  195,  1 ;  nihil  terrenum  cui- 
quam  petens  436, 5.  —  *poscitque 
matri  69, 5.  —  *obstanti  matri  — 
postulat  69,5;  *quae  eius  misericor- 
diae  postulaverint  75, 25 ;  *postulat 
patri  matrique  131, 20 ;  quicquid  eidem 
postulasset  680, 15;  auribus  regis  postu- 
lavit  777,45.  —  *custodibus  precatur 
95,1. 

debaccare  712,15;  *debaccans  99,5. 

decalvare  caput  alicuius  more  latronum 

541,  25. 
decernere  =  cernere]  fdecernisset  486, 5. 

decimam  rerum  ecclesiae  dilegare 
726,  5 ;  decimam  Deo  in  pauperibus 
vel  ecclesiis  donare  755,  1 ;  in  decimo 
metras  centum  inferre  fde  colono) 
581,20.     Cf.  oblationes. 

fdeclinare  se  ad  locum  494, 10. 

declinatio  1 : 

gen.  sing. :  Annani  =  Annae  449,  20. 

acc.  sing. :  Aureane  683,  1. 

abl.  sing.:  lucifuge  619,  40.  —  pape 
666.  35.  —  Idobergane  450,  1.  — 
Ittane450.  —  *Leudebertane  112, 25. 
138, 5.  —  *Wilsindane  1 12, 20. 136, 20. 

*adulescentulabus  112,  20.  135,  20. 

lutra  v.  infra  h.  v. 

fplagibus  =  plagis  508,  1. 

ftalpium  =  talparum  501,  20. 

declinatio  2: 

gen.  sing. :  arbitris  279,  5.  616,  25.  — 
fcubitis  497, 25.  503, 1.  —  fmedicis 
493,  25.  —  f  membris  520,  15.  — 
^organis  62, 20.  ■ —  f  palmis  508, 20.  — 
patronis  619,  10. 

nom.  plur.:  *arbitres  108, 1.  —  lippes 
275,  30. 

abl.  plur.:  thesauribus  575,  10. 

alius:  alio  indigenti  618,  5;  aliae 
fideli  sorori  347,  30. 

ipse:  baculum  ipsud  595,  15. 

f  nullo  =  nulli  500,  5. 

*vir  indecl.  88,25.  99, 25.  101, 10.  115, 15. 

Cf.  supra  aulici. 

declinatio  3: 

nom.  sing.:  *farris  =  far  111,20. — 

*uberis  =  uber  133,  10.  138,  5. 
gen.  sing. :  f  duci  486,  20.  —  glomeri 

594,  15.    —    f  martire    517,  5.    — 

pontifici  688,  15. 
nom.  plur.:  *alis  =  alites  111,30.  — 

*suprestis  =  superstites  61,  30. 
gen.  plur. :  *panum  64, 20.  73, 10.  83, 1. 

— ■  sapientum  67,20.  —  participia: 

*conversantum  76,15. 112,15. 121, 20; 

intuentum    608,  15;    *oboedientum 

78,  1 ;   -poscentum  126,  30 ;  psallen- 

tum  728, 10 ;  *sacrificantum  102, 20 ; 

*subsequentum  67, 30. 


dat.  et  abl.plur. :  f  agri  culturis  ( =culto- 
ribus)  videntibus  494, 10.  —  tquibus 
honoris  509,  20.  523,  1.  —  *lintris 
62,  5.  —  magnatis  timendus  436,  5. 
—  fpectoris  =  pectoribus  479,  10.  — 
adiectiva:  fcarnalis  voluptatibus 
516,  5;  communis  precibus  274,  5; 
cum  exterioris  —  curis  580,  10; 
perennis  temporibus  444,  20;  sa- 
gacis  sermonibus  525,  20;  de  talis 
581,15;  tturpis — sermonibus493, 10. 

acc.  plur.:  fconpaginas  511,5.  — 
f  pecoras  520,  25. 

adiectiva  ef  participia  exetnplo  1.  aut 
2.  decl.  flexa:  tnasc.  illustri  viri 
611,25;  pauperi  378,15.  —  fem.: 
*celebrae  lucis  gen.  67,  30;  finfra 
deprimentia  ripa  504,  65  rem  —  in- 
aniam  413, 1 ;  in  posteriora  —  parte 
699,  1 ;  radientia  —  mole  679, 1 ; 
vitam  temporaliam  757.  :js  ;  amoe- 
nitate  virentia  682,  :>.  —  neutr. 
in  lugubro  osculo  721,  15;  fami- 
liariis  monitis  708,  20. 

aer:  acc.  *aera  131,  5.  137,  30. 

bipennis :  fpipinnam  518,  10. 

mensuum  =  mensium  595,  25. 

mus:  murorum  =  murium  706,  5. 

parentes:  fparentorum  475,5.  521, 1. 
523,  5. 

phalanx:  nom.  *innumere  hnminum 
falangas  105,  10;  acc.  *alitum  fa- 
langas  103, 20;  hostium  —  falangas 
228,io;  *de  cesorum  hostium  ! — 
falangas  70.  15. 

scelus :  acc.  fscelum  481,  25;  abl. 
fscelo  510,  15.  511,  5. 

senex:  gen.  fsenicis  520,  20. 

soboles  (=■  filia):  f  sobulam  489,  10; 
fsopolam  484,  20. 

*sol  (=  sole)  occumbente  87,  15. 

*sues  =  sus  124,  20. 

tellus :  gen.  ftelli  478, 10.  506, 1 ;  acc. 
ftellum  475,  10. 

declinatio  4 : 

gen.  sing.:  clericati  195.  372,  10. 
695, 20.  —  conati  590, 15.  —  fdomui 
485,  25.  —  episcopati  372,  15.  — 
laci  259,  25.  —  *meati  82,  10.  ■ — 
fpoti  493,  5.  —  *querqui  81,  10. 
105,  15.  —  f  spiritui  499,  25. 

dat.  sing.:  *famulatu  149,  5.  —  iussu 
267,  35.  —  *nexu  89,  25.  —  *portu 
95,  1.  —  *sinu  93,  15.  —  spiritu 
499,  20.  —  *suasu  126,  30. 

abl.  sing.:  fspiritui  499,25.  —  *stratui 
115,  10. 

gen.  plur. :  fmanum  521,  20. 

abl.  plur. :  *  anhelis  =  anhelitibus 
120,  10.  —  ritis  175,  15. 

declinatio  5: 

planities:  acc.  plur.  f planitias  506, 1. 
rabies:   gen.  *rabie   127,  25;    acc.  ra- 

biam  584,  25. 
Cf.  infra  genus  mutatum. 

fdecrescere  (excrescere  B)  =  crescere 
476,  10.  496,  10  -  498,  5.  505,  25.  Cf. 
decernere. 

decreta  concilii  692,  15. 

decurio]  templa  fanatica  a  decurionibus 

culta  182,  15. 
*decus  sacerdotii  125.  20. 


dedolati      -  discurrere. 


dedolati  lapides  588,  15.  593,  25. 
defensionis  regiae  magisterium  223,35; 

viam  scu  defensionem  (      commsatutn) 

petere  259,  15. 
defossum    -  fosea,  locue  exeavatus  254, 6. 

676,  to. 
deificus  607.  620,  l.  622,  10. 
*deitas  aequalis  una  112,  l ;  *Trinitatem 

una  deitate  confiteri  1-48,  I. 
delibutio  599,  80. 
denariis    ante    regem    iactatis    eaptivos 

manumittere    677,  20;    per    denarium 

manumittere  747,  1. 
*densa  saltus  107, 10.  —  '!:soeietate  den- 

sari  76, 1 ;  *imaginum  densitas  vicina 

saltus   dcnsahant   76,  5.  —    *densitas 

caliginis    139,  20;    *domorum    90,  10. 
*denuntiare    77.  78,  10.  129,  20.  150,  30. 

depotn mtia : 

deponentia  usurpata  ut  actira: 

comitavit  710, 35;  comitarent  730, 1 ; 

comitasse  710,  35. 
f  commorabant      507,  5.     510 ,  15. 

519,io;     *commoravit    104,  15; 

*commoraret  72,5.  84, 20.  686,  15. 
conatis    714,  30;    conabat    692,  15; 

conaverimus  739,  15. 
conpleximus  739,  10. 
fconsequeret  479,  10. 
consolaretur  pass.  399, 1 ;  paus.  con- 

solato  683,  20;  *consolata  135, 15; 

cousolatis  450,  5.  703,  10. 
*conspicatam  eam  acc.  abs.  135, 10. 
feontemplabat  519,  1. 
contestabat  667,  25. 
cunctaverat  525,  80. 
dedignabat    412,  15  ;     f  dedignaret 

477,  20. 
demorassent  611,  30. 
depopularet  729,  25. 
*deprecasset  73,  20. 
detestetis  752,  5. 
*egredere  infin.  118,  1. 
*execrabatur  2>ass-  71,  20. 
experisset  702,5;  experiebatur  pass. 

•275,  30. 
fatus  v.  infra  saepefactus. 
ffrueret  505,  1 ;  fruerent  154,  25. 
*fungere  infin.  108, 1.  680,5;  funxit 

777,  45. 
*furaverat  96, 10 ;  furata  pass.  686, 25. 

733,  20. 
fgloriabat  501,  5. 
fgradere  infin.  493,  15. 
*gratificabat  98,  20. 
gratulat  582,  5;   gratularet  596,  10. 
hortabant  192, 10;  *hoi-tarent  108, 1 ; 

2)ass.  *hortamur  126,  10. 
iacularet  710,  15. 
iinitabatur  pass.  274,  15. 
tingredere  infin.  476,  5.  512,  5. 
*intueret  150,  25. 
*labere  infin.  71,  25. 
lamentabat  721,  1. 
largitis  755,  20 ;    pass.   *  largita  — 

dona62, 25;  *largita  optione  65,25. 

106;     *largita    —    benedictione 

73,20;     *largitum  munus  79,  15; 

*largita    salus    94,  25;     *largito 

—  beneficio  145, 10 ;  quicquid  — 

largitum    esset    681,  15;    largitis 

indumentis  704,  25. 


tloquere  infin.  499,  80. 

mcditaret  615,  10. 

tminaverat  516,  111 

'inoravit    143,  15.    144,  10;    *mora- 

verat  120,  1 ;  *moravisset  160,80. 
nanctis  —  signis  abl.  ab$.  257,  5. 
operavcrit  693,  so ;  pas».  operantur 

739  ,r> ;  operarentur  267, 30.  —  in- 

operaliantur  728,  16. 
opinabantur  =  celebrabantnr  279, 10. 
*tpatere  =  pati  70,  15.  487,  15. 
pervagaret  156,  5. 
tpollicebat  476,  20. 
praestolabant  731,  10. 
tprosequere  infin.    395,  30.  570,  15. 

571,  10.  573,  1.  739,  10. 
*  t  revertere     infin.    77,  20.    118,  1. 

253,  20.  511,  10. 
rimaliat   267,  25;    rimabant  264,  1  ; 

rimaret  396, 15 ;  *rimarent  67,  20 ; 

2)ass.  rimatur  262,  5 ;    rimabatur 

279, 15;  rimabantur  271, 15;  rima- 

retur  278, 1. 
*sciscitavit  146,5.  615, 40;    *scisci- 

tarent    133,  30.     134,  1 ;    t  scisci- 

tatum  fuisset  2>ass-  498,  10. 
*sequere  infin.  70,  1.  570,  25;    fse- 

queret  476,  10. 
sermocinarent  173,  25. 
solatur  pass.  223,  25. 
suspieassent  450,  20. 
*testat  148,  20. 

transgresso  Alpe   abl.   abs.  265,  10. 
tveneramus     523,  20;     venerarem 

741,2o;  pass.  venerabatur  396,5; 

venerabantur  697,  15. 
tverebant  500,  10. 
activa  usurpata  forma  deponentis: 
tabsciderentur  488,  20. 
adventantur  594,  20. 
auderetur    484,  10;     tauderentur 

497,  15. 
tcaptivaretur  515,  5. 
tcarperetur  513,  1. 
tcessabatur  490,  5. 
tcompareretur  508,  1. 
*conpellantur  116,  30. 
tconstruerentur  508,  5. 
tcruciantur  516,  1. 
dare :  tdetur  516,  20. 
tdeberetur  475,  5.    496,  20.    499,  5 ; 

tdeberentur  481,  25.  508,  5. 
tdeficitur  515,  30. 
tdeponerentur  497,  1. 
destinatus  erat  702,  25. 
telegerentur  507,  15. 
*emergi  86,  15. 
expetiti  sunt  703,  30. 
*exuberari  62,  5. 
faverentur  721,  90. 
fiatur  570,  15. 
frequentatur  564, 10 ;  frequentabatur 

399,  5. 
tfulgeretur  509,  20.  523,  1. 
ignosci  704,  15. 
tinfunditur  475,  30.  478,  20. 
tinmitteretur  484,  15. 
instatur  526,  40. 
iuvatus  fuisset  703,  16. 
lassiscamur  760,  5. 
maderetur  361,  25. 
tobtemperaretur  505,  20. 
*oraturque  88,  5. 


tparceietur  502,  25. 
■  penetrari  68, 15. 
agrantur  90,  20. 

tpergerentur  503,  10. 

tpeterentur  503,  15. 

tplueretur  505,  86. 

tpraesentarentur  521,  15. 

vprosperaretur  518,  15. 

tprostrarctnr      proBtemeret  481 

treciperetur  517,  25;  JTeciperentur 
5(19,  10. 

trenianeretur  502,  25. 

-fstaretur  517,  10.  518,  85. 

Tsumeretur  520,  30. 

tendebatur  573,  25.  583,  10. 

*teneri  76,  15. 

tveletur  (cooperiat  B)  497,  86. 
Cf.  aetivum  significatione  jmssiva. 
*deportare  82,  5.  102,  5.  130,  15.  185. 
*tdepromere  =  manifestare,  dicere  62, 1. 
70,  20.    78,  25.    82,  10.    89,  10.    108,  :.. 
125,io.  126,30.  129,20.  131, 1.  132,25. 
143,  1.  483,  5.  523,  20. 
*deputare   custodes  91,  20  ;    *ad  vineae 
custodiam    depotatus  152,5;    in    ob- 
sequio  regis  deputari  191,  30 ;  *negle- 
gentiae     deputare     63,5;     'virtutem 
alteri  depotare  152,  20. 

deque  susque  156,  1. 

descriptiones  provinciarum  282,  10 ;  de- 

scriptio,    discriptio,    discribtio,  census 

201,  10.  376,  20. 
desiderantissimus  569,  20. 
desiderium]  *solum    desiderium  superis 

—  dimisit  129, 25  ;  *solum  desiderium 

viventibus  reliquid  151,  1. 

tdetractationis  veneficia  502,  10. 
deviare]    *acsi   mortiferum    aliquid   de- 

viare  83,  15;   *a   iustae  vitae  tramite 

deviare  100,  20. 
diaconatus  officium  302,  10. 
diadema  christianae  philosophiae  389, 30. 
dictatus  compendiosus  389,  30. 
didasculus  304,  1. 
diem    dominicum    absque    ullo    servili 

opere  colere  753, 30.    Cf.  Iovis ;  mus, 

parasceue,  sabbatum,  tinea. 

dignitas  aulae  regiae  169,  20;  regia 
dignitas  =  rex  265,  20.  268,  5.  320, 10. 

*dilatare  emendationem  88,  5 ;  *ultionem 
inpostmodum  dilatare  93,  25 ;  *trium 
regnorum  possessione  ac  dominatione 
dilatatus  106,  15. 

tdinosci  =  videri  472,  io-  473,  5.  487,  5. 
491,  15.  519,  1.  573,  10.  746,  10. 

diocena  =  dioecesis]  f  in  nostris  dio- 
cenis  510,  10.  520,  20.  —  episcopus 
ad  cuius  diocesim  locus  pertinet 
362,  20;  diocesis  =  i>aroecia  711,  1. 
713,  1.     Cf.  paroecia. 

dirigere   (=  sanare)    claudum   666, 
directus  =  sanus:    *mentes  directas 
habere  139,  25 

dis-  cf.  des-. 

discessus  =  decessus,  obittis  349,  30.  351, 5. 

disciplina  euangelica537, 1.  Cf.  regularis. 

discubitus  =  stratum  716,  5.  735,  25. 
737,  30.  738. 

discurrere  =  disserere  663,  35. 

101* 


804 


discussio 


famulatus. 


discussio  districta  507,  1 ;    *discussioni- 

bus  inquisitus  130,  16. 
dispensator  feminae  nobilis  620,  20. 
disportorius  v.  thesaurus. 
*disputare    secum    de    scripturis   sacris 

74,  15. 
disruptus]     fper     disruptam      (abrupta 

loca  B)  petrarum  49 3,  10. 

*dissertor  =  dissertator  62,  20.  — ■  *dis- 
sertiones  synodales  125,  10. 

diversorium     192,  25.     205,  35.     20G,  35. 

714,  1.  735,  5.  738,  15. 
divinationes  observare  287,  25.  —  divi- 

nus,  hariolus  705,  l.  707,  10. 

*doctorum  ordo  143,  20 ;  nobilium  par- 
vulorum  mos  est  doctoribus  instruere 
scolas  161,  5. 

*documentorum  pristinorum  contemptus 
127,  25. 

dogma  ecclesiasticum  665, 1 ;  fidei  dogma 
691,  20;  dogma  priorum  antiquorum 
sancita  a  patribus  154,  1 ;  *in  chri- 
stiani  vigoris  dogmate  florens  67,  5 ; 
*sacro  edoctus  dogmate  111, 10;  dog- 
matibus  populum  instruere  270,  10; 
plebem  dogmatibus  docere  273,  15; 
de  haereticis:  docmatis  pravitas  G90, 1 ; 
nefanda  dogmata  G92;  1. 

domestici]  duces  ac  domestici  566,15; 
duces  et  domestici  spatiosas  sub- 
ripiunt  villas  683,  20;  domesticus 
simul  et  monetarius  aurum  censu  col- 
lecto  purgant  681,  5;  nobilis  vir  Theu- 
dogisilus  nomine  domesticus  373,  1. 
—  tres  domestici  Erchinoaldi  444, 10. 

dominatio  vestra,  in  allocutione  569,  20 ; 
dominatione  potentium  premi  288,  5 ; 
dominationi  alterius  cedere,  dominio 
proprio  subtracto  746,  25.  —  in  do- 
minio  recipere  614,  30;  dominio  re- 
vocare  681,  10;  suae  proprietatis  do- 
minio  subicere  323,  1  ;  in  dominio 
alterius  transfundere  746,  15 ;  domi- 
nium  tyrannicum  223,  30.  Cf.  episco- 
pale  dominium.  —  canon  a  colono 
in  dominico  illatus  581,  20.  582,  1 ; 
dominica  vasa  ecclesiae  580, 10.  600, 15. 
Cf.  dies  dominicus,    oratio  dominica. 

domuucula  439,  10.  448,  10.  —  domus 
ecclesiae  185,  20. 

*dormitorium  coenobii  138,  30. 

ducatum  sanctitatis  gerere  alicui,  de 
abbatissa  345,  5 ;  Hasbaniensis  duca- 
tus  535,  20.  —  almus  dux  Mauricius 
263,  5 ;  dux  quidam  Hibern.  357,  30 ; 
*dux  Langobardorum  147,  20 ;  duces 
Francorum  566,  15.  571,  10.  680,  15. 
683,  20 ;  Austrasiorum  duces  546,  10 ; 
dux  dicitur  comes  Noviomag.  732.  Cf. 
Ariowaldus  (postea  rex  Langobard.), 
Bercharius,  Blidebodes,  Boso  Lande- 
gisilus,  Cunzo,  Farulfus,  Haimo,  Nebi, 
"Waldelenus. 

duciclum]  *serraculum   quem   duciclum 

vocant  82,  10. 
dulcedo  tua,  in  allocutione  569,  5. 
dulcifluus  258,  35.  270,  10  — 272,  10. 
duodena,    officium  hora  diei  duodecima 

persolvendum  349,  1. 


dux   v.  ducatus. 

dysenteria]  languor  dissenteriae  169,30. 

ecclesiasticae  dignitatis  gradus  372, 10; 
*ecclesiasticum  ius  145,  1 ;  *ecclesia- 
sticus  mos  132,  30. 

effamen]  *cottidiano  effamine  145,15; 
*immobili  135,15;  *pio  107,25;  *que- 
rulo  99,io;  *litterae  castigationum 
effamine  plenae  108,  10;  *dulcia  efla- 
mina  145,  20;  *paternis  effaminibus 
124,  15. 

effectus  =  effetus,  languidus  107,  1. 

*elationis  damna  63,5;  *stimulus  62, 25. 
136,5;  *supercilium  71,  20;  *vitium 
136,  20;  deposita  elatione  174,  1. 

electio  quaedam  (  =  electi)  Scoticae 
gentis  257,  35 ;  electio  vel  dispositio 
regis  571,  10;  abbatissarum  elec- 
tionis  sanctimonialibus  perpetualis 
manet  potestas  223,  35;  electione 
populi  et  ctericorum  conibentia  epi- 
scopati  onus  ascendere  372,  15. 

electus  Dei  226,  20.  267,  1.  270—277. 
349,  10.  618.  622,  15 ;  electus  Domini 
414, 10 ;  electus  Christi  278, 5  —  280, 1. 

elefantici  392,  10. 

*elimatus  sermo  69,  20. 

*elucubrare  obiecta  69,  20;  *elucubrata 
praedicatio  71, 15 ;  *elucubrata  scientia 
66,5;  *elucubratum  eloquium  125, 10. 

emendare  librum  741. 

emissio,  locus  quo  quis  emissus  est  526,5. 

emunitas  v.  immunitas. 

(energumeni),  inergumini  444,  15. 

enucleatim  267,  20. 

(ephebus),  effebus  =  clarus  226,  25. 

epiphania]  festivitas  octavarum  epipha- 
niae  335,  30. 

episcopalis]  utrum  caenubia  procul  ab 
urbibus  sita  episcopali  debeant  mini- 
strari  dominio  145,  5. 

episcopati  onus  372,  15;  episcopatum 
relictum  alteri  tradere  377,  15.  — 
episcopia  265,20.  267, 15;  episcopium 
303,  35.  314,  30.  323, 15.  324.  331,  5. 
724,  1. 

episcopus]  super  episcopum  adhuc  vi- 
ventem  ministerium  illius  accipere 
420,  20 ;  peregrinum  episcopum  non 
debere  ordinari  269,  30 ;  quatenus 
nullus  episcoporum  in  coenobio  (Bo- 
biensi)  quolibet  iure  dominare  cona- 
retur  145,  25 ;  episcopum  se  simulare 
692,  20  ;  examen  episcopi  et  comitis 
732,15;  coram  duce  (=  comite)  atque 
episcopo  732,  20.  Cf.  advocatus,  an- 
tistes,  apostolicus,  clerus,  consecratio, 
culmen,  custos,  electio,  ordinatio, 
papa,  pontifex,  praesul,  sacerdos. 

epistola  =  charta  571, 5.  749 ;  epistola  con- 
cessionis  300, 15  ;  aepistola  dicitur  Vita 
Sulpicii  380,  10.     Cf.  cessio,  firmitas. 

fepode,  vocabulum  incertum  478,  15. 

epotare  scripturas  divinas  285,  20. 

*(equites),  aequites  =  equi  74, 1. 

(equuleus),  aequuleus,  eculeus  165,  5. 
615,  35. 


(eremitalisj,heremitali9vital75, 10. 438, 1. 
ergaetulares  angustiae  184,  10. 
erojjator  Desiderii  episc.  ( 'adurc.  589, 20. 
eructuans  eloquia  aedificationum  273, 40; 

feructuana   archana    474,  10.   525,  15; 

fimpietatcm  cordis  eructuare  489,  5. 
*essentia    una  tres    personas    Trinitatis 

confiteri  148,  1. 

(etymologia),  ethimologia  Graeca  282, 1. 

eucharistiae  misterium  sacrare  184,26; 
eucaristiam  corporis  ac  sanguinis 
Christi  accipere  707,  15.  Cf.  corpus, 
viaticum. 

eulogiae,    eologiae    =    munera    167, 20. 
168,  1.    198,  15.    203,  5.    204.    206,  1 
267,  15.  299,  15.   340,  35.  448.  685,  20. 
735,  10;    eologia    digna   —  sumuntur 
274,  15. 

f  evacuare  490.  491.  501,  20. 

f  evocationis  dies  480,  5.  493,  15.  499, 10. 

fexaltatae  ripae  504,  1. 

excommunicatio  88,5.  252,1.  710.  713. 

*excubare  95,  15.  96, 10.  141,  1.  146. 
595,  1.  737, 10.  739,  30.  Cf.  cupare, 
scupare. 

exemplare  =  describere  665,  20.  — 
exemplarium  epistolae  571,5;  exem- 
plaria  voluminis  conficere  741,  25.  — 
exemplus  (—  exemplum)  grandis 
570,  15. 

ex(h)omologisin  facere,  *.  e.  peccatorum 
confessionem  226, 15. 

f  exilii  damnatio  484,  25. 

*exitiabili9  vita  saeculi  138,  25.  ■ — 
*exitiabiliter  148,  25. 

exorcismum  recitare  328.  —  exorcizare 

aquam  712,  30. 
*expers  =  expertus  127,  20. 
f  explicare  verba  491,  25. 

exposcitus     (expositus    597,  30)    =    ex- 

postulatus  597,  30.  736,  25. 
f  exprimere  pallidam  faciem  522,  5. 

exquirium  =  sciurus]  *feruscula,  quam 
vulgo  homine9  exquirium  vocant, 
85, 10. 

extasis  340,  30.  730, 15. 

extemporalis  dictio  599,  25. 

*exubiae  =  exuviae,  corpus  mortuum 
96,io.  131,5.  134,15. 

fabrica  aularum  vel  aedium  166,  5.  — 

fabricatura  509,  30. 
facellarum  lumina  451, 10. 
*faciditas  =  facetus  sermo  62, 10.  125, 1. 
factor  =  fautor  (ita  B)  375,  20. 
facultatula  748, 10. 
familia  sancti,    i.  e.  monasterii  329,25; 

ancillae     de    familia    sancti     315,  5; 

*familia      circummanens      monasterii 

137,  10;      familiae     libertates      dare 

700,  20. 
*famulari   92, 1.    98, 15.  120, 15    et   q.  s. 

—  famulatrix  224,  5.  607,  25.  —  *fa- 

mulatum    conditori  exhibere  131, 20; 

ffamulatum  domino  praebere  513,15; 


fanaticue 


genus. 


*famulato  longo  munua  quaerere 
84, 20;  *multo  famulatu  paratum  eaae 
149,6;    *contentus  unius  ministri  fa- 

inulillll    10"),  15. 

fanatica  templa  182, 16. 

*fanum  arboribus  intersitis  149, 20;  *fani 
cultores  149,  ao;  fana,  fana  gentilium 
259,  so.  700,  io;  fana,  iu  quibus  daemo- 
niis  Bacrificabant,  287,  so;  ad  fanalumi- 
naria  facere  aut  irota  reddere  706,5. 

farinola  252,  so. 

fasces]  in  faacibue  constitutue  567,25. 

fatum  sibi  proponere  7n7,  6. 

*favens    esse,    adesse    r.   genetivus   pro 

daliro. 
*(favoniu8),  fabunius  505,20. 
ffecunditer  477, 26. 
*ferendo  =  se  efferendo   136,  20. 
ferias  (gentilium)  evertere  711,5. 
*feruscula  85,  10. 
ficta,    Ital.   'fitta',    Germ.   'seitetistechen' 

607,  86. 
fideiussor  206,  15.     Cf.  baptismus. 

fidelia  (regis)  572,  20.  —  fidelitatem 
iurare  200,  20;  fidelitatis  obtento 
sacramentum  donare  673, 10. 

fidem  contra  hereticos  in  concilio  edere 
690,  1 ;  fidem  patribus  contrariam 
edere  690,  15 ;  fidem  et  pignus  dare 
407,  t5. 

figurare  signum  crucia  195,  20.   Cf.  stips. 

filiolus   ex  baptismo   629, 15.  717,  15.  — 

filius      ex      mysterio      regenerationis 

717,  10. 
*filuni  fiuvii,  cursus  aquae  rectits  95, 10. 
finis  niundi  758,  30. 
firmitas    =    charta,    Germ.    'handfeste' 

585, 20;  conseriptio  finnitatis  300, 10; 

firmitatis  epistola  268,1.  320,20. 

fisealis  area  683,  10;  carcer  702,25;  ius 
fiscalis  eensurae  688,  16  ;  fisealis  iudex 
=  comes  702,30;  publiea  fisealis  mo- 
netae  offieina  671,6;  fiseales  res 
193,  25.  —  fiseus  (=  villa)  publieus, 
regalis  (Rotundavilla)  256,5.  279,35; 
de  fiseo  impetrare  585,  20;  fisei  iuribus 
inferre  747,25;  fisei  dicionibua  redi- 
gere  222, 1 ;  sub  dieione  fisci  610, 15. 

*flabra  ventorum  78, 20;  *flabra  zepheria 
63,  20;  *flabra  zepherorum  71,  1. 

flammivomus  620,  1. 

flaseo,  Germ.  'flasche'  168. 

fle-  v.  phle-. 

floriger  615,  25. 

fluetivagus  258,  35.  625,  25. 

focus  =  ferrttm  ignitum  734,  20. 

*foedus  fidei  promissae  95,  20;  *foederis 
iura  95,  20.     Cf.  legatio. 

fons]  a  sancto  fonte  (baptismali)  susci- 
pere  629, 15;  ad  fontes  luminaria 
facere  aut  vota  reddere  706,  5 ;  per 
fontes  filacteria  exereere  707,  10 ; 
fontes  vel  arbores  quos  saerivos  vo- 
cant  708,  1. 

foratus]  per  terram  foratam  pecora 
transire  (i.  e.  transigere)   706, 10. 


forfex  medici  729,  80. 

fforma  monitionis  atque  increpationia 
511,30.  —  formella  cerae  310, 30. — 
formula  (  forma)  hominia  678,16; 
foriuula    =  sponda  192,  20. 

fortia        violentia,  Gall.  'foree'  723,  -jk. 

fortunam  sibi  proponere,  aeil.  per 
auguria  707,  5. 

fossatum  s(a)epe  munitum  682,  10. 

fossorium,  ligo  ti98,  1. 

*fovere  labentem  correptionibua  120,  ■!<.,. 

frangere   in  semet  ipso     =   propoeitum 

transgredi  273,  20. 

fraternalia cuneus  278,25;  manus  258, so. 
260,20.  267,i5.  279,25;  aocietaa 
271,  35;  fraternalia  funera  261,  30.  — 
fraternitas  160,  25. 

fren.  r.  phren. 

frodegius  re.\  (sensus  Jatct)  566,  5. 

ffructifer  273,  25.  478,  25.  752,  25. 

frugifer  166,  5. 

frustum]  *frustra  plur.  87,25.  102,20. 
116,  20.  620,.io. 

ffruteeta  478,25.  491,  5;  fruetecta  155, 26. 

*(frutex),  iruetix  89,  15;  *fru(c)tiees 
83,  1.  104. 

*fulcire  honoribus  94,25.  98,5;  *fulciri 
honore  123, 10;  *iudicio  128,25;  *sae- 
eularibus  faleramentis  131,  20;  *sup- 
plimento  publieo  145, 10;  *fultus  ad- 
minieulo  100,15;  auetoritate  228,  10; 
*divino  fultus  auxilio  74,  10.  161,  10; 
fultus  eomitilius  259, 10;  *copia  61, 20; 
*decore  109,  1 ;  *facundia  63,  15. 

ffulniinare  faeiem  (fulminando  deter- 
rere  B)  497,  10;  ffulminantur  vir- 
tutes  523,  15. 

*functionis  eantus  85,  5. 
funda,  fundibaluin   702,  15. 
funiculo  einetus  679,  1. 
*funus     subsequi     91,25;     fin     funere 
(luetuin  B)    converti  482,  5.   526,  30. 
*furfures  142. 
*fuscanoxl.38, 30.  —  *fuscareeordal36, 1. 

*g-arrulare    99,  5.  126,  20.    —    *garrula 

verborum    folia   quatere    123,  25.    — 

*garrulitas  126,  15.  265,  30. 
gasindus  Eudonis  ducis  206,  10. 
*gavisio  65,  5. 
gemalis  v.  hiemalis. 
genealogia  regum  241,  25. 
fgener  =  maritus  sororis  486,  15. 
genesis    quod    vulgo    nascentia    dieitur 

707,  10. 
genetirus    pro    ablativo    aut    accusativo, 

altero  praecedente  genetiro,  frequenter 

apud  Arbeonem ;  cf.  supra  p.  464. 
genetivus  pro  ablativo : 

*se  aliorum  opum  fore  ditaturum 
72,15;  *se  multorum  opum  esse 
ditatos  79,  5. 

*privare   vitae   106, 10.  131,5.  149, 10. 
genetivus  pro  accusativo: 

*intra  Iurani  saltus  79,  1.  100,  10. 


genetivus  pro.  dati 

gratus;  'euiii  omnium  gratum  reddere 

68,  6 ;  *gratua  regia  et  aulicia  72. 10 ; 

*regis  gratiasimi  habiti   100,  10. 
incongruua:  *coenobium  converaatio- 

nis  incongruum  70.  15. 
*adunare  suae  pacis  aliquos   129.  10. 
commendare:     Ari^ii  pontificis  com- 

mendatus  1 13,  1... 
*eredidit     unius      Bodalis     contilium 

121,  5. 
*favena   <;rat  partia  105,26;   *ut  sui 

voti   favens  adesse-t,    146,  26. 

inhaerero:     *si    guae    roluntatie    in- 

hereat  70,  25. 
*inserere  praesentis  operis  124,  i. 
*iunctua  es  foederis  95, 20;  *quicum- 

que  K.  sedie  iungeretur  121,  5. 
parare :    *omnium     magnum    paravit 

miraculum  132,  so. 
*praebere   timorem    sodalium   rema- 

nentiuni   140,  20. 
satisfaeere :   *si  suae  severitatis  satis- 

faceret  91,  20. 
*subiaecre  ultionis  147,  10. 
gennieus  v.  gymnieus. 
gentilis  144,  5.  374,  25  ;   gentiles   168,  35. 
175,  15.    259,  30.  438,  10.  449.  513,  10. 
516,15.     700,  25.     707,  25;      gentiles 
poetae   663,  30.    —   gentilitatis   error 
695, 15 ;  superstitiosa  gentilitas  260, 20. 
Cf.  paganus. 

genus  mutatum : 
masc.  pro  fem.: 

*(a)egrituiline   —    eonperto    64,  15. 

78,1. 
Alpe  transgresso  265,  10. 
farborem  quendam  494,  10;  fquo- 

dam  arbore  493,  20. 
cohors :  *tantum  —  eohortem  76, 15. 
*eonpedes  inretiti  89, 15 ;  *conpedes 

fraetos  89,  20. 
eremus:    *heremus  ille  75,  10;    *in 

eodem    heremo    —    quo     76,  1 ; 

heremu8   iste    asper    et    aquoaus 

262,15;    liune  heremum    203,  30. 
febre  levissimo  —  infuso  719,  25. 
*fronte     rugato    139,  25 ;     *sanato 

64,20.  80,io;    *f*rontem  medium 

81,  is;  *auo  fronte  118,  25. 
*gentes  qui  79,  1 ;    *gentium    mul- 

torum   105,  10. 
humus:  feoaeervatus  umus  501,20. 
lampade  elaro  185,  15. 
lutrae  -.    lutri    306,  20 ;    duos    lutros 

306,  20. 
fmente  proprio  500,  10. 
*nationum  —  exterorum  67,  5. 
*opum  aliorum  72,  15;   *multorum 

opum   79,  5. 
pharos    magnus    720,  20 ;    eelso  — 

faro  741,  26. 
portieus  —  geminos  589,  1. 
reni  niillum  252,  30. 
*salivo  81,  5;  *salibo  81,  16. 
serie  eodem  724,  25. 
fsollemnitate  —  eompleto  519,  25. 
f  sponte  proprio  498,  30. 
f  superficies  —  eoopertus  478,  10. 
st/nodus:  *quem  —  synodum  125,5. 
*trabem  quein   —  positum   107,  10. 
turrem  validissimum  690;  10. 
*una  eorum  133,  30.  136,  5. 


sim; 


genus 


hexametri. 


♦villam  quendam  100,5. 120,1. 149,30. 

vocum  tantorum  723,  5. 

masc.  pro  neutro: 

aedificium  —  quem  343,  20;    aedi- 

ficio  qui  cminentior  erat  :>4.!,  25. 
*cacuminibus  qui   —  abscisi  90, 15. 
c(a)enus  =  caenum  575,  5. 
castella  —  qui   —   nudus  pene  ac 

exiguus  videbatur  — .    Quem  — 

extruens  575,  15. 
*castrum  —  quem  — .     Ad   quem 

72,  20;  *castrum  —  distantem  — 

quem    70,  5 ;    *Tulbiacensem  ca- 

strum  105, 10. 
feenaculum  superiorem  518,  1. 
*c(o)enobium    Ebobiensem     61,  25. 

144,15;  *Lirenensem  coenubium 

113,  15. 
fcorpus  —  deductus  492,  15. 
*curriculus  130,  25. 
*dictum  terribilem  140,  1. 
euangelium  intonantem  611,  1. 
exemplus  grandis  570,  15. 
*ferrum  —  quem  89, 15 ;  illum  fer- 

rum  199, 1. 
frigorem  575,  5. 
*furtum  rapacem  81,  25. 
gaudium  :    f  perennem  —  gaudium 

quem  505,  1. 
incendium  illum  374,  5. 
*iter  —  uterque  117,  20. 
lac:  lactem  525,  15. 
*lumen   interiorem   —   exteriorem 

94,  25. 
Luxovium:   Lussedius   —   qui  erat 
—   eminentior    atque   districtior 
685, 1 ;  Lussedio  —  qui  solus  685,5. 
*margaritus  candidus  110,  5. 
mausoleum  —  honorabilem  727,  30. 
mel :  mellem  256,  5. 
f(membra)  summissi  494,  10. 
meritum :  *Quantus  imperantis  me- 

ritus  82,  15. 
metallus   —   purissimus   ac  rutilus 

681,  5. 
*monasterium     —     quem     79,  20. 

128,  30;  *monasterium  —  distan- 
tem  128,25;  *alium  monasterium 
76,  20.  129, 5 ;  *Luxoviensem  mo- 
nasterium  1U7,  25. 

*munus  caelestem  98,  15 ;  *munere 
quem  84,  20. 

odium  —  ingentem  676,  10. 

*oppidum  —  quem  101,  10;  *Mel- 
densem  oppidum  99,  20 ;  *Met- 
tensem  106,  1 ;  *Namitensem 
96, 15.  97, 1 ;  *Nivernensem  93, 15. 

129,  5;    *Vesontionensem  89,  10. 
oratorium  eundem  686,  20. 

ovile  —  qui  345,  10. 
pignus  piissime  570,  20. 
promissum:    *tristemque    —    pro- 

missum  129,  20. 
*psallentium  quem  138,  1. 
fquadruvius  =  quadrivium  498,  5. 
*retem  (bis)  77,  20. 
salum :  *mitemque  salum  71,  1. 
*solum  natalem  68,25.  144, 10;  *solo 

quem  69,  10. 
stratum  omnem  738,  5. 
*tegumenta  quos  81,  20. 
ttempus     gemalem     (hiemale     B) 

497,  25. 


*vas  —  quem   102,  15. 

virus :  expressit  viros  quos  emiserat 

1  ">.-),  25. 

tvulgus  promiscuus  507,  20. 
fem.  pro  masc. : 

*amores  —  quas  68,  10. 

*ardor  noxia  117,  1 ;  conglobata  — 

ardore  738,  80. 
*auligae  v.  aulici. 
crinem  —  circillatam  678,  20. 
finis:  *Prosecutaque  —  finis  151,1. 
flores  —  diversas  679,  io- 
fomitem  praestitam  725,  35;  *hanc 

—  fomitem  127,  30. 
*fons  —  quae  75,  25. 
*fragor  exorta  87, 10. 
*honores   aulicas    144, 5 ;    *honoris 

suae  86,  20. 
*ignis  tanta  73,  15 ;  *amotaque  igne 

132,  5. 
imbre  —  copiosa  721,  15. 
lar :  hanc  larem  575,io. 
*latex  producta  75,  25. 
lectus :  f  in  lectum  quam  515,  25. 
fpanem  quae  est  517,  20. 
fpavoris  tantae  509,  15. 
*poplites  fess(a)e  119,  5. 
saltus  condensas  590,  20. 
*sapor  tanta  103,  25. 
*truncum  putrefactam  105,  15. 

fem.  pro  neutro: 
arvum  v.  arva. 
*corpus   —  ditata   —   augmentata 

67,  30. 
dogma  —  totam  patravit  154, 1. 
fluentum ;  f  suamque  fluentam  504,1 ; 

cf.    f  transmisso    amnis    fluenta 

519,  15. 
gaudium ;    f temporalis    voluptuosa 

gaudia  —  deficitur  515,  30. 
iter :    *eo  itinere  quae  —  perducit 

131,  20. 
moenia :  gen.  moeniae  574,  10 ;   acc. 

moeniam      588,  10 ;      abl.      pl. : 

fm(o)eniis,      m(o)eneis     496, 1. 

503,  20.    504,  5.    505,  10.    508, 10. 

519,  5.  522, 15. 
munusculum:  hanc  —  munusculam 

747,  5. 
*ostia  per  quas    139,  1 ;    *ostiarum 

139,  1. 
plasma :  ab  hac  plasma  266,  25. 
pratae  277,  10. 
*r(h)euma   (abl.)   gurgitum   fractis 

viribus  62,  15. 
saeptum :  *intra  septam  127,  25. 
schisma .-  *qua  scisma  inbutus  124, 5. 
fverba  quam  516,  5. 

neutrum  pro  masc. ; 

aspectum  lamentabile  277,  30. 
cadum,  quod  —  fuerat  exhaustum, 

—  est  repletum  709,  15. 
censum  omnem,  quod  688,  10. 
exitus :  ad  quod  exitum  577,  5. 
fragor:   magnum  quoddam   frago- 

rem  733,  15. 
igne  quod  —  misit  154,  20. 
lectus:  ad  disposita  lecta  278, 30 ;  aliud 

—  lectum  quod  situm  est  739,  5. 
locellus:  locella  —  contingere  204, 1. 
locus:    *erat   enim  abditum  locum 

148,io;     locum     aliud     620,  30 ; 
loco  quod  614,  5. 


modius:  pl.  *modia  97.  102,  15. 

ornatum  omne  quod  608,  20. 

*8co])ula  —  prerupta  107,  10. 

scrupulum  quoddam  728,  25. 

sonum  aliquod  713,  15. 

thesaurum  quod  619,  1. 
neutrum  pro  femin. ; 

campanum  315,  25.  320,  20. 

eologia  digna  —  sumuntur  274, 15. 

exequia  paterna  acc.  pl.  398,  15. 

*suppellectilia  117,  20. 

*tellus  acc.  116, 10. 
Cf.  supra  s.  v.  declinatio. 

*geometrica  68,  15. 

gerulus  (=  theca)  reliquiarum    675,  10. 
gestam  novam  (gesta  nova)  audire  419, 25. 
gestatorium   ubi   sanctum  corpus   fere- 
batur  199,  25. 

gestire  =  habere :  *an  rei  veritas  gestivit 
74,  30 ;  *quid  rei  fomenta  gestirent 
145,5;  *quid  rei  causa  gestiret  146, 15. 

gleba  =  corpus  mortuum  545,  15. 

*globus  ignis  139.  140,  10;  *globus 
igneus  135,30;  *globus  rutilans  136, 1. 

glomerate  succrescere  180,  1. 

*glutinum  carnis  116,  20. 

fgluttum  (i.  e.  haustum,  gustum  B) 
propinationis  sorbere  521,  10. 

gradus  dignitatis  196,  20.  197, 1 ;  gradus 
ecclesiasticae  dignitatis  372, 10 ;  gradus 
pontificalis  298,25;  gradus  sacerdotii 
(=  presbyterii)  257,  30 ;  per  singulos 
sacrae  promotionis  gradus  ascendere 
285,  25;  ad  sublimiorem  gradus  ho- 
norem  provehere  196,  20. 

graffio  =  comes  730,  5- 

*grammatica  68,  15;  grammaticae  re- 
gulae  285,  20.  —  grammaticorum  ar- 
gumenta  665,  5 ;  fumi  664,  40 ;  *studia 
68,  1. 

gratia  Dei  v.  augustus. 

gratificus  741,  15. 

gregatio  monachorum  617,  15. 

*grunnio    (i.  e.  ore  porci)   cibos   venti- 

lare  142,  25. 
gubernacula  regni  258,  1 ;   gubernacula 

Massiliae  =  patriciatus  564,  15. 
f(gymnicus),  gennicus  480,  5. 
fgypsum  508,  5. 

h(a)eresis,  eresis  MonotheUtarum  689. 
690,  5.  —  haereseus  =  liaereticus: 
*hereseorum  fraudes  107, 1 ;  *heresea 
tradita  125,  20;  *hereseo  nomine  vo- 
cari  125,  20.  —  heresiarches  689,  10. 
—  *heretici  66,5.  117,  10;  *hereticus 
149,5.  374,25.  667,i.  689,20  —  693. 
Cf.  Arriani,  Bonosus,  Photinus,  Si- 
moniaca  haeresis,  capitula  tria. 

(h)arioli  754, 1. 

(h)emina  167,  35. 

herbas  incantare  706,  10. 

heremitalis  v.  eremitalis. 

heres  (=  possessor)  vallis  358,  10. 

*herilis  Hierusalem  110,  10. 

(h)exametri  versiculi  742, 10. 


hic         iuratores. 


307 


*hic  =  huc  84,  10. 

hiemalis]  fgemalis  soliditas  503,6;  tper 

totiim  gemalem  tempus  497.  36. 
(historiographus),ystoriogiapl)ii8  712,35. 

718,  86. 
histrio  583,  25. 

i  h)olosirious  678,  86.  699,  86.  725.  727,  :so. 
homines  abbatis  Gandavensis  540,  5.  — 

homiincin  622,26.  023. —  homunculus 

622,  80.  623,  26. 
honorificentia   389,  35.    608,  15.    737,  10. 
*hora    refectionis     77,  5.    81,  20.    82,  l. 

95,  i5.  104,  5.  142.  20.  292,20.  474,5; 

thora   tertia  518,26;    fdiei   tertiani 

ymnificare  (tertiae  diei  horae  officium 

Domino  offcrre  B)  485,  15.    Cf.  duo- 

dena. 

hordeacius  panis  542,  6. 

*hortamen  (i8.  20.    134,  20;     *hortainina 

130,  5.  136,  20. 
hortus  monasterii  136,  26.    163.  222,  30. 

252,  :io. 
hospes]  de  hospitibus  cura  monachoruni 

226,  25. 
hostile  iter  324,  5. 
*(hyacinthus),  iacinctus,  lapis  110,  5. 

hymnidicae  laudes  625, 10;  odae  625,30. 
—  t  hymnificare  492,  20 ;  t  (h)ymni- 
ficare  Deum  490,5.  507, 20;  fhymni- 
ficare  Domini  caeli  509,  25 ;  f  ymni- 
ficare   tertiam   diei   (horam)   485,  15. 

(h)ypocrises  (=  simulationes)  et  fi(n)c- 
tiones  579,  10.  —  hypochritae  =  si- 
mulatores  694,  15. 

*laspis,  lapis  110,  5. 

tibices  478,  25. 

*ictuata  dolorum  stimulis  140, 30;  *ic- 
tuata  vulneribus  133,  15. 

idioma  gentis  260,  25. 

idola,  ydola  169,  15.  173,  15.  175,  15. 
287,25.  290,20.  475,i.  513, 15.  514,25. 
537,  5.  540,  10.  697,  1.  751,  25.  — 
idolatria  289, 10.  473, 1.  479.  700,  10; 
*idololatriis  cultibus  deditus    121,  25. 

*igitur  in  interpositionibus  81,  15.  84,  5. 

igniferens  columna  156,  5. 

*imagines  a  gentilibus  cultae  76,5.  260. 
289,5;  stips  (=  stipes)  diversis  ima- 
ginibus  figuratus  168,  35. 

immunitas]  emunitatisprivilegium  321,1. 

imp.  v.  inp. 

in(a)equalitas  eorporis  =  morbus  219,  25. 

incantare  herbas  706,  10. 

incarnari  269,  20. 

inclamitare  nomen  eius  (Eligii)  701,  30. 

inclausus  =  reclusus  716. 

*inclitus,  inclytus  72, 10.  535,20.  564,10. 
Cf.  torrens. 

*incolatu8  heremi  92,  15. 

*inconcussus  103,  10. 

incordari  =  inspirare  347,  30. 

incriininare  526,  25. 

tindagare  vestigia  magistri  492,  20. 


findagine  chri-tianitatis  tlorere  472,  10. 

indiculiis   regis   ad    episcopum    572,  15. 

f>73,  ni. 
indoles        iuvenili»  aetas  664,  16. 

"ineffabilia  trinitas  148, 1.  -    ineffabilitei 

6()7,  5. 
inextinguibilis  275,  30. 

infaustas  personas  in  opere  quolibet  110- 
minare  707,  1. 

tinferre  excusationein  186,  30;  preces 
inferre  488,  10;  fquod  -  prophetae 
vaticinio  intulerat  4H8,  1  ;  fintulit 
verba  486,  10;  falta  voce  intnlit 
485,26;  fintulit,  dicens  486,  1. 

*inlestatio  64,  25.  87,  1. 

*infit  =  mquit  94,  10.  683,  20. 

finformari  523,  10;  finformare  pectora 
discipulis  523,5;  'informare  se  ad 
studiuni  473,  10. 

*finfra  =  intra  86,  \o.  100.  162, 5.  220,20. 
323,  1.  411,  10.  485,  25.  499,  20,  saepe. 

infula  pontificalis  303,  1 ;  *infulae  epi- 
scopales  144,  5. 

ingenuos  facere  servos  393.    Cf.  libertas. 

inhabitaeulum  villulae  450,  15. 

tinhianter  colere  473,  1  ;  inianter  desi- 
derare  195,  1. 

inlustris]  finluster  dux  Baiuvariorum 
480,  25.  —  quaedam  illustris  matrona 
168,  1 ;  illustris  matrona  Austroberta, 
Bertila  165,25.  198,  15;  inlustrissima 
puella  Bertolena  565  30.  —  inlustribus 
natalibus  ortus  Fulcarius  comes  Aure- 
lian.  181,  10 ;  natalibus  illustris  Ber- 
toara  197,  15.  —  inlustres  viri  di- 
cuntur  episcopi  448,  10;  illustri  viri, 
Falvius  episc.  et  Sigiramnus  611,  25; 
vir  illustris,  abbas  227,  10.  —  inluster 
vir,  vir  inlustris,  maior  domus  439,  5. 
445,  20.  451,  15.  730,  20;  vir  illustris, 
thesaurarius  571, 15.  572;  comes,  grafio 
730, 5.  733,  25 ;  vir  inluster  Childe- 
ramnus  sen(isealcus?)  749, 10;  *inluster 
tunc  vir  Elegius,  qui  modo  Ver- 
mandensis  ecclesiae  pontifex  praeest, 
128,  25;  inluster  vir  Agiknus  588,  1; 
vir  inluster,illusterGA/s/emarMS  395, 10. 
396,  15 ;  inlustrissimus  vir  Chramnoal- 
dus,  Erchenbertus  198,  15.  701,  25. 

tinnotescere  (alicui)  =  notum  fieri49B,  15. 
503,15.  510,io.  515,5;  finnotescere 
(alicui  aliquid)  =  notum  facere  265, 1. 
371,  35.  374,  10.  389,  15.  482.  494,  10. 
615,  35. 

inpensa  (=  modus)  auri  copiosa  672,5. 
Cf.  pen8um. 

imperatoris  et  augusti  nomen  sortiri 
363,  35.  —  imperialia  decreta  690,  15. 
—  imperiosa  auctoritas  546,  5.  — 
*iniperiuni  (==  iussio)  abbatis  61,25. 
78,  25.  82,  10.  104,  10.  152,  10;  *iuxta 
imperium  regis  87,  20.  97,  20 ;  cum 
regis  imperio  695,  1  ;  imperio  regis 
(Francorum)  deservire  376,5;  fex 
iinperio  principis  (filii  ducis  Baiuva- 
riorum)  488,  5 ;  Roinanus  orbis  Fran- 
corumque  imperium  357,  15.  Cf.  Ro- 
inanum  imperium ;  augustus. 

inpr(a)esentiarum  218,  20.  223,5.  740,  25. 


]  *inproperifl  depromere  148  i;  in  inpro- 
perium  facere  aliquid  '_'0O,  1.  —  fin- 
properantia  trerba    199,  16. 
inpuras  (ex  Gr.  HunvQoef)  credere,  auper- 
atitionis  genus  705,  16. 

iliqilililli    746, 20. 

inquisitio]  fper  manum  inijuisitione  ar- 
gucre  puellam  daemoniaeam,  scilicet  ex- 
oreismo  521, 20.      *mqaisitorea  189,  K. 

finrigua   mens   491,  25.   —    *inriguitas 

aqiiaruin  76,  15. 
*inserere  152, 20. 
*  tinsiuiiare  98,25.  161,  10.  481. 
inspector  supernus  285,  25. 
tinspiramen  479,  5.  481,  10. 
instituta  .anctorum  patrum  614,  20. 
instriiinenta  cartarum  632,  10. 
insudarc  laborem  154, 10;  insudare  talia 

526,5;    finBudare   in   arduam  huius 

aevi  callem  492,  26. 
*insuftlare  vas  102,  20. 
*intemeratus  103,  10. 
*intempesta  nox   67,  10.  127,  25.  146,  5. 

224,io;    tintempesta    noctis    156,  1. 

256,  5.  499,  25. 
*intentio    68,  5.    91,  5.    107,  10.    267,  20. 

476,  5.  —   intentus  =  contentio,  stu- 

diunt:   *pertinaciae    intentu(m)  fran- 

gere  87, 15 ;  *temeritatis  ac  arrogantiae 

intentu(s)    114,5;    *bonae   vitae    in- 

tentum  aggressus  142,  15;  *onmi  in- 

tentu  143,15;    *suo    intentui  iungere 

aliquein   145,  5. 
*inter   quae  =  interea  105, 1   (cf.  817). 

135,  10. 
tintercessionibus  piis  praeoccupare   fa- 

ciem  Domini  491,  30. 
interdicere  cursum  vel  oblationem  cele- 

brari  667,  30.  713,  1. 
interpolator  totius  inmunditiae,  diabolus 

198,  5. 
finterpres  Haimhrammi (Y\ta\\s)  491,  10. 

—  iuterpretationesdivinorum  librorum 

269,  5. 
*interventu  orationum  94,  15.  123,  1. 

iocabiliter  666,  25.  717,  1. 

iotticos  (i.  e.  ludos,  Gall.  'jeux')  facere 

705,  10. 
itiner  =  iter  714,  25. 
itus  ac  reditus  746,  20. 

iudex  loci  170;  quidam  iudex  615.  616; 
fquidam  iudex  Baiuvariorum  481,  1; 
iudex  =  dux  Alamanniae  265,5; 
iudex  fiscalis  =  comes  702,  30 ;  iudi- 
cum  censura  327,  10.  687,  5.  —  iudi- 
ciaria  potestas  (=  patriciatus  Massi- 
liensis  564,  1)  223,40.  564, 1. —  iudi- 
cium  Domini  singulari  certamine  eli- 
ciendum  193,25;  cf.  sacramentum ; 
iudicia  legis  535, 30 ;  de  iudicio  supremo 
praedicatio  Eligii  751 — 761. 

iugalis  =  maritus  566,  1. 

iunior  inter  monachos  539,  5 ;    iuniores, 

quivis  inferioris  gradus    uui  cx  opti- 

matibus  subditi  205,  35. 
iuramentum  327, 15.  673,  15  732,  30.    — 

iuratores  =  consacramentules   731,5. 


808 


ius 


medicamcntum. 


*ius  ecclesiasticum  145, 1 ;  publici  pos- 
sessio  iuris  300,  io.     Cf.  foedus. 

iusccllum  108,  20. 

iuvamen,  iubamen  348, 15.  620,35.  076,20. 

lialendaej  in  Kalendas  Ianuarii  nefanda 
et  ridiculosa  facere  705,  10. 

lacerta  r.  panucola. 

lacunar  579,  5. 

(laguncula),   languncula  266,  5.  297,  15. 

lampada  179,  15.  580,  10. 

*lanuino  (i.  e.  lanionio)  dente  garriens 

124,  20. 
lanx]  lancem  moderaminis  tenere  259, 15. 
lapis]    fex    sectis    lapidibus    constructa 

urbs476,io;  fquadris  aedificata  lapi- 

dibus  478,  20. 
lar  =  oratorium  575,  10. 
largifluus  257,15.  606,  20.  607,  1.  612, 1. 
lassabundus  694,  1. 
*latex  75.  111,  15.  115,  20. 
lator  epistulae  741,  5.     Cf.  lex. 
latus]   *comites   e   regio   latere   habere 

99, 25  ;  progressus  a  latere  regio  182, 5 ; 

missus  e  latere  regio  183,  10. 
*lavacrum,  lavacrum  vitale,  *Christi  = 

baptismus  99,  10.  103,  1.  182,  25. 

lectariola  vilis  =  toral  171,  5. 

lectio  euangelii  303,  10.  335,  20;  lec- 
tiones  dicere  349, 1 ;  lectiones  divinae 
superstitionis  cansa  ad  collum  ligatae 
706. 10.  —  lector  (ecclesiasticus)  187, 1. 
196, 10.  632,20.  —  lectxxvmm,  pulpitum 
ecclesiae  689,  1. 

lectuaria  =  toralia  591,  10.  681,  20. 

legatarius    =    legatus   287, 5.  412,  20  — 

414.  416,  5.  419,  25  —  422.   614,  5.  — 

legationis  foedus  676,  15. 

*legitimum  coniugium  86,  15.  258,  40. 
259, 1 ;  legitima  coniunx  259, 5.  286, 30 ; 
legitima  aetas  matrimonii  341,  10. 

*lepra  147.  224,  1.  —  *leprosus  147,  5. 

223,  15.  392,  10.  441,5.  448,  10. 
letaniae  v.  litaniae. 

*(letifer),  loetifer  68,  5.  113,  25.  127,  10. 
139,  15. 

levita  (levites  262—264.  266,  5)  =  dia- 
conus  262—264.  266,5.  267.20.  271,5. 
606,15.  607,i.  668,1.  669,io.  749, 20; 
levita  Christi  610, 30.  625, 15.  —  levi- 
ticus  (i.  e.  diaconorum)  chorus  184,  25. 

lex  Francorum  731,5;  legum  latores 
746,  10. 

*libare  sanguinem  Domini  in  euchari- 
stia  135,  30.  —  divina  libatio  303, 10. 

liber]  libri  sanctorum  228,  20. 

liberales  artes  257,  25.  534,  5 ;  *  f  Hbe- 
rales  litterae  68,  1.  113,  10.  473,  10. 
525,  5. 

libertas]  libertate  perdonare  aliquem 
393,25;  ad  libertatis  statum  provenire 
568,  15;  libertatis  cartas  tribuere 
677, 20 ;  libertates  familiae  dare  700, 20. 
Cf.  ingenuus,  mauuinittere. 

*libramen  =   deliberatio   63,  10.    67,  20. 


ligamen  metri  40,  10;  ligamine  (  —  li- 
gamen)  ad  colla  hominis  vel  animalis 
dependere  706,  5 ;  ligamina  vinctorum 
704,  10;  *  vas  ligaminibus  munitum 
102,2o;  *  ligaminibus  libros  firmare 
117,  20.     Cf.  liniamentum. 

ligno  stringere  pedes  alicuius  542,  l. 
lima  672,  10. 

*limes  =  limen  69,  5.  87,  10.  737,  30. 
linea,    vestis    interior    ex    lino    confecta 

678,  20. 
lineam    iactare    ad    terram    metiendam 

683,  10. 
lingua  v.  Britannica,    Latina ;    barbara, 

rustica,  vulgaris. 

*liniamento  fidei  correctus  122, 1 ;  cum 
liniamentis  (fortasse  ligamentis^)  infir- 
mitatem  parietis  solidare  719,  10. 

linteamina  362,  5.  632,  15 ;  linteamina 
mensalia  681,  20.  —  linteum  quod 
rex  lotis  manibus  tergere  solitus  erat 
191,  30. 

(litaniae),  Maniae  696,  5. 

*litare  cerimonias  76,5;  *sacrificium 
102,15;    *deo  Vodano    litare  102,15. 

litt<jrarum  eruditio  628,  25 ;  notitia  161 ; 

studia    179,  15.    564,  5.     Cf.    liberales 

litterae. 
locatim  =  liinc  inde  226,  10.     Cf.  con- 

locatim. 

locella  (=  res)  sancti  Austregisili  204, 1. 

—  loculus  =  arca  274.  275,  20.  277, 20. 

308,  5.  314. 
lucifer]  cum  lucifer  suo  processu  noctis 

latibula  detexisset  292,  15. 

lucifuga  angelus  619,  40. 

*lucra  divini  muneris  84,15;  *lucra 
Spiritus  sancti  136,  5 ;  *lucra  vitae 
149, 10;  *vitae  aeternae  134, 10.  136,  25; 
*ut  —  pullulent  lucra  67,  30;  *ad 
capienda  lucra  135,  25.  —  lucrificare 
619,  1. 

lucubrare  domum  pigmentis  579,  5. 

ludi  daemonum  711,1;  ludi  diabolici 
707,  25;  ludi  prisci  712,  5. 

luminare]  aliquid  ad  luminaria  domus 
Dei  condonare  396,  1 ;  luminaria  ad 
partem  sancto  Petro  Treverico  quae- 
rere  413,  1 ;  luminaria  sanctis  locis 
exhibere  753,  25;  luminaria  facere  ad 
fana  vel  ad  petras  706   5. 

lunam  ad  inchoandum  opus  adtendere 
705, 10 ;  nec  luna  nova  quisquam  timeat 
aliquid  operis  arripere707, 1 ;  si  quando 
luna  obscuratur,  vociferare  707,  1 ;  a 
luna  pati  707,5;  dominos  solem  aut 
lunam  vocare  et  per  eos  iurare  707,  5. 

*lupanaria  86,  15.  87,  5. 

lustrationes  facere  706,  10. 

(lutrae),  luterae  253,  1 ;  lutri  306,  20; 
luderes  272,  15. 

machinile  =  manichile,  pera  735,  25. 
magi  754,  1. 

magistri  aedificii  construendi  252,  5.  — 
magisterium    143,  20.    223,  35.    262,  1. 


267,  20.  272.  283,  io.  285,  15.  299,  25. 
301,  35. 

magistratus  regii  custodia  223,  W. 

magnisonus  fragor  193,  1. 

maior  domus]  nom.  sing.  maiorum 
doinus  451,  15;  gen.  sing.  maiori 
domo  255,  5 ;  palati  praepositus  quod 
vulgo  dicitur  maior  domus  730,  20  j 
praepositus  palati  711,5.  714,2o;  sub- 
regulus  224,  10;  maiores  domus: 
Warnacharius,  Aega,  Flaochadus,  Er- 
chinoaldus,  Grimoaldus  (I),  Ebroinus, 
Pippinus  U,  Carlomannus. 

malandrorum  turgentium  copia  599, 15. 

mallus]  comes  contioni  praesidebat, 
quod    rustici    mallum    vocant    165,  1. 

mancipare  coenobiis  719, 1 ;  conpedibus 
610,20;  custodiae  publicae  542,  1 ; 
mancipare  sub  custodia  345,5.  610, 15; 
suae  ditioni  mancipare  710, 1 ;  pro- 
positum  effectui  mancipare  363,  30; 
in  ignem  aeternum  mancipandi  de- 
scendant  619,40;  beati  Mauricii  limi- 
nibus  mancipandus  216,5;  mancipare 
officio  clericatus  179,20 ;  verbi  officio 
280,  25 ;  se  mancipare  monasterio 
681,20;  patrociniis  mancipari  222, 10; 
sepulchro  mancipari  723,  20  ;  manci- 
pare  se  servitio  alterius  192,5;  man- 
cipare  se  in  servitio  Domini  609,  15. 
621,25;  studiis  mancipare  257,25; 
mnnasterii    usibus    mancipari   221,  5. 

(manichile)  v.  machinile. 

maniculus  =  adminiculus,  minister 
414,  25.  416,  15.     Cf.  adminiculus. 

manipula  =  famulus  399,  30. 

*manna  77,  10.  103,  15. 

mansionarii,  servi  casati  746,  20. 

mansiuncula  286,  15.  289,  5.  304,  5. 

manubriorum    duorum    mensura  217,  1. 

(manumittere),  manum  mittere  servos 
393,  20.     Cf.  chartula,  denarius. 

mapparius   ex   aulicis    regis  Francorum 

191,  30.   193,  25. 
martyra    687,  1.  —  martirarius    597,  30. 
mater   (=  principalis)    ecclesia  574,15. 

575,  10. 
materiali  luce  privari  327,  25. 
mathites  304,  1. 
matricula  205, 15.  —  matricularii  417, 15. 

matutini,  scil.  cursus  220, 35.  221,  10. 
224, 25.  227, 30 ;  matutini  hymni  734, 1 ; 
*matutinae  laudes  141,  20.  185.  25. 
450,20.  451,15;  matutinum  officium 
300,  30;  matutina  sollemnia  185,  20. 
—  matutinale  officium  304, 10.  315, 25 ; 
matutinales  orationes  270,  35. 

mausoleum  688, 15.  700, 1.  727,30.  734,1. 

*meatus    62,  5.    82,  10.    107,  15.    139,  1. 

166,  30. 
*medicamen  indulgentiae  132,25;  *me- 

dicamen  orationum  74,  10.  295,  30.  — 

medicamentum     corporale     334,  10; 

*medicamentum,  *medicamenta  p(a)e- 

nitentiae  71, 10.  76, 15.  114, 10.  123, 1. 

135,5.  139,15.  150,io.  758,20.759,io; 

medicamenta  divini  verbi  170,  15. 


medicinalis 


nonna. 


809 


medicinalia  scientia  833, 10.  —  medioua : 
cultellura  vcl  forficem  in  Bpecie  me- 

dici  manu  gestare  729,  20. 

*meliua  esse  7.4,80.  95,80.  L20, 90.  148,1. 

*melos  inusicoruin  62,90. 

merabranis   artioulum    infigere   094,  16. 

memoratus  de   eo   =   eius  reminiacens 

121,  16. 

memoria        sepulehrum  277,3.").  331,90. 

590,  1  —  599,6.   669,  16.  700.  702,96. 

704,  10.  725,  10. 
mensas    super    noctem    conponere   Kal. 

lanuar.  705,  10;    *versus  ad  mensam 

canendi    lni),  1.  —  meusalia   591,  10. 

intii-w  tertius  =  Maius  696,  5. 

nientio     =  mendaeium  610,  15. 

meridiani    daeinonis    infestatio    847,  96. 

*Messias  110,  80. 

meesio        messis  719,  25. 

*meta  anni  7S,  10;  *vertentis  anni  meta 
l-^.  10.  142,25;  *nietae  diei  noctis- 
que  07, 1 ;  *noctis  meta  141,  20.  140,  6; 
*meta  vitae  130,  25.  135,  1. 

*metari  (*nietare  87,  15)  =  derertere 
87,16.  96,90.  146, 1.  148,  15.  -  *me- 
tatus  =  l/os/i/f hitti  04, 10.  !)7,  15.  !)S,  r>. 
148,90.  149,  10.  150,  1. 

metras  (=  metretas)  centum  in  deeirao 
inferre  581,  20.  —  vas  tres  in  sese 
metretas  vini  habens  709,  10 ;  cupa 
ferme  viginti  raetreta  capiens  195, 15. 

fmetropohs  gentis  (Badasbona)  470, 10; 
matropolis  (sic)  urlis  (Viromandensis) 
095,  10.  —  metropolis  =  metropoli- 
tanus  573,  io.  —  arce  (=  agxtfv) 
metropolitani  tenere  573,  1. 

*(microloga),  migrologa  =  verba  vilia, 
eloquentia  oacua  120,  80. 

fmilex    =    miles    485,  10.    —    militare 
stipendia    mereri  677,  1.  —   mili- 
tiae  olitentu  (sul>  dominatione  ipsius 
praesidis  255,  96)  advenire  279,  20. 

niiinus   583,  96. 

liiiniracllus]  articulus,  queni  niedici 
auricularera,  vulgus  vero  niiniraellura 
noncupant,  164,  25. 

mimstri  ecclesiae  378,  80.  632,  20.  — 
ministerium  1)  abbatis:  *esse  in  nii- 
aisterio  75,  15;  *iungere  niinisterio 
113,80;  *deputatus  niinisterio  114,  30; 
2)  regis:  in  rainisterio  regis  esse 
192,  10;  palatii  ministerium  564,  1. 
50G,  1 ;  raiiiisteriuin  (thesaurarii)  in- 
iunctum  508,  5;  3)  ecciesiae:  sacrae 
promotionis  ministerium  =  consecratio 
episcopi  303,  10 ;  sacrae  oblationis 
miniaterium  =  missa  304, 10;  sacrum 
altaris  rainisterium  449,  25 ;  altaris 
ecclesiaeque  rainisterium  575,  20;  di- 
vina  ministeria  450,  10;  industria 
sacerdotalis  ministerii  207,5;  sacra- 
tum  ministerium  201,  25 ;  vasa  sacri 
ministerii  299,  5;  ministerium,  m. 
ecclesiae,  scil.  vasa  ecclesiastica  184, 5. 
204.  591,  10.  600,  15;  4)  =  servitium: 
ad  ministerium  puellam  habere  198,  5  ; 
5)  =  officium :  fministerium  (offi- 
cium  B)  linguae  490,  20. 

SS.  R.  Meroving.   IV. 


ministrare]  vehiculo  cymentum  mini- 
strare  540,6;  iurgiorum  incrementa 
miniatrare  114, 10;  voluntate(m)  indi- 

gciitilms    rainistrarc    492,  80 ;    fproul 
ministraveral   voluntas  175,  16. 

•fmirificus  150, 10.  472, 15.  544,96.  614,96. 

raissani,  inissas  agere  252,  5.  254,  5. 
304,15;  celebrare  190.  228,6.  202,  1. 
200,  B6.  271.  291,  10.  304,  10;  inissas 
legitime  complere  289, 96 ;  agenda  mis- 
Barum  271,  5;  fmissarum  celebratio 
.r)19,ic;  *tm.  sollem(p)nia  125,15. 
132,35.  135,96,  167,80.  228,10.270,10. 
271,15.  274,30.  381,96.  412,  m.  113,.,. 
414,5.  450, 10.  492,2n;  fm.  Bollemnitas 
519,25;  sacra  raissae  principalis  sol- 
lemnia  330,  1 ;  ad  inissas  ohlationes  fa- 
cere  448,86;  ante miseam bibere  107,35. 

missi  regii  265,  30.  268,5;  ducis  missus 
297,  so. 

*mixtura    herharum    agrestium    142,  80. 

raohiles  et  iinmobiles  res  746,  80. 

raoderaniinis  lancem  tenere  259,  16; 
Christi  sancto  moderamine  invigilare, 
de  abbatissa  343,  10 ;  dictis  raodera- 
niiiia  praestare  283,5;  vitae  suae 
moderamina  temperare  579,  10. 

moderni  281,  10;  moderno  terapore 
599,  1 ;  raodernis  teniporibus  225,  35. 
624,  1. 

modium]  *raodia  97.  102,16;  *massa 
ignis  in  modum  modii  egressa  138, 30. 
Cf.  statera. 

*modo  usque  142,  25. 

modulamen]  *dulcemodu(o)lamen  131,5. 

130,io.  l37,io.  322,20.  684,10.735,1; 

*avenae    niodolamen    62,  20;    *cantus 

modu(o)lamen     136.     —     modolatae 

voces  156,  5. 
fmolendina    513,  20.    —    molendinarius 

198,25.  —  *molinum  monasterii  115. 

150.20;    *custos  molini  115,5. 

*moles  anxietatum  140,  80. 

'•■•'monarchiae  (scil.  abbalis)  institutis  se 
subdere  127, 1  ;  monarchia  regni  Fratt- 
corum  564,  10.  076,  5.  718,  1 ;  Fran- 
ciae  monarchia  54G,  10;  *trium  rcgno- 
rum  monarchiam  potiri  106,  10;  adu- 
nare  monarchiara  reguitt  164,  5. 

monasteria  saecularia  685,  5.   —  mona- 

sterialis  cursus  171,  10;  ordo  438,  10. 

—  monastica  conversatio  572,  25. 
moneta  puhlica  739,  1 ;   publica  fisealis 

raonetae    officina    671,  5.  —  moneta- 

rius  681,  5.     Cf.  Abbo. 

raonile,    munile    576,  5.    579,  15.   601,  5. 

fmontana  regionis  478,  25. 

fmonumentum  =  sepulchrum  309,  25. 
509,15.  540,25.  631,  10;  fmonumenta 
mortuorum  493, 10 ;  *ecclesiae  monu- 
menta  67,35;  *nionumenta  iustorum 
143,  20;  monimenta  cartarum  632, 40 ; 
litterarura  664.  694,5. 

*mortifer  83,  15.  168,  10.  618,  15.  695,  l. 

760,  5. 
mulomedicus  726,  25. 

*multiplicatio  orationum  125, 15.  126,s; 
*precum  126,  15. 


municipium  5(i7,  :;  578,  10.  579.  1. 
589,  6.  598,  ...  896,  lo.  896,  10.  700,  - 
736 

■  inuiiiiiien  67.  10.   76,  6.  80,  5. 

iniiiiuscula    ex    largitate    regia    bal 
74">.  [6 :   contra   banc   cesiionu 
munusculam  7 17.  5. 

murmuracionis  noxa   017,  90.   —   mur- 

inuiii   noxa  017 

rausj  murorum  dies  observare  708  b 

muscipula  diaholi  »519,  35. 

mysterium  curationis  540,  80 ;  myste- 
rium     regenerationis  baptismus 

717, 10;  eucharistiaemisteriura  sacrare 
184,96;  misteria  sacri  altaris  cele- 
hrare  350,  20;  mysteria  sacriticii  salu- 
taris  celebrare  308, 10;  myateria  divina 
celebrare  304,  10;  sacrosancta  myete- 
ria  tractare,  /".  e.  missam  celebrare 
334,30;  superna  misteria  186,6;  my- 
steria  veterie  tcstamenti  270,  90.  — 
ignis  misticus  septimplex,  i.  e.  spiritus 
septiformis  154,  20;  misticum  cor- 
pus  Domini  199, 15;  mysticae  virtutes 
412,  5 ;  *misticorum  praeconiorum 
documenta  129,  10;  *mystica  110,  1. 
117,  10.  357,  ld.  —  mistice  451,  10. 

nascentia  =  horoscopus  707,  ra.  Cf. 
genesis. 

natalicius    dies    beatissirai    Petri  711,  1. 

—  *vigilia  natalis  Domini  140,  15. 

nausica  =  nausea  617,  30. 

*ne  ut  o.  frequentaret  131,  25.  —  *ut 
ne  —  macularent  116,  1 ;  *ut  spem 
ne  praecedant  92.  1 ;  *ut  ne  —  per- 
mittatur  95,  5. 

necessarius  =  angustus  623,  30.  —  ne- 
cessaria  =  latrina  202,  5. 

nectarea  eloquentia  609,  30. 

fnemorosis  (neraoribus  B)  locuples  478, 5. 

neniae  poetarum  665,  5 ;  neniae  obtrec- 
tantium  546,  5. 

fneoffitus  479,  1. 

nervus]    in    nervo    pedem    ponere    (Iob 

13,  27)  542,  10. 
neuniquam  =  numquam  154,  25. 
nisus]  fex  humilitatis  nisu  473,  30. 

nobilrara    parvulorum    doctores   161, 5. 

—  nobilitas  tua,  in  allocutione  342, 15; 
nobilitas  generis  164,15;  generosi- 
tatis  571,15;  *nobilitate  pollens  S0, 1. 
257,20;  *nohilitate  tumens  132,  1 ; 
*nobilitatis  sapientia  vallatus  99,  20; 
*primis  nobilitatibus  habitus  apud 
Theudebertum  127,  1. 

nocturna  noctis,  scilicet  rigiliae  271,  1 ; 
nocturnae  excubiae  330,25.  335,90; 
laudes  330, 10;  vigiliae  332, 20.  335,10. 

noraen  accipcrc  sacro  baptismate  535,2". 

nonna  (sanctaemonialis  Wettinus)  296,30. 

norma]*regularisdisciplinaenorma  151,5; 
norma  obedientiae  542,  20;  *paeui- 
tentiae  interdictae  133,  15;  priscorum 
patrum  011,  20;  religionis  179,  80; 
sanctorum  612,  5;  *veri  traraitis 
125,  20 ;  virtutum  162, 10;  vitae  257,  BG  : 
vivendi   225,  30 ;    monasticae   normae 

102 


sio 


normalis  —  palatiurn. 


216,10.  218,i.  —  fnormali  studio 
(usu  B)  477, 25.  —  normaliter  diiudi- 
cari  487,  m.  —  sub  normula  clericati 
695. 

notarius  389,25;  *Theuderici  regis  nota- 
rius  (Agrestius)  123,  16;  *Adalwaldi 
regis  Langobardorum  notarius  (Au- 
reus)124,6J  notariorum  incuria  741, 10. 

noviter  302,  i. 

novitius  1G3,  25.     Cf.  pulsare. 

ihix]  super  duodecim  noctes  (die  duo- 
decimo  Walahfridus)  adesse  ad  ducem 
261,25;  supra  (super  421,15)  viginti 
noctes  (dies  Wandalbertus)  venire 
421. 

fnubs  =  nubes  508,  i. 

nucarii  arbuscula,  arbor  667,  30.  713, 20. 

*nudiustertius  131,  1. 

nuncupante  v.  supra  p.  797. 

nuptiae]  falimentum  secundum  nuptia- 
rum  consuetudine  recipere  515,  20 ; 
-{-circumvoluto  pallio,  ut  nuptiarum 
mos  conpellit,  515,  10;  nuptiis  chri- 
stianis  sociari  516,  15.  —  nuptiale 
tempus  518,5.    Cf.  copula,  procreatio. 

nutricarii  infantes  417, 10.  418,  1.  — 
nutricius  =  educator  723,  1. 

oblatio,  oblationes  =  1)  munera  oblata : 
obiatio  devotionis  747,  10;  dare  pro 
oblacionem  585, 10  ;  oblationem,  quae 
iu  altario  Deo  offeratur,  exhibere 
753,5;  filium  cum  oblatione  Domino 
offerre  285,  15;  oblationes  et  decimas 
ecclesiis  offerre  753,  20.  —  2)  sacri- 
ficium  christianum  :  sacrae  oblationis 
ministerium  304, 10 ;  sacrae  oblationis 
officium  332,5;  cursum  vel  oblatio- 
nem  celebrari  interdicerc  667,  30. 
713,  1 ;  sacris  oblationibus  operam 
dare  331,  25 ;  oblationes  ad  missas 
facere  448,  25. 

ob(o)edientialis  caritas  546,  5. 

*obrizus  109,  20.  389,  30. 

obsequiae  =  exsequiae  350,  10.  —  *cum 
pietatis  obsequio  114,  1 ;  *in  cuius 
obsequium  ego  interfui  145,  10. 

obseraculum]  nullius  custodis  obsera- 
culo  2()0,io. 

*obstetricante  manu  divina  127,  15. 

obtentu  =  causa]  fidelitatis  obtento 
sacramentum  donare  673, 10;  militiae 
obtentu  advenire  279,  20. 

obtutus]  ad  eius  obtutum  — ,  ad  eius 
nutum  566,  15 ;  obtutibus  inferre 
180,  20;  obicere  620,  10;  *fpraesen- 
tare  94,  15.  183,  20.  344,  25.  476,  15. 
484,  5.  511,  20;  *obtutus  maculare 
93,  25 ;  perspicaces  obtutus  vincere 
330,  15 ;  intuentium  obtutus  576,  1 ; 
optutibus  caelestibus  dignus  544,  1 ; 
obtutibus  oculorum   retunsis   699,  15. 

obumbratio   vicissitudinis   (Iacob.  1,  17,) 

758,  20. 
*occiduae  umbrae  66,  15. 
octavae  v.  epiphania. 
odae  hymnidicae  625,  30. 
odoramenta  virtutum  542,  15. 


offerre]  Chrodobertus  (referendarius) 
obtulit  572,  15. 

*officina  molendini  115, 6 ;  officina  habi- 
tationi  apta  258,  30 ;  officina  fratribus 
apta  270,  30;  officinae  fratrum  usibus 
necessariae  320, 16.     Cf  moneta. 

officium    ecclesiasticum    334,  30.    414,  5. 

630  ;  altaris  officium  298,  25 ;  sacrae 
devotionis  officium  304,  15 ;  sacrae 
oblationis  oificium  332,5;  consuetudo 
regularis  officii  335,  20;  annuo  officio 
celebrari  335,35;  officium  divinum 
exolvere,  persolvere  179,  20.  197,5; 
matutiuale,  matutinum  officium  300, 30. 
304,io.  315,25;  debita  officia  solvere 
in  ecclesia  185,  30 ;  *sacra  officia 
126,  5.  285,  25 ;  sollemni  benedictionis 
officio  antistitem  ordinare  303,  10; 
*psallendi  olficium  136,  10.  140,  5. 
146,  20.  150,  20 ;  officia  clericorum 
construere  631,  15;  sanctoruni  officia 
ecclesiaeque  ministeria  600, 10;  *sacer- 
dotum  officia  137,  10 ;  pontificale  offi- 
cium  episcopi  201,  15;  clericatus  offi- 
cium  162,  5.  179,  20;  diaconatus 
302,  10 ;  abbatis  183,  5  ;  custodis  officio 
in  ecclesia  fungi  315, 15.  332,30.  Cf 
sacerdotalis.  —  officialis  puer  227, 1. 

oleum    benedictum    ab    ecclesia   petere 

707.  15. 
onus  episcopati   372,  15;    clericati    195. 

372,  10;  presbiteratus  631,  20. 
operarii  monasterii  331, 10. 

fopifcx  serenus  =  Deus  517, 1 ;  fopifex 

supernus  518,  20.  —  opiticium  593,  25. 

672,io.  68S,io.  699,30.  717, 10.  734,16. 
opiirari     =     celebrari]     merita     electi 

Christi  opinabantur  279,  10. 
opitulante    Christo    610,  20;    opitulante 

Domino  612,  30.  620,  30. 
*oppido  iure  100,  15 ;  oppido  desiderare 

314,  5. 
optimates   regis   Franc.    88,  5.    344,  25. 

346,  20.  390,  1.  673,  5.  676,  1.  680,  15. 

692,  5.    695,  1.    711,  15.    713,  25.    721. 

722,  0.  731, 10.  738,  25;    Eudonis  ducis 

202,  35.  203.  205,  35. 
opus    (=    officium)    divinum     278,  25 ; 

opus  sanctum  celebrare  348,  30. 
oracula    regia    =    responsum   principis 

571,  5;     *oraculum    =    aedes    sacra 

131,25.  185,20.  262,io.  575,  5.  735, 20; 

oraculum  templi  Dei  537,  15. 

orariuin   156,  1. 

oratio]  *dominicam  orationem  simbo- 
lumque  dicere  135, 10;  symbolum  vel 
orationem  dominicam  dicere  705,  5 ; 
symbulum  vel  orationem  dominicam 
memoriter  tenere,  memoria  retinere 
753. 

*orbis  circulum  paginali  stilo  discribere 
104,  20. 

fordinaliter  disponere  504, 15. 

*ordinare  =  iubere  151,  20.  412,  10. 
417,  6 ;  ordinare  episcopum  269,  30. 
421,5;  ordinare  presbyterum  195, 10. 
696, 1 ;  ordinare  in  onus  presbiteratus 
631,  20.  —  ordinate  monasterium 
construere   450,  5 ;    dimissis   ordinate 


omnibus  438,10.  —  ordinatio  episr 
patus  667,in.  698,6.  —  fordinator  rei 

508,  10. 

ordo  ecclesiasticus  632,  20;  ordines 
ecclesiae  572,  5 ;  tin  sacris  ordinibus 
constitutus,  posinis  482,  25.  483,  16. 
486, 10 ;  sacro  ordini  dedicatus  4S3, 15 ; 
ex  proprii  ordinis  statu  deviare  4^3, 1 ; 
sub  rcgulari  ordine  constituere  162,5; 
*ordo  scripturarum  sacrarum  126, 10. 

organa  modulatione  concinentia  728, 10. 

originarii,  coloni  746,  20. 

*orthodoxa     fides     124,5;     orthodoxus 

220,  15.  690,  1. 
*osculum    omnibus    dare    ante    mortem 

151,  1. 
*ostiarius     celhdae     Colambani     96,  2.5. 

97,i;     hostiarii    ecclesiastici    632,20; 

hostiarius  palatii  193,  15. 

*ovans  uberi  exultatione  130,  20; 
*ovantes  —  advenerunt  77, 5 ;  *ovans 
cernere  90,  25 ;  conlocare  341,  5 ; 
*gratulari  135,  10;  *ovans  —  inquid 
131,  1;  *ut  —  ovantes  irent  107,  15; 
*ovans  precari  98,  15 ;  *recipere 
101,1.  108,io.  121,15.  122,5.  131,15; 
*reddere  135, 15 ;  ovantes  ad  sese  re- 
dierunt  612, 10;  ovans  reverti  734, 10; 
*sequi  94,  10;  *cum  ■ —  ovantes  ma- 
num  tetenderint  62,  15;  *ovans  ve- 
nire  96,  15. 

p(a)edagogus  parvulorum  155,  15. 

paeniteri  publice  758,  1.  —  *paenit.en- 
tiae  fomenta  128, 10;  remedinm  441,5; 
satisfactio  713,  20 ;  *ultio  72, 1 ;  acci- 
pere  penitentiam  iudicio  sacerdotum 
419,5;  p.  legittimam  accipere  219,25; 
f  de  perpetratis  paenitentiam  agere  se- 
cundum  iudicium  episcopi  511,  30;  p. 
facere  pro  alio  419, 15;  *paenitentiae 
locum  datum  non  cognoscere,  contem- 
nerell4,i5. 128,  io;*impleremensuram 
poenitentiae  78,  15 ;  *p.  interdictae 
normam  implere  133,  15;  paeniten- 
tiam  austeram  sibi  imponere  post 
confessioncm  673,  20;  fp.  de  commisso 
scelo  indicare  510,  15 ;  fpenitentiae 
modum  indicare  481,  20;  modos 
paenitentiae  indicere  328,  20;  dies 
paenitentiae  =  quadragesima  725,15. 
Cf.  medicamentum. 

paganus  182,15.  707,25;  *pagani  76,5. 
412,  1.  705,  l.     Cf.  gentilis. 

pagella  569, 1.  592, 1.  602,  5. 

pagenses  267, 1.  445, 15. 

pagina  185,1.  186, 15;  *scripturarum  pa- 
ginae  137, 1 ;  pagina  testamenti  566, 1; 
*pagina  (=  area)  loci  103,  10.  — 
*paginali  (—  epistulari ,  brevi)  stilo 
discribere  104, 20.  —  paginula  166,20. 
170,  35. 

palatium  181, 15.  183,20.  185, 1.  201. 
217,  25.  221,  25.  222,  5.  265, 35.  268, 10. 
269.  1.  300.  301,  20.  443,  20.  564,  25. 
565.  567,  30.  570,  5.  571,  20.  668,  16. 
672.  692,  1.  694,  25.  711,  30.  733,  25. 
738 ;  palatium  regale  259,  5 ;  pala- 
tium  regis  193,  20.  200,  25.  222,  15. 
372, 20.  609,  5.  612,  25.  613, 15.  628, 25. 


palatinue   —   pomifer. 


Bll 


829.  631.  86.  678,  5.  676,  80.  697,  80. 
716,  so;  causa  in  palatio  regis  per- 
lata  731,  i ;  principia  (  regis)  pala- 
tium  224,  BJ  Francorum  palatium 
607,80.  612,86;  ounctua  ordo  palatii 
566,80;  palatii  Francorum.  palatii 
ministeria  564,  i.  566,  i  ;  palatii  pri- 
marii  346,86  ;  proceres  palatii  169, 20 ; 
praepositus  palati  r.  maior  domus; 
Bumma  palatii  subpellex  566,  16.  — 
abbatia  palatini  oratorii  5(54,  10.  Cf. 
aula,  regia. 

palla  255,  5. 

*(pallium),  palleum  Columbani  91,  16; 
fpallium,  ut  mos  nuptiarum  con- 
pellit,  chcunivolvcre  515,  10. 

palluht  255.  279.  310.25.  317,  l. 

palpitare  =  palpare  171,  86. 

*pandere  aditum  89,  so.  94,  l ;  *introi- 
tum  88,  16;  *iter  87,  10;  *praecepta 
109.10:  *veritatem  146, 80;  *viam 
90,15.  95,10.  104.  113.20:  *vitia  140,5; 
*virtus  panditur  107. 10. 

*(panegyricum),  pannigcricum  carmen 
(12,  85. 

panucola  (panocula)  seu  venenosa 
lacerta,  morbus  399,  20.  400,  5. 

papa  1)  Romanus  145,  i.~>.  220,  10.  223. 
228,  io;  2)  episcopuB  metropolitanus: 
Arelatensis  341, 15 ;  Biturigus  572, 20; 
Rotomagensis  741. 15 ;  Senonieus  180, 1 ; 
Turonensis  741,5;  3)  papa  Dydo 
215,  w. 

parabola  =  verbum ,  Gall.  'parole' 
203,  10.  —  parabolare,  Gall.  'parler' 
120,1. 

*parare  (parere  70,  15)  oportuna  70,  15. 
"parare  utilia  89, 1.     Cf.  pa- 


20: 


'im- 


*patrare  damna  96, 10;  *facinua  1  4j 

148,  15;    *patrare    (parare     I   \n.l>.  8) 
iniuriam   91,  1;    *patiarc   opus    91,16, 

1 18,  g6.    L50.6;    "scelus  89,  1.  98,  80; 
*patrata  virtus  63,6.  152,86;  *patrare 

vota  75,  10. 

patriciua  dicitur  maior  domus  (Erchi- 
noaldus,  Grimoaldus)  438,  10.  439. 
441,20.  449,25.  45o,i.  451,80;  patri- 
eius  Burgundiae  (Willibadus)  715, 16. 

Cf.  Massilia. 

patrocinio  alicuiusse  committere  (571, 20; 
fpatrocinia  =  reliquiae  sdnctorum 
185, 15.  753,  bo. 

*patule    agnosoere    74,  so;    *praebere 

94,  26. 
paucus]  pocissima  683,  15. 
pauperes]     frater,     cui    suscipiendorum 

pauperum  cura  commissa  est,  335,  10. 

—   pauperticula    =    facultas    modica 

(524,  85. 
pausare  =  dormire  598. 
pax]    *pacem   tribuit,    osculum  porrigit 

126,80;    pacis  osculum  offerre,  prae- 

ierre  186,  10.  307, 1 ;  *pacis  vinculum 

70,  20.  144,  15 ;    *suae   pacis   adunare 

aliquem  129,  10. 


fpaxillus 
xillum 


172,  20.  332,  30.   521,  5    (pau- 


trare.  —  parare  =  discere,  Ital. 

parare'  161,15.  342,25. 
parasceue  =  feria  sexta  412, 10. 
(paroecia),  parrochia  =  dioecesis  413, 15 ; 

presbyter  parrochiae  539,  25.  —  *qui- 

dam  presbiter  ex  parrochianis  81, 10. 

participia  c.  esse  r.  favens,  patens. 
participium  societatis  313,25. 
tparticulatim     311,  1.     519,  30.     520,  1. 

669,  30. 
parvitas  mea  569,  20. 
*pascha  140,  15.  —  paschalis  sollem(p)- 

nitas  573,  5.  700,  30. 
passio  alicui  contraria  =  mala  coqitatio 

530,  10. 
passivum   significatione   activa  v.   depo- 

nentia, 
pastoralis  curae  onus  298,  30 ;  tsub  pa- 

storalis  curae  episeopi  510,  10.  521, 15  ; 

sedes  pastoralis  abbatis  631,  5. 
patenae     sacris     propositionis     panibus 

praeparatae  576,  5. 
*patens    erit    obtrectatorum    latratibus 

80, 15. 
paternalis    providentia     273, 10 ;     reve- 

rentia  paternalis  257,  20.  —  paternitas 

283,  1. 
patibulum     165,  15 ;     patibulum    crucis 

611,5;    tpatibulum    (vexillum  B)  = 

crux  507,  15. 


1  3.  4«). 

paxiinaticus  panis  630,  15. 

peccator  =  episcopi  titulus  741, 15.  749. 

pedestriter  616,  10. 

*pennigera  fuga  81,25.  103,  15;  penni- 
gero  gressu  609,  10 ;  *pennigero  vo- 
latu  (cf.  Hieronymi  V.  Pauli  c.  8'. 
quasi  pennigero  volatu)  95, 10.  171,30. 
379, 10. 

pensa  =  pondus  676,5;  pensum  auri 
673,  1. 

*peplus  66,  15. 

percrebescere]  tfama  percreverat  (/.  e. 
percrebuerat)  472,  10. 

tperculsio  509,  1. 

*peregrinandi  causa  76,  25 ;  peregri- 
nandi  consuetudo  336,  5.  —  *pere- 
grinatio  68.  70,  5.  98,  20.  162,  15. 
182,  20.  241,  15.  283, 15.  336,  15.  — 
*peregrinus  102,  1.  117,  10.  412,  10. 
414.  450 ;  peregriuum  episcopum  non 
debere  ordinari  269,  30. 

*perfuncturia  calcare  147,  15 ;  *per- 
functurium   decus  68, 10. 

*perniciter  adv.  84,  30.  90, 1. 

pernoctatae  vigiliae  171,  5. 

perpctis  =  perpes  154,  5.    —   perpetim 

747,  25. 
perpetualis  potestas  223,  35.    —   perpe- 

tualiter  585,  20.  746,  25. 
persecutor  operis   =  prosecutor   579,  1. 

tperspicuissimus  fons  503,  20.  Cf.  pro- 
spicuus. 

*pertransire  71,  5.  72,  20.  123,  30.  184, 10. 

pes]  pedum  iimilitudines  per  bivios 
ponere  708,  1. 

♦pestifer  99,  10.  102,  20.  149,  5.  331,  15. 

petitio  civium  de  episcopo  creando  572, 1. 


petra]   ad  petraa   luminsria  facere  aut 

vota  reddere  706,  >. 
phalanx  v.  declinatio  3. 
*(phaleramenta),     faleramenta     62,  10. 

76,  10.  80,  i^.    1 13,  16.   128,  80.   131,  80. 

—  faleratua  Virgilius  256»  86. 
(phantasmata),  fantasmata  263,85.  •_'*!, 5. 

294,  10.  —  vox  fantasmatica  261,  15. 
(pliarus),  farua       lumen  312,  16.  332,  bo. 

333,  1;   pharos  magnus  720,  20 ;   faro 
1  in  sublime  tollere  741.  26. 
(philosophari),    phylosophari   438,  6.  — 

philoaophiae      cbristianae      diadema 

389,80.  —  phyloaophorum  sectatores 

665,  1. 
(phlebotomus),  fleotonius  :i;i:],  15. 

(phlegma),  fleuma  349,  15. 

•(phreneais),   frenesis  93,  6.  —   *frene- 

ticus  65.  93,  10.  99,  1.  545,15;  frene- 

ticus  niorbus  199,  •">■ 
(pliylacteria),  filacteria  diabolica  707,  10. 

712,  1 ;    filacteria    vel    adinventiom •- 

diaboli  753,  1. 
*piamina  73,  20,  594,  20.  701,  1. 
pietas  regia  =  rex  320,  25. 
*piginentorum  odnres  132,35;  pigmentis 

lucubrare  domum  579,  5. 
pignora  =  reliquiae   sanctorum   447,  5. 

673.  675, 5.  679, 10.  684.  734, 80—737,1. 
pincerna  episcopi  181, 1 ;  p.  regis  607,  30. 
*(pinifera),    pennifera    iuga   Appennina 

63,  20. 
piscatoria  ars  619,  15. 
piscifera  Sommina  166,  5. 
pistores  matronae  illustris  198.  15. 
pitthacium  =  scheda  192. 
placitum]  ad  dictum  placitum  pervenire 

451,5;    ad    placitum   venire    194,  10; 

ad  difinitum  placitum  venire  265,  1. 
plaga    =    calamitas     a     Deo    immissa 

448,  25 ;     rigida    Septentrionis    plaga 

583,5;  tPla-?ibus  1=  bicis  jB)  508, 1. 
plasma  266,25.  298.  —  plasmator  273,5. 

277,  15.  665,  15. 
platea    sancti   Petri  Habendensis  228.  1. 

*plebs  Cliristi  138, 25 ;  *plebs  monasterii 
123,  1.  127,  10.  128,  1.  144;  *plebes 
monasteriorum  62. 1.  128,  25;  *mona- 
chorum  plebes  76, 20.  92,  5. 

plectrum  (520,  5.  742,  5. 

plumatium  185,  10. 

pluralitas  306,  25.  —  *pluriores  151.  25. 

267,  20. 
pocissima  r.  paucus. 
podacricus  humor  737. 
pollinctores   314,  5. 
polus]    yalta    poli    498,  15 ;    poli    aula 

545,  10;  tpoli  culmen  492,  25. 

(polyandrum),  poliandrum,  unius  homi- 
nis  sepulchrum  187. 

polyhistor  r.  Solinus. 

pomerium  =  pomarium  578,  15. 

pomifera  arbusta  682,  15;  pomiferae 
seu  inpomiferae  arbores  746,  20;  po- 
miferae  arliores  289. 30;  silvae  166,5. 

102* 


812 


pompa  —   promulgare. 


*pompa  facultatum  praesontium  76,  15; 
gloriaesaeeularis  320, 1 ;  mundi  155, 10. 
537,20;  *saeculi  144,5.  538,26;  pom- 
pae  diaboli  751,25;  *orbis  144,  10; 
palatii  565,  16;  omnem  pompam  fu- 
gere  260,  10.  —  figmcnta  prolixis 
stilis  pompare  663,  30. 

poma  aurea  inter  ornamenta  sacra 
688,  20 ;  pumorum  (aureorum)  rotun- 
ditas  576,  1. 

pontifex  =  episcopus  62, 10.  79,20.  85,5. 
92,  15.  95,  15.  97,  10.  103,  15.  113,  10. 
121,  15,  saep>e;  fpontifex  =  papa  Bo- 
manus  187,  10;  summus  pontifex  = 
T)papa  Romanus  363, 30 ;  2)  archiepisco- 
pus  160,30;  3)  fepiscopus  521, 15.  — 
pontificali  (=  episcopali)  benedictione 
confirmatus,  sublimatus  572,5.  573,5; 
pontificalis  gradus  298,  25;  infula 
303,  1  ;  pontificale  officium  201,  15; 
solium  180,  1.  —  pontificatus  =  epi- 
scopatus  252,20.  269,25.  296,15.297,15. 
508, 15.  563,  20.  568,  10.  695, 5 ;  fsum- 
mus  pontificatus  honor  =  episcopatus 
473,io.  526,15;  universalis  pontifi- 
catus  papae  Romani  545,  15.  546,  10. 

popularis  conventus  273 ;  *popularis 
favor  117,1.   —  populositas  722,30. 

positio  convivii  583,  20;  domus  posi- 
tione  seiunctae  574,  15;  dictionum 
positiones  318,  15. 

possessio  publici  iuris  300,  10;  posses- 
siones  publicae  300, 10;  regia  posses- 
sio  317,  30. 

posteritas  (=  hereditas)^YG\\t\xm  610, 10. 

*postrnodum  133,25.  143,  1.  144, 1;  *in 
postmodum  62,  1.  63,5.  88,1.  93,25. 
96,5.  118,i.  163,i. 

potentatus  verbi ,  verborum  667,  30. 
741,  25. 

potestas]  quidam  potestatem  praeditus 
193,  20;  Otwinus  partium  earundem 
potestate  praeditus  (praeses  Wettinus) 
313,5;  praevidere  omnem  potestatem 
regis  =  omne  regnum  perlustrare 
441,  20  ;  *non  tres  potestates,  sed  tres 
personas,  una  potestate  confiteri  148, 1. 

pr(a)ebenda  =  donum  203,  30. 

praecantatores  705,  1.  707,  10. 

pr(a)eceptio  =  charta  regis  193,  25.  — 

praeceptum     regis     568,  15.     571,  1. 

6S1,  1;    praeceptum    regium    165,35. 

585,  20 ;  praeceptum  regis  et  episcopi 

175,  15;    *praecepta    (=  iussa)  regia 

91.  92,  10.  94,  1. 

praecinctorium,  linteum  quo  crepa  prae- 
cingitur  725,  25. 

fpraecipitium  corporis  perferre  493, 15. 

*pr(a)econantis  vox  psalmographi  83, 20. 
—  *caelestia  praeconia  147, 15 ;  *euan- 
gelicum  praeconium  72,  15;  *mistica 
praeconia  129,  10;  *sacra  p.  122,  15; 
*sacrae  lectionis  praeconia  141,  20; 
*psalmographi  praeconium  69,  20; 
*beati  viri  praeconia  120,  20. 

*praedicare  paganis  101,5.  121,25; 
licentiam  praedicandi  inter  gentes 
concedere  164,  30.  —  *praedicatio 
71,  15.  127,i.  181,5.  217,25.  261,20. 


290,  20.  291,  25.  303,  25.  391,  10  — 
396,  1.  751,  1.  —  *gcntiuni  praedica- 
tor  123,2o:  praedicatores  Dei  291,25. 

praefatiuncula  in  calce  libri  667,  5. 

praefectura  Massiliensis  (patriciatus) 
568,  1.  —  Arbonensis  praefectus  (tri- 
bunus  Wettinus)  299,  1 ;  praefecti 
vicarius    (tribunus    Wettinus)    313,  16. 

praefigurare  sanctam  trinitatem  415, 15. 

fpraenotatus  476,  15.  483,  10.  484,  5. 

praeponderatio  359,  20. 

praepositio  casui  postposita : 

*se  coram  92,  25. 
*se  contra  68,  10. 
*se  inter  133,  30. 
*semet    intra    67, 15 ;    *semet    ipsum 

intra  115,  20. 
*fine  sine  110,  30. 

*praepositus  Bobiensis  151 ;  *guberna- 
tores  praepositi  Fontan.  et  Luxov. 
76,  20;  praepositus  (frater  possessiones 
quasdam  sub  sua  cura  habens  326,5) 
Sangall.  326,  20;  praepositus  palati 
v.  maior  domus. 

praeripere  voces,   i.  e.  suffocare  261,  15. 

praerogativa  dignitas  588,  10. 

praesentaliter  572,  10;  praesentialiter 
170,  10.  204,  36. 

praeses  =  1)  maior  domus  450,  1 ; 
2)  comes  255.256,5;  praeses  in  con- 
ventu  populi  165,  15;  praeses  (par- 
tium  earundem  potestate  praeditus 
Wahihfr.)  276,20;  praeses  regis  sum- 
musque  venator  (Irinc)  454,  10.  — 
praesidere  concioni  quod  rustici  mal- 
lum  vocant  165,  1. 

praesidium  =  peculium,  facultates  591 ; 
presidium  domus  746,  25. 

pr(a)estinatio,  pristinatio  =  praestigiatio 

416,  5.  418,  5. 
pr(a)estus   (=   praesto)    semper    adfuit 

155,  5. 
praesul]  *Christo  praesule  68,25.  108, 20; 

*sancti  praesules  65, 15;  *praesules  ec- 

clesiastici  71, 10 ;  praesules  et  principes 

571,1;  praesul  =  1)  *papa  Royuanus 

145.  689.  20;  2)  episcopus  123,5.  179, 20. 

183,  5.  267,  30  —  269,  15.  274  —  277. 

307,25.  314,20.  323,15.324,20.411,15. 

422,5.  436,i.  575,io.  590, 15.  592,25. 

593.  599.  723,25.  739,25;    3)  *abbas 

62,  1.    69,  25.    122,  20.    144,  1.    154,  5. 

363, 1  ;  4)  fprinceps,  fili.us  ducis  488, 5  ; 

praesul  =  comes  (?)  625,  15. 

pr(a)esumptivo  modo  206,  15. 

*praevadere  =  pervadere  127,  30. 

presbiteratus  onus  631,  20. 

primarii  palatii  346,  25.  —  prirhati  = 
primi  216,  10 ;  primates  =  comites 
311,  25.  —  f  primatus  papae  Romani 
487,  5. 

primores  terrae  (^satrapes  A)  482,  5. 

princeps      apostolici      culminis     Petrus 

258,  30 ;  princeps  =  episcopus  526,  30 ; 

abbas  et  princeps  monasterii  252,25; 

princeps  =  rex  Franc.  224, 5.  320,  m. 

323,  5.    591,  10.    610,  5.    666,  10.    672. 

680,  20.    683.    692,  5.    694,  25.    695,  1. 


701,  !-..  716,  15.  717,5.  731,i.  733,25. 
734,5.  747.  748;  rerum  principes 
=  reges  Franc.  320,  25 ;  princeps 
=  rex  Britanniae  minoris  666,  1.,. 
680 ;  Eudo  Aquitaniae  provinciae 
princeps,  princeps  Aquitanorum  202 
— 206;  princeps  =  dux  Alamannioi 
267,i5.  2!)6,i.  299,15;  tpnnceps 
(fprinceps  terrae  507,  15)  =  dux 
Baiwoar.  476, 15.  479, 15.  482, 5.  486, 26. 
506,io.  507,15.  525,  30;  tPrinceps 
=  filius  ducis  Baiuvar.  486, 15.  4S^. 
princeps  =  maior  domus  (Erchinoal- 
dus,  Pippinus,  Carolus)  202.  206,  2". 
315,  5.  319.  444,  5 ;  Francorum  prin- 
cipum  genus  546,  10 ;  principes  regis 
Franc.  268,  5.  346,  20.  420,  5  ;  prae- 
sules  et  principes  Franc.  571, 1 ;  sacer- 
dotes  et  (ac)  principes  Franc.  268,  211. 
300,20.  301,5;  populi  et  principes 
716, 25 ;  regina  cum  principibus  723, 10 ; 
quidam  princeps  168,  30;  princeps 
nobilis  (Ricciinirus)  344;  princeps 
civitatis  Arelat.  (Nymfidius)  344,  30; 
principes  et  comites  dacis  Alaman- 
niae  302,5;  principes  S(u)aevorum 
269,15;  tPrincipes  regionum  Baiuvar. 
509,  25 ;  principes  saeculi  182,  10. 
295,  30 ;  princeps  istius  saecuii  265. :, ; 
terrenus  princeps  181,  20. 

principales  aures,  i.  e.  principis,  regis 
182,  10;  concilium  principale  284,26; 
missa  principalis  336,  1. 

principatus  regis  Franc.  566,10.5.71,10; 

principatus  virginum  350,  20  ;  princi- 
patum  inter  virtutes  vindicare  339, 30. 
privare  v.  genetivus  et  a. 

privilegia  dignitatum  committere  ali- 
quibus  571,15;  *privilegia  sedis  apo- 
stolicae  145,  20;  privilegium  papat 
Romani  223,  35;  privilegium  regis 
311,15.324,5;  emunitatis  privilegium 
321,   1 ;      sub      privilegii     testamento 

223,  15. 

*proavia  106,  5. 

procedere]  psalmos  ex  niore  proceden- 
tium  canere  193,  5.  —  processio 
193,i.  —  in  processu  temporis  215, 40. 
221,  25.  228,  25. 

*proceres  S8,  5.  123, 10.  183,  20.  184, 10. 

224,  10.     300,  20.      564,  15;      proceres 
palatii  169,  20  ;  *virurn  procerem  89, 5. 

procreatio]  tsme  prolium  procreatione 
recedere  514,  10;  fmulier  propter 
sobolum  procreatione  socianda  516, 20. 

procunctari  =  percunctari  580,  1. 

procurator  monasterii  228,  1. 

tprodecessor  521,  20. 

*proditio  pia  =  confessio  139,  10. 

produrare  =  perdurare  583,  15. 

professio    sola    in     cessionibus    sufficit 

746,  10. 
tproles   477,  26.   479,  5.   482,  5.  514,  10. 

515,  15. 
promotionis    sacrae    (=  consecrationis) 

ministerium  303,  10. 

promulgare  sententiam  regis  573,  10; 
promulgare  auctoritatem  (=  diploma) 

748,  15. 


prop 


res. 


818 


*propago  regia  88, 25;  fpropag"1®8  finiti- 

morum  475,  10. 
*in  propatulo  73,  16.  188,  to. 
*propiare        ttppropitu-i'  94,  85. 
fpropinare  animam  Deo  485, 10.  497,ao; 

fpropinare    ealicem    prolibus    479,  ..; 

fpropinare  ori  aliquid  potandi  genus 

192,5.     —      fpropinationis      glutlum 

(gustum  />')  sorbere  521,  io. 

proprietas  202,  is;  proprietatia  iure 
contradere  319,  15;  Buae  proprietatia 
tlominio  subicere  323,  i. 

*propter  =  prope  S3,  6.   90,  ao.  105,  5. 

1  15,  26. 

fprosago  =  praesagium  483,  15. 
prosequere  causam  .">7ii,  15. 

fprosperari  518, 15;  *prosperantibus  ze- 
pheris,  zepherorum  flabris  71, 1.  97,25. 

fprospicuas  (perspicuas  B)  aquas  ema- 
oare  483,25;  fprospicuus  (]>ers]>i- 
cuus  B)  i'ons  490,  1 ;  fproBpicuissimi 
fontes  478,16.    Cf.  ]>ers]>icuissimus. 

prosternere]  oraculum  volutione  prostra- 
tum  (=  instratum,  constratum)  575, 6. 
Cf.  eoniugatio. 

protoplaustus  =  protoplastus  607,  10. 

*protractio  orationis  101,25. 

]>rovinciales  e]>isco]>i  223,  40. 

tproximare  513,  15. 

*fpsallentium  91,6.  138,  1.  218,20. 
254.5.  508,  20  (silentium  h).  721,10. 
735,  1 ;  psallentium  chorus,  chori 
278,  30.  350, 16.  684,  10.  696,  5.  722,  25. 
728,  10;  psallentium  voces  193,  1. 
227,  20.  349,  20. 

psalmodia  186,  1.  227, 20.  271,15.  274,80. 
473,25.  490,5.  492,2o.525,25.679,io; 
decantare  psalmodiain  psalmorum 
631,35;  vespertinalispsalmodia  435, 15. 

*psalmographus  69,  20.  83,  20.  167,5; 
psalmigraphus  260,  1. 

psalterium  161,  15.  412,  10. 

publious  v.  callis,  census,  conhteri,  con- 
vivium,  custodia,  fiscus,  ius,  moneta, 
paenitere,  ]>ossessio,  res,  strata,  sup- 
plementum,  venatio,  villa. 

fpudicus   (=  putidus)    terrenis    actibus 

491,  20. 
fpuellula  520,  20. 
l>uericulus  419,  1.   —  puerulus,  *puero- 

lus  75, 15. 116, 25. 161, 30.  334,1.  615, 35. 

673,  10. 
pugillo   suo  constringere  747,  25. 
*pulmentum  73,  10.  282,  25. 

pulsare]  *ictibus  ac  sudibus  pulsatus 
148,  10;  ritu  pulsantium  (=  novicio- 
rum)  163,15;  quasi  novitium  inter 
]>ulsantes  esse  163,25;  *]>ulsare  = 
petere  76,25;  *oratione  pulsare  126,5; 
*creatorern  adsiduitate  orationum  pul- 
sare  126, 15;  aures  Domini  prece  pul- 
sare  180,  10;  precibus  pulsare  tonan- 
tem  358,  25. 

punga,  saccuhts,  Gall.  'poche'  677, 15. 

tjmrporis,  purpura  habundans  478,  5. 
525,  40. 


pusinllls    lil  I, 

pustula,   postula    168,  10,  888,  :>:>.  689,  :>■ 

781,so.  784. 
*putredo  viscerum    117,  io,     -   *putri- 

menta  1      putredines)  \  iscerum  1 

*pj  ra  149, 211. 

quadragesimae    dies     L40, 16.     165, 86. 

599,  5.  725,  10;   quadragesima    ingre- 

diente  725,  16. 
quadrati    lapides    575,  te.    -      fquadri 

la[>ides  478,  2".  588,  15.  589,  1.  598.  25; 
quadris  munitus  571,  20. 

quadrupedium  58:!,  25. 

fqUadruvius  =  quadrivium  498,  5. 

quaestiones  scripturae  divinae  301,  to 

*quali        qualis  82,  15. 

*quantisper  (  aliquantisper)  commo- 
rare  71,5.  72,6;  *quantisper  morari, 
morare  96, 211.  101, 10.  118, 10.  120, 1. 
122,  1.  143,  15.  144,  10;  *retentum 
pocnes  se  quantisper  108,6;  *tenuit 
euni  (juantisper  145,  15. 

quatriduanus  169,  85.  540,  2:..  758,  5. 

que  abundat  1)  praecedente  coniunctione 
subiunctiva:  *cum  —  moraretur,  iam- 
que  —  transierant  77,  15;  *cum  — 
clamaret,  vocatumque  ille  ministrum 
ait  96,  20.  —  2)  pronominibus  ad- 
nexum  :  fnostrisque  520,  20;  ftuoquae 
514,25;  fseque  479,  15 ;  fsui(]ue 
515,io;  fsu(a)e(]uc  492,15.  516,  10; 
fsuoque  516,  m ;  fsuumque  475,  10; 
fsuamque  504,  1 ;  feisi]ue  521,  20; 
ipsumque  155,  25.  —  3)  item  adiec- 
tivis:  *inane<]ue  138,  ::o;  fnocturnis- 
que  519,  15;  omnique  412,10;  prae- 
sentique  280,10;  ftantaque  518,20. 
—  4)  ttlibi  ■.  fmodisque  omnibus 
521,5;  f  statimque  493,  5 ;  *Eratque 
enim  79,  1. 

*qui  =  quis  81,  20.  —  *aliqui  =  ali- 
quis  90,  15. 

*quippe  =  quare  135,  20. 

'"fquisquiliae  137,  15.  473,  5.  521,  25. 

*quo  =  ubi  94,1.  97, 15.  102,10.  120,  1. 
275,  20. 

*quod  =  t/iiin\  *nulli  dubium  est,  quod 
c.  coni.  62,  25.  135,  25. 

*rabido  demone  viri  pleni  93,  1. 
rachina  (genus  quoddam  vestis)  caprina 

724,  1.  ' 
*rapida  vis  102,  20.   146,  25. 

*ratum    ducere    63,  10.    77,  20.    108,  10. 

140,  10.  142,  10.  147,  20. 
rearida  menibra  197,  1. 
reboare  fletus  lugubres  722,  25. 
rebrachiatis  ulnis  722,  5. 
recentarium,  ras  sacrum  576,  1. 

rector  civitatis  (Turon.)  sub  dicione 
fisci  610,  15. 

reditus  regii  320,  15. 

refectionis   hora   v.  hora.   —    *refectu- 

rium  monasterii   81,  20.    82,  5.    88,  25. 
regalis  ambitio  564,  10 ;  abbatia  regalis 

basilicae      563,  15 ;      regalis      civitas 


Tornac.  695,  1..;  *regalis  prolia  86. 
8anguis    179,  10 :    *«ententia    89,  10; 
regalis  negotia  182,6;  *sce]>ti    -', 
Cf.    adminiculum,    auctoritas,    aula, 
oontubernium,  fiacus,  palatium,  villa. 
1)  palatium  788,  16;  2)  porta 
peregrinua   Btal    ad   regiaro    aostram 
11  1 

men  l)regis:  aula  regiminia  258, 
suli  dicione  regiminis  259,  5 ;  2 
clesiae  270,6.  372,15.  396,  15;  (.'pi- 
scopale  697,  10;  regiminia  pondue 
270,i.  298,25;  regimen  coenobii 
271,  :;.,;  *regiraen  abbatis  112,  10. 
I30,i.  305,25;  *saori  culminis  regi- 
oaine  decorati  (abbates)  61,  20;  di- 
cionc  regiminis  moderante  272, 5; 
anin  regimini8  323,  10;  3)  regimen  = 
germen  440,  i<>.  441,  1. 

*regius  cultus  87,  20.  145, 10;  *custodes 
regii  92,  5  ;  *regiae  aures  91, :, ;  *da])es 
10.3,25;  expensae  580, 20;  regia  lar- 
gitio  32o,in;  *regium  munue  128,30. 
167,5.  260,20.  Cf.  auctoritas,  aula, 
celsitudo,  consilium,  defensio,  dig- 
nitas,  latuB,  missi,  pietas,  possessio, 
praeceptum,  jiropago,  reditus. 

regulae  grammaticae  285,  20;  regula  et 
norma  virtutum  162,  10;  catholica  re- 
jyula  695, 211;  ecclesiastica  689,  i" ;  ceno- 

bialis  580,ir,;  districta  ren;ulae  difici- 
plina  682, 25  ;  districtio  regulae  685, 5 ; 
sacrae    regulae    observantia    682, 1 ; 

*tenor  re<,nilae  133,15;  trames  270, 30; 
*regulam  docerc  121,  20;  sub  regula 
vivere  regulariter  ac  devote  629,  2.5 ; 
regula  conservatur  =  regulae  conser- 
rator  155,  20.  Cf.  Bcnedictus,  Caesa- 
rius,  Columbanus,  Donatus,  Luxo- 
vium.  —  regularis  cura  160,  15. 
441,5;  eellula  custodiis  regularibus 
oportuna  288,25;  *regularis  disci- 
plina  70,  1.  88.  113,  15.  130,  10. 
141,15.  142,io.  143,5.  145,15.  151,5. 
666,15.  685 ;  consuetudo  regularis 
officii  335,2o;  regularis  ordo  162,5; 
*series  145,  15;  *tenor  113,  25.  127, 1  ; 
vita  25S,  80.  285,  15.  318,  10.  319,  15. 
320,  15.  —  regulariter  vivere  155,  1. 
frelaxato  sino  504,  5. 

*religiosa  ac  Deo  dicata  femina  68,20; 
*religiosis  vestibus  subdere  121,5; 
*religiosi  viri  129,  5. 

*remigeri  =  remiges  95,5.  101,  1;,: 
*remigera  arte  97,  25. 

repa  0.  (Tepa. 

*repagula  scalae  138,  30. 

repausare  =  reficere  253,  10 ;  repausare 
=  requiescere  619,  20. 

*repedare  91,  10.  95,  1 5.  108,5.  118. 
161,3o.  17o,io.  174,i.  264,  15.  270,  15. 
274.  30.  331,  15.  358,  5.  379,  15.  612,  1 ,. 
615,  5.  622,  5.  683, 15 ;  *repetare  74, 5. 
75,i.  88,25.  89,i.  94,  5.  96, 10.  98,  5 
114,  25.   127,  25.   148,25. 

repertor  r.  res. 

repositoria  =  stabula  326,  10.  —  re- 
positum  =  ihesaurus  591,  15. 

res  [f/en.  regi  683.  697,  20.  717,  10. 
719, 25;  tlat.  regi  688,  i")|  res  publica 


814 


rescriptum  —  senex. 


=  fiscus  688,  10 ;  *rerum  conditor 
92,  i.  147,  io;  *creator  151,  5;  *rep- 
(p)ertor  117,15.  119,20.  134,  20. 
144,  20.  15<),  m ;  *sator  (35,20.  130,  B. 
L32,  35.   L34,  25.  138,  20. 

rescriptum  741,  10. 

responsoria  525.  f>26. 

*retentaculum  81,  1.  —  -reteutationis 
obstacula  85,  1. 

retiaculum  293,  :)5.  —  retiolum  252,  30. 

retundilis   =  rotundus  688,  20. 

reus]  nom.  plur.  regi  668,  20.  757,  20 ; 
dat.  plur.  regis  758,  15.    Cf.  res. 

reverberatis  oculis  731,  15. 
freverentissimus   vir   474,  25.    —   reve- 
rescens  737,  30. 

revolutio  annua  221,  15.  —  frevolvere 
alicuius   =  mentionem  facere   520,  20. 

*(rhetorica),  rethorica  68,  15.  —  vita 
rethorice  atque  commatice  expolita 
742,  1. 

*r(h)euma  gurgitum  62,  15. 

frigare  ymbre  caelesti  arva  praecor- 
diorum,  pectora  473,  30.  526,  20 ;  ri- 
gare  corda  fonte  divino  270,  10; 
lacrimis  vultum  rigare  270,  25;  lacri- 
marum  inundatione  faciem  rigare 
541,  20.  —  -j-suo  rigore  (ex  rigare 
pendere  videtur)  infundi  475,  30. 
478,  20. 

rimare  =  narrare  259,  25.  262,  5.  264, 1. 
267,  25.  273, 1.  279,  15. 

ritus  gentilium  175,16;  iuxta  ritum 
purissimum  metallum  aulae  regis 
praesentare  681,  5;  iuxta  ritum  se- 
pulturae  tradere  687,  15. 

*roborare     67,  35.    80,  5.    87,  5.    94,  15. 

107,  20.  119,  20.  126,  5.  128,  20.   145,  15. 

147,  15.    150,  10.    161,  15;     epistolam 

circumspecta  cautela  roborare  320,  20 ; 

subscriptione  roborare  572, 15.  573, 10 ; 

sacratissima  manu  roborata  auctoritas 

748,  15. 

rogationes  696,  1. 

rotae,  supplicii  genus  687,  5. 

*ruente  diei  crepusculo  141,  20 ;  *quo- 
usque  intempesta   nox   ruerit    146,  5. 

*rugam  adtrahere  139,  10;  *deceptionis 
rugam  contrahere  127,  25;  *primi 
Adae  rugam  extendere  119,  1.  — 
*rugato  fronte  139,  25. 

*rugitus  uberes  119,  10.  133,  20. 

ruminare  meditatione  671,  15. 

ruriculae  =  agricolae  623,  25. 

rustica  lingua  207,20.  711,15;  sensu 
rustico  718,  15.  —  rusticante  sermone 
200,  25. 

Sabbatum]  secunda  sabbati  349,  15 ; 
sexta  sabbati  349,  1. 

*sacellum    (=    crumena)'   cum    aureis 

96, 10. 
sacerdos  =  1)  episcopns  126,  20.  145,  5. 

182,  10.      183,  20.      184,  15.      187,  20. 

194,  30.    268.    274,  20.    300,  20.     301. 

343,25.  374,15.  419,5.  420,  20.  671, 1. 

690,  1.  695,  20;    sacerdos  Dei  201,  25. 


629,15;  sacerdotes  et  principes 
300,  20;  sacerdotes  =  episco]/u*  >■> 
abbas  184,5;  2)  abbas  109,1.  166,15; 
sacerdos  Dei  166,35;  3)  prexbyter 
137,io.  187,15.  193,i.  226,io.  260,5. 
262, 10.  264—206.  270,5.  273.275,15. 
277,30.  288,20.  303,6.  331,25.  332,5. 
334,  30.  361,  20.  362,  5.  378,  25.  390, 10. 
415,  10.  422.  423,  1.  448,  15.  492,  15. 
506,10  —  508.  534,10.  597.  599,15. 
673,20;  sacerdos  magnus  390,  1. 
631,20;  sacerdos  Dei  395, 1;  sacerdos 
Christi  395,25;  episcopi  vel  sacer- 
dotes  420,  5;  4)  sententia  latiore-. 
*sanctorum  merita  sacerdotum  67,  30 ; 
gloria  sacerdotuni  cae/estis  351,  15; 
*sacerdotes  Arianorum  147,  30.  — 
sacerdotalis  =  1)  episcopalis  ■.  sacer- 
dotalis  conversatio  571,15;  sacerdo- 
tale  concilium  692,5;  officium  193, 10. 
695,5;  2)  presbijterulis:  sacerdotalis 
auctoritas  395,15;  sacerdotalis  vel 
leviticus  (i.  e.  diaconorum)  chorus 
184, 25 ;  sacerdotalis  conventus  186, 20 ; 
honor  391,25;  sacerdotale  ministe- 
rium  267,  5.  —  sacerdotium  = 
1)  episcopatus  571,  20.  572,  10.  716,5; 
*decus  sncerdotii  12.".  20;  2;  presby- 
terium .-  sacerdotii  dignitas  283,  10. 
285,  25;   gradus  257,  30. 

sacramentum  =  1)  ius  iurandum .-  sa- 
cramentum  in  altari  beati  Galli  per- 
agere  327,15;  sacramentum  donare 
673,  10;  sacramentum  cum  plurimis 
secundum  Francorum  legem  persol- 
vere  731,  5 ;  expectabant  per  sacra- 
mentum  Dei  fore  iudicium  732,  25. 
Cf.  iuramentum.  —  2)  mijsteria  chri- 
stiana :  *euangelii  vitalia  sacramenta 
137,5;  passionis  ac  resurrectionis  sa- 
cramenta  270,  20 ;  dominici  corporis 
et  sanguinis  sacramentum  334,  30 ;  sa- 
cramenta  Christi  707,25;  l^aptismi  sa- 
cramenta  375, 10;  perdere  baptismi  sa- 
cramentum  705,5;  *sacrare  salutaribus 
sacramentis  sanctimonia/em  121, 15. 

*sacrarium  141,  30.  196,  15.  580,  10.  — 
sacrariolum  196,  10. 

sacratissima  manus  v.  roborare. 

*sacrificium  profanum  litare  102,15;  in 
sacrificium  (eucharistiae)  aquam  mi- 
scere  196,  10;  offerre  sacrificium  pro 
defuncto  252,  5. 

sacrilegia  707,  30. 

sacrivus  r.  arbor. 

saecularia  monasteria  685,  5. 

*saepefactus  =  saepefatus  81,  20.  129, 10. 
139,  30.  197,  25.  198,  10  —  200,  5. 

*s(a)epta  Alpium  79, 1 ;  *caenubii  76, 15. 
89,5.  133.10;  -j-domui  (=  domus) 
485.25;  *monasterii  90,20.  117.20. 
136,  25.  138.  139.  161,  30.  162,  5. 
170,  10.  216,  10.  341,  15.  342,  1 ;  *vi- 
neae  152,  10 ;  *septa  secretiora  mo- 
nasterii  88,10;  *intra  septam  (mona- 
sterii)  inrumpere  127,  25. 

sagacitia  =  sagacitas  564,  20.  583,  1. 

*saliunca  63,  20. 

saltationes  exercere  706,  1 ;  saltationes 
uefandae  711,  5. 


salubra  (  =  salubria    monita  700,:;". 

*salum  66,  20.  71,  1.  109,  15. 

*salutifcr  126,  30.  30:;,  80.  395, 30.  398, 15. 

012,  5.  618.  663,  35. 
sanctificator  540,  25. 

sanctimonialis,  sanctaemonialis  143.  2". 
223.228,20.  265,25.  312,  10.  331.  5. 
735,  25 ;  habitus  sanctimonialis  620, 10 ; 
vestes  sanctimoniales  268,  15. 

sanctitas  vestra.  in  ullocutione  534,  20. 
572,  20.  741,  25. 

"sanguinein  Domini  libare  135,30.  Cf. 
corpus. 

*(sapphirus),  saffirus,  lapis  110,  5. 

sarca,  genus  pallii  678,  25. 

sarcofagus    277.  308,  5.  312,  20.  334,  10. 

336,  20.  361.  398,  10. 
*sardinus,  lapis  110,  5. 
*(sardonyx),  sardonis,  lapis  110,  5. 
sartago  325,  1. 
satelles  377, 1 ;  *satellites  65, 1.  89.  90,  5. 

148.io.  150,5.  276,20.  290,25.  295,35. 

315,  5. 

sator  r.  res. 

-J-satrapes  507, 15 ;  fsatrapes  (primores  B) 
terrae  482,  5. 

scabare  =  excavare,  fodere  698, 1.  699, ... 

scamnalia  591,  5. 

*scapha  65,  1.  93.  95  -  97,  20.  101,  15. 
111,  25. 

sc(h)edula  operis  200,  15. 
*sc(h)isma  124.  —  scismatici  693,  1. 

sc(h)ola  179,15;  scolae  161,5.  607,25.— 
scolastici  664, 40;  scolastici  monasterii 
Sangall.  330,  30.  334,  1. 

(sciurus)  v.  exquirium. 

scrofa  326,  1. 

*scrutamen  =  inquisitio  139,  25. 

fsculpturae  varietates  510,  1. 

scupare  (=  excubare)  vigilias  perpetis 
379,  5. 

fscuria  =  granarium,    Germ.   'scheuer' 

488,  10. 
scurro  =  scurra  583,  25. 
secreta  v.  consiliarius. 
*sectae  Arrianae  credulus  145, 10. 147,25; 

secta  Columbani  —  aberant  580,  15. 
fsectionibus  membra  abscidere  488,  20. 
securitariam  cartam  alicui  apud  regem 

impetrare  687,  25. 

sedes  r.  Romana,  apostolica  sedes. 

*segregatim  140,  10. 

fsemi  =   semis  509,  1. 

*seminarium   125,  20. 

*semirutus  107,  10.  196,  5. 

senatores  =  consiliarii  regis  195,  1.  — 
senatrix  Romana  585,  10.  —  sacer- 
dotum    et  principum  senatus  300,  20. 

senex  v.  declinatio  3.  —  senior  =  1)  epi- 
scopus  413,i.  414,5;  2)  abbas  163,  35. 
167, 10 ;  seniores  inter  monachos  407, 40 ; 
seniores  inter  clericos  725, 20;  seniores 
et  abbates  civitatis  Noviomag.  714,  25; 


aeptdmplex    —    suggestio. 


815 


optimates    et    seniores   713,16;    uuus 

de  seuioribus  servientibns  monasterii 

Arelat.  350,  16. 
septimplex  niisticus  ignis,  t.  e.  spiritus 

septifomtis  154,  80. 
sequestratio        separatio  262,  i. 
series]  *scripturarum,  *divinarum  Bcrip- 
aruiu  series  68,  ir>.  125,sb;   Beries 

teatamenti  585,80.  591,6;  *regularis 

series  1  15,  15. 
*serraculum  meati  (     seraculummeatus) 

82,  n>;    *serraculum    quem    duciclum 

vocant  82,  io. 
servator  terrarum  vel  silvarum  ad  regem 

pertinentium  ;!!)(>,  16. 

servientes  monasterii  350.  Iu  servitio 
principum  (  regum)  elaborare  591,  to; 
praedia  in  servitium  tradere  3.">i),  16.  — 
perpetua  servitute  addici  568,  16. 

servus  servorum    Dei,    Eligius   748, 80 ; 

servus  omnium  servorum  Christi,  Eli- 

gius  746,  6. 
*sessio  65,  10.  101,  i. 

sextarius  252,  30.  272,  10.  306,  10 ;  duo- 
rum  sextariorum  mensura  725,  .;i>. 
Cf.  statera. 

*sica  68,  io.  110,  25. 

*sicera  87,  25.  172,5.  542,  10. 

sigilli  impressione  signare  223,  io :  re- 
ponere  sub  sigillis  728,  10. 

signaculum  crucis  108,  20.  182,25.  227,  30. 
261,10.  327,36.  334, 30.  346,i.  444, 15. 
615,  15. 

signare  se  in  nomine  Christi  705,  5. 

*signum  crucis  74,  20.  115,  15.  125. 
12G,  5,  saepe;  signuni  Dei  168,  15; 
*signum  dominicum  125,25;  signum 
orationis  261,  10;  signum  loco  sub- 
seriptionis  749, 10;  *signum  =  tin- 
tinnabuhmi  85, 1.  181,30.  185.  226,30. 
261,15.  271,i.  278,30.  290.  15.  304,  15. 
617,20.  713;  signum  ecclesiae  statuta 
hora  pulsare  713,  5;  *fores  signo  terere 

96,  25. 

silentium  0.  psalleutium. 

siliqua  672,  10. 

silvarum  ad  regem  pertinentium  ser- 
vator  396,  15.  —  silvula  326,  25. 

simus  =  simius  583,  25. 

fsincerrimus  473,  20. 

sindou  725,  15. 

sinus]  *in  sinibus  aequor  quievit  98,  1  ; 
♦Ausoniae  sinibus  reeeptus  144,  15; 
*marinis  sinibus  recoeptus  114,  5; 
*sinibus  ecclesiae  receptus  121,  10; 
*ecclesiae  sinibus  reducere  103,  1 ; 
*navis,  quae  sinibus  Hiberniae  red- 
datur,  97,  20 ;  *a  navis  sinibus  reicere 
98,  1.     Cf.  Britanuicus. 

soboles  =  filius  702,  5;    ts°boles   (acc. 

sobulam  489,  10;  sopolam  484,  20>  = 

filia    484.    489,  10;     fsobolum    pro- 

ereatio  516,  20. 
*sodalis  64.  65, 1.  67, 10.  69, 1.  71.  78, 1. 

81,  1.  85,  1.  90,  5.  108, 10.  126,  5.  132. 

134,  5.    136.     138,  10.     140,  25  —  142. 

146,io.  155,i.  170,io.  179,15.  270,30. 

608,15.  611,25.  675.20.  690,5.  695, 10. 


—   sodalitus    611,  ■>><■    612.  ...    »>] 
62;; 
sol]  ternis  solibus  (triduo  Walahfridus) 
21;  1,  16.     Cf.  nox. 

*aolamen  denegare  73,  i.>;  *expectare 
141.  1  ;  *ferre  130,  2;.;  *lar-iri  99  5; 
praebere  1 15.  5;  *tribuere  70,  20  ; 
•ilivhmm  solamen  84,  1 ;  'solamen, 
*solamina  alimentorum  72,  -i:>.  73,5; 
*coniugii  solamina  86,  16;  coneola- 
tionis  solanicii  .  *solamina  L40,  86. 
277,  35:  solamina  precum  273;  *so- 
dalium  solamen  1  H,  80j  *Bolaminis 
dispendium  70,16;  *solamini8  si>|>|>li- 
mentum  67,  i:>.  70,  20.  <ss,  20. 

solestitia  exercere  706,  1. 

soliduB  (nummus)  616,35;  solidi  589,  16. 

621.  622.  1.  738,  80.  739.  1. 
*solitaria  vita  75,  5. 
soliuin  regni  164,  1;  pontificale  (=  epi- 

scopale)  solium  180,  1  ;  solium  episcopi 

416,  5;  abbatissae  347,  10. 

*sollemnia  S.  Petri  146, 10;  sollemnia 
sanctorum  664,  1.  Cf.  missarum  sol- 
lemnia.  —   fsollemnitas  dominici  diei 

519,  u>;  sanetae  solemnitates  753, 10; 
♦sanctorum  sacrata  sollemuitas  75. .. ; 
*sacrata  sollemnitns  beati  antestitis 
Martini  transitus  133,  20;  sanctorum 
sollem(p)nitates 830, 15.  705, 15.  753, 30; 
templi  sollemnitas  289,  16.  Cf.  mis- 
sarum,  paschalis  sollemnitas. 

(sophistice),   sofistice   sermones  signare 

665,  1.  —  *sofus  109,  5. 
sortes  751,  25.    —   sortilogi  =  sortilegi 

705,  1.  707,  10. 
spargere]   expargere  166,  30. 

species  =  res  pretiosior  313,  25.  570,  5. 

578,  21  >. 
spendidi  =  expendi  591,  15. 
sphaeria]  in  spheria  muro  ambiri  682, 10. 
spiculator  =  speculator,  camifex  610,  20. 
fspina  alba  493,  20. 

spiraculum  vitae  540,  25.  —  spiramen 
divinum  522,  6. 

*spolia  fragminum  recolligere  84,  15. 

sponda  lectuli  737,  30.  738. 

sponsio  v.  stipulatio. 

squamiger  grex  261,  1.  262,  30.  263,  40; 
magnitudo  squamigerum  272,  20. 

stabilitas  vitae  569,  15. 

stadium  est  haee  vita  mortalibus  (Hreron. 

epist.  22,3^  567,15;  decem  stadiunnn 

spatium  682,  15. 
stallum  (=  sedem)  tenere  203,  1. 
stantarii  cereorum       candelabra  maiora 

576,  5. 
stateras   dolosas   et   mensuras    dupliees 

non  habere  753,  5;   sit   statera  iusta, 

iustus     modius    aequusque     sestarius 

754,  1. 
sternutationes  observare  705,  5. 
stillicidium  domus  197,  20;   stillicidium 

basilicae  186,  25. 
fstilus  scribendi  (scribentis  B)  523,  20; 

stili    latioris    copia   740,  25 ;    cautum 


Btilum  habere  256,  so;  stilum  corri- 
btrahere  694,  1 
i>2'>.:,;  brevi88imo  et  conpendioso 
planoque  stilo  deecribere  L66, 20; 
stilu  volante  recitare  257,  20;  stilo 
Bulcare  228,25;  transscribere  257, 10. 

*8tipendia  Bumptuum  101,  80. 

stipes  v.  Btiva. 

Btips  (      stipes)  idoli  173,  15;  stips  ima- 

Liinilni-  figuratuB  168,  35. 
stipulatio  et  s]joiisji>  74«.  16. 
*(stiva),  rtifa  L16,io;  Btipha  68,86;  Bti] 

f't/su   L62,  86. 
Btola   130,  15.  131,  1.  225,  io. 
strata  publica    LOO,  1. 
stratorium    muli    266,  5.    —     straturae 

equorum  254,  15. 
strenae  705,  io. 
Btrenuitas  argutiaque  vestra,   in  allocu- 

tione  741,  5. 

(stroplm),  strofa        tergiversatio  329,20. 
fstructura  508,  10. 

Btudiare        curare  727,  1.  —  *fuit  eius 

studii  123,  1. 
suasoria  eloquia   164,  15. 

suasusj  *per  beati  viri  suasum  102,25; 
*eleganti  suasu  103, 1;  *favere  suasu 
I       suasui)  poscentum  126.  3>>. 

subderej  *animum,  corda  merori  sulidere 
81,5.  115.li>;  *mestitiae  subdi  95,5; 
*sacre  subdi  relijjione  105,  1  ;  *rcli- 
^iosis  vestibus  subdere  121,5;  *mon- 
ai^chiae  institutis  se  subdere  127, 1 ;  *se 
tristitiae  subdere  137.  ."> ;  Christo  sua 
membra  mortificare  subdidit   155.  10. 

subdiaconus  195,  10. 

fsubin  (-    stibtus  in)    plaustro    ponere 

495,  25. 
subintrare  163,  30. 

Bublimare]  *in  regno  sublimatus  105,5. 
—  *vir  in  saeculo  sublimis  137,  5. 

*sulimittere  eolla  83, 10.  113.15.  142, 10. 

subp.  v.  supp. 

subregulus  v.  maior  domus. 

subscriptio  rcgia  572.  15.  573,  10. 

subulcus  325,  25. 

suburbana,  scil.  loca  703,5;  *suburbanum 

Atravitensis  urbis  S6,  5 ;  civitatis 
Autisiod.  162.  ir> ;  *Betoricensis  urbis, 
civitatis  129,1.  197,  1 ;  *Constantiae 
urbis  94,  5;  (rracianopolitanae  eivi- 
tatis  216,  5;  *Mataseonensis  urbis 
125,  1  ;    Trevericum   411,  10.  —    sub- 


urliiuni    Lemovicense    746. 


Pari- 


siacum  708,  25;   Senonicum  182,  10. 
*sucinum    Calliae    63, 20;     sucinos    ad 

collum  dependere  706,  10. 
*sufficere  aliquem  in  regnum   106,5. — 

*de  suffectu  abbatis  112,5.  113.5. 
*suffragium  =  auxilium    62,  10.  70,  211. 

74,  10.     86,  5.     105,  20.    207.    216,  30. 

278,5.  279,20.  286,30.  319,  1.  327,36. 

330,  30.  331,  25.  335,  30.  362,  5. 

fsuffulcire  se  al>  aliquo  516,  25. 
suggestio    civium  ad  praesules  et  prin- 
cipes  571,  1. 


810 


suggillatio  —  tyrannus. 


*  suggillationibus      mollibufi     temptare 

127,  5. 
fsuperfioies  telli  (      telluris)  coopertus 

478,  lo ;  fsuperficie  amoenus  478,5. 
fsupeifhius  (=  abundans)  ferro  478,  5. 
superi    =  1)    caelestes  720,  20;    2)    *vi- 

ventes     62,  20.     73.  15.     77,  1.     93,  10. 

1-20,  10.    129,  26.    132,  15.  135,  1.  138; 

♦euperas  auras  linquere  138,  15. 

superlectili  =  supelleetiU  746,  25. 
superliminare  277,  20.  314,  10. 
fsuperpositam  (=  superficiem)  sepulchro 

fabricari  509,  30. 
superstes]  *suprestis  =  superstites  61,  30. 

superstitiones  gentilium  695,  15.  711,  5. 
Cf.  arbor,  auguria,  bivius,  cancellus, 
cantica,  cantus,  caragus,  caraulae, 
cervuli ,  consuetudines ,  daemones, 
divinationes,  fanum,  feria,  fons,  fo- 
ratus,  genesis,  gentilis,  harioli,  herba, 
idola,  imagines ,  infaustus,  inpura, 
iotticus ,  kalendae .  ligamen ,  ludi, 
luminaria,  luna,  lustrationes,  magi, 
niensa ,  mus  ,  paganus ,  pes  ,  petra, 
phylacteria,  praecantatores ,  praesti- 
natio,  sacrificium,  saltationes,  sole- 
stitia,  sortes,  sortilogi,  sternutationes, 
stips,  strenae,  sucinus,  tela,  templa, 
tinctura,  tinea,  trivium,  vallationes, 
vetulae. 

supervoluta  tecta  593,  25. 

supinata  membra  165,  10. 

subpedaneum  limitis  (=  liminis)  737,30. 

suppeditare  =  pedibus  conculcare  618, 15. 

*supplimentum  pubiicum  106,25.  108, 1. 
145, 10;  *auxilii  supplimentum  107, 20; 
*caenubii  144,25;  *copiae  65,  1.  95,  1; 
*exequiarum  138, 1 ;  *meritorum  66,5; 
*munerum  supplimenta  138,  5;  *pa- 
num  supplimentum  73,  10 ;  *piscium 
64,15.  76,25;  *religionis  134,  20; 
*solaminis  67,15.  70, 20.  88,20;  *ha- 
bere  in  supplimento  152,  1 ;  *partae 
gratiae  potitus  est  supplimentum 
100,  15. 

suspectio  (=  spes)  vivendi  203. 

syllabarum  detrimenta  observare  in 
scribendo  665,  20. 

symbolum  v.  oratio  dominica;  symbolum 
ftdei  Eligii  751,  25  —  752,  1. 

*synodus  125,  5.  269,  20.  270,  1.  302,  5. 
—  *synodales  dissertiones  125,  15 ; 
*synodalis  examinatio  124,  25.   145,  5. 

talio   325,  1. 

*tantum  fidem  pollentes  75,  25;  *tantum 
gratia  flagravit  80,  10. 

*taxare  pretium  proditionis  126,35; 
taxare  =  commemorare  712,  5.  714,  5. 

ftegimen  aedificiorum  511,  25;  *tegmen 
thori  516,  20 ;  tegmine  supervoluto 
575, 10.  —  *tegumenta  ecclesiae  117,  20. 
128, 1 ;  *cellulae  tegumenta  140,  1  ; 
*tegumenta  manuum,  quos  (xalli  wan- 
tos  vocant,  81.  20. 

tela]  in  tela  Minervam  nominare  706,  10. 

temetum  709,  25. 

templa  fanatica  182,  15. 


ftemporalis  dominus  279,  20.  488,  ~>. 
50O,2o.  513,15.  514,  111.  518, 10;  ftem- 
poralis  (vitae  add.  B)  <?audia  515.30; 
ftemporalis  gloria  484.  15.  486,  10; 
fpoena  492,5;  vitam  temporaliam 
757, 35.  —  f  ymber  temporaneus  475, 25. 

*tepiditatis  neglegentia  136,  30. 

terebrare  diutius  funem  tintinnabuli 
713,  10. 

terere]  *arva  Gallica  planta  terere  71,5; 
*equi  iter  ungula  calle  terunt  74,  1 ; 
*fores  signo  terere  96  ;  *merore  tere- 
batur  117,  15. 

terminus  (=  2ya9ns)  urbis  Biturig. 
196,25;  infra  terminum  Wasaliacinse 
suburbano  Treverico  411,  10;  Flavia- 
ceusis  terminus  633,  5 ;  *monasterii 
termini  87,  10.  108,  15.  137,  10. 

terrigena  257,  15.  270,  15;  terrigeni  ho- 
mines  619,  10. 

tertia  diei  v.  hora.  —  tertiana  febris 
350,  30.     Cf.  typus. 

testamentum  condere  591, 1  ;  testamenti 
pagina  566,  1  ;  testamenti  series 
585,20.  591,5;  sub  privilegii  testa- 
mento  223,45;  testamentum  =  testi- 
monium  392,  5. 

testificare  570,  5.  —  sub  testificatione 
iuris  iurandi  297,  10. 

testimoniare]  fut  testimonio  512,  1.  — 
pro  testimonio  subscribere  748,  20.  749. 

thalamus]  fsub  mundi  thalamo  (=  habi- 
taculo)  487,  5 ;  thalamis  suis  puellam 
sociare  300, 20;  thalamos  (—nuptias) 
regis  evadere  284,  20. 

theorica  vita  438,  5. 

t(h)esaurarius  regis  564,  15.  567,  30. 
571,  15.  572,  20.  671,  15.  672,  5.  — 
thesaurum  =  thesaurus  619,  1 ;  the- 
saurus  ecclesiae  591,  15;  tam  in  parti- 
cipibus  quam  disportoriis  (i.  e.  dispo- 
sitoriis)  praesulibus  thesauribus 
575,  10;  thesaurus,  tesauri  regis  566. 
681,  1.     Cf.  repositum. 

thronus  altaris  688,  20.  689,  1.  703,  30; 
thronus  altissimi  535,  25. 

(thymiama),  thimiama  632,  20. 

timoratus  277,  40. 

tinctura]    in   tinctura  Minervam   nomi- 

nare  706,  10. 
(tinearum) ,     tiniarum    dies     observare 

706,  5. 
tinnulum  =  tinti.nnabulum  713,  10. 
tintinnabulum     713,  20.     —      tintinnus 

219, 1. 
*tiprum    (*vas  quod  tiprum  nuneupant 

82,  5)  82.    Cf.  777,  5. 
tirunculus  Christi  565. 

titulus  (=  inscriptio)   sepulchri  220,  20; 

tituli  vasorum  600,  15;  laudum  tituli 

350,  25 ;  sanctorum  tituli  (=  ecclesiae) 

180,  15. 
tonsio  apostolica  688, 1.  Cf.  coma,  corona. 
*topazius,  lapis  110,  5. 
torosa    (ad     taurum     spectans)     cervix 

596,  20 ;  mens  594,  5. 
*torpens  somno  143.  20. 


torrens,  pulcher  et  inclitus  680,  15. 
torta  cera   255,  10.  280,  1;    torta   panis 

685,19.  —  tortella  cerae  279,5. 
torus]  fthori  tegmen  516,  25. 
trabiculus  217,  1. 

tractatus  sui  (=  mentis  suae)  archana 
pandere  195,  5. 

tractura  (=  tritus)  cinctorii  276,  5. 

*traditio  antiquorum  72,  20;  *veterum 
107,5;  sub  christiana  traditione  de- 
gere  375,  10;  ecclesiastica  traditio 
663,  35 ;  traditio  =  fundus  tradittis 
441,  1.  445,  5. 

tramitem  religionis  consequi  747,  1 ; 
farrepto  tramite  495,  25. 

*transgressio  (*transgressionis  vitium 
142,  15)  142.  143;  *transgressio  cibi 
113,  1.  142,  10. 

*transitus  =  dies  mortis  anniversarius 
111,  1. 

transmarinae  partes,  i.  e.  Britanniae 
691,  25. 

transmigratio     =     iranslatio      668,  25. 

727,  30. 
*tremulae  aurae  123,  25. 

tribunus  (praefectus  Wmlahfridua)  Ar- 
bonensis  267,  1 ;  Erchanoldus  tri- 
bunus  (praefecti  vicarius  Walahfridus) 

277,  1 ;  *tribunus  militum,  *tribunus 
89,  20—91,  1. 
trilmtarios  facere  aliquos  201 ;  quosdam 
tributarios  concedere  320,  15.  —  tri- 
buta  concedere  323,  1  ;  sub  tributo 
censere  200,  30. 

triens  (nummits)]    amplius  non  habebat 

quam  uno  triante  194,  1 ;  dato  triante 

194,  5. 
*tripudiare,  trepudiare    130,  20.  619,  10. 

684,  15.  761,  5.   —    tripudium  275,  25. 

280,  10. 
trivium]     per    trivia    luminaria    facere 

aut  vota  reddere  706,  5.     Cf.  bivius. 

tubicen  doctrinae  180,  5. 

tugurium  614,  5.   619,  20;    tugurium  = 

ciborium    688,  15.    —    tuguriunculum 

397,  5. 
tuitionem  vel  defensionem  habire  747, 1 ; 

sub  tuitione  degere  671,  20;    sub  ala 

tuitionis  degere  566,  15. 

tumba    =  sepulchrum    666,  35.    688,  10. 

699,25.  722,30.  723,20.  725. 15.  727,25 

—729,  10.  734,  25.  736,  35.  739. 
tunna    709,  15 ;   vas   quod  vulgo   tunna 

vocatur  709,  5.    Cf.  777,  5. 
*turbidines  (=  turbines)    saeculi    66,  5. 
*turea  virga  Sabeorum  109,  25. 
turma]  psallentium   per  septem  turmas 

instituit  218,  20 ;  custodes  per  turmas 

deputare  321,  10. 

fturres  478,  20.  519,  5;  turres  =  rasa 
in    turrium   ftguram   formata  576,  1. 

typus  tertianus  597,  20.  669,  5.  736,  10 ; 
tipus  tertianae  febris  350,  30. 

tyrannis  323, 15.  324,  20.  —  dominium 
tirannicum  223,  30.  —  f  tyrannus 
300,  1.  487,  20.  526,  40.  610,  20. 


uber         zonae. 


817 


nber|  *uberis  bonitas  188,6;  *ubi 
conversatio  183,  10;  *uberem  pro'- 
fectura  113,  io;  *cultu  uberi  07,  io; 
•uberi  exultatione  180,  20 ;  "gaudio 
7«,  io;  ;  intentione  88,  b;  *laetitia  85,  io; 
*uberes  fructua  134,  26;  rugitus 
119,  10.  183,  80.  *uberiua  adspirare 
122,15;  *amare  136,85;  'exoitare  97,5; 
*generare  144,  i  ;  infundere  270,85; 
♦manare  141,  30 ;  *monstrare  70,5; 
♦paratua  130,  8o;  *pulsare  126,  5; 
*roboratus  147,  ir>;  *urguere  81, 
dutii  caelestis  ubertas284,so;  *ubertaa 
humilitatis  71, 15;  *lacrimarum  119,  :>. 
183, 10;  *virtutum  69,  85;  ubertatem 
menti  inspirare  538,  i  ;  ^flagrare  uber- 
tate69, 15;  "ubertate  fecundus  107, 5.  - 
ubertim  326,  l.  618,80.  673, 10.  721,80. 

ultramarini  cognati  145,  i;  ultramarinae 
urae  449,  15. 

ungere  corpus  in  nomine  Cliristi  707,  16. 

onigenitus  289,  ao. 

universalis  eeclesia  691,  16.  695,  i  ;  uni- 
versalis  pontificatus  papae  Bomani 
545,  46.  540,  io. 

*(urna),  urna  82,16;  urna  =  sarco- 
phagus  227,  10.  228. 

tisnra]  pecuniam  non  ad  usuram  tri- 
buere  753,  10 ;  usuras  pro  fenerata 
pecunia  non  exigere  754,  5. 

ni  />)•<>  acc.  c.  inf.:  *ait,  nt  comedat 
104,  10;  iubere,  ut  271,15.  344,5.  — 
ut  ne  v.  ne  ut. 

utcnsilia  578,  15;  utensilia  ferramen- 
torum  255,  15. 

*Vademonium  101,  5;  *vademonii  arlii- 
tres  108,  i  ;  *vademonii  iura  88,  l. 

vallationes  (  =  baUationes)  exercere,  fa- 
cere  706,  l.  707,  86. 

*vallum  monasterii  139,  i. 

*valvae  inferi  69,  i  ;  infra  (=  intra) 
valvas  basilicae  sepeliri  220,  20. 

vasculum  =  sarcophagus  254, 1.  398,  1. 

-  vasum   (  =  vas)  unum  150,  1. 
vectigalia,    quae    annnatim    regiis  redi- 

tibus    inferre    debebant    (tributarii), 

320,  15. 

*vehicula  =  eqni  117,  20;  super  sessis 
vehiculis  properare  173,  25. 


velaraen  aanctimonialium  268.  301 :  vela- 
miiia  altarie  580,  10. 

\ enatio  publicH  290  85;   i  enationee  pu- 
blioae  261,80.        praeses  regis  Bum- 
mu8que  \  enator  l  rrinc)  454,  10  ;  \  ena 
tores  Otperti  858,  16.  359,  1. 

"veniabilis  cooBolatio  188,  80. 

\  erbosare        garrire   I  17,  i:>. 

veredarii  361 ,  5. 

vernaculus,  minister,  servus  07ti,  10. 
678,  5.  681,  10. 

veecibilis  =  esculentus  711    1 
illiones  687,  10. 

vesperam  decantare  349,1.  vesperti- 
nalis  psabnodia  435,  15. 

•j\ cslilmliini   (loniiis    ]li:',,  30.    186. 

*vestem  religionis  (  sanctimonialium) 
induere  121,16;  *religiosis  vestilms 
subdere  121,  6. 

vetulaa  facere  705,  10. 

vexillum  crucis  194,  5.  224,  :to.  227,  1. 
274,so.  275,80.  346, 36.  373, 85.  544, 1 ; 
signum  vexilli  salutaris  300,  1;  *crux, 
quae  vexilla  feres  (=  fers)  aetema, 
118,  85;  vexilla  (fpatibula  A) 
cruces  f>07.  80. 

viaticum  de  monasterii  sumptibus  ad 
iter  hostile  praeparare  324,6;  *via- 
ticum  =  eucharistia  129,  20.  150,  30. 
151,  15.  224,  25;  *corpus  Christi 
abeunti  de  hac  vita  viaticum  praebet 
85,  1 ;  corporis  Christi  et  sanguinis 
viatico  suum  iter  munire  398,  15. 

viburnum]    *per    densa    saltus    vipurna 

fructicum  83,  1. 
vicarius    praefecti ,     vicarius    (tribunus 

WeUinus)   313;   dierum   noctiumque 

vicarii  recursus  708,  15. 

vicedominus     S.     Austrigisili     Biturig, 

200,  30;  episcopi  Cadurc.  590,  20. 
vicinatus  =  vidnia  256,  5. 
*vicissitudines  temporum  143,  20. 
vigilatur  (i.  c.  vigilator)  noctium  lf>4, 10. 

*vigilia  natalis  Doinini  140, 15;  *vigilia 
passionis  beatorum  Petri  et  Pauli 
apostolorum  146,  1 ;  dies  vigiliarum 
sanctissimi  martyris  Quintini  45(i,  10. 

villa  publica  86,5.  87, 10.  495,25.  505,5; 
regalis  685,  20.  737,  25.    Cf.  Aschaim. 


( 'onpendium  .    Spiasia,    Sterpini 
Victuriacus ;  fijcua,  posseuio. 

rinculatus  W0,  1    61  • 
*vir-  iem    in   area  cai 

"virga   Bngaddi    secta  109,26;    *Sa- 

beoruni    turcu   virga   109,  86. 
viriiliarniin    l(i-2,  ir>. 

visitare  diooeses  (      paroecias),  ut  epi- 

Bcopis  mos  eBt,  713,  1. 
[■vitalis  flatus   196,6;    "vitalia  alimenta 

127,16;  *euangelii  vitalia  sacramenta 

137 
vitruinl    feneatra    infecto    vit.ru    clausa 

710.  vitrea    maxima   basilicae 

727, 20;    vitreae   maximae    in   fronte 

basilicae  7n:>,  30. 
"volumen     63,  10.     741,  20;     volumen 

magnum  requirere  664,26;  voluminis 

modum  excedere  739,15;  molea  volu- 

niinum  064,  :>;  sacra  volumina  683,  5; 

voluinina       sacrarum       scrijiturarum 

681,  20. 
vulutio,     fomix,     Gall.    'confe'    575,  5. 

578,  20.  588,  10.  727,  15. 
♦voracitas  104,  5. 

vorago]  fforagines  terrarum  493,  10. 
vota  reddere  ad  fana  vel  ad  petras  cet. 

706,  5. 
vulgalis    opinio   2f>8,  25.   —   f  vulgarica 

(vulgaris  B)   locutio  513,  l.  -  -  fvul- 

garis    locutio    493,  20 ;    populus    vul- 

garis  f>07, 15.  —  vulgatus  sermo  733,  30. 

*vulpicula  lf>2,  5. 
Wanti  v.  teguinenta. 

(Xenodochium),  exinodochium  682,  20. 
Cf.  Baniacus. 

Zelus  363,  10;  zelus  humanus  256,25; 
zelus  Dei  169,  1.  183,  1;  *zelus  invi- 
diae  127,15;  zelus  iustitiae  288,  1 ; 
zelus  pietatis  287,  30 ;  zelus  Spiritus 
sancti  348,  20;  zelum  zelans  karitatis, 
zelum  plenus  Domini   156,  10. 

*zmaracdus,  lapis  110,  5. 

zonae  ex  auro  et  gemmis  conpositae 
678,  20. 


CORRIGENDA. 


Pag.  63,  /.  24.  scribe:  sucino.  —  P.  105,  l.  1.  pro  Interque  lege:  Inter  quae,  collato  Joco  p.  135.  11,  atque  inter 
quae  pro  'interea'  accipitur  ab  auctorihus  antiquis,  —  P.  587,  /.  28.  scribe:  'dep.  Tarn-et-Garonne'.  —  P.  604,  /.  45. 
dele.  verba  ludificantes  a  diabolo  (cf.  p.  620,  /.  3). 


SS.  R.  Merovinsr.  IV. 


103 


259;,]] 


p  10 
U  tf- 
o  o> 

ft, 

W  H 

1     rH 

«J  > 

o 

) 

| 

DD  3   .M8  S7   I.M.S. 

MGH-SCRIPTORUM  RERUM  MEROV.  V.4 


L  I  B         R  Y 


/ol  S 


TDRON1 


\OA  M5S  Lt4